௧. த்விவ்ரணீயசிகித்ஸிதம்

ஶாரீராநந்தரஂ சிகித்ஸாஸ்தாநமாரப்யதே| த்வௌ வ்ரணாவதிகத்ய கதஂ த்விவ்ரணீயம்| சிகித்ஸிதஂ விகாரப்ரதீகாரஃ||௧-௨||

கதஂ த்வௌ வ்ரணௌ பவத இத்யாஹ- ஶாரீர ஆகந்துஶ்ச; அத்ர கேசித் ‘ஶரீரஸமுத்தஶ்ச, ஆகந்துஶ்ச’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- உபயத்ர சகாரகரணமுபயோஶ்ச வ்யாகரணமுபயோஃ பரஸ்பராநுபந்தஸூசநார்தம்| அபிகாதஶப்தஃ புருஷாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தநீயஃ| பஶவோ கோமஹிஷாதயஃ, மகா ஏணாதயஃ, பக்ஷிணஃ காககங்ககத்ராதயஃ, வ்யாலா வ்யாக்ராதயோ துஷ்டஜீவாஃ, ஸரீஸபாஃ கஷ்ணஸர்பாதயோ மீநமகரௌ ச, ப்ரபதநஂ ப்ரகர்ஷேண பதநஂ, ப்ரஹாரோ லகுடாதிகுட்டநஂ, தீக்ஷ்ணௌஷதாநி சிரபில்வசித்ரகாதீநி, ஶகலஂ காஷ்டாதீநாஂ கண்டஂ, கபாலஂ கடாதீநாஂ கர்பரஂ, சக்ரமாயுதவிஶேஷஃ ஸ்வநாமக்யாதஃ, இஷுர்பாணஃ, பரஶுராயுதவிஶேஷஃ குடாராகாரஃ, ஶக்திராயுதவிஶேஷஸ்த்ரிமுகீ, குந்தஃ ப்ரஸித்தஃ; ஆதிஶப்தாத் கங்காதயஃ| வ்ரணஸாமாந்யஂ வ்ரணஜாதிர்வ்ரணத்வமித்யர்தஃ; தஸ்மிஂஸ்துல்யே ஸத்யபி த்விகாரணோத்தாநப்ரயோஜநஸாமர்த்யாத் ‘த்விவ்ரணீய’ இத்யுச்யதே; த்விகாரணஂ த்விஹேதுகஂ யதுத்தாநமுத்பத்திஃ, தஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஶீதக்ரியாதி, தஸ்ய ஸாமர்த்யஂ ஶக்திஃ, தஸ்மாத் ‘த்விவ்ரணீய’ இத்யுச்யதே||௩||

அதாகந்துவ்ரணஸ்ய கர்மவிஶேஷயோஜநஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸர்வஸ்மிந்நித்யாதி| தத்காலமேவேதி யத்காலமேவாபிகாதாத் க்ஷதமுத்பத்யதே தஸ்மிந்நேவ காலே| க்ஷதோஷ்மண இதி ஊஷ்மா ப்ரஹாரஸங்கட்டஜநிதஂ தேஜஃ| ப்ரஸதஸ்ய விஸ்ததஸ்ய| விதிவிஶேஷோ விதாநபேதஃ| ஹேதுப்ரத்யநீகஂ கர்மாபிதாய வ்யாதிப்ரத்யநீகஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸந்தாநார்தஂ சேத்யாதி| சகாரஃ க்ஷதோஷ்மணோ நிர்வாபணார்தஂ ததா மார்காவரோதக்ருத்தவாதரக்தஶமநார்தஂ ச| வக்ஷ்யமாணஶாரீரவ்ரணோத்தாநப்ரயோஜநஂ மநஸி ஸம்ப்ரதார்யாஹ- ஏதத்விகாரணோத்தாநப்ரயோஜநமிதி| உத்தரகாலமிதி ஸப்தாஹாதூர்த்வமித்யர்தஃ; யதஃ ஸத்யோவ்ரணத்வஂ ஸப்தாஹமேவ| தோஷோபப்லவவிஶேஷாதிதி தோஷைரநிலாதிபிருபப்லவோ தூஷணஂ தத்பேதாத்||௪||

தோஷோபப்லவவிஶேஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- தோஷேத்யாதி| ஸமாஸதஃ ஸங்க்ஷேபதஃ; வாதாதீநாஂ ஶோணிதசதுர்தாநாஂ பதகந்யோந்யஸஂஸர்கேண பஞ்சதஶபேதாஃ; விஸ்தரஃ புநரேஷாஂ தாதுமலஸஂஸர்கஜோऽபரிஸங்க்யேயஃ| ஶுத்தத்வாதிதி பஞ்சதஶப்ரகாரதோஷோபப்லவயுக்தத்வாத் பஞ்சதஶப்ரகாரோ வ்ரணஃ, ஷோடஶஶ்ச ஶுத்தஃ ஸகலதோஷோபப்லவரஹிதோ வ்ரண இத்யர்தஃ||௫||

இதாநீஂ வ்ரணஸ்ய ஶுத்தாஶுத்தபேதேந லக்ஷணத்வைவித்யமாஹ- தஸ்ய லக்ஷணமித்யாதி| தஸ்ய வ்ரணஸ்யேத்யர்தஃ| ஸாமாந்யலக்ஷணஂ வ்ரணஸ்ய கிமித்யாஹ- தத்ர ஸாமாந்யஂ ருகிதி; ருக் பீடாமாத்ரமித்யர்தஃ| வ்ரணஸ்ய வ்யுத்பத்திமாஹ- ‘வ்ரண’ காத்ரவிசூர்ணநே இத்யேவஂ தாதுஃ, காத்ரவிவர்ணநமித்யஸ்யார்தஃ| வ்ரணயதீதி காத்ரவைவர்ண்யஂ கரோதீத்யர்தஃ| ஏதேநாதோஷலிங்காதிஷ்டிதோ ரோபணசிகித்ஸாவிஷயஃ ஶுத்த ஏவ வ்ரண உக்தஃ| விஶேஷலக்ஷணமாஹ- விஶேஷலக்ஷணமித்யாதி| அயமஶுத்தோ வ்ரண உக்தஃ||௬||

இதாநீஂ வாதாதிவ்ரணலக்ஷணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| சடசடாயநஶீலஃ சடசடாயநஸ்வபாவஃ| சடசடாயநாதயோ வேதநாவிஶேஷாஃ| ஸ்புரணஂ புநஃ புநஶ்சலநம், ஆயாமஃ ஸங்குசிதாங்கதேஶஸ்ய தீர்கீகரணமிவ, தோதஃ ஸூசீபிரிவ, பேதநஂ த்வக்விதாரணமிவ| க்ஷிப்ரஜஃ ஶீக்ரஜந்மா| கிஂஶுகோதகாபோஷ்ணஸ்ராவீ கிஂஶுகஸுமநஃப்ரக்ஷாலநஸலிலஸதஶோஷ்ணஸ்ரவணஶீல இத்யர்தஃ| ப்ரததசண்டகண்டூபஹுலஃ விஶாலகண்டூயநப்ராயஃ| ஸ்தூலௌஷ்டஃ விஶாலோந்நதவ்ரணவர்த்மேத்யர்தஃ| ஸ்தப்தஸிராஸ்நாயுஜாலாவததஃ அமதுஸிராஸ்நாயுஸமூஹேந பத்த இத்யர்தஃ| ப்ரவாலதலநிசயப்ரகாஶஃ ப்ரவாலகண்டஸமூஹஸதஶஃ; ப்ரவாலோ வித்ருமஃ, ஸ ச ஸமுத்ரஜாதோऽத்யந்தரக்தோ வல்லீவிஶேஷஃ| கஷ்ணஸ்போடபிடிகாஜாலோபசித இதி கஷ்ணஸ்போடபிடகாஸமூஹவ்யாப்தஃ| துரங்கஸ்தாநகந்திஃ தீக்ஷ்ணக்ஷாரகந்திஃ| தூமாயநஶீலஃ ப்ரகர்ஷேண தூமோத்வமநமிவ கர்துஂ ஶீலஃ| தோதேத்யாதி| தத்வர்ணஸ்ராவீ அத்ராநுக்தபரிஶிஷ்டேந வாதபித்தயோர்வர்ணேந ஸ்ராவேண ச யுக்த இத்யர்தஃ| கண்டூயநேத்யாதி| ஸநிஸ்தோதோ வ்யதாயுக்தஃ| தாருணஃ கடிநஃ| ரூக்ஷேத்யாதி| ஸுப்த இவேதி அஜ்ஞாயமாநஸ்பர்ஶ இவ| தத்வர்ணாஸ்ராவீதி அத்ராநுக்தபரிஶிஷ்டேந தயோர்வாதஶோணிதயோர்வர்ணேந ஸ்ராவேண ச யுக்த இத்யர்தஃ| கதமண்டோ கதஸ்யோபரிஸ்தோऽச்சோ பாகோ மண்டஃ| மீநதாவநதோயகந்திஃ மத்ஸ்யப்ரக்ஷாலநோதககந்திஃ, விஸ்ரகந்திரித்யர்தஃ| கண்ட்வித்யாதி| சுமசுமாயமாநஂ ராஜிகாஸர்ஷபலிப்த இவ வேதநா| நிர்தஹநேத்யாதி|- நிர்தஹநஂ பஸ்மஸாத்கரணமிவ, நிர்மதநஂ மந்தாநவிலோடநமிவ| இதாநீஂ ஶுத்தவ்ரணமாஹ- ஜிஹ்வேத்யாதி| அத்ர ஜிஹ்வாதலாபஶப்தோ மதுஸ்நிக்தஶ்லக்ஷ்ணஶப்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; அத்ராபாஶப்தேந வர்ணஃ கத்யதே| மதுஃ கோமலஃ| ஶ்லக்ஷ்ணோ மஸணஃ| ஸுவ்யவஸ்திதஃ ஶோபநாகதிஃ; ஏதேந நாத்யுந்நதோ நாதிநீசஃ கிந்து ஸம இதி போதயதி| இதிஶப்தஃ ஸூத்ரநிர்திஷ்டஸமாப்தௌ||௭||

