૧. દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતમ્

શારીરાનન્તરં ચિકિત્સાસ્થાનમારભ્યતે| દ્વૌ વ્રણાવધિકૃત્ય કૃતં દ્વિવ્રણીયમ્| ચિકિત્સિતં વિકારપ્રતીકારઃ||૧-૨||

કથં દ્વૌ વ્રણૌ ભવત ઇત્યાહ- શારીર આગન્તુશ્ચ; અત્ર કેચિત્ ‘શરીરસમુત્થશ્ચ, આગન્તુશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ઉભયત્ર ચકારકરણમુભયોશ્ચ વ્યાકરણમુભયોઃ પરસ્પરાનુબન્ધસૂચનાર્થમ્| અભિઘાતશબ્દઃ પુરુષાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ| પશવો ગોમહિષાદયઃ, મૃગા એણાદયઃ, પક્ષિણઃ કાકકઙ્કગૃધ્રાદયઃ, વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયો દુષ્ટજીવાઃ, સરીસૃપાઃ કૃષ્ણસર્પાદયો મીનમકરૌ ચ, પ્રપતનં પ્રકર્ષેણ પતનં, પ્રહારો લગુડાદિકુટ્ટનં, તીક્ષ્ણૌષધાનિ ચિરબિલ્વચિત્રકાદીનિ, શકલં કાષ્ઠાદીનાં ખણ્ડં, કપાલં ઘટાદીનાં કર્પરં, ચક્રમાયુધવિશેષઃ સ્વનામખ્યાતઃ, ઇષુર્બાણઃ, પરશુરાયુધવિશેષઃ કુઠારાકારઃ, શક્તિરાયુધવિશેષસ્ત્રિમુખી, કુન્તઃ પ્રસિદ્ધઃ; આદિશબ્દાત્ ખઙ્ગાદયઃ| વ્રણસામાન્યં વ્રણજાતિર્વ્રણત્વમિત્યર્થઃ; તસ્મિંસ્તુલ્યે સત્યપિ દ્વિકારણોત્થાનપ્રયોજનસામર્થ્યાદ્ ‘દ્વિવ્રણીય’ ઇત્યુચ્યતે; દ્વિકારણં દ્વિહેતુકં યદુત્થાનમુત્પત્તિઃ, તસ્ય પ્રયોજનં શીતક્રિયાદિ, તસ્ય સામર્થ્યં શક્તિઃ, તસ્માદ્ ‘દ્વિવ્રણીય’ ઇત્યુચ્યતે||૩||

અથાગન્તુવ્રણસ્ય કર્મવિશેષયોજનં દર્શયન્નાહ- સર્વસ્મિન્નિત્યાદિ| તત્કાલમેવેતિ યત્કાલમેવાભિઘાતાત્ ક્ષતમુત્પદ્યતે તસ્મિન્નેવ કાલે| ક્ષતોષ્મણ ઇતિ ઊષ્મા પ્રહારસઙ્ઘટ્ટજનિતં તેજઃ| પ્રસૃતસ્ય વિસ્તૃતસ્ય| વિધિવિશેષો વિધાનભેદઃ| હેતુપ્રત્યનીકં કર્માભિધાય વ્યાધિપ્રત્યનીકં દર્શયન્નાહ- સન્ધાનાર્થં ચેત્યાદિ| ચકારઃ ક્ષતોષ્મણો નિર્વાપણાર્થં તથા માર્ગાવરોધક્રુદ્ધવાતરક્તશમનાર્થં ચ| વક્ષ્યમાણશારીરવ્રણોત્થાનપ્રયોજનં મનસિ સમ્પ્રધાર્યાહ- એતદ્વિકારણોત્થાનપ્રયોજનમિતિ| ઉત્તરકાલમિતિ સપ્તાહાદૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ; યતઃ સદ્યોવ્રણત્વં સપ્તાહમેવ| દોષોપપ્લવવિશેષાદિતિ દોષૈરનિલાદિભિરુપપ્લવો દૂષણં તદ્ભેદાત્||૪||

દોષોપપ્લવવિશેષં દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ; વાતાદીનાં શોણિતચતુર્થાનાં પૃથગન્યોન્યસંસર્ગેણ પઞ્ચદશભેદાઃ; વિસ્તરઃ પુનરેષાં ધાતુમલસંસર્ગજોઽપરિસઙ્ખ્યેયઃ| શુદ્ધત્વાદિતિ પઞ્ચદશપ્રકારદોષોપપ્લવયુક્તત્વાત્ પઞ્ચદશપ્રકારો વ્રણઃ, ષોડશશ્ચ શુદ્ધઃ સકલદોષોપપ્લવરહિતો વ્રણ ઇત્યર્થઃ||૫||

ઇદાનીં વ્રણસ્ય શુદ્ધાશુદ્ધભેદેન લક્ષણદ્વૈવિધ્યમાહ- તસ્ય લક્ષણમિત્યાદિ| તસ્ય વ્રણસ્યેત્યર્થઃ| સામાન્યલક્ષણં વ્રણસ્ય કિમિત્યાહ- તત્ર સામાન્યં રુગિતિ; રુક્ પીડામાત્રમિત્યર્થઃ| વ્રણસ્ય વ્યુત્પત્તિમાહ- ‘વ્રણ’ ગાત્રવિચૂર્ણને ઇત્યેવં ધાતુઃ, ગાત્રવિવર્ણનમિત્યસ્યાર્થઃ| વ્રણયતીતિ ગાત્રવૈવર્ણ્યં કરોતીત્યર્થઃ| એતેનાદોષલિઙ્ગાધિષ્ઠિતો રોપણચિકિત્સાવિષયઃ શુદ્ધ એવ વ્રણ ઉક્તઃ| વિશેષલક્ષણમાહ- વિશેષલક્ષણમિત્યાદિ| અયમશુદ્ધો વ્રણ ઉક્તઃ||૬||

ઇદાનીં વાતાદિવ્રણલક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| ચટચટાયનશીલઃ ચટચટાયનસ્વભાવઃ| ચટચટાયનાદયો વેદનાવિશેષાઃ| સ્ફુરણં પુનઃ પુનશ્ચલનમ્, આયામઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગદેશસ્ય દીર્ઘીકરણમિવ, તોદઃ સૂચીભિરિવ, ભેદનં ત્વગ્વિદારણમિવ| ક્ષિપ્રજઃ શીઘ્રજન્મા| કિંશુકોદકાભોષ્ણસ્રાવી કિંશુકસુમનઃપ્રક્ષાલનસલિલસદૃશોષ્ણસ્રવણશીલ ઇત્યર્થઃ| પ્રતતચણ્ડકણ્ડૂબહુલઃ વિશાલકણ્ડૂયનપ્રાયઃ| સ્થૂલૌષ્ઠઃ વિશાલોન્નતવ્રણવર્ત્મેત્યર્થઃ| સ્તબ્ધસિરાસ્નાયુજાલાવતતઃ અમૃદુસિરાસ્નાયુસમૂહેન બદ્ધ ઇત્યર્થઃ| પ્રવાલદલનિચયપ્રકાશઃ પ્રવાલખણ્ડસમૂહસદૃશઃ; પ્રવાલો વિદ્રુમઃ, સ ચ સમુદ્રજાતોઽત્યન્તરક્તો વલ્લીવિશેષઃ| કૃષ્ણસ્ફોટપિડિકાજાલોપચિત ઇતિ કૃષ્ણસ્ફોટપિડકાસમૂહવ્યાપ્તઃ| તુરઙ્ગસ્થાનગન્ધિઃ તીક્ષ્ણક્ષારગન્ધિઃ| ધૂમાયનશીલઃ પ્રકર્ષેણ ધૂમોદ્વમનમિવ કર્તું શીલઃ| તોદેત્યાદિ| તદ્વર્ણસ્રાવી અત્રાનુક્તપરિશિષ્ટેન વાતપિત્તયોર્વર્ણેન સ્રાવેણ ચ યુક્ત ઇત્યર્થઃ| કણ્ડૂયનેત્યાદિ| સનિસ્તોદો વ્યથાયુક્તઃ| દારુણઃ કઠિનઃ| રૂક્ષેત્યાદિ| સુપ્ત ઇવેતિ અજ્ઞાયમાનસ્પર્શ ઇવ| તદ્વર્ણાસ્રાવીતિ અત્રાનુક્તપરિશિષ્ટેન તયોર્વાતશોણિતયોર્વર્ણેન સ્રાવેણ ચ યુક્ત ઇત્યર્થઃ| ઘૃતમણ્ડો ઘૃતસ્યોપરિસ્થોઽચ્છો ભાગો મણ્ડઃ| મીનધાવનતોયગન્ધિઃ મત્સ્યપ્રક્ષાલનોદકગન્ધિઃ, વિસ્રગન્ધિરિત્યર્થઃ| કણ્ડ્વિત્યાદિ| ચુમચુમાયમાનં રાજિકાસર્ષપલિપ્ત ઇવ વેદના| નિર્દહનેત્યાદિ|- નિર્દહનં ભસ્મસાત્કરણમિવ, નિર્મથનં મન્થાનવિલોડનમિવ| ઇદાનીં શુદ્ધવ્રણમાહ- જિહ્વેત્યાદિ| અત્ર જિહ્વાતલાભશબ્દો મૃદુસ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણશબ્દૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; અત્રાભાશબ્દેન વર્ણઃ કથ્યતે| મૃદુઃ કોમલઃ| શ્લક્ષ્ણો મસૃણઃ| સુવ્યવસ્થિતઃ શોભનાકૃતિઃ; એતેન નાત્યુન્નતો નાતિનીચઃ કિન્તુ સમ ઇતિ બોધયતિ| ઇતિશબ્દઃ સૂત્રનિર્દિષ્ટસમાપ્તૌ||૭||

