१. द्विव्रणीयचिकित्सितम्

शारीरानन्तरं चिकित्सास्थानमारभ्यते| द्वौ व्रणावधिकृत्य कृतं द्विव्रणीयम्| चिकित्सितं विकारप्रतीकारः||१-२||

कथं द्वौ व्रणौ भवत इत्याह- शारीर आगन्तुश्च; अत्र केचित् ‘शरीरसमुत्थश्च, आगन्तुश्च’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- उभयत्र चकारकरणमुभयोश्च व्याकरणमुभयोः परस्परानुबन्धसूचनार्थम्| अभिघातशब्दः पुरुषादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धनीयः| पशवो गोमहिषादयः, मृगा एणादयः, पक्षिणः काककङ्कगृध्रादयः, व्याला व्याघ्रादयो दुष्टजीवाः, सरीसृपाः कृष्णसर्पादयो मीनमकरौ च, प्रपतनं प्रकर्षेण पतनं, प्रहारो लगुडादिकुट्टनं, तीक्ष्णौषधानि चिरबिल्वचित्रकादीनि, शकलं काष्ठादीनां खण्डं, कपालं घटादीनां कर्परं, चक्रमायुधविशेषः स्वनामख्यातः, इषुर्बाणः, परशुरायुधविशेषः कुठाराकारः, शक्तिरायुधविशेषस्त्रिमुखी, कुन्तः प्रसिद्धः; आदिशब्दात् खङ्गादयः| व्रणसामान्यं व्रणजातिर्व्रणत्वमित्यर्थः; तस्मिंस्तुल्ये सत्यपि द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् ‘द्विव्रणीय’ इत्युच्यते; द्विकारणं द्विहेतुकं यदुत्थानमुत्पत्तिः, तस्य प्रयोजनं शीतक्रियादि, तस्य सामर्थ्यं शक्तिः, तस्माद् ‘द्विव्रणीय’ इत्युच्यते||३||

अथागन्तुव्रणस्य कर्मविशेषयोजनं दर्शयन्नाह- सर्वस्मिन्नित्यादि| तत्कालमेवेति यत्कालमेवाभिघातात् क्षतमुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले| क्षतोष्मण इति ऊष्मा प्रहारसङ्घट्टजनितं तेजः| प्रसृतस्य विस्तृतस्य| विधिविशेषो विधानभेदः| हेतुप्रत्यनीकं कर्माभिधाय व्याधिप्रत्यनीकं दर्शयन्नाह- सन्धानार्थं चेत्यादि| चकारः क्षतोष्मणो निर्वापणार्थं तथा मार्गावरोधक्रुद्धवातरक्तशमनार्थं च| वक्ष्यमाणशारीरव्रणोत्थानप्रयोजनं मनसि सम्प्रधार्याह- एतद्विकारणोत्थानप्रयोजनमिति| उत्तरकालमिति सप्ताहादूर्ध्वमित्यर्थः; यतः सद्योव्रणत्वं सप्ताहमेव| दोषोपप्लवविशेषादिति दोषैरनिलादिभिरुपप्लवो दूषणं तद्भेदात्||४||

दोषोपप्लवविशेषं दर्शयन्नाह- दोषेत्यादि| समासतः सङ्क्षेपतः; वातादीनां शोणितचतुर्थानां पृथगन्योन्यसंसर्गेण पञ्चदशभेदाः; विस्तरः पुनरेषां धातुमलसंसर्गजोऽपरिसङ्ख्येयः| शुद्धत्वादिति पञ्चदशप्रकारदोषोपप्लवयुक्तत्वात् पञ्चदशप्रकारो व्रणः, षोडशश्च शुद्धः सकलदोषोपप्लवरहितो व्रण इत्यर्थः||५||

इदानीं व्रणस्य शुद्धाशुद्धभेदेन लक्षणद्वैविध्यमाह- तस्य लक्षणमित्यादि| तस्य व्रणस्येत्यर्थः| सामान्यलक्षणं व्रणस्य किमित्याह- तत्र सामान्यं रुगिति; रुक् पीडामात्रमित्यर्थः| व्रणस्य व्युत्पत्तिमाह- ‘व्रण’ गात्रविचूर्णने इत्येवं धातुः, गात्रविवर्णनमित्यस्यार्थः| व्रणयतीति गात्रवैवर्ण्यं करोतीत्यर्थः| एतेनादोषलिङ्गाधिष्ठितो रोपणचिकित्साविषयः शुद्ध एव व्रण उक्तः| विशेषलक्षणमाह- विशेषलक्षणमित्यादि| अयमशुद्धो व्रण उक्तः||६||

इदानीं वातादिव्रणलक्षणमाह- तत्रेत्यादि| चटचटायनशीलः चटचटायनस्वभावः| चटचटायनादयो वेदनाविशेषाः| स्फुरणं पुनः पुनश्चलनम्, आयामः सङ्कुचिताङ्गदेशस्य दीर्घीकरणमिव, तोदः सूचीभिरिव, भेदनं त्वग्विदारणमिव| क्षिप्रजः शीघ्रजन्मा| किंशुकोदकाभोष्णस्रावी किंशुकसुमनःप्रक्षालनसलिलसदृशोष्णस्रवणशील इत्यर्थः| प्रततचण्डकण्डूबहुलः विशालकण्डूयनप्रायः| स्थूलौष्ठः विशालोन्नतव्रणवर्त्मेत्यर्थः| स्तब्धसिरास्नायुजालावततः अमृदुसिरास्नायुसमूहेन बद्ध इत्यर्थः| प्रवालदलनिचयप्रकाशः प्रवालखण्डसमूहसदृशः; प्रवालो विद्रुमः, स च समुद्रजातोऽत्यन्तरक्तो वल्लीविशेषः| कृष्णस्फोटपिडिकाजालोपचित इति कृष्णस्फोटपिडकासमूहव्याप्तः| तुरङ्गस्थानगन्धिः तीक्ष्णक्षारगन्धिः| धूमायनशीलः प्रकर्षेण धूमोद्वमनमिव कर्तुं शीलः| तोदेत्यादि| तद्वर्णस्रावी अत्रानुक्तपरिशिष्टेन वातपित्तयोर्वर्णेन स्रावेण च युक्त इत्यर्थः| कण्डूयनेत्यादि| सनिस्तोदो व्यथायुक्तः| दारुणः कठिनः| रूक्षेत्यादि| सुप्त इवेति अज्ञायमानस्पर्श इव| तद्वर्णास्रावीति अत्रानुक्तपरिशिष्टेन तयोर्वातशोणितयोर्वर्णेन स्रावेण च युक्त इत्यर्थः| घृतमण्डो घृतस्योपरिस्थोऽच्छो भागो मण्डः| मीनधावनतोयगन्धिः मत्स्यप्रक्षालनोदकगन्धिः, विस्रगन्धिरित्यर्थः| कण्ड्वित्यादि| चुमचुमायमानं राजिकासर्षपलिप्त इव वेदना| निर्दहनेत्यादि|- निर्दहनं भस्मसात्करणमिव, निर्मथनं मन्थानविलोडनमिव| इदानीं शुद्धव्रणमाह- जिह्वेत्यादि| अत्र जिह्वातलाभशब्दो मृदुस्निग्धश्लक्ष्णशब्दैः प्रत्येकं सम्बध्यते; अत्राभाशब्देन वर्णः कथ्यते| मृदुः कोमलः| श्लक्ष्णो मसृणः| सुव्यवस्थितः शोभनाकृतिः; एतेन नात्युन्नतो नातिनीचः किन्तु सम इति बोधयति| इतिशब्दः सूत्रनिर्दिष्टसमाप्तौ||७||