தஸ்யேத்யாதி| ஏஷாஂ மத்யே ப்ரதிஸாரணஂ ந கணநீயஂ, ஶுக்லகஷ்ணகர்மணோரவஶேஷத்வாத் ; அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| கேசிதத்ர ரோமஸஞ்ஜநநலோமாபஹரணாதீந் ஸப்தோபக்ரமாந் விஹாய கஷாயாதீந் ஸப்த ஶோதநரூபாந் ஸப்த ரோபணரூபாநிதி த்விரூபாந் கணயித்வா ஷஷ்டிமுபக்ரமாந் பூரயந்தி| தந்ந, கஷாயாதயோऽவாந்தரபேதவிவக்ஷயா சதுர்தஶாபி ஸாமாந்யாகாரேண ஸப்தைவ, அதஃ ஸப்தைவ கணநீயாஃ, ரோமஸஞ்ஜநநாதயஶ்சாவஶ்யஂ படநீயாஃ| அபரஂ ச கயதாஸஃ பாசநஂ ந படதி, ஜேஜ்ஜடஸ்து லோமாபஹரணஂ ந படதி அபி ச, தாப்யாஂ பரமத்யந்தஂ விவாதஃ கதஃ, ஸ ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதஃ; தௌ ச யயா யுக்த்யா ஷஷ்டிஂ பூரயதஃ ஸாऽபி விஸ்தரபயாந்ந லிகிதா||௮||

இதாநீமுபக்ரமேஷு மத்யே கஷாயாதீநாமுபயார்தகாரித்வமாஹ- தேஷ்வித்யாதி| தேஷு அபதர்பணாதிஷு மத்யே, கஷாயாதயஃ ஸப்த| அஷ்டௌ சேதநாதயோ தாரணவர்ஜ்யாஃ ஸீவநாந்தாஃ ஶஸ்த்ரகத்யாஃ ஶஸ்த்ரேண கர்துஂ ஶக்யா உபக்ரமா அஷ்டவிதஶஸ்த்ரகர்மீயே (ஸூ. ௨௫) உக்தாஃ| ஶோணிதேத்யாதி| ஶோணிதாஸ்தாபநஂ சதுர்விதஂ கஷாயஶீதக்ரியாபசநதஹநபேதேந, ததுக்தஂ ஶோணிதவர்ணநீயே (ஸூ. ௧௪)| க்ஷாரஃ பாநீயப்ரதிஸாரணீயபேதேந த்விவிதோऽப்யுக்தஃ| “ஜீர்ணஶால்யோதநஂ” (ஸூ. ௧௯) இத்யாதிநா வ்ரணிதோபாஸநீயோக்தேராஹாரோऽப்யுக்தஃ| ரக்ஷாவிதாநஂ த்விவிதஂ தந்த்ரேண ரக்ஷோக்நகுக்குல்வாதிநா தூபநேந லக்ஷ்மீகுஹாத்யோஷதிதாரணேந சேத்யேததுக்தமக்ரோபஹரணீயே வ்ரணிதோபாஸநீயே (ஸூ. ௧௯) ச; மந்த்ரேண ச “கத்யாநாஂ ப்ரதிஷேதார்தஂ” (ஸூ. ௫) இத்யாதிநாऽக்ரோபஹரணீயே| பந்தவிதாநஂ வ்ரணாலேபநாத்யாயே (ஸூ. ௧௮)| ஶோணிதாஸ்தாபநாதயஃ ஸப்த| ஸ்நேஹேத்யாதி அந்யத்ரேதி பஞ்சகர்மநிர்தேஶே இத்யர்தஃ| ஸ்நேஹாதயோ தஶ| யதித்யாதி அவஶிஷ்டமுபக்ரமஜாதமுர்வரித உபக்ரமஸமூஹோऽஷ்டாவிஂஶதிஸங்க்யஃ, ஏவஂ ஸர்வமீலநே ஷஷ்டிருபக்ரமா பவந்தி||௯||

இதாநீமபதர்பணாதீந்யேகாதஶ வ்ரணகாரணஶோபவிஷயத்வேந விஷயபேதேநாபி நிர்திஶந்நாஹ- ஷட்வித இத்யாதி| அபதர்பணாதய இத்யத்ர பஹுவ்ரீஹேரதத்குணஸஂவிஜ்ஞாநத்வாச்சேஷா ஏகாதஶ க்ராஹ்யாஃ| அபதர்பணமுபக்ரமமத்யே ப்ராதாந்யாத்கஹ்யதே| நநு, அபதர்பணாதீநாஂ ஶோபவிஷயத்வாச்சோபஸ்ய ச வ்ரணாத்பிந்நத்வேந கதஂ ஷஷ்டிருபக்ரமா பவந்தீத்யாஹ- வ்ரணபாவமித்யாதி| ஆபந்நஸ்ய ப்ராப்தஸ்ய, ‘ஶோபஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| ஶேஷா இத்யாதி ஏகாதஶப்ய உபக்ரமேப்யோऽந்யே ஶேஷாஃ, தே வ்ரணப்ரதீகாரபூதா ஏவ||௧௦||

ப்ரதமமபதர்பணஂ நிர்திஶந்நாஹ- அபதர்பணமித்யாதி| அபதர்பணம் அபோஜநஂ; நது யத்கிஞ்சிதேவாபதர்பணஂ வமநாதி, வமநாதீநாஂ பதகேவோபாதாநாத்| ஸர்வஶோபாநாமிதி பஞ்சதஶாநாஂ, நாகந்தோஃ; தோஷோச்ச்ராயோபஶாந்த்யர்தமிதி வசநாத்| அத்ர வாதஜேऽபி ஶோபேऽபதர்பணஂ விகாரப்ரத்யநீகத்வாத், அதவா வாதேऽபி ப்ராகாமதாபாவாத்| ததுக்தஂ- “வாதே ஸாமேऽபி லங்கநம்”- இதி| ஸாமாந்யஃ ஸர்வஶோபஹிதஃ| ப்ரதாநதம ஆஶுரோகஹரத்வாத்||௧௧||

அபதர்பணஸ்யைவ பலஂ விஷயஂ காலாவதிஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- தோஷேத்யாதி| தோஷோச்ச்ராயோபஶாந்திஃ பலஂ, தோஷாநத்தத்வஂ விஷயஃ, அவேக்ஷ்ய தோஷஂ ப்ராணஂ சேதி காலாவதிஃ| தோஷோச்ச்ராயோ தோஷௌத்கட்யம்| தோஷாநத்தஸ்ய தோஷைராமைராநத்தாஶேஷஸ்ரோதஸஃ| தோஷாஃ கபாதயஃ, தத்துஷ்டா தாதவோ மலாஶ்ச | தேஹிந உபசிதஶரீரஸ்யேத்யர்தஃ| தோஷஂ ப்ராணஂ சேதி யுகபதேவ லங்கநாவதிஃ; ப்ராணஂ சேத்யத்ர சகாராத்வயஃப்ரகத்யாதீநி சாஷ்டௌ, அவேக்ஷ்ய விவிச்ய||௧௨||

அபதர்பணஸ்ய நிஷேதவிஷயஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஊர்த்வமாருதேத்யாதி| ஊர்த்வமாருதாஃ ஶ்வாஸகாஸாதிரோகிணஃ, அந்யே தூர்த்வமாருதஂ ரோகாந்தரமாஹுஃ| தத்யதா- “புக்தேऽபுக்தே ததா ஸுப்தே யஸ்யோத்காரோ பஶஂ பவேத்| ஊர்த்வவாதஂ து தஂ வித்யாதுதாநவ்யாநஸம்பவம்”- இதி| அபரே து ‘தத்தி மாருத’ இத்யாதி படந்தி| மாருதோऽத்ர மாருதகதாக்ஷேபகாதிராமயஃ| க்ஷுத் புபுக்ஷா| முகஶோஷோ நிராமவாதபித்தகதஃ| ‘ஶ்ரமாந்விதைஃ’ இத்யத்ர கேசித் ‘ப்ரமாந்விதைஃ’ இதி படந்தி; ப்ரமோ நிராமவாதபித்தகதஃ; ஸாமவாதபித்தகதமார்காவரணஜௌ து தாவபி லங்க்யாவேவ| கர்பிண்யாதிஷ்வநாத்யயிகே வ்யாதௌ லங்கநப்ரதிஷேதஃ||௧௩||

ஆலேபநவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶோபேஷ்வித்யாதி| உத்திதமாத்ரேஷு ஜாதமாத்ரேஷு| யதாஸ்வைரிதி வாதாதிஶோபே மாதுலுங்காதிதூர்வாத்யஜகந்தாதிபிராத்மீயைரித்யர்தஃ| யதோக்தைரிதி கேசித் படந்தி; தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| ப்ரத்யேகஶ்யேந ஏகைகேந||௧௪||

தஷ்டாந்ததர்ஶநேநாலேபஸ்ய பலமாஹ- யதேத்யாதி| ஏவமாலேபநஂ ருஜ இதி ஆலேபநஂ ஶோபஸ்ய ருஜோ வேதநாஃ ஶமயதீத்யர்தஃ| ந கேவலமாலேபஃ ஶோபஸ்ய ருஜாபஹஃ; கிந்து ப்ரஹ்லாதநாதீந்யபி கரோதீத்யாஹ- ப்ரஹ்லாதந இத்யாதி| ப்ரஹ்லாதநே ஸுககரணே, ருஜாபநயநாத்| ஶோதநே வ்ரணஸ்ய தோஷப்ரகோபஸ்போடநாய| உத்ஸாதநே நிம்நவ்ரணஸ்யோந்நதிகரணே| ரோபணே சேதி சகாராதவஸாதநஸவர்ணகரணாதீநி ஸமுச்சீயந்தே| ததர்தகத் ப்ரஹ்லாதநாதிப்ரயோஜநகாரீ| அஸ்ய ப்ரயோகஃ புநராலேபாத்யாயே (ஸூ. ௧௮); த்ரவ்யாணி து மிஶ்ரகாதிஷு||௧௫-௧௬||

பரிஷேகஸ்ய பலஂ ப்ரயோகஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- வாதேத்யாதி| வாதஶோபாதிர்விஷயஃ, வேதநோபஶமஃ பலஂ, ஸர்பிரித்யாதிஃ ப்ரயோகஃ| தாந்யாம்லஂ காஞ்ஜிகம்| வாதஹரௌஷதாநி பத்ரதார்வாதீநி| ஶர்கராமிஶ்ரமுதகஂ ஶர்கரோதகம்| மதுரௌஷதாநி காகோல்யாதீநி| க்ஷீரவக்ஷா வடாதயஃ| க்ஷாரோதகமிதி க்ஷாரஂ காலயித்வா யதுதகஂ கஹ்யதே தத் க்ஷாரோதகம்| கபக்நாநி காலேயகாகுருப்ரபதீநி||௧௭-௧௮||