તસ્યેત્યાદિ| એષાં મધ્યે પ્રતિસારણં ન ગણનીયં, શુક્લકૃષ્ણકર્મણોરવશેષત્વાત્ ; અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| કેચિદત્ર રોમસઞ્જનનલોમાપહરણાદીન્ સપ્તોપક્રમાન્ વિહાય કષાયાદીન્ સપ્ત શોધનરૂપાન્ સપ્ત રોપણરૂપાનિતિ દ્વિરૂપાન્ ગણયિત્વા ષષ્ટિમુપક્રમાન્ પૂરયન્તિ| તન્ન, કષાયાદયોઽવાન્તરભેદવિવક્ષયા ચતુર્દશાપિ સામાન્યાકારેણ સપ્તૈવ, અતઃ સપ્તૈવ ગણનીયાઃ, રોમસઞ્જનનાદયશ્ચાવશ્યં પઠનીયાઃ| અપરં ચ ગયદાસઃ પાચનં ન પઠતિ, જેજ્જટસ્તુ લોમાપહરણં ન પઠતિ અપિ ચ, તાભ્યાં પરમત્યન્તં વિવાદઃ કૃતઃ, સ ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતઃ; તૌ ચ યયા યુક્ત્યા ષષ્ટિં પૂરયતઃ સાઽપિ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતા||૮||

ઇદાનીમુપક્રમેષુ મધ્યે કષાયાદીનામુભયાર્થકારિત્વમાહ- તેષ્વિત્યાદિ| તેષુ અપતર્પણાદિષુ મધ્યે, કષાયાદયઃ સપ્ત| અષ્ટૌ છેદનાદયો દારણવર્જ્યાઃ સીવનાન્તાઃ શસ્ત્રકૃત્યાઃ શસ્ત્રેણ કર્તું શક્યા ઉપક્રમા અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયે (સૂ. ૨૫) ઉક્તાઃ| શોણિતેત્યાદિ| શોણિતાસ્થાપનં ચતુર્વિધં કષાયશીતક્રિયાપચનદહનભેદેન, તદુક્તં શોણિતવર્ણનીયે (સૂ. ૧૪)| ક્ષારઃ પાનીયપ્રતિસારણીયભેદેન દ્વિવિધોઽપ્યુક્તઃ| “જીર્ણશાલ્યોદનં” (સૂ. ૧૯) ઇત્યાદિના વ્રણિતોપાસનીયોક્તેરાહારોઽપ્યુક્તઃ| રક્ષાવિધાનં દ્વિવિધં તન્ત્રેણ રક્ષોઘ્નગુગ્ગુલ્વાદિના ધૂપનેન લક્ષ્મીગુહાદ્યોષધિધારણેન ચેત્યેતદુક્તમગ્રોપહરણીયે વ્રણિતોપાસનીયે (સૂ. ૧૯) ચ; મન્ત્રેણ ચ “કૃત્યાનાં પ્રતિષેધાર્થં” (સૂ. ૫) ઇત્યાદિનાઽગ્રોપહરણીયે| બન્ધવિધાનં વ્રણાલેપનાધ્યાયે (સૂ. ૧૮)| શોણિતાસ્થાપનાદયઃ સપ્ત| સ્નેહેત્યાદિ અન્યત્રેતિ પઞ્ચકર્મનિર્દેશે ઇત્યર્થઃ| સ્નેહાદયો દશ| યદિત્યાદિ અવશિષ્ટમુપક્રમજાતમુર્વરિત ઉપક્રમસમૂહોઽષ્ટાવિંશતિસઙ્ખ્યઃ, એવં સર્વમીલને ષષ્ટિરુપક્રમા ભવન્તિ||૯||

ઇદાનીમપતર્પણાદીન્યેકાદશ વ્રણકારણશોફવિષયત્વેન વિષયભેદેનાપિ નિર્દિશન્નાહ- ષડ્વિધ ઇત્યાદિ| અપતર્પણાદય ઇત્યત્ર બહુવ્રીહેરતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનત્વાચ્છેષા એકાદશ ગ્રાહ્યાઃ| અપતર્પણમુપક્રમમધ્યે પ્રાધાન્યાદ્ગૃહ્યતે| નનુ, અપતર્પણાદીનાં શોફવિષયત્વાચ્છોફસ્ય ચ વ્રણાદ્ભિન્નત્વેન કથં ષષ્ટિરુપક્રમા ભવન્તીત્યાહ- વ્રણભાવમિત્યાદિ| આપન્નસ્ય પ્રાપ્તસ્ય, ‘શોફસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| શેષા ઇત્યાદિ એકાદશભ્ય ઉપક્રમેભ્યોઽન્યે શેષાઃ, તે વ્રણપ્રતીકારભૂતા એવ||૧૦||

પ્રથમમપતર્પણં નિર્દિશન્નાહ- અપતર્પણમિત્યાદિ| અપતર્પણમ્ અભોજનં; નતુ યત્કિઞ્ચિદેવાપતર્પણં વમનાદિ, વમનાદીનાં પૃથગેવોપાદાનાત્| સર્વશોફાનામિતિ પઞ્ચદશાનાં, નાગન્તોઃ; દોષોચ્છ્રાયોપશાન્ત્યર્થમિતિ વચનાત્| અત્ર વાતજેઽપિ શોફેઽપતર્પણં વિકારપ્રત્યનીકત્વાત્, અથવા વાતેઽપિ પ્રાગામતાભાવાત્| તદુક્તં- “વાતે સામેઽપિ લઙ્ઘનમ્”- ઇતિ| સામાન્યઃ સર્વશોફહિતઃ| પ્રધાનતમ આશુરોગહરત્વાત્||૧૧||

અપતર્પણસ્યૈવ ફલં વિષયં કાલાવધિં ચ દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષોચ્છ્રાયોપશાન્તિઃ ફલં, દોષાનદ્ધત્વં વિષયઃ, અવેક્ષ્ય દોષં પ્રાણં ચેતિ કાલાવધિઃ| દોષોચ્છ્રાયો દોષૌત્કટ્યમ્| દોષાનદ્ધસ્ય દોષૈરામૈરાનદ્ધાશેષસ્રોતસઃ| દોષાઃ કફાદયઃ, તદ્દુષ્ટા ધાતવો મલાશ્ચ | દેહિન ઉપચિતશરીરસ્યેત્યર્થઃ| દોષં પ્રાણં ચેતિ યુગપદેવ લઙ્ઘનાવધિઃ; પ્રાણં ચેત્યત્ર ચકારાદ્વયઃપ્રકૃત્યાદીનિ ચાષ્ટૌ, અવેક્ષ્ય વિવિચ્ય||૧૨||

અપતર્પણસ્ય નિષેધવિષયં નિર્દિશન્નાહ- ઊર્ધ્વમારુતેત્યાદિ| ઊર્ધ્વમારુતાઃ શ્વાસકાસાદિરોગિણઃ, અન્યે તૂર્ધ્વમારુતં રોગાન્તરમાહુઃ| તદ્યથા- “ભુક્તેઽભુક્તે તથા સુપ્તે યસ્યોદ્ગારો ભૃશં ભવેત્| ઊર્ધ્વવાતં તુ તં વિદ્યાદુદાનવ્યાનસમ્ભવમ્”- ઇતિ| અપરે તુ ‘તદ્ધિ મારુત’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ| મારુતોઽત્ર મારુતકૃતાક્ષેપકાદિરામયઃ| ક્ષુદ્ બુભુક્ષા| મુખશોષો નિરામવાતપિત્તકૃતઃ| ‘શ્રમાન્વિતૈઃ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘ભ્રમાન્વિતૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; ભ્રમો નિરામવાતપિત્તકૃતઃ; સામવાતપિત્તકૃતમાર્ગાવરણજૌ તુ તાવપિ લઙ્ઘ્યાવેવ| ગર્ભિણ્યાદિષ્વનાત્યયિકે વ્યાધૌ લઙ્ઘનપ્રતિષેધઃ||૧૩||

