೨೪. ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪ್ರತಿಷೇಧಾಧ್ಯಾಯಃ

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಂ ಪ್ರತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಶ್ಯಾಯೋ ಗಮನಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ಸ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ| ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೧-೨||

ತಚ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಲಕ್ಷಿತಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಂ ಸದ್ಯೋಜನಕಮೇವ ನಿದಾನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಾರೀಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾರೀಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನಾರೀಷ್ವತಿಶಯೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಶಿರಃ ಅಭಿತಪ್ಯತೇ ಯೇನ ಸ ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ| (ಶಿರೋಭಿತಾಪೋ ಧೂಮಾದಿಃ, ರಜೋಧೂಮಚಯಾಶ್ಚ ನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟಾ ಹೇತವಃ)| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಯತಃ ಸರ್ವನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಙ್ಗೀಕೃತೋಽಯಂ ಪಾಠಃ||೩||

ಸದ್ಯೋಜನಕಂ ನಿದಾನಮಭಿಧಾಯ ಚಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ| ಕಾಲಾನ್ತರಜನಕಮಪಿ ನಿದಾನಮಾಹ- ಚಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಯಂ ಗತಾಃ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಸಞ್ಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ಮೂರ್ಧನೀತಿ ಮೂರ್ಧನಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಯದಿ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಚಿತಾಸ್ತತ್ ಕಥಂ ಮೂರ್ಧನಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕೋಪ್ಯಮಾಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಭಿಃ ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಶ್ಚ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮೂರ್ಧನಿ ಸಞ್ಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ದೋಷಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನನು ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಃ ಸಞ್ಚಯಃ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಾನಾಂ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಾನಂ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ಕಥಂ ಮೂರ್ಧನಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯಃ? ಸತ್ಯಂ, ‘ಯೋ ವಾಯುರ್ವಕ್ತ್ರಸಞ್ಚಾರೀ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾಯೋಃ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತ್ವಗ್ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೇತಿ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಾನದ್ವಯಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ಥಾನಂ ಶಿರಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮೇವ, ಸಿರಾಣಾಂ ಸರ್ವಗತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಾನಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಶಿರಸಿ ಸಞ್ಚಯಂ ಗತಾ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್||೪||

ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷವಥೋಃ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಛಿಕ್ಕಾಯಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಪರಿಹೃಷ್ಟರೋಮತಾ ಉಚ್ಛೂನರೋಮತಾ, ಉದ್ಧರ್ಷಿತರೋಮಾಞ್ಚ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪೃಥಗ್ವಿಧಾ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಾರೋಚಕಾದಯಃ| ಪುರಃಸರಾ ಅಗ್ರಗಾಮಿನಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

ವಾತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಆನದ್ಧಾ ಪಿಹಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಆನದ್ಧಾ ಆಧ್ಮಾತಾ ಪೂರಿತೇವ| ಪಿಹಿತಾ ರಜಃಶೂಕಪೂರ್ಣೇವ||೬||-

ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಉಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಪೀತಕ ಈಷತ್ಪೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಧೂಮಮಿತಿ ಸಧೂಮಮಿವ ವಹ್ನಿಂ ನಾಸಯಾ ವಮತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಹಸಾ ಅಕಸ್ಮಾತ್||೭-೮||

ಕಫಕೃತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ- ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಕೃತೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಕಫಃ ಸ್ರವೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೯||-

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭೂತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಂ ವಿನಾ| ಸರ್ವಜೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದಿಜಾನಾಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ಪೀನಸಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ವಿದೇಹೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೦-೧೧||

ರಕ್ತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರಕ್ತಜೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉರೋಘಾತಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ ತೇನ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಪೀಡಿತಃ| ತದೇವ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯತಿ,- “ಉರಃಕ್ಷತಂ ಗುರು ಸ್ತಬ್ಧಂ ಪೂತಿಪೂರ್ಣಕಫೋ ರಸಃ| ಸಕಾಸಃ ಸಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಉರೋಘಾತಃ ಸಪೀನಸಃ”- ಇತಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಪತನ್ತಿ| ಅತ್ರ ರಕ್ತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ| ಕೃಮಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ಕೃಮಿಮೂರ್ಧವಿಕಾರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಜಸ್ಯ ಶಿರೋರೋಗಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತೇನ ಸಮಾನಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಕೃಮಯಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ತಥಾಽಣವಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ರಕ್ತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಭಿನ್ನಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅತ್ರೇತಿ ಏಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇಷು||೧೨-೧೩||-