அப்யங்கஸ்ய பலஂ ப்ரயோகஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- அப்யங்க இத்யாதி| வாதே கபே ச தைலேந, பித்தே ரக்தே விஷாதிஷு ச ஶததௌதாதிகதேந| தஸ்ய காலாவதாரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ்வேதேத்யாதி| ஸ்வேதவிம்லாபநாதீநாஂ விரேசநாந்தாநாஂ ஸ்நேஹவர்ஜிதாநாஂ ஸப்தாநாமுபக்ரமாணாஂ ப்ராக்பவதி; விஸ்ராவணாதிஷு ஸேசநாந்தேஷு ஸ்நேஹவமநவிரேசநவ்யதிரிக்தேஷு கர்மஸு ஸோऽப்யங்கஃ பஶ்சாதாதிஷ்டஃ||௧௯-௨௦||

ஸ்வேதவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- ருஜாவதாமித்யாதி| ருஜாவதாஂ வாதகபவேதநாயுக்தாநாஂ, தாருணாதிவிஶேஷணஸ்ய தத்விஷயத்வாத்| தாருணாநாமிதி தாருணத்வஂ வாயுநா ரூக்ஷஜரடீபாவஃ, அசலத்வமித்யபரே | ப்ரயோகஃ பஞ்சகர்மநிர்தேஶே வக்ஷ்யமாணஃ||௨௧||

விம்லாபநவிஷயஂ ப்ரயோகஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்திராணாமித்யாதி| ஸ்திராணாஂ கடிநாநாம்| மந்தஂ ருஜதாஂ கபாதிகாநாமித்யர்தஃ; வாதகபாதிகாநாமித்யந்யே| தலேந பாணிபாததலேந| விம்லாபநம் அங்குல்யாதிமர்தநேந ஶோபவிலயநம்||௨௨||-

உபநாஹமாஹ- ஶோபயோரித்யாதி| உபநாஹோ வாதகபஶோபவிஷய ஏவ| அவிதக்த ஆமஃ| விதக்தஃ கிஞ்சித்பக்வஃ||௨௩||-

பாசநவிஷயமாஹ- நிர்வதத இத்யாதி| விரேகாந்தைரிதி அபதர்பணாத்யைர்விரேகாந்தைரித்யர்தஃ| ஸமாஹத்யௌஷதாநீதி ஔஷதாநி மிஶ்ரகோக்தாநி ஶணமூலகபீஜாதீநி ஸமபாகப்ரமாணாநி, ததா சதுர்குணதத்யாதித்ரவாணி ச ஸமாஹத்ய ஏகீகத்ய, லவணீகத்ய ஸ்பஷ்டலவணீகத்ய, நாதித்ரவாஂ நாதிஶுஷ்காமுபநாஹயோக்யாமுத்காரிகாஂ பாசயேத்; உத்காரிகா லப்ஸிகாகதிஃ, அந்யே பூபலிகாகதிமாஹுஃ| நாஹயேத் பத்நீயாத்| தயா உத்காரிகயா| ஹிதஂ ஸம்போஜநமிதி ஸம்போஜநஂ யதேஷ்டபோஜநம்| தச்ச கீதஶஂ? ஹிதஂ ஹிதகாரி; கோऽர்தஃ? நாத்யர்தகபகாரி ந சோபத்ரவகாரீத்யர்தஃ| ஏதேநாஹாரவிதாநோக்தைருஷ்ணஸ்நிக்தாதிபிரேவ ஸம்போஜநஂ கார்யமித்யுக்தம்| ஸுதீரஸ்து ‘பத்யாபத்யமிஹைகத்ர புக்தஂ ஸம்போஜநஂ மதம்’- இத்யாஹ; தச்ச ஶ்ரீஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ நேச்சதஃ| உபநாஹநிஷ்பாத்யஂ கர்ம பாசநமிதி மத்வா பாசநஂ பதகுபக்ரமஂ கயதாஸோ ந படதி||௨௪-௨௬||-

விஸ்ராவணவிஷயமாஹ- வேதநேத்யாதி| அசிரோத்பதிதே தத்காலோத்பந்நே| ஜலௌகோபிஃ ப்ரச்சாநைர்வா ஶோணிதமோக்ஷணஂ குர்யாத்| வ்ரணேऽபி யாதஶே ஶோணிதஂ ஸ்ராவணீயஂ தாதஶமாஹ- ஸஶோப இத்யாதி| த்யாமே கஷ்ணாருணே| ஸரக்தே ரக்தவர்ணே| வேதநாவதி வேதநாயுக்தே| ஸஂரப்தே விஶாலமூலே| விஷமே நிம்நோந்நதே| விஶேஷேண அதிஶயேந, ஸவிஷே ச விஶேஷேண ரக்தமோக்ஷணம்||௨௭-௨௯||-

ஸ்நேஹபாநவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸோபத்ரவாணாமித்யாதி| ஸோபத்ரவாணாமிதி நாத்ர வ்ரணோபத்ரவா கந்தவர்ணஸ்ராவவேதநாகதயஃ பஞ்ச; கிஂ தர்ஹி வ்ரணிதஸ்யோபத்ரவா வேபதுபக்ஷவதாதயஃ| வ்ரணஶோஷிணாஂ வ்ரணநிமித்தக்ஷயிணாம்| யதாஸ்வமௌஷதைரிதி யஸ்ய யதாத்மீயமௌஷதஂ வாதாதேஸ்தேந ஸித்தஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய பாநஂ; விசாரணாபிந்நாச்சபாநமித்யாசார்யாஃ||௩௦||-

வமநவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- உத்ஸந்நேத்யாதி| உத்ஸந்நமாஂஸஶோபே இதி உச்ச்ரிதமாஂஸஶோபே| கபஜுஷ்டே கபாக்ராந்தே| ஸங்க்லிஷ்டஂ துஷ்டஂ, ஶ்யா(த்யா)மமீஷத்கஷ்ணஂ, ருதிரஂ யஸ்மிந்நேவம்பூதே வ்ரணே ப்ரச்சர்தநஂ வமநஂ ஹிதம்||௩௧||-

விரேசநவிஷயமாஹ- வாதேத்யாதி| வாதேந ஸஹிதஂ பித்தஂ வாதபித்தஂ பித்தப்ரதாநஸஂஸர்கஃ; ந து வாதஶ்ச பித்தஂ சேதி, கேவலவாதஜே பஸ்திவிதாநாத்| அநேநைவ ந்யாயேந வாதோபஸர்ஜநே கபஸஂஸர்கே வமநமூஹ்யம்| ஏஷு ஸ்நேஹாதிஷு த்ரிஷு ஶோபஸ்யாநுக்தாவபி ஶோபாதிகாரத்வாதேவ ஸ்நேஹாதயஸ்த்ரயோ விஶிஷ்டாவஸ்தாயாஂ ஶோபஸ்யாப்யுபக்ரமா போத்தவ்யாஃ| வ்ரணகோவிதா வ்ரணபண்டிதாஃ||௩௨||-

சேதநமாஹ- அபாகேஷ்வித்யாதி| அபாகேஷு அவித்யமாநபாகேஷு மேதஃகபக்ரந்திமாஂஸகந்த்யாதிஷு; அதவா அபாகேஷு ஈஷத்பாகேஷு வல்மீகாதிஷ்வித்யர்தஃ; நஞ்ஶப்தஸ்யோபயார்தத்வாத்| கயீ து ‘அபாகவத்ஸு’ இதி படதி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ; பரஂ தஂ பாடஂ ந ஸாதுஂ மந்யதே ஜேஜ்ஜடஃ| கடிநேஷு தடேஷு| ஸ்திரேஷு அசலேஷு| ஸ்நாயுகோதாதிஷ்வித்யத்ராதிஶப்தாத் ஸிராதமந்யாதிபரிக்ரஹஃ| ப்ராப்தஂ யுக்தமித்யர்தஃ||௩௩||-

பேதநமாஹ- அந்தஃபூயேஷ்வித்யாதி| அவக்த்ரேஷு அவித்யமாநமுகேஷு| உத்ஸங்கவத்ஸு சிரஸ்திதபூயாவதாரணகம்பீரஶுஷிரவ்ரணவஸ்துப்ரதேஶ உத்ஸங்கதுல்யத்வாதுத்ஸங்க இத்யுச்யதே, தத்வத்ஸு| ரோகேஷு வ்ரணேஷு| கதிமத்ஸு கதியுக்தேஷு| ப்ராப்தஂ யுக்தம்||௩௪||-

தாரணமாஹ- பாலேத்யாதி| பீடநைரிதி பீடநத்ரவ்யைரித்யர்தஃ| பாகோத்வத்தேஷு உத்தாநேஷு த்வக்கதேஷ்வித்யர்தஃ| தாரணத்ரவ்யைர்மிஶ்ரகோக்தைஶ்சிரபில்வாதிபிஃ| க்ஷாரேண ப்ரதிஸாரணீயேந, யவக்ஷாரேணேத்யந்யே||௩௫-௩௭||

லேகநமாஹ- கடிநாநித்யாதி| கடிநாந் மாஂஸஹீநாந், ஸமம் அஹீநாதிகஂ லிகேத்; ஸ்தூலவத்தௌஷ்டாந் ஸுலிகிதம் அதிஶயலிகிதஂ லிகேத்; புநஃ புநர்தீர்யமாணாந் நிரவஶேஷதோ லிகேத்; கடிநோத்ஸந்நமாஂஸாந் வர்த்மநாஂ ப்ரமாணேந ஸமஂ லிகேத்| அந்யேऽத்ர புநரந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- ஸமலேகநம் அவகாடலேகநஂ, ஸுலேகநஂ மதுலேகநஂ, நிரவஶேஷலேகநஂ நிர்லேகநஂ நிஶ்ஶேஷலேகநமிதி| ஶ்ரீஸுவீரஜேஜ்ஜடப்ரஹ்மதேவாஶ்சதுரோ விஷயாநாஹுஃ, ததாஹி- கடிநாநித்யேகோ விஷயஃ, ஸ்தூலவத்தௌஷ்டாநிதி த்விதீயஃ, தீர்யமாணாந் புநஃ புநரிதி ததீயஃ, கடிநோத்ஸந்நமாஂஸாஂஶ்சேதி சதுர்தஃ| அபரே து ஸமஂ லிகேதித்யாத்யந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- கடிநாந் ஸ்தூலவத்தௌஷ்டாந் யதா ஸுலிகிதஂ பவத்யேவஂ லிகேதிதி ஸம்பந்தஃ, கதஂ ஸுலிகிதஂ பவதீத்யாஹ- ஸமஂ லிகேத், நிரவஶேஷஂ லிகேத், வர்த்மநாஂ து ப்ரமாணேந ஸமஂ நிர்லிகேதிதி| ஸமஂ ஸுலிகிதலக்ஷணம்| நிர்லிகேத் புநஃ புநர்லிகேதிதி பணநஂ பஹுஶோ லேகநே ஶஸ்த்ராவசாரணஂ ஸூசயதி| அத்ர வ்ரணவர்த்மஶப்தேந வ்ரணகதாஶ்சத்வாரஃ பார்ஶ்வா வாச்யாஃ| ஶஸ்த்ரேண நிர்லிகேத், ந து கோஜீஶேபாலிகாதிபத்ரேண||௩௮-௩௯||