આલેપનવિષયં દર્શયન્નાહ- શોફેષ્વિત્યાદિ| ઉત્થિતમાત્રેષુ જાતમાત્રેષુ| યથાસ્વૈરિતિ વાતાદિશોફે માતુલુઙ્ગાદિદૂર્વાદ્યજગન્ધાદિભિરાત્મીયૈરિત્યર્થઃ| યથોક્તૈરિતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| પ્રત્યેકશ્યેન એકૈકેન||૧૪||

દૃષ્ટાન્તદર્શનેનાલેપસ્ય ફલમાહ- યથેત્યાદિ| એવમાલેપનં રુજ ઇતિ આલેપનં શોફસ્ય રુજો વેદનાઃ શમયતીત્યર્થઃ| ન કેવલમાલેપઃ શોફસ્ય રુજાપહઃ; કિન્તુ પ્રહ્લાદનાદીન્યપિ કરોતીત્યાહ- પ્રહ્લાદન ઇત્યાદિ| પ્રહ્લાદને સુખકરણે, રુજાપનયનાત્| શોધને વ્રણસ્ય દોષપ્રકોપસ્ફોટનાય| ઉત્સાદને નિમ્નવ્રણસ્યોન્નતિકરણે| રોપણે ચેતિ ચકારાદવસાદનસવર્ણકરણાદીનિ સમુચ્ચીયન્તે| તદર્થકૃત્ પ્રહ્લાદનાદિપ્રયોજનકારી| અસ્ય પ્રયોગઃ પુનરાલેપાધ્યાયે (સૂ. ૧૮); દ્રવ્યાણિ તુ મિશ્રકાદિષુ||૧૫-૧૬||

પરિષેકસ્ય ફલં પ્રયોગં ચ દર્શયન્નાહ- વાતેત્યાદિ| વાતશોફાદિર્વિષયઃ, વેદનોપશમઃ ફલં, સર્પિરિત્યાદિઃ પ્રયોગઃ| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| વાતહરૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| શર્કરામિશ્રમુદકં શર્કરોદકમ્| મધુરૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ| ક્ષીરવૃક્ષા વટાદયઃ| ક્ષારોદકમિતિ ક્ષારં ગાલયિત્વા યદુદકં ગૃહ્યતે તત્ ક્ષારોદકમ્| કફઘ્નાનિ કાલેયકાગુરુપ્રભૃતીનિ||૧૭-૧૮||

અભ્યઙ્ગસ્ય ફલં પ્રયોગં ચ દર્શયન્નાહ- અભ્યઙ્ગ ઇત્યાદિ| વાતે કફે ચ તૈલેન, પિત્તે રક્તે વિષાદિષુ ચ શતધૌતાદિઘૃતેન| તસ્ય કાલાવધારણં નિર્દિશન્નાહ- સ્વેદેત્યાદિ| સ્વેદવિમ્લાપનાદીનાં વિરેચનાન્તાનાં સ્નેહવર્જિતાનાં સપ્તાનામુપક્રમાણાં પ્રાગ્ભવતિ; વિસ્રાવણાદિષુ સેચનાન્તેષુ સ્નેહવમનવિરેચનવ્યતિરિક્તેષુ કર્મસુ સોઽભ્યઙ્ગઃ પશ્ચાદાદિષ્ટઃ||૧૯-૨૦||

સ્વેદવિષયં દર્શયન્નાહ- રુજાવતામિત્યાદિ| રુજાવતાં વાતકફવેદનાયુક્તાનાં, દારુણાદિવિશેષણસ્ય તદ્વિષયત્વાત્| દારુણાનામિતિ દારુણત્વં વાયુના રૂક્ષજરઠીભાવઃ, અચલત્વમિત્યપરે | પ્રયોગઃ પઞ્ચકર્મનિર્દેશે વક્ષ્યમાણઃ||૨૧||

વિમ્લાપનવિષયં પ્રયોગં ચ દર્શયન્નાહ- સ્થિરાણામિત્યાદિ| સ્થિરાણાં કઠિનાનામ્| મન્દં રુજતાં કફાધિકાનામિત્યર્થઃ; વાતકફાધિકાનામિત્યન્યે| તલેન પાણિપાદતલેન| વિમ્લાપનમ્ અઙ્ગુલ્યાદિમર્દનેન શોફવિલયનમ્||૨૨||-

ઉપનાહમાહ- શોફયોરિત્યાદિ| ઉપનાહો વાતકફશોફવિષય એવ| અવિદગ્ધ આમઃ| વિદગ્ધઃ કિઞ્ચિત્પક્વઃ||૨૩||-

પાચનવિષયમાહ- નિર્વતત ઇત્યાદિ| વિરેકાન્તૈરિતિ અપતર્પણાદ્યૈર્વિરેકાન્તૈરિત્યર્થઃ| સમાહૃત્યૌષધાનીતિ ઔષધાનિ મિશ્રકોક્તાનિ શણમૂલકબીજાદીનિ સમભાગપ્રમાણાનિ, તથા ચતુર્ગુણદધ્યાદિદ્રવાણિ ચ સમાહૃત્ય એકીકૃત્ય, લવણીકૃત્ય સ્પષ્ટલવણીકૃત્ય, નાતિદ્રવાં નાતિશુષ્કામુપનાહયોગ્યામુત્કારિકાં પાચયેત્; ઉત્કારિકા લપ્સિકાકૃતિઃ, અન્યે પૂપલિકાકૃતિમાહુઃ| નાહયેદ્ બધ્નીયાત્| તયા ઉત્કારિકયા| હિતં સમ્ભોજનમિતિ સમ્ભોજનં યથેષ્ટભોજનમ્| તચ્ચ કીદૃશં? હિતં હિતકારિ; કોઽર્થઃ? નાત્યર્થકફકારિ ન ચોપદ્રવકારીત્યર્થઃ| એતેનાહારવિધાનોક્તૈરુષ્ણસ્નિગ્ધાદિભિરેવ સમ્ભોજનં કાર્યમિત્યુક્તમ્| સુધીરસ્તુ ‘પથ્યાપથ્યમિહૈકત્ર ભુક્તં સમ્ભોજનં મતમ્’- ઇત્યાહ; તચ્ચ શ્રીજેજ્જટગયદાસૌ નેચ્છતઃ| ઉપનાહનિષ્પાદ્યં કર્મ પાચનમિતિ મત્વા પાચનં પૃથગુપક્રમં ગયદાસો ન પઠતિ||૨૪-૨૬||-

વિસ્રાવણવિષયમાહ- વેદનેત્યાદિ| અચિરોત્પતિતે તત્કાલોત્પન્ને| જલૌકોભિઃ પ્રચ્છાનૈર્વા શોણિતમોક્ષણં કુર્યાત્| વ્રણેઽપિ યાદૃશે શોણિતં સ્રાવણીયં તાદૃશમાહ- સશોફ ઇત્યાદિ| ધ્યામે કૃષ્ણારુણે| સરક્તે રક્તવર્ણે| વેદનાવતિ વેદનાયુક્તે| સંરબ્ધે વિશાલમૂલે| વિષમે નિમ્નોન્નતે| વિશેષેણ અતિશયેન, સવિષે ચ વિશેષેણ રક્તમોક્ષણમ્||૨૭-૨૯||-

સ્નેહપાનવિષયં દર્શયન્નાહ- સોપદ્રવાણામિત્યાદિ| સોપદ્રવાણામિતિ નાત્ર વ્રણોપદ્રવા ગન્ધવર્ણસ્રાવવેદનાકૃતયઃ પઞ્ચ; કિં તર્હિ વ્રણિતસ્યોપદ્રવા વેપથુપક્ષવધાદયઃ| વ્રણશોષિણાં વ્રણનિમિત્તક્ષયિણામ્| યથાસ્વમૌષધૈરિતિ યસ્ય યદાત્મીયમૌષધં વાતાદેસ્તેન સિદ્ધસ્ય સ્નેહસ્ય પાનં; વિચારણાભિન્નાચ્છપાનમિત્યાચાર્યાઃ||૩૦||-