तस्येत्यादि| एषां मध्ये प्रतिसारणं न गणनीयं, शुक्लकृष्णकर्मणोरवशेषत्वात् ; अतो न सङ्ख्यातिरेकः| केचिदत्र रोमसञ्जननलोमापहरणादीन् सप्तोपक्रमान् विहाय कषायादीन् सप्त शोधनरूपान् सप्त रोपणरूपानिति द्विरूपान् गणयित्वा षष्टिमुपक्रमान् पूरयन्ति| तन्न, कषायादयोऽवान्तरभेदविवक्षया चतुर्दशापि सामान्याकारेण सप्तैव, अतः सप्तैव गणनीयाः, रोमसञ्जननादयश्चावश्यं पठनीयाः| अपरं च गयदासः पाचनं न पठति, जेज्जटस्तु लोमापहरणं न पठति अपि च, ताभ्यां परमत्यन्तं विवादः कृतः, स च विस्तरभयान्न लिखितः; तौ च यया युक्त्या षष्टिं पूरयतः साऽपि विस्तरभयान्न लिखिता||८||

इदानीमुपक्रमेषु मध्ये कषायादीनामुभयार्थकारित्वमाह- तेष्वित्यादि| तेषु अपतर्पणादिषु मध्ये, कषायादयः सप्त| अष्टौ छेदनादयो दारणवर्ज्याः सीवनान्ताः शस्त्रकृत्याः शस्त्रेण कर्तुं शक्या उपक्रमा अष्टविधशस्त्रकर्मीये (सू. २५) उक्ताः| शोणितेत्यादि| शोणितास्थापनं चतुर्विधं कषायशीतक्रियापचनदहनभेदेन, तदुक्तं शोणितवर्णनीये (सू. १४)| क्षारः पानीयप्रतिसारणीयभेदेन द्विविधोऽप्युक्तः| “जीर्णशाल्योदनं” (सू. १९) इत्यादिना व्रणितोपासनीयोक्तेराहारोऽप्युक्तः| रक्षाविधानं द्विविधं तन्त्रेण रक्षोघ्नगुग्गुल्वादिना धूपनेन लक्ष्मीगुहाद्योषधिधारणेन चेत्येतदुक्तमग्रोपहरणीये व्रणितोपासनीये (सू. १९) च; मन्त्रेण च “कृत्यानां प्रतिषेधार्थं” (सू. ५) इत्यादिनाऽग्रोपहरणीये| बन्धविधानं व्रणालेपनाध्याये (सू. १८)| शोणितास्थापनादयः सप्त| स्नेहेत्यादि अन्यत्रेति पञ्चकर्मनिर्देशे इत्यर्थः| स्नेहादयो दश| यदित्यादि अवशिष्टमुपक्रमजातमुर्वरित उपक्रमसमूहोऽष्टाविंशतिसङ्ख्यः, एवं सर्वमीलने षष्टिरुपक्रमा भवन्ति||९||

इदानीमपतर्पणादीन्येकादश व्रणकारणशोफविषयत्वेन विषयभेदेनापि निर्दिशन्नाह- षड्विध इत्यादि| अपतर्पणादय इत्यत्र बहुव्रीहेरतद्गुणसंविज्ञानत्वाच्छेषा एकादश ग्राह्याः| अपतर्पणमुपक्रममध्ये प्राधान्याद्गृह्यते| ननु, अपतर्पणादीनां शोफविषयत्वाच्छोफस्य च व्रणाद्भिन्नत्वेन कथं षष्टिरुपक्रमा भवन्तीत्याह- व्रणभावमित्यादि| आपन्नस्य प्राप्तस्य, ‘शोफस्य’ इति शेषः| शेषा इत्यादि एकादशभ्य उपक्रमेभ्योऽन्ये शेषाः, ते व्रणप्रतीकारभूता एव||१०||

प्रथममपतर्पणं निर्दिशन्नाह- अपतर्पणमित्यादि| अपतर्पणम् अभोजनं; नतु यत्किञ्चिदेवापतर्पणं वमनादि, वमनादीनां पृथगेवोपादानात्| सर्वशोफानामिति पञ्चदशानां, नागन्तोः; दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थमिति वचनात्| अत्र वातजेऽपि शोफेऽपतर्पणं विकारप्रत्यनीकत्वात्, अथवा वातेऽपि प्रागामताभावात्| तदुक्तं- “वाते सामेऽपि लङ्घनम्”- इति| सामान्यः सर्वशोफहितः| प्रधानतम आशुरोगहरत्वात्||११||

अपतर्पणस्यैव फलं विषयं कालावधिं च दर्शयन्नाह- दोषेत्यादि| दोषोच्छ्रायोपशान्तिः फलं, दोषानद्धत्वं विषयः, अवेक्ष्य दोषं प्राणं चेति कालावधिः| दोषोच्छ्रायो दोषौत्कट्यम्| दोषानद्धस्य दोषैरामैरानद्धाशेषस्रोतसः| दोषाः कफादयः, तद्दुष्टा धातवो मलाश्च | देहिन उपचितशरीरस्येत्यर्थः| दोषं प्राणं चेति युगपदेव लङ्घनावधिः; प्राणं चेत्यत्र चकाराद्वयःप्रकृत्यादीनि चाष्टौ, अवेक्ष्य विविच्य||१२||

अपतर्पणस्य निषेधविषयं निर्दिशन्नाह- ऊर्ध्वमारुतेत्यादि| ऊर्ध्वमारुताः श्वासकासादिरोगिणः, अन्ये तूर्ध्वमारुतं रोगान्तरमाहुः| तद्यथा- “भुक्तेऽभुक्ते तथा सुप्ते यस्योद्गारो भृशं भवेत्| ऊर्ध्ववातं तु तं विद्यादुदानव्यानसम्भवम्”- इति| अपरे तु ‘तद्धि मारुत’ इत्यादि पठन्ति| मारुतोऽत्र मारुतकृताक्षेपकादिरामयः| क्षुद् बुभुक्षा| मुखशोषो निरामवातपित्तकृतः| ‘श्रमान्वितैः’ इत्यत्र केचित् ‘भ्रमान्वितैः’ इति पठन्ति; भ्रमो निरामवातपित्तकृतः; सामवातपित्तकृतमार्गावरणजौ तु तावपि लङ्घ्यावेव| गर्भिण्यादिष्वनात्ययिके व्याधौ लङ्घनप्रतिषेधः||१३||

आलेपनविषयं दर्शयन्नाह- शोफेष्वित्यादि| उत्थितमात्रेषु जातमात्रेषु| यथास्वैरिति वातादिशोफे मातुलुङ्गादिदूर्वाद्यजगन्धादिभिरात्मीयैरित्यर्थः| यथोक्तैरिति केचित् पठन्ति; तत्रापि स एवार्थः| प्रत्येकश्येन एकैकेन||१४||

दृष्टान्तदर्शनेनालेपस्य फलमाह- यथेत्यादि| एवमालेपनं रुज इति आलेपनं शोफस्य रुजो वेदनाः शमयतीत्यर्थः| न केवलमालेपः शोफस्य रुजापहः; किन्तु प्रह्लादनादीन्यपि करोतीत्याह- प्रह्लादन इत्यादि| प्रह्लादने सुखकरणे, रुजापनयनात्| शोधने व्रणस्य दोषप्रकोपस्फोटनाय| उत्सादने निम्नव्रणस्योन्नतिकरणे| रोपणे चेति चकारादवसादनसवर्णकरणादीनि समुच्चीयन्ते| तदर्थकृत् प्रह्लादनादिप्रयोजनकारी| अस्य प्रयोगः पुनरालेपाध्याये (सू. १८); द्रव्याणि तु मिश्रकादिषु||१५-१६||

परिषेकस्य फलं प्रयोगं च दर्शयन्नाह- वातेत्यादि| वातशोफादिर्विषयः, वेदनोपशमः फलं, सर्पिरित्यादिः प्रयोगः| धान्याम्लं काञ्जिकम्| वातहरौषधानि भद्रदार्वादीनि| शर्करामिश्रमुदकं शर्करोदकम्| मधुरौषधानि काकोल्यादीनि| क्षीरवृक्षा वटादयः| क्षारोदकमिति क्षारं गालयित्वा यदुदकं गृह्यते तत् क्षारोदकम्| कफघ्नानि कालेयकागुरुप्रभृतीनि||१७-१८||