ஶஸ்த்ராபாவே து க்ஷௌமாதிபிர்லிகேதித்யாஹ- க்ஷௌமமித்யாதி| க்ஷௌமம் அதஸீவஸ்த்ரம்| ப்லோதஂ கர்படம்| பிசுஂ கார்பாஸதூலாம் | பேநஂ ஸமுத்ரபேநம்| யாவஶூகோ யவக்ஷாரஃ||௪௦||

ஏஷணமாஹ- நாடீத்யாதி| நாட்யஶ்ச வ்ரணாஶ்சேதி நாடீவ்ரணாஸ்தாந்| ஶல்யகர்பாந் அப்யந்தரஶல்யாநித்யர்தஃ| உந்மார்கீ பகந்தரஃ, உத்ஸங்கீ ஶம்பூகாவர்தாபித இத்யேகே; தந்ந, தயோரஸாத்யத்வேநைஷணாநர்ஹத்வாத்| தத்ர, உத்ஸஷ்டோ மார்கோ வித்யதே யேஷாஂ தே உந்மார்கிணோ வ்ரணாஃ ஜுஂ மார்கஂ பரித்யஜ்ய குடிலயா கத்யா யே யாந்தீத்யர்தஃ; உத்ஸங்கிந ஊர்த்வஸங்கிநஃ| கரீராஃ சுச்சூபோதகாதீநாஂ கோமலா நாலாஃ| பாலாஃ கரிஶூகராதீநாம்| விவதாஸ்யாந் கோஷ்டாஶ்ரிதாநங்குல்யா வா ஏஷயேதித்யர்தஃ| ஏஷணீ ஶலாகாஶஸ்த்ர(யந்த்ர)ம்| ஏஷயேத் கரீராதிநிக்ஷேபணேந வ்ரணமார்கநிஶ்சயஂ குர்யாதித்யர்தஃ| கரீராணாஂ விஷயஂ நிர்திஶந்நாஹ- நேத்ரவர்த்மேத்யாதி| குதாப்யாஸோ குதஸமீபம்| அவக்த்ரா அல்பவக்த்ராஃ| சுச்சூஃ சீசுரிதி லோகே| உபோதகஃ ‘போஇ’ இதி லோகே||௪௧-௪௨||

ஆஹரணவிஷயமாஹ- ஸஂவதேத்யாதி| ப்ராப்தோத்தரணலக்ஷணமிதி ஸத்யஃப்ராணஹரவிஶல்யக்நாதிரஹிதமந்யதித்யர்தஃ||௪௩||

வ்யதநவிஸ்ராவணவிஷயமாஹ- ரோக இத்யாதி| வ்யதநஸாத்யோ ரோகோ தகோதரமூத்ரவத்த்யாதிஃ| யதோத்தேஶஂ ப்ரமாணத இதி உத்தேஶாநதிக்ராந்தப்ரமாணமித்யர்தஃ| தத்ர தகோதரோத்திஷ்டஂ ப்ரமாணமங்குஷ்டோதரப்ரமாணமவகாடமிதி ஜ்ஞேயஂ; வித்ரத்யாதிஷு புநஃ “மஹத்ஸ்வபி ச பாகேஷு த்வ்யங்குலாந்தரஂ த்ர்யங்குலாந்தரஂ வா ஶஸ்த்ரநிபாதநம்” (ஸூ. ௫) இதி| ஶஸ்த்ரஂ நிதத்யாதித்யந்தேந வ்யதநமுக்தஂ, தோஷஂ ச ஸ்ராவயேத் கீர்திதஂ யதேதி ஸ்ராவணமுக்தம், ஏவமநேந ஶ்லோகேநோபக்ரமத்வயமுக்தம்||௪௪||

ஸீவநஸந்தாநவிஷயமாஹ- அபாகேத்யாதி| அபாகோபத்ருதாஃ பாகோபத்ரவரஹிதாஃ| விவதா வ்யாத்தமுகாஃ| யதோக்தமஷ்டவிதஶஸ்த்ரகர்மீயே (ஸூ. ௨௫)| ஸந்தாநமேவ சேதி ந கேவலஂ ஸீவநஂ ஸந்தாநமபி ; ஸந்தாநஂ வ்ரணௌஷ்டாதிஸஂயோஜநம்| அநேந ஶ்லோகேநோபக்ரமத்வயமுக்தம்||௪௫||

பீடநமாஹ- பூயேத்யாதி| யதோக்தைர்மிஶ்ரகபரிபடிதைஃ பிச்சிலத்ரவ்யத்வங்மூலாதிபிஃ| ஸமந்தாத் ஸர்வதஃ| ப்ரதேஹஂ ப்ரலேபநமித்யர்தஃ| தோஷஃ பூயஃ| ப்ரஸிச்யதே ஸ்வயஂ ப்ரக்ஷரதி| பீடநம் ஔஷதைஶ்சம்பநம்||௪௬-௪௭||

ஶோணிதாஸ்தாபநமாஹ- தைஸ்தைரித்யாதி| தைஸ்தைஃ ஸிராவ்யதாதிபிஃ| யதோக்தஂ ஶோணிதாஸ்தாபநஂ ஶோணிதாதிப்ரவத்திஸ்தம்பநம்| தச்சதுர்விதம்- “ஸந்தாநஂ ஸ்கந்தநஂ சைவ பாசநஂ தஹநஂ ததா” (ஸூ. ௧௪) இதி||௪௮||

நிர்வாபணமாஹ- தாஹேத்யாதி| நிர்வாபணஂ நாம பித்தரக்தவ்ரணஸ்ய பச்யமாநஸ்ய ஜ்வலத இவ ஔஷதாதிபிர்வேதநோபஶமஃ| யதோக்தைர்மிஶ்ரகோக்தைர்தூர்வாதிபிஃ| க்ஷீரபிஷ்டைரிதி க்ஷீரேண ஆபிஷ்டைஃ, ஶ்லக்ஷ்ணஸ்ய தாஹபாககாரித்வாத்| திஹ்யாத் லிம்பேத்| அபஹலாந் யதஃ ஶ்லக்ஷ்ணகநோ லேபஶ்சந்தநஸ்யாபி தாஹகத்பவதி| ஸேகாந் பரிஷேகாந்| அநேந ஶ்லோகேந ஸேகலேபௌ த்வௌ நிர்வாபணாவுக்தௌ||௪௯-௫௦||

உத்காரிகாவிஷயமாஹ- வ்ரணேஷ்வித்யாதி| க்ஷீணமாஂஸத்வாதிகஂ வாதகார்யம்| வாதக்நவர்கே பத்ரதார்வாதௌ, அம்லகணே ஸௌவீரகதுஷோதகாதௌ, ஸ்நைஹிகேஷு ச பீஜேஷு திலாதஸீஸர்ஷபைரண்டாதிபீஜேஷு| வாதக்நவர்ககாகோல்யாதிகணஸ்நைஹிகபீஜாநி ஸமபாகாநி தச்சதுர்குணமம்லாநாஂ கஹீத்வா நாதிகநாஂ நாதிஸாந்த்ராஂ பேயாநுகாரிணீமுத்காரிகாஂ பசேத்||௫௧-௫௨||-

இதாநீஂ கஷாயாதீஂஶ்சூர்ணாந்தாந் ஸப்த ஶோதநரோபணாந் விஷயபேதேந தர்ஶயந்நாஹ- துர்கந்தாநாமித்யாதி| ஶோதநைஃ கஷாயைஃ ப்ராகுதீரிதைர்மிஶ்ரகோக்தைஃ ஶங்கிந்யங்கோடஸுமநாதிபிஃ கதைஃ க்வாதைஃ ஶோதநஂ கார்யம்||௫௩||-

ஶோதநத்ரவ்யயுக்தாபிரிதி ஶோதநத்ரவ்யாணி அஜகந்தாஜஶங்க்யாதீநி மிஶ்ரகோக்தாநி| தாந் வ்ரணாந்; ‘ஶோதயேத்’ இதி ஶேஷஃ| யதாக்ரமமிதி ப்ரதமஂ ஸூக்ஷ்மாபிஸ்ததஃ ஸ்தூலஸ்தூலதராபிரித்யர்தஃ| பூதிமாஂஸப்ரதிச்சந்நாநிதி அவகாடாந், ந புநரப்யந்தராந்| மஹாதோஷாஂஶ்சேதி அதிதுஷ்டாநித்யர்தஃ| தோஷௌ சாத்ர வாதகபௌ கஹ்யேதே ந புநஃ பித்தஂ, பித்ததுஷ்டஸ்து ஸர்பிர்விஷயஃ||௫௪-௫௫||-

ஶோதநத்ரவ்யாணி காஸீஸாஜகந்தாதீநி, தைஃ ஸித்தேந ஸர்பிஷா கதேந| கல்பநா சேயஂ- யாவந்தி காஸீஸாஜகந்தாதீநி ஶோதநத்ரவ்யாணி தாவந்மாத்ரஂ கார்பாஸபலம், ஏதாந்யேகீகத்ய கல்கசதுர்குணஂ கதஂ, கதசதுர்குணஂ ஜலஂ ச கஹீத்வா கதஂ ஸாதநீயம்||௫௬||-

வ்ரணாநிதி கபவாதாதிகாநித்யர்தஃ, உத்ஸேதஸ்ய கபகதத்வாத், அஸ்நேஹால்பஸ்ராவயோர்வாதகதத்வாச்ச| ஸர்ஷபஸ்நேஹயுக்தேநேதி ஸர்ஷபஸ்நேஹாதிகேந திலதைலேந; ‘மிஶ்ரகோக்தேந மயூராதிஶோதநத்ரவ்யஸித்தேந’ இதி ஶேஷஃ||௫௭||-