વમનવિષયં દર્શયન્નાહ- ઉત્સન્નેત્યાદિ| ઉત્સન્નમાંસશોફે ઇતિ ઉચ્છ્રિતમાંસશોફે| કફજુષ્ટે કફાક્રાન્તે| સઙ્ક્લિષ્ટં દુષ્ટં, શ્યા(ધ્યા)મમીષત્કૃષ્ણં, રુધિરં યસ્મિન્નેવમ્ભૂતે વ્રણે પ્રચ્છર્દનં વમનં હિતમ્||૩૧||-

વિરેચનવિષયમાહ- વાતેત્યાદિ| વાતેન સહિતં પિત્તં વાતપિત્તં પિત્તપ્રધાનસંસર્ગઃ; ન તુ વાતશ્ચ પિત્તં ચેતિ, કેવલવાતજે બસ્તિવિધાનાત્| અનેનૈવ ન્યાયેન વાતોપસર્જને કફસંસર્ગે વમનમૂહ્યમ્| એષુ સ્નેહાદિષુ ત્રિષુ શોફસ્યાનુક્તાવપિ શોફાધિકારત્વાદેવ સ્નેહાદયસ્ત્રયો વિશિષ્ટાવસ્થાયાં શોફસ્યાપ્યુપક્રમા બોદ્ધવ્યાઃ| વ્રણકોવિદા વ્રણપણ્ડિતાઃ||૩૨||-

છેદનમાહ- અપાકેષ્વિત્યાદિ| અપાકેષુ અવિદ્યમાનપાકેષુ મેદઃકફગ્રન્થિમાંસકન્દ્યાદિષુ; અથવા અપાકેષુ ઈષત્પાકેષુ વલ્મીકાદિષ્વિત્યર્થઃ; નઞ્શબ્દસ્યોભયાર્થત્વાત્| ગયી તુ ‘અપાકવત્સુ’ ઇતિ પઠતિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; પરં તં પાઠં ન સાધું મન્યતે જેજ્જટઃ| કઠિનેષુ દૃઢેષુ| સ્થિરેષુ અચલેષુ| સ્નાયુકોથાદિષ્વિત્યત્રાદિશબ્દાત્ સિરાધમન્યાદિપરિગ્રહઃ| પ્રાપ્તં યુક્તમિત્યર્થઃ||૩૩||-

ભેદનમાહ- અન્તઃપૂયેષ્વિત્યાદિ| અવક્ત્રેષુ અવિદ્યમાનમુખેષુ| ઉત્સઙ્ગવત્સુ ચિરસ્થિતપૂયાવદારણગમ્ભીરશુષિરવ્રણવસ્તુપ્રદેશ ઉત્સઙ્ગતુલ્યત્વાદુત્સઙ્ગ ઇત્યુચ્યતે, તદ્વત્સુ| રોગેષુ વ્રણેષુ| ગતિમત્સુ ગતિયુક્તેષુ| પ્રાપ્તં યુક્તમ્||૩૪||-

દારણમાહ- બાલેત્યાદિ| પીડનૈરિતિ પીડનદ્રવ્યૈરિત્યર્થઃ| પાકોદ્વૃત્તેષુ ઉત્તાનેષુ ત્વગ્ગતેષ્વિત્યર્થઃ| દારણદ્રવ્યૈર્મિશ્રકોક્તૈશ્ચિરબિલ્વાદિભિઃ| ક્ષારેણ પ્રતિસારણીયેન, યવક્ષારેણેત્યન્યે||૩૫-૩૭||

લેખનમાહ- કઠિનાનિત્યાદિ| કઠિનાન્ માંસહીનાન્, સમમ્ અહીનાધિકં લિખેત્; સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠાન્ સુલિખિતમ્ અતિશયલિખિતં લિખેત્; પુનઃ પુનર્દીર્યમાણાન્ નિરવશેષતો લિખેત્; કઠિનોત્સન્નમાંસાન્ વર્ત્મનાં પ્રમાણેન સમં લિખેત્| અન્યેઽત્ર પુનરન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- સમલેખનમ્ અવગાઢલેખનં, સુલેખનં મૃદુલેખનં, નિરવશેષલેખનં નિર્લેખનં નિશ્શેષલેખનમિતિ| શ્રીસુવીરજેજ્જટબ્રહ્મદેવાશ્ચતુરો વિષયાનાહુઃ, તથાહિ- કઠિનાનિત્યેકો વિષયઃ, સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠાનિતિ દ્વિતીયઃ, દીર્યમાણાન્ પુનઃ પુનરિતિ તૃતીયઃ, કઠિનોત્સન્નમાંસાંશ્ચેતિ ચતુર્થઃ| અપરે તુ સમં લિખેદિત્યાદ્યન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- કઠિનાન્ સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠાન્ યથા સુલિખિતં ભવત્યેવં લિખેદિતિ સમ્બન્ધઃ, કથં સુલિખિતં ભવતીત્યાહ- સમં લિખેત્, નિરવશેષં લિખેત્, વર્ત્મનાં તુ પ્રમાણેન સમં નિર્લિખેદિતિ| સમં સુલિખિતલક્ષણમ્| નિર્લિખેત્ પુનઃ પુનર્લિખેદિતિ ભણનં બહુશો લેખને શસ્ત્રાવચારણં સૂચયતિ| અત્ર વ્રણવર્ત્મશબ્દેન વ્રણગતાશ્ચત્વારઃ પાર્શ્વા વાચ્યાઃ| શસ્ત્રેણ નિર્લિખેત્, ન તુ ગોજીશેફાલિકાદિપત્રેણ||૩૮-૩૯||

શસ્ત્રાભાવે તુ ક્ષૌમાદિભિર્લિખેદિત્યાહ- ક્ષૌમમિત્યાદિ| ક્ષૌમમ્ અતસીવસ્ત્રમ્| પ્લોતં કર્પટમ્| પિચું કાર્પાસતૂલામ્ | ફેનં સમુદ્રફેનમ્| યાવશૂકો યવક્ષારઃ||૪૦||

એષણમાહ- નાડીત્યાદિ| નાડ્યશ્ચ વ્રણાશ્ચેતિ નાડીવ્રણાસ્તાન્| શલ્યગર્ભાન્ અભ્યન્તરશલ્યાનિત્યર્થઃ| ઉન્માર્ગી ભગન્દરઃ, ઉત્સઙ્ગી શમ્બૂકાવર્તાભિધ ઇત્યેકે; તન્ન, તયોરસાધ્યત્વેનૈષણાનર્હત્વાત્| તત્ર, ઉત્સૃષ્ટો માર્ગો વિદ્યતે યેષાં તે ઉન્માર્ગિણો વ્રણાઃ ઋજું માર્ગં પરિત્યજ્ય કુટિલયા ગત્યા યે યાન્તીત્યર્થઃ; ઉત્સઙ્ગિન ઊર્ધ્વસઙ્ગિનઃ| કરીરાઃ ચુચ્ચૂપોદકાદીનાં કોમલા નાલાઃ| બાલાઃ કરિશૂકરાદીનામ્| વિવૃતાસ્યાન્ કોષ્ઠાશ્રિતાનઙ્ગુલ્યા વા એષયેદિત્યર્થઃ| એષણી શલાકાશસ્ત્ર(યન્ત્ર)મ્| એષયેત્ કરીરાદિનિક્ષેપણેન વ્રણમાર્ગનિશ્ચયં કુર્યાદિત્યર્થઃ| કરીરાણાં વિષયં નિર્દિશન્નાહ- નેત્રવર્ત્મેત્યાદિ| ગુદાભ્યાસો ગુદસમીપમ્| અવક્ત્રા અલ્પવક્ત્રાઃ| ચુચ્ચૂઃ ચીચુરિતિ લોકે| ઉપોદકઃ ‘પોઇ’ ઇતિ લોકે||૪૧-૪૨||

આહરણવિષયમાહ- સંવૃતેત્યાદિ| પ્રાપ્તોદ્ધરણલક્ષણમિતિ સદ્યઃપ્રાણહરવિશલ્યઘ્નાદિરહિતમન્યદિત્યર્થઃ||૪૩||

વ્યધનવિસ્રાવણવિષયમાહ- રોગ ઇત્યાદિ| વ્યધનસાધ્યો રોગો દકોદરમૂત્રવૃદ્ધ્યાદિઃ| યથોદ્દેશં પ્રમાણત ઇતિ ઉદ્દેશાનતિક્રાન્તપ્રમાણમિત્યર્થઃ| તત્ર દકોદરોદ્દિષ્ટં પ્રમાણમઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢમિતિ જ્ઞેયં; વિદ્રધ્યાદિષુ પુનઃ “મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વા શસ્ત્રનિપાતનમ્” (સૂ. ૫) ઇતિ| શસ્ત્રં નિદધ્યાદિત્યન્તેન વ્યધનમુક્તં, દોષં ચ સ્રાવયેત્ કીર્તિતં યથેતિ સ્રાવણમુક્તમ્, એવમનેન શ્લોકેનોપક્રમદ્વયમુક્તમ્||૪૪||