अभ्यङ्गस्य फलं प्रयोगं च दर्शयन्नाह- अभ्यङ्ग इत्यादि| वाते कफे च तैलेन, पित्ते रक्ते विषादिषु च शतधौतादिघृतेन| तस्य कालावधारणं निर्दिशन्नाह- स्वेदेत्यादि| स्वेदविम्लापनादीनां विरेचनान्तानां स्नेहवर्जितानां सप्तानामुपक्रमाणां प्राग्भवति; विस्रावणादिषु सेचनान्तेषु स्नेहवमनविरेचनव्यतिरिक्तेषु कर्मसु सोऽभ्यङ्गः पश्चादादिष्टः||१९-२०||

स्वेदविषयं दर्शयन्नाह- रुजावतामित्यादि| रुजावतां वातकफवेदनायुक्तानां, दारुणादिविशेषणस्य तद्विषयत्वात्| दारुणानामिति दारुणत्वं वायुना रूक्षजरठीभावः, अचलत्वमित्यपरे | प्रयोगः पञ्चकर्मनिर्देशे वक्ष्यमाणः||२१||

विम्लापनविषयं प्रयोगं च दर्शयन्नाह- स्थिराणामित्यादि| स्थिराणां कठिनानाम्| मन्दं रुजतां कफाधिकानामित्यर्थः; वातकफाधिकानामित्यन्ये| तलेन पाणिपादतलेन| विम्लापनम् अङ्गुल्यादिमर्दनेन शोफविलयनम्||२२||-

उपनाहमाह- शोफयोरित्यादि| उपनाहो वातकफशोफविषय एव| अविदग्ध आमः| विदग्धः किञ्चित्पक्वः||२३||-

पाचनविषयमाह- निर्वतत इत्यादि| विरेकान्तैरिति अपतर्पणाद्यैर्विरेकान्तैरित्यर्थः| समाहृत्यौषधानीति औषधानि मिश्रकोक्तानि शणमूलकबीजादीनि समभागप्रमाणानि, तथा चतुर्गुणदध्यादिद्रवाणि च समाहृत्य एकीकृत्य, लवणीकृत्य स्पष्टलवणीकृत्य, नातिद्रवां नातिशुष्कामुपनाहयोग्यामुत्कारिकां पाचयेत्; उत्कारिका लप्सिकाकृतिः, अन्ये पूपलिकाकृतिमाहुः| नाहयेद् बध्नीयात्| तया उत्कारिकया| हितं सम्भोजनमिति सम्भोजनं यथेष्टभोजनम्| तच्च कीदृशं? हितं हितकारि; कोऽर्थः? नात्यर्थकफकारि न चोपद्रवकारीत्यर्थः| एतेनाहारविधानोक्तैरुष्णस्निग्धादिभिरेव सम्भोजनं कार्यमित्युक्तम्| सुधीरस्तु ‘पथ्यापथ्यमिहैकत्र भुक्तं सम्भोजनं मतम्’- इत्याह; तच्च श्रीजेज्जटगयदासौ नेच्छतः| उपनाहनिष्पाद्यं कर्म पाचनमिति मत्वा पाचनं पृथगुपक्रमं गयदासो न पठति||२४-२६||-

विस्रावणविषयमाह- वेदनेत्यादि| अचिरोत्पतिते तत्कालोत्पन्ने| जलौकोभिः प्रच्छानैर्वा शोणितमोक्षणं कुर्यात्| व्रणेऽपि यादृशे शोणितं स्रावणीयं तादृशमाह- सशोफ इत्यादि| ध्यामे कृष्णारुणे| सरक्ते रक्तवर्णे| वेदनावति वेदनायुक्ते| संरब्धे विशालमूले| विषमे निम्नोन्नते| विशेषेण अतिशयेन, सविषे च विशेषेण रक्तमोक्षणम्||२७-२९||-

स्नेहपानविषयं दर्शयन्नाह- सोपद्रवाणामित्यादि| सोपद्रवाणामिति नात्र व्रणोपद्रवा गन्धवर्णस्राववेदनाकृतयः पञ्च; किं तर्हि व्रणितस्योपद्रवा वेपथुपक्षवधादयः| व्रणशोषिणां व्रणनिमित्तक्षयिणाम्| यथास्वमौषधैरिति यस्य यदात्मीयमौषधं वातादेस्तेन सिद्धस्य स्नेहस्य पानं; विचारणाभिन्नाच्छपानमित्याचार्याः||३०||-

वमनविषयं दर्शयन्नाह- उत्सन्नेत्यादि| उत्सन्नमांसशोफे इति उच्छ्रितमांसशोफे| कफजुष्टे कफाक्रान्ते| सङ्क्लिष्टं दुष्टं, श्या(ध्या)ममीषत्कृष्णं, रुधिरं यस्मिन्नेवम्भूते व्रणे प्रच्छर्दनं वमनं हितम्||३१||-

विरेचनविषयमाह- वातेत्यादि| वातेन सहितं पित्तं वातपित्तं पित्तप्रधानसंसर्गः; न तु वातश्च पित्तं चेति, केवलवातजे बस्तिविधानात्| अनेनैव न्यायेन वातोपसर्जने कफसंसर्गे वमनमूह्यम्| एषु स्नेहादिषु त्रिषु शोफस्यानुक्तावपि शोफाधिकारत्वादेव स्नेहादयस्त्रयो विशिष्टावस्थायां शोफस्याप्युपक्रमा बोद्धव्याः| व्रणकोविदा व्रणपण्डिताः||३२||-

छेदनमाह- अपाकेष्वित्यादि| अपाकेषु अविद्यमानपाकेषु मेदःकफग्रन्थिमांसकन्द्यादिषु; अथवा अपाकेषु ईषत्पाकेषु वल्मीकादिष्वित्यर्थः; नञ्शब्दस्योभयार्थत्वात्| गयी तु ‘अपाकवत्सु’ इति पठति, तत्रापि स एवार्थः; परं तं पाठं न साधुं मन्यते जेज्जटः| कठिनेषु दृढेषु| स्थिरेषु अचलेषु| स्नायुकोथादिष्वित्यत्रादिशब्दात् सिराधमन्यादिपरिग्रहः| प्राप्तं युक्तमित्यर्थः||३३||-

भेदनमाह- अन्तःपूयेष्वित्यादि| अवक्त्रेषु अविद्यमानमुखेषु| उत्सङ्गवत्सु चिरस्थितपूयावदारणगम्भीरशुषिरव्रणवस्तुप्रदेश उत्सङ्गतुल्यत्वादुत्सङ्ग इत्युच्यते, तद्वत्सु| रोगेषु व्रणेषु| गतिमत्सु गतियुक्तेषु| प्राप्तं युक्तम्||३४||-

दारणमाह- बालेत्यादि| पीडनैरिति पीडनद्रव्यैरित्यर्थः| पाकोद्वृत्तेषु उत्तानेषु त्वग्गतेष्वित्यर्थः| दारणद्रव्यैर्मिश्रकोक्तैश्चिरबिल्वादिभिः| क्षारेण प्रतिसारणीयेन, यवक्षारेणेत्यन्ये||३५-३७||

लेखनमाह- कठिनानित्यादि| कठिनान् मांसहीनान्, समम् अहीनाधिकं लिखेत्; स्थूलवृत्तौष्ठान् सुलिखितम् अतिशयलिखितं लिखेत्; पुनः पुनर्दीर्यमाणान् निरवशेषतो लिखेत्; कठिनोत्सन्नमांसान् वर्त्मनां प्रमाणेन समं लिखेत्| अन्येऽत्र पुनरन्यथा व्याख्यानयन्ति- समलेखनम् अवगाढलेखनं, सुलेखनं मृदुलेखनं, निरवशेषलेखनं निर्लेखनं निश्शेषलेखनमिति| श्रीसुवीरजेज्जटब्रह्मदेवाश्चतुरो विषयानाहुः, तथाहि- कठिनानित्येको विषयः, स्थूलवृत्तौष्ठानिति द्वितीयः, दीर्यमाणान् पुनः पुनरिति तृतीयः, कठिनोत्सन्नमांसांश्चेति चतुर्थः| अपरे तु समं लिखेदित्याद्यन्यथा व्याख्यानयन्ति- कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् यथा सुलिखितं भवत्येवं लिखेदिति सम्बन्धः, कथं सुलिखितं भवतीत्याह- समं लिखेत्, निरवशेषं लिखेत्, वर्त्मनां तु प्रमाणेन समं निर्लिखेदिति| समं सुलिखितलक्षणम्| निर्लिखेत् पुनः पुनर्लिखेदिति भणनं बहुशो लेखने शस्त्रावचारणं सूचयति| अत्र व्रणवर्त्मशब्देन व्रणगताश्चत्वारः पार्श्वा वाच्याः| शस्त्रेण निर्लिखेत्, न तु गोजीशेफालिकादिपत्रेण||३८-३९||