த்ரவ்யைருதீரிதைரிதி மிஶ்ரகோக்தைஃ ஶாலஸாராதிபிர்த்ரவ்யைஃ| கல்பநாமாஹ- கஷாயே விதிவத்தேஷாமிதி|- தேஷாஂ ஶாலஸாராதீநாஂ விதிவத்கதே கஷாயே த்ரவ்யாபேக்ஷயா ஷோடஶகுணோதகேऽஷ்டபாகாவஶிஷ்டே, அஷ்டகுணோதகே சதுர்பாகாவஶிஷ்டே வா| அதிஶ்ரயேத் புநரிதி பூதஂ கஷாயஂ புநரதிஶ்ரயேத் பசேதித்யர்தஃ| ஸுராஷ்ட்ரஜாதீநி சூர்ணிதாநி மாத்ரயா ஶேஷகஷாயபாதே கஷாயஸ்ய புநஃபாகாத் பாணிதீபாவே ஸத்யாவபேத்| ஸுராஷ்ட்ரஜாஂ துவரமத்திகாம்| ததஸ்தாமவசாரயேதிதி ததோऽநந்தரஂ ரஸக்ரியாஂ ஸமவசாரயேத் ப்ரயோஜயேத்| அதிமர்திதாமௌஷதாநாமேகீபாவார்தம்| மாதுலுங்கமதுமாத்ரா து ஸஂஸ்காரமாத்ரைவ| த்ரீஂஸ்த்ரீஂஶ்ச திவஸாந் பரமிதி பரமித்யவதாரணே, த்ரீஂஸ்த்ரீநேவ திவஸாந் திஷ்டேந்நாதிகஂ, வ்ரணவஸ்த்வவதாரணபயாத்||௫௮-௬௧||-

அகம்பீராந் உத்தாநாந்; ‘கம்பீராந் மேதஸா ஜுஷ்டாந்’ இத்யேகே படந்தி, தந்நேச்சதி கயீ| சூர்ணஶோதநைஃ காஸீஸாதிபிஃ| ஶோதநவர்திஜைஃ அஜகந்தாதிபிஃ||௬௨||

அஶுத்தவ்ரணஸ்ய ஶோதநாநி ஸப்தகஷாயாதீநி ஸவிஷயப்ரயோகாணி நிர்திஶ்ய ஶுத்தஸ்ய தாந்யேவ ரோபணாநி நிர்திஶந்நாஹ- ஶுத்தலக்ஷணயுக்தாநாமித்யாதி| ஶுத்தவ்ரணலக்ஷணாநி “த்ரிபிர்தோஷைரநாக்ராந்த” (ஸூ. ௨௩) இத்யாதீநி, “ஜிஹ்வாதலாப” இத்யாதீநி வா சோக்தாநி| யதோத்திஷ்டைர்வடாதிபிஃ||௬௩||

அவேதநாநாஂ ஸர்வதா வேதநாஹீநாநாமித்யர்தஃ; அந்யே அவேதநாநாமல்பவேதநாநாமித்யாஹுஃ| ரோபணவர்த்யங்ககதா இதி ரோபணவர்த்யங்காநி ஸோமாமதாஶ்வகந்தாகாகோல்யாதீநி; தைஃ கதா ரோபணவர்தயோ ஹிதாஃ||௬௪||

அபேதபூதிமாஂஸாநாமிதி நிர்கதஶடிதமாஂஸாநாம்| மாஂஸஸ்தாநாஂ மாஂஸமாத்ரஸ்திதாநாமித்யர்தஃ| கல்கோ மிஶ்ரகாத்யாயே கதிதஃ, ஸ து “ஸமங்கா ஸோமஸரலா” (ஸூ. ௩௭) இத்யாதிஃ| விஶேஷார்தமத்ராபி கல்கஂ நிர்திஶந்நாஹ- திலஜோ மதுஸஂயுத இதி| திலகல்கஸ்ய த்ரிதோஷஹரத்வமாஹ- ஸ இத்யாதி|- ஸ இதி திலகல்கஃ| திலகல்கஸ்ய திக்தகஷாயத்வே உஷ்ணத்வே ஸ்நிக்தத்வே மதுரத்வே ச ஸத்யபி கதஂ ந வாதாதிப்ரகோபகத்வம்? உச்யதே- ஸ்வ(ப்ர)பாவாதாமலகவத்| அஸ்யைவ திலகல்கஸ்ய யோகவாஹித்வஂ ஸவிஶேஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶோதயேதித்யாதி| அஶுத்தாந் ஶோதயேத், ரோபயேச்சேத்யயமர்தஶ்சகாரேண ஜ்ஞேயஃ| கேந ஶோதநேந யுக்தஃ ஶோதயேதித்யாஹ- நிம்பபத்ரமதுப்யாமித்யாதி| மதுஸஂயுத இத்யநேநைவ லப்தே புநரிஹ மதுக்ரஹணஂ கேவலஸ்யைவ திலகல்கஸ்ய ப்ராகுக்தா மாதுர்யாதயோऽவகந்தவ்யாஃ, ந மதுயுக்தஸ்யேதி ஜ்ஞாபயதி| கேந ரோபணேந ஶோதநேந யுக்தோ வ்ரணாஞ் ஶோதயேத்ரோபயேச்சேத்யாஹ- பூர்வாப்யாமித்யாதி|- பூர்வாப்யாஂ நிம்பபத்ரமதுப்யாமித்யர்தஃ| யுக்தஶ்சாப்யுபரோபண இத்யபிஶப்தோ பிந்நக்ரமே; தேந நிம்பபத்ரமதுகதயுக்தஃ ஶுத்த்யதோ வ்ரணஸ்ய ஶோதநோ ரோபணோऽபி, திலகல்கஸ்ய யோகவாஹித்வாதித்யர்தஃ| அந்யே து ‘யுக்தஃ ஸஂரோபணோ பவேத்’ இதி படந்தி; தே து பூர்வோக்தஂ சகாரார்தஂ ந மந்யந்தே, கிஞ்ச நிம்பபத்ரமதுகதயுக்தஸ்ய திலகல்கஸ்ய ரோபணத்வமேவாங்கீகுர்வந்தி ந ஶோதநத்வம்| இதாநீமந்யமபி கல்கஂ ஸர்வாவஸ்தாஸு ஸர்வவ்ரணயோகித்வேந ஸவிஶேஷமேகீயமதேந நிர்திஶந்நாஹ- திலவதித்யாதி|- திலவத்திலஸதஶோ யவகல்கோऽபி த்ரிதோஷக்ந இத்யநேந ப்ரகாரேண கேசிதேகீயவசநஂ வ்யாக்யாநயந்தி; ஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ த்வந்யதா, யதா- திலா வித்யந்தேऽஸ்மிந்நிதி திலவாந், திலவாஂஶ்சாஸௌ யவகல்கஶ்ச திலவத்யவகல்கஃ, தஂ திலவத்யவகல்கஂ கேசிதாஹுரிதி| ஸர்வாவஸ்தாஸு ஸர்வஶாரீரவ்ரணயோக்யத்வமாஹ- ஶமயேதவிதக்தஂ சேத்யாதி| ஏதேந திலயுக்தஃ கல்கஃ பஞ்சாநாமுபக்ரமாணாஂ விம்லாபநபாசநபாடநஶோதநரோபணாநாமர்தஂ கரோதீத்யுக்தஂ; திலகல்கஸ்து ரோபணஶோதநகரணேநோபக்ரமத்வயார்தகரஃ, ததுபயகரணேநோபக்ரமத்ரயார்தகரோ வா, அத ஏவாநயோஃ கல்கயோர்பேதஃ| ரோபயேச்சேதி சகாரேண திலகல்கதிலவத்யவகல்கயோரபி வ்ரணவைகத்யாபஹத்வஂ பவதீதி ஸமுச்சீயதே||௬௫-௬௯||-

ஶஸ்த்ராத்யபிகாதநிமித்தா வ்ரணாஃ ஸப்தாஹாதர்வாகேவ அதோஷோபப்லுதா ஆகந்தவஃ| ரோபணீயேநேதி மிஶ்ரகோதிதேந “பதக்பர்ண்யாத்மகுப்தா ச” (ஸூ. ௩௭) இத்யாதிநா||௭௦||-

யதோதிதைரிதி மிஶ்ரகோக்தைஃ காலாநுஸார்யாகுருப்ரபதிபிஃ||௭௧||-

அபந்த்யாஃ பித்தரக்தவிஷாபிகாதஜாதயஃ| சலஸ்தாநாமிதி சலாஶ்சேஷ்டாவந்தஃ ஸந்தயஃ, தத்ரஸ்தாஶ்சலஸ்தாஃ, ஶுத்தாநாஂ ச ப்ரதுஷ்யதாஂ புநரித்யர்தஃ| ‘ஶுத்தாநாஂ சாऽப்ரரோஹதாம்’ இதி ஸுதீராபிப்ராயேண கேசித் படந்தி| தத்ர சலஸ்தாநத்வாதிநா ஹேதுநாऽப்ரரோஹதாமிதி த்ரஷ்டவ்யம்| அஸ்யாஃ கல்பநா- ந்யக்ரோதாதிவர்கஸ்ய த்ரிபலாயாஶ்ச த்ரவ்யாபேக்ஷயாऽஷ்டகுணே சதுர்குணே வாऽம்பஸ்யஷ்டபாகாவஶிஷ்டே சதுர்பாகாவஶிஷ்டே வா கஷாயஂ புநரதிஸத்ய பாணிதீபாவேऽவஶிஷ்டகஷாயபாதமாத்ரயா ஹரித்ராத்வயசூர்ணஂ ப்ரக்ஷிப்ய ஸுமர்திதாஂ மதுயுதாஂ ரஸக்ரியாமவசாரயேத்| அத்ர ஶோதநரஸக்ரியாவத் காலாவதிர்நாஸ்த்யேவ, யாவத்வ்ரணரோபணமேவ கார்யேதி||௭௨||-

ஸமாநாமித்யாதி| ஸ்திரமாஂஸாநாம் அமதுமாஂஸாநாம்| ப்ராக்ஸ்தாநோக்தோ விதிர்யதேதி ப்ராக்ஸ்தாநே ஸூத்ரஸ்தாநே உக்தோ விதிர்யேந ப்ரகாரேண, ஸ ச ப்ரகாரஃ “கிஂஶுகஸ்த்ரிபலா ரோத்ரஂ” (ஸூ. ௩௭) இத்யாதிநா நிர்திஷ்ட இத்யர்தஃ||௭௩||-