સીવનસન્ધાનવિષયમાહ- અપાકેત્યાદિ| અપાકોપદ્રુતાઃ પાકોપદ્રવરહિતાઃ| વિવૃતા વ્યાત્તમુખાઃ| યથોક્તમષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયે (સૂ. ૨૫)| સન્ધાનમેવ ચેતિ ન કેવલં સીવનં સન્ધાનમપિ ; સન્ધાનં વ્રણૌષ્ઠાદિસંયોજનમ્| અનેન શ્લોકેનોપક્રમદ્વયમુક્તમ્||૪૫||

પીડનમાહ- પૂયેત્યાદિ| યથોક્તૈર્મિશ્રકપરિપઠિતૈઃ પિચ્છિલદ્રવ્યત્વઙ્મૂલાદિભિઃ| સમન્તાત્ સર્વતઃ| પ્રદેહં પ્રલેપનમિત્યર્થઃ| દોષઃ પૂયઃ| પ્રસિચ્યતે સ્વયં પ્રક્ષરતિ| પીડનમ્ ઔષધૈશ્ચમ્પનમ્||૪૬-૪૭||

શોણિતાસ્થાપનમાહ- તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈઃ સિરાવ્યધાદિભિઃ| યથોક્તં શોણિતાસ્થાપનં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તમ્ભનમ્| તચ્ચતુર્વિધમ્- “સન્ધાનં સ્કન્દનં ચૈવ પાચનં દહનં તથા” (સૂ. ૧૪) ઇતિ||૪૮||

નિર્વાપણમાહ- દાહેત્યાદિ| નિર્વાપણં નામ પિત્તરક્તવ્રણસ્ય પચ્યમાનસ્ય જ્વલત ઇવ ઔષધાદિભિર્વેદનોપશમઃ| યથોક્તૈર્મિશ્રકોક્તૈર્દૂર્વાદિભિઃ| ક્ષીરપિષ્ટૈરિતિ ક્ષીરેણ આપિષ્ટૈઃ, શ્લક્ષ્ણસ્ય દાહપાકકારિત્વાત્| દિહ્યાત્ લિમ્પેત્| અબહલાન્ યતઃ શ્લક્ષ્ણઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃદ્ભવતિ| સેકાન્ પરિષેકાન્| અનેન શ્લોકેન સેકલેપૌ દ્વૌ નિર્વાપણાવુક્તૌ||૪૯-૫૦||

ઉત્કારિકાવિષયમાહ- વ્રણેષ્વિત્યાદિ| ક્ષીણમાંસત્વાદિકં વાતકાર્યમ્| વાતઘ્નવર્ગે ભદ્રદાર્વાદૌ, અમ્લગણે સૌવીરકતુષોદકાદૌ, સ્નૈહિકેષુ ચ બીજેષુ તિલાતસીસર્ષપૈરણ્ડાદિબીજેષુ| વાતઘ્નવર્ગકાકોલ્યાદિગણસ્નૈહિકબીજાનિ સમભાગાનિ તચ્ચતુર્ગુણમમ્લાનાં ગૃહીત્વા નાતિઘનાં નાતિસાન્દ્રાં પેયાનુકારિણીમુત્કારિકાં પચેત્||૫૧-૫૨||-

ઇદાનીં કષાયાદીંશ્ચૂર્ણાન્તાન્ સપ્ત શોધનરોપણાન્ વિષયભેદેન દર્શયન્નાહ- દુર્ગન્ધાનામિત્યાદિ| શોધનૈઃ કષાયૈઃ પ્રાગુદીરિતૈર્મિશ્રકોક્તૈઃ શઙ્ખિન્યઙ્કોટસુમનાદિભિઃ કૃતૈઃ ક્વાથૈઃ શોધનં કાર્યમ્||૫૩||-

શોધનદ્રવ્યયુક્તાભિરિતિ શોધનદ્રવ્યાણિ અજગન્ધાજશૃઙ્ગ્યાદીનિ મિશ્રકોક્તાનિ| તાન્ વ્રણાન્; ‘શોધયેત્’ ઇતિ શેષઃ| યથાક્રમમિતિ પ્રથમં સૂક્ષ્માભિસ્તતઃ સ્થૂલસ્થૂલતરાભિરિત્યર્થઃ| પૂતિમાંસપ્રતિચ્છન્નાનિતિ અવગાઢાન્, ન પુનરભ્યન્તરાન્| મહાદોષાંશ્ચેતિ અતિદુષ્ટાનિત્યર્થઃ| દોષૌ ચાત્ર વાતકફૌ ગૃહ્યેતે ન પુનઃ પિત્તં, પિત્તદુષ્ટસ્તુ સર્પિર્વિષયઃ||૫૪-૫૫||-

શોધનદ્રવ્યાણિ કાસીસાજગન્ધાદીનિ, તૈઃ સિદ્ધેન સર્પિષા ઘૃતેન| કલ્પના ચેયં- યાવન્તિ કાસીસાજગન્ધાદીનિ શોધનદ્રવ્યાણિ તાવન્માત્રં કાર્પાસફલમ્, એતાન્યેકીકૃત્ય કલ્કચતુર્ગુણં ઘૃતં, ઘૃતચતુર્ગુણં જલં ચ ગૃહીત્વા ઘૃતં સાધનીયમ્||૫૬||-

વ્રણાનિતિ કફવાતાધિકાનિત્યર્થઃ, ઉત્સેધસ્ય કફકૃતત્વાત્, અસ્નેહાલ્પસ્રાવયોર્વાતકૃતત્વાચ્ચ| સર્ષપસ્નેહયુક્તેનેતિ સર્ષપસ્નેહાધિકેન તિલતૈલેન; ‘મિશ્રકોક્તેન મયૂરાદિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધેન’ ઇતિ શેષઃ||૫૭||-

દ્રવ્યૈરુદીરિતૈરિતિ મિશ્રકોક્તૈઃ શાલસારાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ| કલ્પનામાહ- કષાયે વિધિવત્તેષામિતિ|- તેષાં શાલસારાદીનાં વિધિવત્કૃતે કષાયે દ્રવ્યાપેક્ષયા ષોડશગુણોદકેઽષ્ટભાગાવશિષ્ટે, અષ્ટગુણોદકે ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે વા| અધિશ્રયેત્ પુનરિતિ પૂતં કષાયં પુનરધિશ્રયેત્ પચેદિત્યર્થઃ| સુરાષ્ટ્રજાદીનિ ચૂર્ણિતાનિ માત્રયા શેષકષાયપાદે કષાયસ્ય પુનઃપાકાત્ ફાણિતીભાવે સત્યાવપેત્| સુરાષ્ટ્રજાં તુવરમૃત્તિકામ્| તતસ્તામવચારયેદિતિ તતોઽનન્તરં રસક્રિયાં સમવચારયેત્ પ્રયોજયેત્| અતિમર્દિતામૌષધાનામેકીભાવાર્થમ્| માતુલુઙ્ગમધુમાત્રા તુ સંસ્કારમાત્રૈવ| ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચ દિવસાન્ પરમિતિ પરમિત્યવધારણે, ત્રીંસ્ત્રીનેવ દિવસાન્ તિષ્ઠેન્નાધિકં, વ્રણવસ્ત્વવદારણભયાત્||૫૮-૬૧||-

અગમ્ભીરાન્ ઉત્તાનાન્; ‘ગમ્ભીરાન્ મેદસા જુષ્ટાન્’ ઇત્યેકે પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| ચૂર્ણશોધનૈઃ કાસીસાદિભિઃ| શોધનવર્તિજૈઃ અજગન્ધાદિભિઃ||૬૨||

અશુદ્ધવ્રણસ્ય શોધનાનિ સપ્તકષાયાદીનિ સવિષયપ્રયોગાણિ નિર્દિશ્ય શુદ્ધસ્ય તાન્યેવ રોપણાનિ નિર્દિશન્નાહ- શુદ્ધલક્ષણયુક્તાનામિત્યાદિ| શુદ્ધવ્રણલક્ષણાનિ “ત્રિભિર્દોષૈરનાક્રાન્ત” (સૂ. ૨૩) ઇત્યાદીનિ, “જિહ્વાતલાભ” ઇત્યાદીનિ વા ચોક્તાનિ| યથોદ્દિષ્ટૈર્વટાદિભિઃ||૬૩||