शस्त्राभावे तु क्षौमादिभिर्लिखेदित्याह- क्षौममित्यादि| क्षौमम् अतसीवस्त्रम्| प्लोतं कर्पटम्| पिचुं कार्पासतूलाम् | फेनं समुद्रफेनम्| यावशूको यवक्षारः||४०||

एषणमाह- नाडीत्यादि| नाड्यश्च व्रणाश्चेति नाडीव्रणास्तान्| शल्यगर्भान् अभ्यन्तरशल्यानित्यर्थः| उन्मार्गी भगन्दरः, उत्सङ्गी शम्बूकावर्ताभिध इत्येके; तन्न, तयोरसाध्यत्वेनैषणानर्हत्वात्| तत्र, उत्सृष्टो मार्गो विद्यते येषां ते उन्मार्गिणो व्रणाः ऋजुं मार्गं परित्यज्य कुटिलया गत्या ये यान्तीत्यर्थः; उत्सङ्गिन ऊर्ध्वसङ्गिनः| करीराः चुच्चूपोदकादीनां कोमला नालाः| बालाः करिशूकरादीनाम्| विवृतास्यान् कोष्ठाश्रितानङ्गुल्या वा एषयेदित्यर्थः| एषणी शलाकाशस्त्र(यन्त्र)म्| एषयेत् करीरादिनिक्षेपणेन व्रणमार्गनिश्चयं कुर्यादित्यर्थः| करीराणां विषयं निर्दिशन्नाह- नेत्रवर्त्मेत्यादि| गुदाभ्यासो गुदसमीपम्| अवक्त्रा अल्पवक्त्राः| चुच्चूः चीचुरिति लोके| उपोदकः ‘पोइ’ इति लोके||४१-४२||

आहरणविषयमाह- संवृतेत्यादि| प्राप्तोद्धरणलक्षणमिति सद्यःप्राणहरविशल्यघ्नादिरहितमन्यदित्यर्थः||४३||

व्यधनविस्रावणविषयमाह- रोग इत्यादि| व्यधनसाध्यो रोगो दकोदरमूत्रवृद्ध्यादिः| यथोद्देशं प्रमाणत इति उद्देशानतिक्रान्तप्रमाणमित्यर्थः| तत्र दकोदरोद्दिष्टं प्रमाणमङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढमिति ज्ञेयं; विद्रध्यादिषु पुनः “महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रनिपातनम्” (सू. ५) इति| शस्त्रं निदध्यादित्यन्तेन व्यधनमुक्तं, दोषं च स्रावयेत् कीर्तितं यथेति स्रावणमुक्तम्, एवमनेन श्लोकेनोपक्रमद्वयमुक्तम्||४४||

सीवनसन्धानविषयमाह- अपाकेत्यादि| अपाकोपद्रुताः पाकोपद्रवरहिताः| विवृता व्यात्तमुखाः| यथोक्तमष्टविधशस्त्रकर्मीये (सू. २५)| सन्धानमेव चेति न केवलं सीवनं सन्धानमपि ; सन्धानं व्रणौष्ठादिसंयोजनम्| अनेन श्लोकेनोपक्रमद्वयमुक्तम्||४५||

पीडनमाह- पूयेत्यादि| यथोक्तैर्मिश्रकपरिपठितैः पिच्छिलद्रव्यत्वङ्मूलादिभिः| समन्तात् सर्वतः| प्रदेहं प्रलेपनमित्यर्थः| दोषः पूयः| प्रसिच्यते स्वयं प्रक्षरति| पीडनम् औषधैश्चम्पनम्||४६-४७||

शोणितास्थापनमाह- तैस्तैरित्यादि| तैस्तैः सिराव्यधादिभिः| यथोक्तं शोणितास्थापनं शोणितातिप्रवृत्तिस्तम्भनम्| तच्चतुर्विधम्- “सन्धानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा” (सू. १४) इति||४८||

निर्वापणमाह- दाहेत्यादि| निर्वापणं नाम पित्तरक्तव्रणस्य पच्यमानस्य ज्वलत इव औषधादिभिर्वेदनोपशमः| यथोक्तैर्मिश्रकोक्तैर्दूर्वादिभिः| क्षीरपिष्टैरिति क्षीरेण आपिष्टैः, श्लक्ष्णस्य दाहपाककारित्वात्| दिह्यात् लिम्पेत्| अबहलान् यतः श्लक्ष्णघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृद्भवति| सेकान् परिषेकान्| अनेन श्लोकेन सेकलेपौ द्वौ निर्वापणावुक्तौ||४९-५०||

उत्कारिकाविषयमाह- व्रणेष्वित्यादि| क्षीणमांसत्वादिकं वातकार्यम्| वातघ्नवर्गे भद्रदार्वादौ, अम्लगणे सौवीरकतुषोदकादौ, स्नैहिकेषु च बीजेषु तिलातसीसर्षपैरण्डादिबीजेषु| वातघ्नवर्गकाकोल्यादिगणस्नैहिकबीजानि समभागानि तच्चतुर्गुणमम्लानां गृहीत्वा नातिघनां नातिसान्द्रां पेयानुकारिणीमुत्कारिकां पचेत्||५१-५२||-

इदानीं कषायादींश्चूर्णान्तान् सप्त शोधनरोपणान् विषयभेदेन दर्शयन्नाह- दुर्गन्धानामित्यादि| शोधनैः कषायैः प्रागुदीरितैर्मिश्रकोक्तैः शङ्खिन्यङ्कोटसुमनादिभिः कृतैः क्वाथैः शोधनं कार्यम्||५३||-

शोधनद्रव्ययुक्ताभिरिति शोधनद्रव्याणि अजगन्धाजशृङ्ग्यादीनि मिश्रकोक्तानि| तान् व्रणान्; ‘शोधयेत्’ इति शेषः| यथाक्रममिति प्रथमं सूक्ष्माभिस्ततः स्थूलस्थूलतराभिरित्यर्थः| पूतिमांसप्रतिच्छन्नानिति अवगाढान्, न पुनरभ्यन्तरान्| महादोषांश्चेति अतिदुष्टानित्यर्थः| दोषौ चात्र वातकफौ गृह्येते न पुनः पित्तं, पित्तदुष्टस्तु सर्पिर्विषयः||५४-५५||-

शोधनद्रव्याणि कासीसाजगन्धादीनि, तैः सिद्धेन सर्पिषा घृतेन| कल्पना चेयं- यावन्ति कासीसाजगन्धादीनि शोधनद्रव्याणि तावन्मात्रं कार्पासफलम्, एतान्येकीकृत्य कल्कचतुर्गुणं घृतं, घृतचतुर्गुणं जलं च गृहीत्वा घृतं साधनीयम्||५६||-

व्रणानिति कफवाताधिकानित्यर्थः, उत्सेधस्य कफकृतत्वात्, अस्नेहाल्पस्रावयोर्वातकृतत्वाच्च| सर्षपस्नेहयुक्तेनेति सर्षपस्नेहाधिकेन तिलतैलेन; ‘मिश्रकोक्तेन मयूरादिशोधनद्रव्यसिद्धेन’ इति शेषः||५७||-