இதாநீஂ கஷாயாதிபேதேந ப்ரத்யேகஂ ஸப்தவிதஸ்ய ஶோதநஸ்ய ரோபணஸ்ய ச ஸர்வவ்ரணவிஷயத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶோதந இத்யாதி| அத்ர ஸுதீரஃ- ஏஷ ஸர்வவ்ரணாநாஂ ஶாரீராகந்தூநாஂ ஸாமாந்யேநோக்தோ விதிஃ| கஸ்மாத்? தோஷாவிஶேஷதஃ; அவிஶிஷ்டா ஹி வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணோ தூஷகாஃ ஶாரீராணாமாகந்தூநாஂ ச வ்ரணாநாம்; உக்தஂ ச- “காலாந்தரேண தோஷோபப்லவவிஶேஷாச்சாரீரவத் ப்ரதிகார” இதி; ‘தோஷவிஶேஷத’ இதி பாடே தோஷவிஶேஷதோ தோஷபேதாத்; ஶேஷஂ ஸமம்| கேசித்து- ஸாமாந்யேநோக்தோ விதிஸ்திலநிம்பகல்காதிஃ, ததா தோஷவிஶேஷதஶ்சோக்த ஆத்யே த்வே பஞ்சமூல்யாவித்யாதி, இதி லுப்தநிர்திஷ்டஂ சகாரஂ வர்ணயந்தி| கயீ து- ஸர்வவ்ரணாநாஂ வித்ரத்யாத்யஶேஷவ்ரணாநாமயமேவ விதிருக்தஃ; குதஃ? யதோ வ்ரணஸாமாந்யோக்தஃ, ஸ ச விதிர்தோஷவிஶேஷத இதி தோஷவிஶேஷமபேக்ஷ்ய கார்ய இதி வ்யாக்யாநயதி||௭௪||-

ஏஷஃ ஶோதநரோபணவிதிஃ| ஆகமஸித்தத்வாதிதி ஆகமஃ ஶாஸ்த்ரஂ, தேந ஸித்தத்வாத் ப்ரஸித்தத்வாதித்யர்தஃ| பலதர்ஶநாத் ஆரோக்யதர்ஶநாத்| ந மீமாஂஸ்யோ ந விசார்ய இத்யர்தஃ||௭௫||-

ஆகமோக்தயோகவிஷயிணீமமீமாஂஸாஂ நிர்திஶ்ய, அநிர்திஷ்டயோகவிஷயிணீஂ மீமாஂஸாமேவ கதயந்நாஹ- ஸ்வபுத்த்யேத்யாதி| கஷாயாதிஷு ஸப்தஸு கஷாயவர்திகல்கஸர்பிஸ்தைலரஸக்ரியாசூர்ணேஷு||௭௬||-

உஷ்ண உஷ்ணவீர்யோ முஷ்ககாதிஃ ஸுரஸாதிர்வா ஶ்லேஷ்மக்நஃ| ஸஂஸஷ்டே ஸஂயுதா கணாஃ| அயஂ க்ரந்தஃ ஸர்வோऽபி ஶோதநரோபணவிஷயஃ||௭௭-௭௯||-

தூபநவிஷயமாஹ- வாதாத்மகாநித்யாதி| உக்ரருஜாந் ஸாஸ்ராவாநிதி பதத்வயேந வாதகபாத்மகத்வமுக்தம்| ஸக்ஷௌமேத்யாதி க்ஷௌமமதஸீவஸ்த்ரம்| தூபநாங்காநி “ஶ்ரீவேஷ்டகே ஸர்ஜரஸே” (ஸூ. ௩௭) இத்யாதீநி||௮௦||-

உத்ஸாதநவிஷயமாஹ- பரிஶுஷ்கேத்யாதி| பரிஶுஷ்கால்பமாஂஸாநாஂ வாதாத்மகாநாம்| கம்பீராணாஂ ரக்தபித்தாத்மகாநாம்| ப்ரயோகே உத்ஸாதநீயாநீதி அபாமார்காஶ்வகந்தாதீநி உத்ஸாதநத்ரவ்யாணீத்யர்தஃ| ஏதைஃ ஸர்பிஃஸஂஸ்கார ஆலேபநஂ ச கர்தவ்யம்| உத்ஸாதநஂ நிம்நவ்ரணஸ்யோந்நதிகரணம்| ஆப்யந்தரமுத்ஸாதநமாஹ- மாஂஸாஶிநாமித்யாதி|- வ்யாக்ராதீநாமித்யர்தஃ| விஶுத்தமநஸஃ ஶோகக்ரோதாத்யநபிபூதமநஸ இத்யர்தஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்து வ்யாக்ராதீநாஂ மாஂஸாநி சத்மோபஹிதாநி , ஏவஂ விஶுத்தமநஸ இதி வ்யாக்யாநயதி||௮௧-௮௨||-

அவஸாதநவிஷயமாஹ- உத்ஸந்நேத்யாதி| உத்ஸந்நமதுமாஂஸாநாமிதி உத்ஸந்நமுத்ததஂ மது மாஂஸஂ யேஷாஂ தே ததா| அவஸாதநம் உந்நதவ்ரணஸ்ய நிம்நத்வகரணம்| யதோத்திஷ்டைர்த்ரவ்யைஃ காஸீஸாதிபிஃ||௮௩||-

மதுகர்மவிஷயமாஹ- கடிநாநாமித்யாதி| அமாஂஸாநாம் அல்பமாஂஸாநாம்| மாதரிஶ்வநா வாயுநா| மத்வீ க்ரியா மதுரஸ்நிக்தகோஷ்ணலவணைரந்தர்பஹிஶ்ச க்ரியமாணைர்லேபாதிபிஃ | ஶோணிதமித்யாதி தத்ர ரக்தாநுகதே மாதரிஶ்வநி ரக்தமோக்ஷணஂ, கபாநுகதே ஸ்நேஹாந் ஸேகாஂஶ்சேதி | மதுத்வமித்யாதி| காடோ பந்தஃ கிஂ கரோதீத்யாஹ- மதுத்வமாஶுரோஹஂ ச||௮௪-௮௫||-

தாருணகர்மவிஷயமாஹ- வ்ரணேஷ்வித்யாதி| தாருணீகரணஂ கடிநீகரணம்| ரோஹிண்யாஃ கட்பலஸ்ய ||௮௬-௮௭||

க்ஷாரவிஷயமாஹ- உத்ஸந்நமாஂஸாநித்யாதி||௮௮||

அக்நிகர்மவிஷயமாஹ- ஸ்ரவத இத்யாதி| அஶ்மபவாந் அஶ்மரீநிர்ஹரணச்சேதஸம்பவாந் வ்ரணாநக்நிகர்மணா ஸாதயேதிதி ஸம்பந்தஃ| கிஂவிஶிஷ்டாந் வ்ரணாந்? மூத்ரஂ ஸ்ரவதஃ; யத்யபி தே வ்ரணா மூத்ரஸ்ராவிணஸ்ததாऽபி ஸத்யோவ்ரணே மூத்ரஂ யாவத்தாவத்தேऽதஹநீயாஃ, ஸப்தாஹாதூர்த்வஂ புநர்யதா வ்ரணாநாமஸந்தாநேந மூத்ரஂ ஸ்வமார்கஂ ந ப்ரதிபத்யதே ததைவாக்நிநா தஹேத்||௮௯||

இதாநீஂ ரூடஸ்யைவ வ்ரணஸ்ய விகதஸ்ய ப்ரகதிபாவார்தஂ பஶ்சாத்கர்மாரம்பஃ , தத்ர பூர்வஂ ஶுக்லஸ்யைவ கஷ்ணீகரணமாஹ- துரூடத்வாதித்யாதி| ப்ராக் பூர்வஂ ஸப்தாஹஂ கவ்யமூத்ரபாவிதாந் பல்லாதகாந் கவ்யக்ஷீரே வாஸயேத் ஸ்தாபயேத், அத்ர காலஸ்யாநுக்தத்வாத்வக்ஷ்யமாணரோஹிணீபலக்ஷீரவாஸநவத் ஸப்தராத்ரமேவ வாஸநஂ கார்யம்| கும்பேऽந்யஸ்மிந்நித்யாதி| அந்யஸ்மிந் கும்பே நிகாதே தஂ கும்பஂ யோஜயேத் யத்ர கும்பே பல்லாதகாநி நிக்ஷிப்யந்தே; கதஂ யோஜயேதித்யாஹ- முகஂ முகேநேத்யாதி| தமபி கும்பஂ நிரந்தரச்சித்ரிதாபிதாநஂ கத்வா யோஜயேத்; அந்யதாऽநாவதமுகாதுபரிகதகும்பாத்பல்லாதகாநி ப்ரஶ்யந்தே| க்ராம்யாநூபஶபாநிதி க்ராம்யா அஶ்வாதயஃ, ஆநூபா மஹிஷாதயஃ, ஶபாந் குராந்| கஷ்ணீகரணே ஸ்நேஹாநபராநபி நிர்திஶந்நாஹ- பல்லாதகேத்யாதி| யே ச கேசித் பிண்டிதகபிபீதகாதிஸ்நேஹாஸ்தேஷாமப்யேததேவ பல்லாதகஸ்நேஹநிஷ்பாதநவத்விதாநஂ, தேஷு மத்யே யே கஷ்ணீகரணார்தாஸ்தேஷாஂ க்ராம்யாதிஶபதாஹபஸ்மசூர்ணமிஶ்ராணாமவசாரணமிதி பாவஃ||௮௯-௯௩||

இதாநீஂ கஷ்ணாநாஂ பாண்டுகர்மணா ஸவர்ணீகரணமாஹ- துரூடத்வாதித்யாதி| கயீ து ‘சாகலே’ இத்யத்ர ‘பார்கரே’ இதி படதி, தத்ர பர்கரீ தருணச்சாகீ, தஸ்யா இதஂ பார்கரம்; அந்யே து வத்தவத்ஸாயாஃ க்ஷீரஂ பஷ்கயணீக்ஷீரஂ வா பார்கரமாஹுஃ; தத்ர ந ஶாஸ்த்ரலோகப்ரஸித்திரிதி கயீ| ரோஹிணீபலமிதி ரோஹிணீ ஹரீதகீபேதஸ்தத்பலம்; அந்யே து கடுதும்பீபலமாஹுஃ; கடுகாபலமிதி பாடாந்தரம் | தேநைவ க்ஷீரேணேத்யர்தஃ| யோகாந்தரமாஹ- நவமித்யாதி| கபாலிகா ஶராவகர்பரிகா தச்சூர்ணஂ நவஂ, ஸா புநராபாகோத்ததைவ நவா கபாலிகா பவதி; அந்யே து நவஂ ப்ரலேபநமாஹுஃ, தத்ர நவமபர்யுஷிதமித்யர்தஃ| விதுலோ வேதஸஸ்தத்பவஂ வைதுலஂ, ‘மூலஂ’ இதி ஶேஷஃ| ஸர்ஜநாம ச ஸர்ஜவக்ஷமூலம்| யோகாந்தரமாஹ- கபித்தமுத்ததே மாஂஸ இத்யாதி| மாஂஸமத்ர ஆப்யந்தரோ கிரஃ, தமுத்தத்ய ஆஜமூத்ரேண காஸீஸாதிபிஶ்ச கபித்தஂ பூரயேத்| வேணுநிர்லேகநஂ வஂஶதக்ஷணஂ வஂஶத்வகித்யர்தஃ| அர்ஜுநஃ ககுபஃ, தஸ்யாதஸ்தலே நிதாபயேத் ஸ்தாபயேத் ||௯௪-௯௮||-