અવેદનાનાં સર્વથા વેદનાહીનાનામિત્યર્થઃ; અન્યે અવેદનાનામલ્પવેદનાનામિત્યાહુઃ| રોપણવર્ત્યઙ્ગકૃતા ઇતિ રોપણવર્ત્યઙ્ગાનિ સોમામૃતાશ્વગન્ધાકાકોલ્યાદીનિ; તૈઃ કૃતા રોપણવર્તયો હિતાઃ||૬૪||

અપેતપૂતિમાંસાનામિતિ નિર્ગતશટિતમાંસાનામ્| માંસસ્થાનાં માંસમાત્રસ્થિતાનામિત્યર્થઃ| કલ્કો મિશ્રકાધ્યાયે કથિતઃ, સ તુ “સમઙ્ગા સોમસરલા” (સૂ. ૩૭) ઇત્યાદિઃ| વિશેષાર્થમત્રાપિ કલ્કં નિર્દિશન્નાહ- તિલજો મધુસંયુત ઇતિ| તિલકલ્કસ્ય ત્રિદોષહરત્વમાહ- સ ઇત્યાદિ|- સ ઇતિ તિલકલ્કઃ| તિલકલ્કસ્ય તિક્તકષાયત્વે ઉષ્ણત્વે સ્નિગ્ધત્વે મધુરત્વે ચ સત્યપિ કથં ન વાતાદિપ્રકોપકત્વમ્? ઉચ્યતે- સ્વ(પ્ર)ભાવાદામલકવત્| અસ્યૈવ તિલકલ્કસ્ય યોગવાહિત્વં સવિશેષં દર્શયન્નાહ- શોધયેદિત્યાદિ| અશુદ્ધાન્ શોધયેત્, રોપયેચ્ચેત્યયમર્થશ્ચકારેણ જ્ઞેયઃ| કેન શોધનેન યુક્તઃ શોધયેદિત્યાહ- નિમ્બપત્રમધુભ્યામિત્યાદિ| મધુસંયુત ઇત્યનેનૈવ લબ્ધે પુનરિહ મધુગ્રહણં કેવલસ્યૈવ તિલકલ્કસ્ય પ્રાગુક્તા માધુર્યાદયોઽવગન્તવ્યાઃ, ન મધુયુક્તસ્યેતિ જ્ઞાપયતિ| કેન રોપણેન શોધનેન યુક્તો વ્રણાઞ્ શોધયેદ્રોપયેચ્ચેત્યાહ- પૂર્વાભ્યામિત્યાદિ|- પૂર્વાભ્યાં નિમ્બપત્રમધુભ્યામિત્યર્થઃ| યુક્તશ્ચાપ્યુપરોપણ ઇત્યપિશબ્દો ભિન્નક્રમે; તેન નિમ્બપત્રમધુઘૃતયુક્તઃ શુદ્ધ્યતો વ્રણસ્ય શોધનો રોપણોઽપિ, તિલકલ્કસ્ય યોગવાહિત્વાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘યુક્તઃ સંરોપણો ભવેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; તે તુ પૂર્વોક્તં ચકારાર્થં ન મન્યન્તે, કિઞ્ચ નિમ્બપત્રમધુઘૃતયુક્તસ્ય તિલકલ્કસ્ય રોપણત્વમેવાઙ્ગીકુર્વન્તિ ન શોધનત્વમ્| ઇદાનીમન્યમપિ કલ્કં સર્વાવસ્થાસુ સર્વવ્રણયોગિત્વેન સવિશેષમેકીયમતેન નિર્દિશન્નાહ- તિલવદિત્યાદિ|- તિલવત્તિલસદૃશો યવકલ્કોઽપિ ત્રિદોષઘ્ન ઇત્યનેન પ્રકારેણ કેચિદેકીયવચનં વ્યાખ્યાનયન્તિ; જેજ્જટગયદાસૌ ત્વન્યથા, યથા- તિલા વિદ્યન્તેઽસ્મિન્નિતિ તિલવાન્, તિલવાંશ્ચાસૌ યવકલ્કશ્ચ તિલવદ્યવકલ્કઃ, તં તિલવદ્યવકલ્કં કેચિદાહુરિતિ| સર્વાવસ્થાસુ સર્વશારીરવ્રણયોગ્યત્વમાહ- શમયેદવિદગ્ધં ચેત્યાદિ| એતેન તિલયુક્તઃ કલ્કઃ પઞ્ચાનામુપક્રમાણાં વિમ્લાપનપાચનપાટનશોધનરોપણાનામર્થં કરોતીત્યુક્તં; તિલકલ્કસ્તુ રોપણશોધનકરણેનોપક્રમદ્વયાર્થકરઃ, તદુભયકરણેનોપક્રમત્રયાર્થકરો વા, અત એવાનયોઃ કલ્કયોર્ભેદઃ| રોપયેચ્ચેતિ ચકારેણ તિલકલ્કતિલવદ્યવકલ્કયોરપિ વ્રણવૈકૃત્યાપહત્વં ભવતીતિ સમુચ્ચીયતે||૬૫-૬૯||-

શસ્ત્રાદ્યભિઘાતનિમિત્તા વ્રણાઃ સપ્તાહાદર્વાગેવ અદોષોપપ્લુતા આગન્તવઃ| રોપણીયેનેતિ મિશ્રકોદિતેન “પૃથક્પર્ણ્યાત્મગુપ્તા ચ” (સૂ. ૩૭) ઇત્યાદિના||૭૦||-

યથોદિતૈરિતિ મિશ્રકોક્તૈઃ કાલાનુસાર્યાગુરુપ્રભૃતિભિઃ||૭૧||-

અબન્ધ્યાઃ પિત્તરક્તવિષાભિઘાતજાદયઃ| ચલસ્થાનામિતિ ચલાશ્ચેષ્ટાવન્તઃ સન્ધયઃ, તત્રસ્થાશ્ચલસ્થાઃ, શુદ્ધાનાં ચ પ્રદુષ્યતાં પુનરિત્યર્થઃ| ‘શુદ્ધાનાં ચાઽપ્રરોહતામ્’ ઇતિ સુધીરાભિપ્રાયેણ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર ચલસ્થાનત્વાદિના હેતુનાઽપ્રરોહતામિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| અસ્યાઃ કલ્પના- ન્યગ્રોધાદિવર્ગસ્ય ત્રિફલાયાશ્ચ દ્રવ્યાપેક્ષયાઽષ્ટગુણે ચતુર્ગુણે વાઽમ્ભસ્યષ્ટભાગાવશિષ્ટે ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે વા કષાયં પુનરધિસૃત્ય ફાણિતીભાવેઽવશિષ્ટકષાયપાદમાત્રયા હરિદ્રાદ્વયચૂર્ણં પ્રક્ષિપ્ય સુમર્દિતાં મધુયુતાં રસક્રિયામવચારયેત્| અત્ર શોધનરસક્રિયાવત્ કાલાવધિર્નાસ્ત્યેવ, યાવદ્વ્રણરોપણમેવ કાર્યેતિ||૭૨||-

સમાનામિત્યાદિ| સ્થિરમાંસાનામ્ અમૃદુમાંસાનામ્| પ્રાક્સ્થાનોક્તો વિધિર્યથેતિ પ્રાક્સ્થાને સૂત્રસ્થાને ઉક્તો વિધિર્યેન પ્રકારેણ, સ ચ પ્રકારઃ “કિંશુકસ્ત્રિફલા રોધ્રં” (સૂ. ૩૭) ઇત્યાદિના નિર્દિષ્ટ ઇત્યર્થઃ||૭૩||-

ઇદાનીં કષાયાદિભેદેન પ્રત્યેકં સપ્તવિધસ્ય શોધનસ્ય રોપણસ્ય ચ સર્વવ્રણવિષયત્વં દર્શયન્નાહ- શોધન ઇત્યાદિ| અત્ર સુધીરઃ- એષ સર્વવ્રણાનાં શારીરાગન્તૂનાં સામાન્યેનોક્તો વિધિઃ| કસ્માત્? દોષાવિશેષતઃ; અવિશિષ્ટા હિ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો દૂષકાઃ શારીરાણામાગન્તૂનાં ચ વ્રણાનામ્; ઉક્તં ચ- “કાલાન્તરેણ દોષોપપ્લવવિશેષાચ્છારીરવત્ પ્રતિકાર” ઇતિ; ‘દોષવિશેષત’ ઇતિ પાઠે દોષવિશેષતો દોષભેદાત્; શેષં સમમ્| કેચિત્તુ- સામાન્યેનોક્તો વિધિસ્તિલનિમ્બકલ્કાદિઃ, તથા દોષવિશેષતશ્ચોક્ત આદ્યે દ્વે પઞ્ચમૂલ્યાવિત્યાદિ, ઇતિ લુપ્તનિર્દિષ્ટં ચકારં વર્ણયન્તિ| ગયી તુ- સર્વવ્રણાનાં વિદ્રધ્યાદ્યશેષવ્રણાનામયમેવ વિધિરુક્તઃ; કુતઃ? યતો વ્રણસામાન્યોક્તઃ, સ ચ વિધિર્દોષવિશેષત ઇતિ દોષવિશેષમપેક્ષ્ય કાર્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૭૪||-