ಇದಾನೀಮೇಕದೋಷಜೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ದುರುಪಚಾರತೋ ದೋಷಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಾದ್ದುಷ್ಟಿಂ ಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ- ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ||೧೪-೧೫||-

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾಚಾರಿಣೋ ನರಸ್ಯ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ರೋಗಾನ್ತರಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ಏವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಃ ಕಾಲೇನ ರೋಗಜನನಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ತ ಏವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ದುಷ್ಟಪೀನಸಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಕೇ ತೇ ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಬಾಧಿರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾ ಬಾಧಿರ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ಪಕ್ವತಾ ‘ಪಕ್ವಂ ಘನಂ ಚಾಪ್ಯವಲಮ್ಬಮಾನಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಾ; ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಚಾಮತಾ| ಕೇಚಿದ್ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮ್,- “ಅರುಚಿರ್ವಿರಸಂ ವಕ್ತ್ರಂ ನಾಸಾಸ್ರಾವೋ ರುಜಾಽರತಿಃ| ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ಕ್ಷವಥುರ್ಜ್ವರಶ್ಚಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|| ತನುತ್ವಮಾಮಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಶಿರೋನಾಸಾಸ್ಯಲಾಘವಮ್| ಘನಪೀತಕಫತ್ವಂ ಚ ಪಕ್ವಪೀನಸಲಕ್ಷಣಮ್”- ಇತಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಮಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ||೧೬-೧೭||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ನವಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ವಾತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮ್| ಕಾಲೋಪಪನ್ನೈಃ ಆವಸ್ಥಿಕಕಾಲಯೋಗ್ಯೈಃ| ಅವಪೀಡನೈಃ ನಸ್ಯಭೇದೈಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ, ‘ಪೀನಸಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹೇತುರ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಮೀರಣಃ| ಕಫಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಪ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಮಾರುತಂ ಸಮುಪಕ್ರಮೇತ್|| ತಸ್ಮಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಮುದೀರ್ಯಮಾಣಮುಪಾಚರೇದಾದಿತ ಏವ ಧೀಮಾನ್| ಘೃತೈಃ ಸಹಿಙ್ಗ್ವಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಸಿದ್ಧೈಃ ಸ್ವೇದೈರ್ವಿಚಿತ್ರೈರ್ವಮನೈಶ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ|| ಕಟುತ್ರಿಕಂ ಚಿತ್ರಕತಿನ್ತಿಡೀಕಂ ತಾಲೀಶಪತ್ರಂ ಚವಿಕಾಮ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ವಿಚೂರ್ಣಿತಂ ಜೀರಕಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮೇಲಾಚ್ಛದತ್ವಕ್ಸುರಭೀಕೃತಂ ಚ|| ಮಿಶ್ರಂ ಪುರಾಣೇನ ಗುಡೇನ ದದ್ಯಾತ್ತತ್ ಪೀನಸಾನಾಂ ಪರಿಪಾಚನಾರ್ಥಮ್| ಪಕ್ವಂ ಗುಡಂ ಚಾಪಿ ಕಟುತ್ರಿಕೇಣ ಘೃತಪ್ರಗಾಢಂ ಪ್ರಲಿಹೇತ್ ಸುಖೋಷ್ಣಮ್| ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಾಭ್ಯಾಂ ಕಟುಕೈಶ್ಚ ಪಕ್ವಾನ್ ಖಾದೇಚ್ಚ ಶಕ್ತೂನಪಿ ನಾತಿಶೀತಾನ್| ಗುಡಾಧಿಕಂ ಚಾರ್ದ್ರಕಮಾದಿಶನ್ತಿ ಯುಕ್ತೋಷಿತಂ ತತ್ ಪರಿಪಾಚನಾರ್ಥಮ್| ಶಿರೋವಿರೇಕಂ ವಮನಂ ಚ ಕೇಚಿದಾಮೇ ನ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ”- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸ ಚ ಪಾಠೋ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೇಣ ನಾಙ್ಗೀಕೃತಃ||೧೮||

ನವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪಾಕಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿಮಮ್ ಉಷ್ಣಂ, ಭೋಜ್ಯಂ ಭೋಜನಮ್| ಅಪರಮಪಿ ಪಾಕಾರ್ಥಂ ಯೋಗಮಾಹ- ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆರ್ದ್ರಕಂ ಪಯಸಾ ಪಾಯಯೇಮ್ ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಯೋಗೈರ್ವಾ| ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾ ಗುಡಾದಯಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ಪಯಸಾಽಽರ್ದ್ರಕಂ ವಾ ಸಮ್ಪಾಚಯೇತ್ ತತ್ ಕಟುಕೋಪಯೋಗೈಃ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ದುಗ್ಧೇನ ಸಹಾರ್ದ್ರಕರಸಃ ಪೇಯಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ದುಗ್ಧೇನ ಸಹ ನಾಗರಚೂರ್ಣಂ ಪೇಯಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ಕಟುಕೋಪಯೋಗೈಃ ಕಟುದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೈಃ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಗ್ರಾಮ್ಯಾಣಿ ಮಾಂಸಾನಿ ದಧೀನಿ ಮದ್ಯಂ ಮಾಷಾನ್ ಕುಲತ್ಥಾನ್ ಲವಣಂ ಕಟೂನಿ| ಅಮ್ಲಂ ತಥಾ ಚಾಮಕಮೂಲಕಂ ಚ ತಥಾ ಧನತ್ವಂ ತರುಣಃ ಪ್ರಯಾತಿ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚ ನ ಪಠನೀಯಃ, ಸರ್ವನಿಬನ್ಧಕಾರೈಃ ಪರಿಹೃತತ್ವಾತ್||೧೯||

ಪಕ್ವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ನಿಬರ್ಹಣಮಾಹ- ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೦||

ಪಕ್ವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸೇವ್ಯಮಾಹ- ನಿವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸನಮ್ ಉಪವೇಶನಂ, ಚೇಷ್ಟನಂ ಕ್ರೀಡನಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಮಸ್ತಕಸ್ಯ| ವಾಸೋ ವಸ್ತ್ರಮ್| ವಿಜಯಾ ಹರೀತಕೀ||೨೧||

ಸೇವ್ಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪರಿಹಾರ್ಯಮಾಹ- ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ||೨೨||

ಇದಾನೀಂ ಸೋಪದ್ರವಸ್ಯ ಪಕ್ವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯಾವಸ್ಥಿಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ಅರತಿಃ ನ ಕ್ವಚಿದವಸ್ಥಿತಿಶ್ಚೇತಸಃ||೨೩||

ಪಕ್ವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ವಮನಾವಸ್ಥಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಹುದ್ರವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕಫೋಪಸೃಷ್ಟಂ ಪೀನಸಿನಂ ಬಹುದ್ರವೈರ್ವಾಮಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ವಯಃಸ್ಥಂ ತರುಣಮ್| ವಾನ್ತೇ ಸತಿ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಉಪದ್ರವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಪದೇಶಂ ಯಥಾಕಥಿತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕಾಲಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮೃದುತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೃದುತಾಂ ಗತೇಷು ಅಲ್ಪೀಭೂತೇಷು, ಪ್ರಾಗ್ಲಕ್ಷಣೇಷು ಆಮಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣೇಷು, ಉಕ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ‘ವಾತಿಕೇ ತು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಪಿಬೇತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ವಿಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿದಿತ್ವಾ ಮೃದುತಾಂ ತು ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಗ್ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ವಿಧಿಮಾದಿಶೇಚ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೪||

ವಾತಿಕಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಥಮೋ ಗಣೋ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಃ| ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಸಮಸ್ತಮ್| ಅರ್ದಿತೇರಿತಂ ಅರ್ದಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್||೨೫||-

ಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತಯೋಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಕೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋಸ್ತಿಕ್ತೈಃ ಕಷಾಯಮಧುರೈರ್ಘೃತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ತಿಕ್ತಾನಿ ಪಟೋಲಾದೀನಿ| ಪರಿಷೇಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದೇಹಾಃ ಪ್ರಲೇಪಾಃ| ಶ್ರೀರಿತಿ ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಃ ನವನೀತಧೂಪಃ, ‘ಗುಗ್ಗುಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಸರ್ಜರಸೋ ರಾಲಾ, ಪತ್ತಙ್ಗಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ; ಮಧುಲಿಕಾ ಗುಡೂಚೀ, ಮರ್ಕಟತೃಣಮಪರೇ, ಗೋಜೀ ಗೋಜಿಹ್ವಿಕಾ, ಶ್ರೀಪರ್ಣೀ ಕಾಶ್ಮೀರೀ| ಕವಲಾ ಗಣ್ಡೂಷಭೇದಾಃ| ಅತ್ರೇತಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧುರೈಃ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಗ್ವಧಮಧುಶರ್ಕರಾದಿಭಿಃ||೨೬-೨೮||

ಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತಯೋಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಯೋರ್ನಸ್ಯಾರ್ಥಂ ತೈಲಮಾಹ- ಧವೇತ್ಯಾದಿ| ಧವತ್ವಗಾದಿಕಲ್ಕೈಸ್ತೈಲಚತುರ್ಥಾಂಶೈರ್ದಶಗುಣೇ ಕ್ಷೀರೇ ತೈಲಂ ಪಚನೀಯಮ್| ಶ್ಯಾಮಾ ತ್ರಿವೃತ್, ತಿಲ್ವಕಃ ಪಟ್ಟಿಕಾರೋಧ್ರಃ| ಕಾಲೋಪಪನ್ನಂ ನಿರಾಮತಾಕಾಲಯೋಗ್ಯಮ್| ಅನಯೋಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಯೋಃ||೨೯||-

ಕಫಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕಫಜೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಿಲಮಾಷವಿಪಕ್ವಯಾ ಯವಾಗ್ವಾ ಕೃಸರಯಾ ವಾಮನೀಯದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಯಾ ವಾಮಯೇತ್| ವಾನ್ತಶ್ಚ ಕಫಘ್ನಂ ಕ್ರಮಮನ್ನಸಂಸರ್ಜನಾಖ್ಯಮಾಚರೇತ್| ಉಭೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಬಲಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಸ್ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ನಸ್ಯೇ ಹಿತಮ್| ತ್ರಿಕಣ್ಟಕೋಗೋಕ್ಷುರಕಃ| ಶ್ವೇತಾ ಶ್ವೇತಸ್ಯನ್ದಃ| ಸದಾಭದ್ರಾ ಕಾಶ್ಮರೀ| ಸರಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸರಲಾ ತ್ರಿವೃತ್, ಕಿಣಿಹೀ ಕಟಭೀ, ದಾರು ದೇವದಾರು, ನಿಕುಮ್ಭಾ ದನ್ತೀ||೩೦-೩೩||

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸರ್ಪಿಂಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪೀಷಿ ಘೃತಾನಿ| ಕಟುತಿಕ್ತಾನಿ ಕಟುತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಟೂನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾತಾದಿಯುಕ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಽಪ್ಯನುಕ್ತಾ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ರಸಾಞ್ಜನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೇತಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೪-೩೫||

ಮುಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜೋವತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ, ಅಗ್ನಿಕಃ ಅಜಮೋದಾ| ಮುಸ್ತಾದಿಭಿಃ ಕೃತಃ ಕಷಾಯಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಹಿತಃ; ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇಷು ಹಿತ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೩೬-೩೭||-

ಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಾದಿಭ್ಯೋಽಷ್ಟಗುಣಂ, ಅರ್ಧಜಲೇ ಕ್ಷೀರಾದರ್ಧಂ ಜಲಂ, ಜಾಙ್ಗಲೈಃ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಭಿಃ ಏಣಾದಿಭಿರ್ಲಾವಾದಿಭಿಶ್ಚ, ಜಲಜೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ನೀಲೋತ್ಪಲಾದಿಭಿಃ, ವಾತಘ್ನೈಃ ವಿದಾರೀಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ, ಘೃತಮುತ್ಪಾದ್ಯ ‘ತದ್ದುಗ್ಧಂ ಮಥಿತ್ವಾ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಸರ್ವಗನ್ಧಾ ಏಲಾದಿಪರಿಪಠಿತಾಃ| ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ, ಅನನ್ತಾ ಉತ್ಪಲಸಾರಿವಾ, ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಆವಾಪ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ| ತದ್ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಮಥನಾದ್ಯದುತ್ಪನ್ನಂ ಘೃತಂ, ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಅಪೋಹತಿ ಸ್ಫೋಟಯತಿ| ದೋಷಶಮನೈಃ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರದ್ರವ್ಯಗಣೈಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಮ್| ಇದಮೇವ ತೈಲಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಮ್||೩೮-೪೧||

ರಕ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಕೃಮಿಸಮ್ಭವೋ ದರ್ಶಿತಃ, ಅತಸ್ತೇಷಾಮೇವ ಕೃಮೀಣಾಂ ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಘ್ನಾ ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತಾ ಗೋಮೂತ್ರಪಿತ್ತಯುಕ್ತಾ ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ; ತಥಾ ಕೃಮಿಘ್ನಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಸುರಸಾದೀನಿ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ| ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಊಹಾಪೋಹವಾನ್ ವೈದ್ಯಃ| ಯೇ ತು ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ಕೃಮಿಸಮ್ಭವತ್ವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ತೇಽಮುಂ ಶ್ಲೋಕಮೀದೃಶಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತಾ ಏವ ಗೋಮೂತ್ರಪಿತ್ತಯುಕ್ತಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಕೃಮಿಷು ಯೋಜಯೇತ್||೪೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಧ್ಯಾಯಃ||೨೪||