द्रव्यैरुदीरितैरिति मिश्रकोक्तैः शालसारादिभिर्द्रव्यैः| कल्पनामाह- कषाये विधिवत्तेषामिति|- तेषां शालसारादीनां विधिवत्कृते कषाये द्रव्यापेक्षया षोडशगुणोदकेऽष्टभागावशिष्टे, अष्टगुणोदके चतुर्भागावशिष्टे वा| अधिश्रयेत् पुनरिति पूतं कषायं पुनरधिश्रयेत् पचेदित्यर्थः| सुराष्ट्रजादीनि चूर्णितानि मात्रया शेषकषायपादे कषायस्य पुनःपाकात् फाणितीभावे सत्यावपेत्| सुराष्ट्रजां तुवरमृत्तिकाम्| ततस्तामवचारयेदिति ततोऽनन्तरं रसक्रियां समवचारयेत् प्रयोजयेत्| अतिमर्दितामौषधानामेकीभावार्थम्| मातुलुङ्गमधुमात्रा तु संस्कारमात्रैव| त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परमिति परमित्यवधारणे, त्रींस्त्रीनेव दिवसान् तिष्ठेन्नाधिकं, व्रणवस्त्ववदारणभयात्||५८-६१||-

अगम्भीरान् उत्तानान्; ‘गम्भीरान् मेदसा जुष्टान्’ इत्येके पठन्ति, तन्नेच्छति गयी| चूर्णशोधनैः कासीसादिभिः| शोधनवर्तिजैः अजगन्धादिभिः||६२||

अशुद्धव्रणस्य शोधनानि सप्तकषायादीनि सविषयप्रयोगाणि निर्दिश्य शुद्धस्य तान्येव रोपणानि निर्दिशन्नाह- शुद्धलक्षणयुक्तानामित्यादि| शुद्धव्रणलक्षणानि “त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्त” (सू. २३) इत्यादीनि, “जिह्वातलाभ” इत्यादीनि वा चोक्तानि| यथोद्दिष्टैर्वटादिभिः||६३||

अवेदनानां सर्वथा वेदनाहीनानामित्यर्थः; अन्ये अवेदनानामल्पवेदनानामित्याहुः| रोपणवर्त्यङ्गकृता इति रोपणवर्त्यङ्गानि सोमामृताश्वगन्धाकाकोल्यादीनि; तैः कृता रोपणवर्तयो हिताः||६४||

अपेतपूतिमांसानामिति निर्गतशटितमांसानाम्| मांसस्थानां मांसमात्रस्थितानामित्यर्थः| कल्को मिश्रकाध्याये कथितः, स तु “समङ्गा सोमसरला” (सू. ३७) इत्यादिः| विशेषार्थमत्रापि कल्कं निर्दिशन्नाह- तिलजो मधुसंयुत इति| तिलकल्कस्य त्रिदोषहरत्वमाह- स इत्यादि|- स इति तिलकल्कः| तिलकल्कस्य तिक्तकषायत्वे उष्णत्वे स्निग्धत्वे मधुरत्वे च सत्यपि कथं न वातादिप्रकोपकत्वम्? उच्यते- स्व(प्र)भावादामलकवत्| अस्यैव तिलकल्कस्य योगवाहित्वं सविशेषं दर्शयन्नाह- शोधयेदित्यादि| अशुद्धान् शोधयेत्, रोपयेच्चेत्ययमर्थश्चकारेण ज्ञेयः| केन शोधनेन युक्तः शोधयेदित्याह- निम्बपत्रमधुभ्यामित्यादि| मधुसंयुत इत्यनेनैव लब्धे पुनरिह मधुग्रहणं केवलस्यैव तिलकल्कस्य प्रागुक्ता माधुर्यादयोऽवगन्तव्याः, न मधुयुक्तस्येति ज्ञापयति| केन रोपणेन शोधनेन युक्तो व्रणाञ् शोधयेद्रोपयेच्चेत्याह- पूर्वाभ्यामित्यादि|- पूर्वाभ्यां निम्बपत्रमधुभ्यामित्यर्थः| युक्तश्चाप्युपरोपण इत्यपिशब्दो भिन्नक्रमे; तेन निम्बपत्रमधुघृतयुक्तः शुद्ध्यतो व्रणस्य शोधनो रोपणोऽपि, तिलकल्कस्य योगवाहित्वादित्यर्थः| अन्ये तु ‘युक्तः संरोपणो भवेत्’ इति पठन्ति; ते तु पूर्वोक्तं चकारार्थं न मन्यन्ते, किञ्च निम्बपत्रमधुघृतयुक्तस्य तिलकल्कस्य रोपणत्वमेवाङ्गीकुर्वन्ति न शोधनत्वम्| इदानीमन्यमपि कल्कं सर्वावस्थासु सर्वव्रणयोगित्वेन सविशेषमेकीयमतेन निर्दिशन्नाह- तिलवदित्यादि|- तिलवत्तिलसदृशो यवकल्कोऽपि त्रिदोषघ्न इत्यनेन प्रकारेण केचिदेकीयवचनं व्याख्यानयन्ति; जेज्जटगयदासौ त्वन्यथा, यथा- तिला विद्यन्तेऽस्मिन्निति तिलवान्, तिलवांश्चासौ यवकल्कश्च तिलवद्यवकल्कः, तं तिलवद्यवकल्कं केचिदाहुरिति| सर्वावस्थासु सर्वशारीरव्रणयोग्यत्वमाह- शमयेदविदग्धं चेत्यादि| एतेन तिलयुक्तः कल्कः पञ्चानामुपक्रमाणां विम्लापनपाचनपाटनशोधनरोपणानामर्थं करोतीत्युक्तं; तिलकल्कस्तु रोपणशोधनकरणेनोपक्रमद्वयार्थकरः, तदुभयकरणेनोपक्रमत्रयार्थकरो वा, अत एवानयोः कल्कयोर्भेदः| रोपयेच्चेति चकारेण तिलकल्कतिलवद्यवकल्कयोरपि व्रणवैकृत्यापहत्वं भवतीति समुच्चीयते||६५-६९||-

शस्त्राद्यभिघातनिमित्ता व्रणाः सप्ताहादर्वागेव अदोषोपप्लुता आगन्तवः| रोपणीयेनेति मिश्रकोदितेन “पृथक्पर्ण्यात्मगुप्ता च” (सू. ३७) इत्यादिना||७०||-

यथोदितैरिति मिश्रकोक्तैः कालानुसार्यागुरुप्रभृतिभिः||७१||-

अबन्ध्याः पित्तरक्तविषाभिघातजादयः| चलस्थानामिति चलाश्चेष्टावन्तः सन्धयः, तत्रस्थाश्चलस्थाः, शुद्धानां च प्रदुष्यतां पुनरित्यर्थः| ‘शुद्धानां चाऽप्ररोहताम्’ इति सुधीराभिप्रायेण केचित् पठन्ति| तत्र चलस्थानत्वादिना हेतुनाऽप्ररोहतामिति द्रष्टव्यम्| अस्याः कल्पना- न्यग्रोधादिवर्गस्य त्रिफलायाश्च द्रव्यापेक्षयाऽष्टगुणे चतुर्गुणे वाऽम्भस्यष्टभागावशिष्टे चतुर्भागावशिष्टे वा कषायं पुनरधिसृत्य फाणितीभावेऽवशिष्टकषायपादमात्रया हरिद्राद्वयचूर्णं प्रक्षिप्य सुमर्दितां मधुयुतां रसक्रियामवचारयेत्| अत्र शोधनरसक्रियावत् कालावधिर्नास्त्येव, यावद्व्रणरोपणमेव कार्येति||७२||-

समानामित्यादि| स्थिरमांसानाम् अमृदुमांसानाम्| प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथेति प्राक्स्थाने सूत्रस्थाने उक्तो विधिर्येन प्रकारेण, स च प्रकारः “किंशुकस्त्रिफला रोध्रं” (सू. ३७) इत्यादिना निर्दिष्ट इत्यर्थः||७३||-