એષઃ શોધનરોપણવિધિઃ| આગમસિદ્ધત્વાદિતિ આગમઃ શાસ્ત્રં, તેન સિદ્ધત્વાત્ પ્રસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ| ફલદર્શનાત્ આરોગ્યદર્શનાત્| ન મીમાંસ્યો ન વિચાર્ય ઇત્યર્થઃ||૭૫||-

આગમોક્તયોગવિષયિણીમમીમાંસાં નિર્દિશ્ય, અનિર્દિષ્ટયોગવિષયિણીં મીમાંસામેવ કથયન્નાહ- સ્વબુદ્ધ્યેત્યાદિ| કષાયાદિષુ સપ્તસુ કષાયવર્તિકલ્કસર્પિસ્તૈલરસક્રિયાચૂર્ણેષુ||૭૬||-

ઉષ્ણ ઉષ્ણવીર્યો મુષ્કકાદિઃ સુરસાદિર્વા શ્લેષ્મઘ્નઃ| સંસૃષ્ટે સંયુતા ગણાઃ| અયં ગ્રન્થઃ સર્વોઽપિ શોધનરોપણવિષયઃ||૭૭-૭૯||-

ધૂપનવિષયમાહ- વાતાત્મકાનિત્યાદિ| ઉગ્રરુજાન્ સાસ્રાવાનિતિ પદદ્વયેન વાતકફાત્મકત્વમુક્તમ્| સક્ષૌમેત્યાદિ ક્ષૌમમતસીવસ્ત્રમ્| ધૂપનાઙ્ગાનિ “શ્રીવેષ્ટકે સર્જરસે” (સૂ. ૩૭) ઇત્યાદીનિ||૮૦||-

ઉત્સાદનવિષયમાહ- પરિશુષ્કેત્યાદિ| પરિશુષ્કાલ્પમાંસાનાં વાતાત્મકાનામ્| ગમ્ભીરાણાં રક્તપિત્તાત્મકાનામ્| પ્રયોગે ઉત્સાદનીયાનીતિ અપામાર્ગાશ્વગન્ધાદીનિ ઉત્સાદનદ્રવ્યાણીત્યર્થઃ| એતૈઃ સર્પિઃસંસ્કાર આલેપનં ચ કર્તવ્યમ્| ઉત્સાદનં નિમ્નવ્રણસ્યોન્નતિકરણમ્| આભ્યન્તરમુત્સાદનમાહ- માંસાશિનામિત્યાદિ|- વ્યાઘ્રાદીનામિત્યર્થઃ| વિશુદ્ધમનસઃ શોકક્રોધાદ્યનભિભૂતમનસ ઇત્યર્થઃ; જેજ્જટસ્તુ વ્યાઘ્રાદીનાં માંસાનિ છદ્મોપહિતાનિ , એવં વિશુદ્ધમનસ ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૮૧-૮૨||-

અવસાદનવિષયમાહ- ઉત્સન્નેત્યાદિ| ઉત્સન્નમૃદુમાંસાનામિતિ ઉત્સન્નમુદ્ધૃતં મૃદુ માંસં યેષાં તે તથા| અવસાદનમ્ ઉન્નતવ્રણસ્ય નિમ્નત્વકરણમ્| યથોદ્દિષ્ટૈર્દ્રવ્યૈઃ કાસીસાદિભિઃ||૮૩||-

મૃદુકર્મવિષયમાહ- કઠિનાનામિત્યાદિ| અમાંસાનામ્ અલ્પમાંસાનામ્| માતરિશ્વના વાયુના| મૃદ્વી ક્રિયા મધુરસ્નિગ્ધકોષ્ણલવણૈરન્તર્બહિશ્ચ ક્રિયમાણૈર્લેપાદિભિઃ | શોણિતમિત્યાદિ તત્ર રક્તાનુગતે માતરિશ્વનિ રક્તમોક્ષણં, કફાનુગતે સ્નેહાન્ સેકાંશ્ચેતિ | મૃદુત્વમિત્યાદિ| ગાઢો બન્ધઃ કિં કરોતીત્યાહ- મૃદુત્વમાશુરોહં ચ||૮૪-૮૫||-

દારુણકર્મવિષયમાહ- વ્રણેષ્વિત્યાદિ| દારુણીકરણં કઠિનીકરણમ્| રોહિણ્યાઃ કટ્ફલસ્ય ||૮૬-૮૭||

ક્ષારવિષયમાહ- ઉત્સન્નમાંસાનિત્યાદિ||૮૮||

અગ્નિકર્મવિષયમાહ- સ્રવત ઇત્યાદિ| અશ્મભવાન્ અશ્મરીનિર્હરણચ્છેદસમ્ભવાન્ વ્રણાનગ્નિકર્મણા સાધયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિંવિશિષ્ટાન્ વ્રણાન્? મૂત્રં સ્રવતઃ; યદ્યપિ તે વ્રણા મૂત્રસ્રાવિણસ્તથાઽપિ સદ્યોવ્રણે મૂત્રં યાવત્તાવત્તેઽદહનીયાઃ, સપ્તાહાદૂર્ધ્વં પુનર્યદા વ્રણાનામસન્ધાનેન મૂત્રં સ્વમાર્ગં ન પ્રતિપદ્યતે તદૈવાગ્નિના દહેત્||૮૯||

ઇદાનીં રૂઢસ્યૈવ વ્રણસ્ય વિકૃતસ્ય પ્રકૃતિભાવાર્થં પશ્ચાત્કર્મારમ્ભઃ , તત્ર પૂર્વં શુક્લસ્યૈવ કૃષ્ણીકરણમાહ- દુરૂઢત્વાદિત્યાદિ| પ્રાક્ પૂર્વં સપ્તાહં ગવ્યમૂત્રભાવિતાન્ ભલ્લાતકાન્ ગવ્યક્ષીરે વાસયેત્ સ્થાપયેત્, અત્ર કાલસ્યાનુક્તત્વાદ્વક્ષ્યમાણરોહિણીફલક્ષીરવાસનવત્ સપ્તરાત્રમેવ વાસનં કાર્યમ્| કુમ્ભેઽન્યસ્મિન્નિત્યાદિ| અન્યસ્મિન્ કુમ્ભે નિખાતે તં કુમ્ભં યોજયેદ્ યત્ર કુમ્ભે ભલ્લાતકાનિ નિક્ષિપ્યન્તે; કથં યોજયેદિત્યાહ- મુખં મુખેનેત્યાદિ| તમપિ કુમ્ભં નિરન્તરચ્છિદ્રિતાપિધાનં કૃત્વા યોજયેત્; અન્યથાઽનાવૃતમુખાદુપરિગતકુમ્ભાદ્ભલ્લાતકાનિ ભ્રશ્યન્તે| ગ્રામ્યાનૂપશફાનિતિ ગ્રામ્યા અશ્વાદયઃ, આનૂપા મહિષાદયઃ, શફાન્ ખુરાન્| કૃષ્ણીકરણે સ્નેહાનપરાનપિ નિર્દિશન્નાહ- ભલ્લાતકેત્યાદિ| યે ચ કેચિત્ પિણ્ડિતકબિભીતકાદિસ્નેહાસ્તેષામપ્યેતદેવ ભલ્લાતકસ્નેહનિષ્પાદનવદ્વિધાનં, તેષુ મધ્યે યે કૃષ્ણીકરણાર્થાસ્તેષાં ગ્રામ્યાદિશફદાહભસ્મચૂર્ણમિશ્રાણામવચારણમિતિ ભાવઃ||૮૯-૯૩||