தயோரேவ ஶுக்லகஷ்ணவ்ரணயோஃ ஸ்வப்ரயோகைரவஶிஷ்டஶுக்லத்வகார்ஷ்ண்யயோஃ ஸவர்ணகரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- குக்குடாண்டேத்யாதி| ஸமுத்ரமண்டூகீ ஜலஶுக்திஃ, மணிசூர்ணாநி ஸ்படிகாதிசூர்ணாநி; ஶ்ரீப்ரஹ்மதேவஸ்து ஸமுத்ரமண்டூகீஂ முக்தாஶுக்திமாஹ, ஜேஜ்ஜடாசார்யேண சேத்யரோகப்ரதிஷேதே வ்யாக்யாதத்வாந்மணிசூர்ணஂ மௌக்திகசூர்ணமிதி| ப்ரதிஸாரணஂ கர்ஷணம்| அஸ்ய து ஸாவர்ண்யமேவ கர்மேதி கஷ்ணபாண்டுகர்மப்யாமஸ்ய பேதஃ; நேதமுபக்ரமாந்தரஂ, ஶுக்லகஷ்ணகர்மணோரேவ ஶேஷத்வாத், அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ||௯௯-௧௦௦||

ரோமஸஞ்ஜநநமாஹ- ஹஸ்திதந்தேத்யாதி| முக்யஂ ஶ்ரேஷ்டமித்யர்தஃ| ஏதேந ஹஸ்திதந்தமஸீரஸாஞ்ஜநேந, ‘அஜாக்ஷீரஸஹிதேந’ இதி வாக்யஶேஷஃ| பாணிதலஂ ஹஸ்ததலம்| அயஂ யோகஃ கேஶஶாதே ஸதி பஹுஶோ தஷ்டப்ரத்யயஃ| சதுஷ்பதாநாமித்யாதி சதுஷ்பதா அஶ்வகோமஹிஷாதயஃ| தைலாக்தா சூர்ணிதா பூர்வஂ தைலாப்யக்தா பஶ்சாச்சூர்ணிதா த்வக்ரோமாதிபஸ்மசூர்ணஸஂயுக்தா ரோமவதீ பவேதித்யர்தஃ| காஸீஸமித்யாதி| நக்தமாலஸ்ய பல்லவாஃ கரஞ்ஜஸ்ய கோமலபத்ராணீத்யர்தஃ ||௧௦௧-௧௦௩||

ரோமஶாதநமாஹ- ரோமாகீர்ண இத்யாதி| கர்தரீ ஶ்மஶ்ருகர்தநாத்யுபயுக்தஂ ஶஸ்த்ரம்| ஸந்தஂஶோ நாஸாலோமாபஹோ யந்த்ரபேதஃ, நாஸாவோ(சோ)டிகேதி லோகே| ஔஷதகதஂ லோமஶாதநமாஹ- தைலமித்யாதி| தீர்கவந்தஃ ஶ்யோநாகஃ| ஆலஂ ஹரிதாலம்| ஶ்லோகார்தகதமபி ஶமீபீஜமிதி ஸமஸ்தபதம்| தத்ர ரக்தபலா ஶமீ ப்ரலேபே பக்ஷணே ச கேஶக்நீதி வத்தவைத்யா வதந்தி| ஶீதோதபிஷ்டமிதி ஏதத் ஸர்வஂ ஶீதஜலபிஷ்டமித்யர்தஃ| ஆகாரகோதிகா கஹகோதிகா ‘ப்ராஹ்மணீ’ இதி லோகே| ரம்பா கதலீ| ஆலஂ ஹரிதாலம் | பீஜமைங்குதஂ இங்குதீவக்ஷபீஜம்| கசாந்தகத் கேஶவிநாஶகாரீத்யர்தஃ| அத்ர கயீ து ‘தைலஂ பல்லாதகஸ்ய’ இத்யாதி ஸர்வஂ பாடாந்தரஂ கத்வா ‘கோஶாதகீபிஃ’ இத்யாதி படதி; தச்சாபாவாந்ந லிகிதம்||௧௦௪-௧௦௮||

பஸ்திவிஷயமாஹ- வாததுஷ்டேத்யாதி| பஸ்திரத்ர நிரூஹஃ ஸ்நைஹிகஶ்சஃ||௧௦௯||

உத்தரபஸ்திவிஷயமாஹ- மூத்ராகாதே இத்யாதி| மூத்ராகாதாதயோ யதா வ்ரணநிமித்தா பவந்தி ததோத்தரபஸ்திவிதாநம்||௧௧௦||

வ்ரணஸ்ய பந்தகரணே ஹேதுமாஹ- யஸ்மாதித்யாதி| நிஃஶங்கஃ நிர்கதா ஶங்கா நிர்காதமக்ஷிகாதிபதநாநாஂ யத்ர ஸஃ; ‘நிஃஸங்கஃ’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ர நிர்கதோऽபிகாதஹேதோஃ ஸங்கஃ ஸம்பந்தோ யஸ்யேத்யர்தஃ| ஆலேபவிதௌ பந்த்யாபந்த்யஸ்யோக்தத்வாத்விஷயோऽஸ்ய ப்ரயோகஶ்சோக்தஃ| அத்ர கேசித் யஸ்மாச்சுத்யதீத்யதஃ ப்ராக் “அதுஷ்டிஃ ஸமவர்த்மத்வஂ வேதநோபஶமஃ ஸுகம்| ஆலேபநாத்யைஃ ஶோபஸ்ய ஸாதுபந்தாத்விதீயதே”- இதி படந்தி; ஸ து பாடோ நிபந்தகாரைர்ந ததஃ, இத்யஸ்மாபிர்ந லிகிதோ ந வ்யாக்யாதஶ்ச||௧௧௧||

பத்ரதாநவிஷயமாஹ- ஸ்திராணாமித்யாதி| தோஷவிஶேஷேண பத்ரவிஶேஷமாஹ- ஏரண்டேத்யாதி| ஸுகமம்| பத்ரமாஶ்வபலமிதி அஶ்வபலா உபோதகீ தஸ்யா இதமாஶ்வபலஂ, ப்ரஹ்மதேவஸ்து அஶ்வபலா யவநபூமௌ மேதிகாகாரபீஜா பவதீத்யாஹ| க்ஷீரவக்ஷாவடாதயஃ| ஔதகாநி பத்மகுமுதாதீநி| கபஜே பத்ரதாநமாஹ- பாடா மூர்வேத்யாதி| மூர்வா தநுர்குணோபயுக்தோ லதாபேதஃ| ஶுகநாஸா சர்மகாரவடஃ ‘குப்யக’ இதி காந்யகுப்ஜே, ‘சர்மகாரஜம்பூபலாஸிகா’ இதி மாலவீயா வதந்தி| அஜீர்ணஂ நவம்| ஸுகுமாரகஂ தநு| அஜந்துஜக்தஂ ந கமிபக்ஷிதம்| மது கோமலம்| பத்ரதாநஸ்ய ப்ரயோஜநமாஹ- ஸ்நேஹமித்யாதி| ததஸ்தஸ்மால்லேபஸ்யோபரி பத்ரஂ தாபயேதிதி ஸம்பந்தஃ| யத் யஸ்மாத் காரணாத் பட்டோ வ்ரணபந்தநத்ரவ்யஂ; நாதத்தே நைவ கஹ்ணாதி; கிஂவிஶிஷ்டஃ பட்டஃ? பத்ராந்தரீகதஃ பத்ரேணாந்தரீகதோ வ்யவதாபிதஃ | கிஂ நாதத்தே? ஸ்நேஹஂ ஶததௌதகதாதிகம்| ந கேவலஂ ஸ்நேஹம், ஔஷதஸாரஂ ச; ஔஷதஸ்ய ஸாரஂ வீர்யம்| அந்யே து “ஸ்நேஹமௌஷதஸாரஂ ச பட்டவஸ்த்ராந்தரீகதம்| ந தூஷயதி யத் பத்ரஂ தல்லேபோபரி தாபயேத்”- இதி படந்தி| அபரமபி பத்ரதாநப்ரயோஜநமாஹ- ஶைத்யௌஷ்ண்யேத்யாதி| பித்தரக்தவ்ரணே ஶைத்யஂ கரணீயஂ, வாதகபவ்ரணே ஔஷ்ண்யஂ, ததர்தஂ பத்ரம்| தத்தௌஷதேஷு ‘வ்ரணேஷு’ இதி ஶேஷஃ||௧௧௨-௧௧௮||

கமிக்நவிஷயமாஹ- மக்ஷிகேத்யாதி| பக்ஷிதே ‘வ்ரணே’ இதி ஶேஷஃ| தைஃ கமிபிஃ| பஶதாருணஃ அத்யர்தஂ கஷ்டகாரீ| விசித்ராஃ தோததாஹகண்ட்வாதிநாநாரூபா ருஜ இத்யர்தஃ| தாவநே ப்ரக்ஷாலநே| ஸப்தபர்ணகரஞ்ஜேத்யாதயோ ‘ஹிதா’ இதி ஶேஷஃ| ஸேகஃ பரிஷேகஃ| ப்ரச்சாத்ய ‘வ்ரணம்’ இதி ஶேஷஃ| மாஂஸபேஶ்யா மாஂஸகண்டேந| வக்ஷ்யாம்யுபரீதி உபர்யுத்தரதந்த்ரே கமிப்ரதிஷேதீயே (உ. ௫௪) இத்யர்தஃ||௧௧௯-௧௨௨||

பஂஹணவிஷயமாஹ- தீர்கேத்யாதி| பஂஹணீயோ தேஹோபசயகரோ விதிஃ கார்யஃ| ‘கார்யோऽக்நிஂ பரிரக்ஷதா’ இதி கர்தவ்யே யத் காயக்ரஹணஂ தத்தேஹகதகார்ஶ்யதோஷஸாத்ம்யாத்யநுக்தக்ரஹணார்தம்| ‘கார்யோऽக்நிஂ பரிரக்ஷதா’ இதி கேசித் படந்தி||௧௨௩||

விஷக்நஂ நிர்திஶந்நாஹ- விஷஜுஷ்டஸ்யேத்யாதி| விஷஜுஷ்டஸ்ய ‘அந்நபாநாதேஃ’ இதி ஶேஷஃ| விஜ்ஞாநஂ லக்ஷணமித்யர்தஃ| விஷநிஶ்சயஂ ஸ்தாவரஜங்கமாதிவிஷஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநம்| ப்ரதிபாகஶஃ ப்ரத்யேகமித்யர்தஃ||௧௨௪||