इदानीं कषायादिभेदेन प्रत्येकं सप्तविधस्य शोधनस्य रोपणस्य च सर्वव्रणविषयत्वं दर्शयन्नाह- शोधन इत्यादि| अत्र सुधीरः- एष सर्वव्रणानां शारीरागन्तूनां सामान्येनोक्तो विधिः| कस्मात्? दोषाविशेषतः; अविशिष्टा हि वातपित्तश्लेष्माणो दूषकाः शारीराणामागन्तूनां च व्रणानाम्; उक्तं च- “कालान्तरेण दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरवत् प्रतिकार” इति; ‘दोषविशेषत’ इति पाठे दोषविशेषतो दोषभेदात्; शेषं समम्| केचित्तु- सामान्येनोक्तो विधिस्तिलनिम्बकल्कादिः, तथा दोषविशेषतश्चोक्त आद्ये द्वे पञ्चमूल्यावित्यादि, इति लुप्तनिर्दिष्टं चकारं वर्णयन्ति| गयी तु- सर्वव्रणानां विद्रध्याद्यशेषव्रणानामयमेव विधिरुक्तः; कुतः? यतो व्रणसामान्योक्तः, स च विधिर्दोषविशेषत इति दोषविशेषमपेक्ष्य कार्य इति व्याख्यानयति||७४||-

एषः शोधनरोपणविधिः| आगमसिद्धत्वादिति आगमः शास्त्रं, तेन सिद्धत्वात् प्रसिद्धत्वादित्यर्थः| फलदर्शनात् आरोग्यदर्शनात्| न मीमांस्यो न विचार्य इत्यर्थः||७५||-

आगमोक्तयोगविषयिणीममीमांसां निर्दिश्य, अनिर्दिष्टयोगविषयिणीं मीमांसामेव कथयन्नाह- स्वबुद्ध्येत्यादि| कषायादिषु सप्तसु कषायवर्तिकल्कसर्पिस्तैलरसक्रियाचूर्णेषु||७६||-

उष्ण उष्णवीर्यो मुष्ककादिः सुरसादिर्वा श्लेष्मघ्नः| संसृष्टे संयुता गणाः| अयं ग्रन्थः सर्वोऽपि शोधनरोपणविषयः||७७-७९||-

धूपनविषयमाह- वातात्मकानित्यादि| उग्ररुजान् सास्रावानिति पदद्वयेन वातकफात्मकत्वमुक्तम्| सक्षौमेत्यादि क्षौममतसीवस्त्रम्| धूपनाङ्गानि “श्रीवेष्टके सर्जरसे” (सू. ३७) इत्यादीनि||८०||-

उत्सादनविषयमाह- परिशुष्केत्यादि| परिशुष्काल्पमांसानां वातात्मकानाम्| गम्भीराणां रक्तपित्तात्मकानाम्| प्रयोगे उत्सादनीयानीति अपामार्गाश्वगन्धादीनि उत्सादनद्रव्याणीत्यर्थः| एतैः सर्पिःसंस्कार आलेपनं च कर्तव्यम्| उत्सादनं निम्नव्रणस्योन्नतिकरणम्| आभ्यन्तरमुत्सादनमाह- मांसाशिनामित्यादि|- व्याघ्रादीनामित्यर्थः| विशुद्धमनसः शोकक्रोधाद्यनभिभूतमनस इत्यर्थः; जेज्जटस्तु व्याघ्रादीनां मांसानि छद्मोपहितानि , एवं विशुद्धमनस इति व्याख्यानयति||८१-८२||-

अवसादनविषयमाह- उत्सन्नेत्यादि| उत्सन्नमृदुमांसानामिति उत्सन्नमुद्धृतं मृदु मांसं येषां ते तथा| अवसादनम् उन्नतव्रणस्य निम्नत्वकरणम्| यथोद्दिष्टैर्द्रव्यैः कासीसादिभिः||८३||-

मृदुकर्मविषयमाह- कठिनानामित्यादि| अमांसानाम् अल्पमांसानाम्| मातरिश्वना वायुना| मृद्वी क्रिया मधुरस्निग्धकोष्णलवणैरन्तर्बहिश्च क्रियमाणैर्लेपादिभिः | शोणितमित्यादि तत्र रक्तानुगते मातरिश्वनि रक्तमोक्षणं, कफानुगते स्नेहान् सेकांश्चेति | मृदुत्वमित्यादि| गाढो बन्धः किं करोतीत्याह- मृदुत्वमाशुरोहं च||८४-८५||-

दारुणकर्मविषयमाह- व्रणेष्वित्यादि| दारुणीकरणं कठिनीकरणम्| रोहिण्याः कट्फलस्य ||८६-८७||

क्षारविषयमाह- उत्सन्नमांसानित्यादि||८८||

अग्निकर्मविषयमाह- स्रवत इत्यादि| अश्मभवान् अश्मरीनिर्हरणच्छेदसम्भवान् व्रणानग्निकर्मणा साधयेदिति सम्बन्धः| किंविशिष्टान् व्रणान्? मूत्रं स्रवतः; यद्यपि ते व्रणा मूत्रस्राविणस्तथाऽपि सद्योव्रणे मूत्रं यावत्तावत्तेऽदहनीयाः, सप्ताहादूर्ध्वं पुनर्यदा व्रणानामसन्धानेन मूत्रं स्वमार्गं न प्रतिपद्यते तदैवाग्निना दहेत्||८९||

इदानीं रूढस्यैव व्रणस्य विकृतस्य प्रकृतिभावार्थं पश्चात्कर्मारम्भः , तत्र पूर्वं शुक्लस्यैव कृष्णीकरणमाह- दुरूढत्वादित्यादि| प्राक् पूर्वं सप्ताहं गव्यमूत्रभावितान् भल्लातकान् गव्यक्षीरे वासयेत् स्थापयेत्, अत्र कालस्यानुक्तत्वाद्वक्ष्यमाणरोहिणीफलक्षीरवासनवत् सप्तरात्रमेव वासनं कार्यम्| कुम्भेऽन्यस्मिन्नित्यादि| अन्यस्मिन् कुम्भे निखाते तं कुम्भं योजयेद् यत्र कुम्भे भल्लातकानि निक्षिप्यन्ते; कथं योजयेदित्याह- मुखं मुखेनेत्यादि| तमपि कुम्भं निरन्तरच्छिद्रितापिधानं कृत्वा योजयेत्; अन्यथाऽनावृतमुखादुपरिगतकुम्भाद्भल्लातकानि भ्रश्यन्ते| ग्राम्यानूपशफानिति ग्राम्या अश्वादयः, आनूपा महिषादयः, शफान् खुरान्| कृष्णीकरणे स्नेहानपरानपि निर्दिशन्नाह- भल्लातकेत्यादि| ये च केचित् पिण्डितकबिभीतकादिस्नेहास्तेषामप्येतदेव भल्लातकस्नेहनिष्पादनवद्विधानं, तेषु मध्ये ये कृष्णीकरणार्थास्तेषां ग्राम्यादिशफदाहभस्मचूर्णमिश्राणामवचारणमिति भावः||८९-९३||

इदानीं कृष्णानां पाण्डुकर्मणा सवर्णीकरणमाह- दुरूढत्वादित्यादि| गयी तु ‘छागले’ इत्यत्र ‘बार्करे’ इति पठति, तत्र बर्करी तरुणच्छागी, तस्या इदं बार्करम्; अन्ये तु वृद्धवत्सायाः क्षीरं बष्कयणीक्षीरं वा बार्करमाहुः; तत्र न शास्त्रलोकप्रसिद्धिरिति गयी| रोहिणीफलमिति रोहिणी हरीतकीभेदस्तत्फलम्; अन्ये तु कटुतुम्बीफलमाहुः; कटुकाफलमिति पाठान्तरम् | तेनैव क्षीरेणेत्यर्थः| योगान्तरमाह- नवमित्यादि| कपालिका शरावकर्परिका तच्चूर्णं नवं, सा पुनरापाकोद्धृतैव नवा कपालिका भवति; अन्ये तु नवं प्रलेपनमाहुः, तत्र नवमपर्युषितमित्यर्थः| विदुलो वेतसस्तद्भवं वैदुलं, ‘मूलं’ इति शेषः| सर्जनाम च सर्जवृक्षमूलम्| योगान्तरमाह- कपित्थमुद्धृते मांस इत्यादि| मांसमत्र आभ्यन्तरो गिरः, तमुद्धृत्य आजमूत्रेण कासीसादिभिश्च कपित्थं पूरयेत्| वेणुनिर्लेखनं वंशतक्षणं वंशत्वगित्यर्थः| अर्जुनः ककुभः, तस्याधस्तले निधापयेत् स्थापयेत् ||९४-९८||-