ஶிரோவிரேசநவிஷயமாஹ- கண்டூமந்த இத்யாதி|- ஜத்ரு வக்ஷோஂऽஸயோஃ ஸந்திஃ| ஶிரோவிரேசநஂ நஸ்யபேதஃ||௧௨௫||

நஸ்யவிஷயமாஹ- ருஜாவந்த இத்யாதி| நஸ்யஂ ஸ்நைஹிகமேவ||௧௨௬||

கவலக்ரஹவிஷயமாஹ- தோஷேத்யாதி| தோஷப்ரச்யாவநார்தாயேதி தோஷப்ரச்யாவநஂ த்ரிபலாத்ராக்ஷாதிகஷாயாதிபிஃ| ஶோதநஃ ஶோதநத்ரவ்யகதஃ| ரோபணோ ரோபணத்ரவ்யகதஃ| உஷ்ணோ வாதகபஜே வ்ரணே, ரக்தபித்தஜே ஶீதஃ||௧௨௭-௧௨௮||

தூமவிஷயமாஹ- ஊர்த்வேத்யாதி| தூமபாநைரிதி ஶோபஸ்ராவருஜாபஹத்ரவ்யாணாமித்யர்தஃ||௧௨௯||

மதுஸர்பிர்விஷயமாஹ- க்ஷதோஷ்மண இத்யாதி| ஸந்தாநஂ காதவிஶேஷாத்த்விதாபூதஸ்யாவயவஸ்யைகபாவஃ||௧௩௦||

யந்த்ரவிஷயமாஹ- அவகாடா இத்யாதி| அவகாடா கம்பீராஃ| நிவத்தஹஸ்தோத்தரணா ஹஸ்தேநாக்ரஷ்டுமஶக்யாஃ||௧௩௧||

ஆஹாரவிஷயமாஹ- லகுமாத்ர இத்யாதி| லகுமாத்ரோ மாத்ரயா லகுரித்யர்தஃ| லகுரிதி ரக்தஶாலிஜாங்கலமாஂஸாதிர்த்ரவ்யலகுஃ, அக்நிதீபந இதி யாவத் தேயஃ| கவ்யகதாதிரயமாஹாரோ வ்ரணிதோபாஸநீயோக்தோऽபி புநருபக்ரமப்ரஸங்கேநேஹோக்த இதி ந பௌநருக்த்யம்||௧௩௨||

ரக்ஷாவிதாநமாஹ- நிஶாசரேப்ய இத்யாதி| நித்யமேவேதி திவாராத்ரமபீத்யர்தஃ| ரக்ஷாவிதாநைருத்திஷ்டைரிதி குக்குல்வாதிதூபாதிபிஃ, மந்த்ரைஶ்சாயுர்வேதவிஹிதைஃ| யமைஃ ஸநியமைரிதி பஞ்ச யமா நியமாஶ்ச பஞ்ச| உக்தஂ ச- “அஹிஂஸா ஸத்யமஸ்தேயஂ ப்ரஹ்மசர்யஂ ததைவ ச| வ்யவஹாரநிவத்திஶ்ச யமாஃ பஞ்ச ப்ரகீர்திதாஃ|| அக்ரோதோ குருஶுஶ்ரூஷா ஶௌசமாஹாரலாகவம்| அப்ரமாதஶ்ச பஞ்சைதே நியமாஃ பரிகீர்திதாஃ”- இதி| ஏவஂ யதாவிஷயஂ யதாக்ரமஂ ஷஷ்டிருபக்ரமா உக்தாஃ||௧௩௩||

அத வ்ரணஃ கதிமூலஃ, கத்யதிஷ்டாநஃ, கதிலக்ஷணலக்ஷிதஃ, கதிபிரௌஷதைஃ, கியத்பிஶ்ச பதார்தைஃ ஸாத்யத இத்யாஹ- ஷண்மூல இத்யாதி| ஷண்மூல இதி வாதபித்தகபஶோணிதஸந்நிபாதாகந்தவஃ ஷடேவ மூலஂ காரணாநி யஸ்ய ஸ ஷண்மூலஃ; ஸஂஸர்கஃ பதகர்தவஶாதத்ர ஸந்நிபாதேநாவருத்தஃ, யஸ்மாத் ஸமேத்ய ஸம்பூய த்வயோர்பஹூநாஂ வா நிபாதஃ ஸந்நிபாதஃ; ஸங்காதஃ, ஸஂயோகஃ, ஸஂஹிதீபாவஃ, ஸஂஶ்லேஷஃ, ஸமவாயஃ, ஸம்பந்தஃ, ஸந்நிபாத இத்யநர்தாந்தரம்| த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திகோஷ்டமர்மாணீத்யஷ்டௌ வ்ரணவஸ்தூநி பரிகஹ்ணாதீத்யஷ்டபரிக்ராஹீ; பரிக்ரஹோऽதிஷ்டாநம், ஆஶ்ரய இத்யர்தஃ| பஞ்சலக்ஷணலக்ஷித இதி பஞ்சாநாஂ வாதபித்தகபஸந்நிபாதாகந்தூநாஂ லக்ஷணாநி தைர்லக்ஷிதஃ; ரக்தஜஸ்ய ந பதக்லக்ஷணமஸ்தி ‘பித்தவத்ரக்தஜஃ’ (இதி வசநாத்); ஏவஂ தர்ஹ்யாகந்தோரபி பதக்லக்ஷணஂ நாஸ்தி, யதாஹ- ‘பித்தரக்தலக்ஷண ஆகந்துஃ’ இதி; தர்ஹ்யந்யதைவ பஞ்சலக்ஷணலக்ஷிதத்வஂ வ்யாக்யாயதே- கந்தவர்ணாஸ்ராவவேதநாகதிபிர்லக்ஷணைர்லக்ஷித இதி| ஷஷ்ட்யா விதாநைர்நிர்திஷ்டைரிதி ஷஷ்டிஸங்க்யைர்விதாநைஃ பூர்வமுத்திஷ்டைஃ கத்வா| சதுர்பிஃ ஸாத்யதே சதுர்பிர்வைத்யாதுரபரிசாரகௌஷதைரித்யர்தஃ| ப்ரஹ்மதேவஸ்து ‘ஷஷ்ட்யுபக்ரமநிர்திஷ்ட’ இதி படதி; ஷஷ்டிருபக்ரமா நிர்திஷ்டா யஸ்யேதி ச வ்யாக்யாநயதி||௧௩௪||

இதாநீமல்பௌஷதேஷு ஶோதநரோபணாதியோகேஷ்வாவாபவிஷயமூஹபீஜஂ நிர்திஶந்நாஹ- ய இத்யாதி| தத்ஸமாநாநாமிதி தேஷாஂ ஶோதநரோபணத்ரவ்யாணாஂ ரஸகுணவீர்யவிபாகைஃ ஸமாநாநி துல்யாநி த்ரவ்யாணி தத்ஸமாநாநி, தேஷாமாவாபோ நிக்ஷேபஃ| தத்ர தஸ்மிந்நல்பௌஷதே யோகே ந துஷ்யதி| ‘அல்பக்ரந்தஂ மகயதா யோகோ யோऽல்பௌஷதைஃ கத’ இதி கேசித் படந்தி; தத்ர மகயதா அந்வேஷயதா க்ரந்தகாரேணேத்யர்தஃ||௧௩௫||

இதாநீஂ யதாலாபமௌஷதப்ரயோகமாஹ- ப்ரஸங்கேத்யாதி| ப்ரஸங்காபிஹிதோ யோ பஹுபேஷஜோ துர்லபபேஷஜோ வா, தத்ர யதோபபத்தி யதாலாபஂ சிகித்ஸிதஂ பேஷஜஂ கார்யம்| ப்ரஸங்காபிஹிதோ யதா- “பிண்டீதகத்ரயஂ ரோத்ரஂ பூர்வஂ யே ச ப்ரகீர்திதாஃ| வர்காஸ்த்ரயஃ ப்ரலேபே தே ஶோபே ஸர்வகதே ஹிதாஃ”- இதி; அத்ர ஹி வாதபித்தகபஶோதோக்தௌஷதகணத்ரயஂ ப்ரகரணஸமாநத்வாத் ஸந்நிபாதோக்தமௌஷதஂ ப்ரஸங்காபிஹிதஂ; தத்ர யதாலாபஂ பேஷஜாநாஂ சிகித்ஸிதஂ கார்யம்| பஹுபேஷஜோ யதா- “ஆத்யே த்வே பஞ்சமூல்யௌ து கணோ யஶ்சாநிலாபஹஃ- ” இதி; அத்ர பத்ரதார்வாதிகணஸ்ய பஹுபேஷஜத்வாத்யதாலாபமேவ சிகித்ஸிதஂ கார்யம்| துர்லபபேஷஜோ யதா- கிஞ்சிதேவ பேஷஜஂ க்வசித்தேஶகாலாதௌ துர்லபஂ; தத்ர யதாலாபஂ சிகித்ஸிதஂ கார்யமிதி||௧௩௬||

ஏகத்ரைவ வ்யாதௌ யௌகிகஸ்யாநுக்தஸ்யாபி க்ரஹணமயௌகிகஸ்ய பரித்யாகஂ சோபதர்ஶயந்நாஹ- கணோக்தமித்யாதி||௧௩௭||

இதாநீமுபத்ரவாநாஹ- உபத்ரவா இத்யாதி| மூர்ச்சா சேதி சகாரேணாநுக்தாநாமபி விஸர்பாதீநாஂ ஸமுச்சயஃ||௧௩௮-௧௩௯||

இதாநீமநாகதாவேக்ஷணஂ நிர்திஶந்நாஹ- வ்ரணேத்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண பூர்வோக்தேந, ஆஸு இமாஸு வ்ரணக்ரியாஸு, வ்யாஸேந விஸ்தரேணோக்தாஸ்வபி, பூயோऽபி புநரபி, உபரி ஸத்யோவ்ரணசிகித்ஸிதே, க்ரியாஂ வக்ஷ்யாமி| கயீ து “வ்ரணக்ரியாஸ்விமாஸ்வேவ ஸங்க்ஷேபோக்தாஸ்விஹ க்ரியாம்”- இதி படதி; தத்ர வ்ரணக்ரியாஸ்விமாஸு இஹ ஸங்க்ஷேபேணோக்தாஸு, உபரி விஸ்தரதஃ க்ரியாஂ வக்ஷ்யாமீத்யர்தஃ||௧௪௦||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||