तयोरेव शुक्लकृष्णव्रणयोः स्वप्रयोगैरवशिष्टशुक्लत्वकार्ष्ण्ययोः सवर्णकरणं निर्दिशन्नाह- कुक्कुटाण्डेत्यादि| समुद्रमण्डूकी जलशुक्तिः, मणिचूर्णानि स्फटिकादिचूर्णानि; श्रीब्रह्मदेवस्तु समुद्रमण्डूकीं मुक्ताशुक्तिमाह, जेज्जटाचार्येण छेद्यरोगप्रतिषेधे व्याख्यातत्वान्मणिचूर्णं मौक्तिकचूर्णमिति| प्रतिसारणं घर्षणम्| अस्य तु सावर्ण्यमेव कर्मेति कृष्णपाण्डुकर्मभ्यामस्य भेदः; नेदमुपक्रमान्तरं, शुक्लकृष्णकर्मणोरेव शेषत्वात्, अतो न सङ्ख्यातिरेकः||९९-१००||

रोमसञ्जननमाह- हस्तिदन्तेत्यादि| मुख्यं श्रेष्ठमित्यर्थः| एतेन हस्तिदन्तमसीरसाञ्जनेन, ‘अजाक्षीरसहितेन’ इति वाक्यशेषः| पाणितलं हस्ततलम्| अयं योगः केशशाते सति बहुशो दृष्टप्रत्ययः| चतुष्पदानामित्यादि चतुष्पदा अश्वगोमहिषादयः| तैलाक्ता चूर्णिता पूर्वं तैलाभ्यक्ता पश्चाच्चूर्णिता त्वग्रोमादिभस्मचूर्णसंयुक्ता रोमवती भवेदित्यर्थः| कासीसमित्यादि| नक्तमालस्य पल्लवाः करञ्जस्य कोमलपत्राणीत्यर्थः ||१०१-१०३||

रोमशातनमाह- रोमाकीर्ण इत्यादि| कर्तरी श्मश्रुकर्तनाद्युपयुक्तं शस्त्रम्| सन्दंशो नासालोमापहो यन्त्रभेदः, नासावो(छो)टिकेति लोके| औषधकृतं लोमशातनमाह- तैलमित्यादि| दीर्घवृन्तः श्योनाकः| आलं हरितालम्| श्लोकार्धगतमपि शमीबीजमिति समस्तपदम्| तत्र रक्तफला शमी प्रलेपे भक्षणे च केशघ्नीति वृद्धवैद्या वदन्ति| शीतोदपिष्टमिति एतत् सर्वं शीतजलपिष्टमित्यर्थः| आगारगोधिका गृहगोधिका ‘ब्राह्मणी’ इति लोके| रम्भा कदली| आलं हरितालम् | बीजमैङ्गुदं इङ्गुदीवृक्षबीजम्| कचान्तकृत् केशविनाशकारीत्यर्थः| अत्र गयी तु ‘तैलं भल्लातकस्य’ इत्यादि सर्वं पाठान्तरं कृत्वा ‘कोशातकीभिः’ इत्यादि पठति; तच्चाभावान्न लिखितम्||१०४-१०८||

बस्तिविषयमाह- वातदुष्टेत्यादि| बस्तिरत्र निरूहः स्नैहिकश्चः||१०९||

उत्तरबस्तिविषयमाह- मूत्राघाते इत्यादि| मूत्राघातादयो यदा व्रणनिमित्ता भवन्ति तदोत्तरबस्तिविधानम्||११०||

व्रणस्य बन्धकरणे हेतुमाह- यस्मादित्यादि| निःशङ्कः निर्गता शङ्का निर्घातमक्षिकादिपतनानां यत्र सः; ‘निःसङ्गः’ इति केचित् पठन्ति, तत्र निर्गतोऽभिघातहेतोः सङ्गः सम्बन्धो यस्येत्यर्थः| आलेपविधौ बन्ध्याबन्ध्यस्योक्तत्वाद्विषयोऽस्य प्रयोगश्चोक्तः| अत्र केचिद् यस्माच्छुध्यतीत्यतः प्राक् “अदुष्टिः समवर्त्मत्वं वेदनोपशमः सुखम्| आलेपनाद्यैः शोफस्य साधुबन्धाद्विधीयते”- इति पठन्ति; स तु पाठो निबन्धकारैर्न धृतः, इत्यस्माभिर्न लिखितो न व्याख्यातश्च||१११||

पत्रदानविषयमाह- स्थिराणामित्यादि| दोषविशेषेण पत्रविशेषमाह- एरण्डेत्यादि| सुगमम्| पत्रमाश्वबलमिति अश्वबला उपोदकी तस्या इदमाश्वबलं, ब्रह्मदेवस्तु अश्वबला यवनभूमौ मेथिकाकारबीजा भवतीत्याह| क्षीरवृक्षावटादयः| औदकानि पद्मकुमुदादीनि| कफजे पत्रदानमाह- पाठा मूर्वेत्यादि| मूर्वा धनुर्गुणोपयुक्तो लताभेदः| शुकनासा चर्मकारवटः ‘कुप्यक’ इति कान्यकुब्जे, ‘चर्मकारजम्बूपलासिका’ इति मालवीया वदन्ति| अजीर्णं नवम्| सुकुमारकं तनु| अजन्तुजग्धं न कृमिभक्षितम्| मृदु कोमलम्| पत्रदानस्य प्रयोजनमाह- स्नेहमित्यादि| ततस्तस्माल्लेपस्योपरि पत्रं दापयेदिति सम्बन्धः| यत् यस्मात् कारणात् पट्टो व्रणबन्धनद्रव्यं; नादत्ते नैव गृह्णाति; किंविशिष्टः पट्टः? पत्रान्तरीकृतः पत्रेणान्तरीकृतो व्यवधापितः | किं नादत्ते? स्नेहं शतधौतघृतादिकम्| न केवलं स्नेहम्, औषधसारं च; औषधस्य सारं वीर्यम्| अन्ये तु “स्नेहमौषधसारं च पट्टवस्त्रान्तरीकृतम्| न दूषयति यत् पत्रं तल्लेपोपरि दापयेत्”- इति पठन्ति| अपरमपि पत्रदानप्रयोजनमाह- शैत्यौष्ण्येत्यादि| पित्तरक्तव्रणे शैत्यं करणीयं, वातकफव्रणे औष्ण्यं, तदर्थं पत्रम्| दत्तौषधेषु ‘व्रणेषु’ इति शेषः||११२-११८||

कृमिघ्नविषयमाह- मक्षिकेत्यादि| भक्षिते ‘व्रणे’ इति शेषः| तैः कृमिभिः| भृशदारुणः अत्यर्थं कष्टकारी| विचित्राः तोददाहकण्ड्वादिनानारूपा रुज इत्यर्थः| धावने प्रक्षालने| सप्तपर्णकरञ्जेत्यादयो ‘हिता’ इति शेषः| सेकः परिषेकः| प्रच्छाद्य ‘व्रणम्’ इति शेषः| मांसपेश्या मांसखण्डेन| वक्ष्याम्युपरीति उपर्युत्तरतन्त्रे कृमिप्रतिषेधीये (उ. ५४) इत्यर्थः||११९-१२२||

बृंहणविषयमाह- दीर्घेत्यादि| बृंहणीयो देहोपचयकरो विधिः कार्यः| ‘कार्योऽग्निं परिरक्षता’ इति कर्तव्ये यत् कायग्रहणं तद्देहगतकार्श्यदोषसात्म्याद्यनुक्तग्रहणार्थम्| ‘कार्योऽग्निं परिरक्षता’ इति केचित् पठन्ति||१२३||

विषघ्नं निर्दिशन्नाह- विषजुष्टस्येत्यादि| विषजुष्टस्य ‘अन्नपानादेः’ इति शेषः| विज्ञानं लक्षणमित्यर्थः| विषनिश्चयं स्थावरजङ्गमादिविषस्य सम्यग्ज्ञानम्| प्रतिभागशः प्रत्येकमित्यर्थः||१२४||

शिरोविरेचनविषयमाह- कण्डूमन्त इत्यादि|- जत्रु वक्षोंऽसयोः सन्धिः| शिरोविरेचनं नस्यभेदः||१२५||

नस्यविषयमाह- रुजावन्त इत्यादि| नस्यं स्नैहिकमेव||१२६||

कवलग्रहविषयमाह- दोषेत्यादि| दोषप्रच्यावनार्थायेति दोषप्रच्यावनं त्रिफलाद्राक्षादिकषायादिभिः| शोधनः शोधनद्रव्यकृतः| रोपणो रोपणद्रव्यकृतः| उष्णो वातकफजे व्रणे, रक्तपित्तजे शीतः||१२७-१२८||

धूमविषयमाह- ऊर्ध्वेत्यादि| धूमपानैरिति शोफस्रावरुजापहद्रव्याणामित्यर्थः||१२९||

मधुसर्पिर्विषयमाह- क्षतोष्मण इत्यादि| सन्धानं घातविशेषाद्द्विधाभूतस्यावयवस्यैकभावः||१३०||

यन्त्रविषयमाह- अवगाढा इत्यादि| अवगाढा गम्भीराः| निवृत्तहस्तोद्धरणा हस्तेनाक्रष्टुमशक्याः||१३१||

आहारविषयमाह- लघुमात्र इत्यादि| लघुमात्रो मात्रया लघुरित्यर्थः| लघुरिति रक्तशालिजाङ्गलमांसादिर्द्रव्यलघुः, अग्निदीपन इति यावद् देयः| गव्यघृतादिरयमाहारो व्रणितोपासनीयोक्तोऽपि पुनरुपक्रमप्रसङ्गेनेहोक्त इति न पौनरुक्त्यम्||१३२||

रक्षाविधानमाह- निशाचरेभ्य इत्यादि| नित्यमेवेति दिवारात्रमपीत्यर्थः| रक्षाविधानैरुद्दिष्टैरिति गुग्गुल्वादिधूपादिभिः, मन्त्रैश्चायुर्वेदविहितैः| यमैः सनियमैरिति पञ्च यमा नियमाश्च पञ्च| उक्तं च- “अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तथैव च| व्यवहारनिवृत्तिश्च यमाः पञ्च प्रकीर्तिताः|| अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम्| अप्रमादश्च पञ्चैते नियमाः परिकीर्तिताः”- इति| एवं यथाविषयं यथाक्रमं षष्टिरुपक्रमा उक्ताः||१३३||

अथ व्रणः कतिमूलः, कत्यधिष्ठानः, कतिलक्षणलक्षितः, कतिभिरौषधैः, कियद्भिश्च पदार्थैः साध्यत इत्याह- षण्मूल इत्यादि| षण्मूल इति वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तवः षडेव मूलं कारणानि यस्य स षण्मूलः; संसर्गः पृथगर्थवशादत्र सन्निपातेनावरुद्धः, यस्मात् समेत्य सम्भूय द्वयोर्बहूनां वा निपातः सन्निपातः; सङ्घातः, संयोगः, संहितीभावः, संश्लेषः, समवायः, सम्बन्धः, सन्निपात इत्यनर्थान्तरम्| त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिकोष्ठमर्माणीत्यष्टौ व्रणवस्तूनि परिगृह्णातीत्यष्टपरिग्राही; परिग्रहोऽधिष्ठानम्, आश्रय इत्यर्थः| पञ्चलक्षणलक्षित इति पञ्चानां वातपित्तकफसन्निपातागन्तूनां लक्षणानि तैर्लक्षितः; रक्तजस्य न पृथग्लक्षणमस्ति ‘पित्तवद्रक्तजः’ (इति वचनात्); एवं तर्ह्यागन्तोरपि पृथग्लक्षणं नास्ति, यदाह- ‘पित्तरक्तलक्षण आगन्तुः’ इति; तर्ह्यन्यथैव पञ्चलक्षणलक्षितत्वं व्याख्यायते- गन्धवर्णास्राववेदनाकृतिभिर्लक्षणैर्लक्षित इति| षष्ट्या विधानैर्निर्दिष्टैरिति षष्टिसङ्ख्यैर्विधानैः पूर्वमुद्दिष्टैः कृत्वा| चतुर्भिः साध्यते चतुर्भिर्वैद्यातुरपरिचारकौषधैरित्यर्थः| ब्रह्मदेवस्तु ‘षष्ट्युपक्रमनिर्दिष्ट’ इति पठति; षष्टिरुपक्रमा निर्दिष्टा यस्येति च व्याख्यानयति||१३४||

इदानीमल्पौषधेषु शोधनरोपणादियोगेष्वावापविषयमूहबीजं निर्दिशन्नाह- य इत्यादि| तत्समानानामिति तेषां शोधनरोपणद्रव्याणां रसगुणवीर्यविपाकैः समानानि तुल्यानि द्रव्याणि तत्समानानि, तेषामावापो निक्षेपः| तत्र तस्मिन्नल्पौषधे योगे न दुष्यति| ‘अल्पग्रन्थं मृगयता योगो योऽल्पौषधैः कृत’ इति केचित् पठन्ति; तत्र मृगयता अन्वेषयता ग्रन्थकारेणेत्यर्थः||१३५||

इदानीं यथालाभमौषधप्रयोगमाह- प्रसङ्गेत्यादि| प्रसङ्गाभिहितो यो बहुभेषजो दुर्लभभेषजो वा, तत्र यथोपपत्ति यथालाभं चिकित्सितं भेषजं कार्यम्| प्रसङ्गाभिहितो यथा- “पिण्डीतकत्रयं रोध्रं पूर्वं ये च प्रकीर्तिताः| वर्गास्त्रयः प्रलेपे ते शोफे सर्वकृते हिताः”- इति; अत्र हि वातपित्तकफशोथोक्तौषधगणत्रयं प्रकरणसमानत्वात् सन्निपातोक्तमौषधं प्रसङ्गाभिहितं; तत्र यथालाभं भेषजानां चिकित्सितं कार्यम्| बहुभेषजो यथा- “आद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गणो यश्चानिलापहः- ” इति; अत्र भद्रदार्वादिगणस्य बहुभेषजत्वाद्यथालाभमेव चिकित्सितं कार्यम्| दुर्लभभेषजो यथा- किञ्चिदेव भेषजं क्वचिद्देशकालादौ दुर्लभं; तत्र यथालाभं चिकित्सितं कार्यमिति||१३६||

एकत्रैव व्याधौ यौगिकस्यानुक्तस्यापि ग्रहणमयौगिकस्य परित्यागं चोपदर्शयन्नाह- गणोक्तमित्यादि||१३७||

इदानीमुपद्रवानाह- उपद्रवा इत्यादि| मूर्च्छा चेति चकारेणानुक्तानामपि विसर्पादीनां समुच्चयः||१३८-१३९||

इदानीमनागतावेक्षणं निर्दिशन्नाह- व्रणेत्यादि| एवमनेन प्रकारेण पूर्वोक्तेन, आसु इमासु व्रणक्रियासु, व्यासेन विस्तरेणोक्तास्वपि, भूयोऽपि पुनरपि, उपरि सद्योव्रणचिकित्सिते, क्रियां वक्ष्यामि| गयी तु “व्रणक्रियास्विमास्वेव सङ्क्षेपोक्तास्विह क्रियाम्”- इति पठति; तत्र व्रणक्रियास्विमासु इह सङ्क्षेपेणोक्तासु, उपरि विस्तरतः क्रियां वक्ष्यामीत्यर्थः||१४०||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने प्रथमोऽध्यायः||१||