ઇદાનીં કૃષ્ણાનાં પાણ્ડુકર્મણા સવર્ણીકરણમાહ- દુરૂઢત્વાદિત્યાદિ| ગયી તુ ‘છાગલે’ ઇત્યત્ર ‘બાર્કરે’ ઇતિ પઠતિ, તત્ર બર્કરી તરુણચ્છાગી, તસ્યા ઇદં બાર્કરમ્; અન્યે તુ વૃદ્ધવત્સાયાઃ ક્ષીરં બષ્કયણીક્ષીરં વા બાર્કરમાહુઃ; તત્ર ન શાસ્ત્રલોકપ્રસિદ્ધિરિતિ ગયી| રોહિણીફલમિતિ રોહિણી હરીતકીભેદસ્તત્ફલમ્; અન્યે તુ કટુતુમ્બીફલમાહુઃ; કટુકાફલમિતિ પાઠાન્તરમ્ | તેનૈવ ક્ષીરેણેત્યર્થઃ| યોગાન્તરમાહ- નવમિત્યાદિ| કપાલિકા શરાવકર્પરિકા તચ્ચૂર્ણં નવં, સા પુનરાપાકોદ્ધૃતૈવ નવા કપાલિકા ભવતિ; અન્યે તુ નવં પ્રલેપનમાહુઃ, તત્ર નવમપર્યુષિતમિત્યર્થઃ| વિદુલો વેતસસ્તદ્ભવં વૈદુલં, ‘મૂલં’ ઇતિ શેષઃ| સર્જનામ ચ સર્જવૃક્ષમૂલમ્| યોગાન્તરમાહ- કપિત્થમુદ્ધૃતે માંસ ઇત્યાદિ| માંસમત્ર આભ્યન્તરો ગિરઃ, તમુદ્ધૃત્ય આજમૂત્રેણ કાસીસાદિભિશ્ચ કપિત્થં પૂરયેત્| વેણુનિર્લેખનં વંશતક્ષણં વંશત્વગિત્યર્થઃ| અર્જુનઃ કકુભઃ, તસ્યાધસ્તલે નિધાપયેત્ સ્થાપયેત્ ||૯૪-૯૮||-

તયોરેવ શુક્લકૃષ્ણવ્રણયોઃ સ્વપ્રયોગૈરવશિષ્ટશુક્લત્વકાર્ષ્ણ્યયોઃ સવર્ણકરણં નિર્દિશન્નાહ- કુક્કુટાણ્ડેત્યાદિ| સમુદ્રમણ્ડૂકી જલશુક્તિઃ, મણિચૂર્ણાનિ સ્ફટિકાદિચૂર્ણાનિ; શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ સમુદ્રમણ્ડૂકીં મુક્તાશુક્તિમાહ, જેજ્જટાચાર્યેણ છેદ્યરોગપ્રતિષેધે વ્યાખ્યાતત્વાન્મણિચૂર્ણં મૌક્તિકચૂર્ણમિતિ| પ્રતિસારણં ઘર્ષણમ્| અસ્ય તુ સાવર્ણ્યમેવ કર્મેતિ કૃષ્ણપાણ્ડુકર્મભ્યામસ્ય ભેદઃ; નેદમુપક્રમાન્તરં, શુક્લકૃષ્ણકર્મણોરેવ શેષત્વાત્, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ||૯૯-૧૦૦||

રોમસઞ્જનનમાહ- હસ્તિદન્તેત્યાદિ| મુખ્યં શ્રેષ્ઠમિત્યર્થઃ| એતેન હસ્તિદન્તમસીરસાઞ્જનેન, ‘અજાક્ષીરસહિતેન’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| પાણિતલં હસ્તતલમ્| અયં યોગઃ કેશશાતે સતિ બહુશો દૃષ્ટપ્રત્યયઃ| ચતુષ્પદાનામિત્યાદિ ચતુષ્પદા અશ્વગોમહિષાદયઃ| તૈલાક્તા ચૂર્ણિતા પૂર્વં તૈલાભ્યક્તા પશ્ચાચ્ચૂર્ણિતા ત્વગ્રોમાદિભસ્મચૂર્ણસંયુક્તા રોમવતી ભવેદિત્યર્થઃ| કાસીસમિત્યાદિ| નક્તમાલસ્ય પલ્લવાઃ કરઞ્જસ્ય કોમલપત્રાણીત્યર્થઃ ||૧૦૧-૧૦૩||

રોમશાતનમાહ- રોમાકીર્ણ ઇત્યાદિ| કર્તરી શ્મશ્રુકર્તનાદ્યુપયુક્તં શસ્ત્રમ્| સન્દંશો નાસાલોમાપહો યન્ત્રભેદઃ, નાસાવો(છો)ટિકેતિ લોકે| ઔષધકૃતં લોમશાતનમાહ- તૈલમિત્યાદિ| દીર્ઘવૃન્તઃ શ્યોનાકઃ| આલં હરિતાલમ્| શ્લોકાર્ધગતમપિ શમીબીજમિતિ સમસ્તપદમ્| તત્ર રક્તફલા શમી પ્રલેપે ભક્ષણે ચ કેશઘ્નીતિ વૃદ્ધવૈદ્યા વદન્તિ| શીતોદપિષ્ટમિતિ એતત્ સર્વં શીતજલપિષ્ટમિત્યર્થઃ| આગારગોધિકા ગૃહગોધિકા ‘બ્રાહ્મણી’ ઇતિ લોકે| રમ્ભા કદલી| આલં હરિતાલમ્ | બીજમૈઙ્ગુદં ઇઙ્ગુદીવૃક્ષબીજમ્| કચાન્તકૃત્ કેશવિનાશકારીત્યર્થઃ| અત્ર ગયી તુ ‘તૈલં ભલ્લાતકસ્ય’ ઇત્યાદિ સર્વં પાઠાન્તરં કૃત્વા ‘કોશાતકીભિઃ’ ઇત્યાદિ પઠતિ; તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૧૦૪-૧૦૮||

બસ્તિવિષયમાહ- વાતદુષ્ટેત્યાદિ| બસ્તિરત્ર નિરૂહઃ સ્નૈહિકશ્ચઃ||૧૦૯||

ઉત્તરબસ્તિવિષયમાહ- મૂત્રાઘાતે ઇત્યાદિ| મૂત્રાઘાતાદયો યદા વ્રણનિમિત્તા ભવન્તિ તદોત્તરબસ્તિવિધાનમ્||૧૧૦||

વ્રણસ્ય બન્ધકરણે હેતુમાહ- યસ્માદિત્યાદિ| નિઃશઙ્કઃ નિર્ગતા શઙ્કા નિર્ઘાતમક્ષિકાદિપતનાનાં યત્ર સઃ; ‘નિઃસઙ્ગઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર નિર્ગતોઽભિઘાતહેતોઃ સઙ્ગઃ સમ્બન્ધો યસ્યેત્યર્થઃ| આલેપવિધૌ બન્ધ્યાબન્ધ્યસ્યોક્તત્વાદ્વિષયોઽસ્ય પ્રયોગશ્ચોક્તઃ| અત્ર કેચિદ્ યસ્માચ્છુધ્યતીત્યતઃ પ્રાક્ “અદુષ્ટિઃ સમવર્ત્મત્વં વેદનોપશમઃ સુખમ્| આલેપનાદ્યૈઃ શોફસ્ય સાધુબન્ધાદ્વિધીયતે”- ઇતિ પઠન્તિ; સ તુ પાઠો નિબન્ધકારૈર્ન ધૃતઃ, ઇત્યસ્માભિર્ન લિખિતો ન વ્યાખ્યાતશ્ચ||૧૧૧||

પત્રદાનવિષયમાહ- સ્થિરાણામિત્યાદિ| દોષવિશેષેણ પત્રવિશેષમાહ- એરણ્ડેત્યાદિ| સુગમમ્| પત્રમાશ્વબલમિતિ અશ્વબલા ઉપોદકી તસ્યા ઇદમાશ્વબલં, બ્રહ્મદેવસ્તુ અશ્વબલા યવનભૂમૌ મેથિકાકારબીજા ભવતીત્યાહ| ક્ષીરવૃક્ષાવટાદયઃ| ઔદકાનિ પદ્મકુમુદાદીનિ| કફજે પત્રદાનમાહ- પાઠા મૂર્વેત્યાદિ| મૂર્વા ધનુર્ગુણોપયુક્તો લતાભેદઃ| શુકનાસા ચર્મકારવટઃ ‘કુપ્યક’ ઇતિ કાન્યકુબ્જે, ‘ચર્મકારજમ્બૂપલાસિકા’ ઇતિ માલવીયા વદન્તિ| અજીર્ણં નવમ્| સુકુમારકં તનુ| અજન્તુજગ્ધં ન કૃમિભક્ષિતમ્| મૃદુ કોમલમ્| પત્રદાનસ્ય પ્રયોજનમાહ- સ્નેહમિત્યાદિ| તતસ્તસ્માલ્લેપસ્યોપરિ પત્રં દાપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યત્ યસ્માત્ કારણાત્ પટ્ટો વ્રણબન્ધનદ્રવ્યં; નાદત્તે નૈવ ગૃહ્ણાતિ; કિંવિશિષ્ટઃ પટ્ટઃ? પત્રાન્તરીકૃતઃ પત્રેણાન્તરીકૃતો વ્યવધાપિતઃ | કિં નાદત્તે? સ્નેહં શતધૌતઘૃતાદિકમ્| ન કેવલં સ્નેહમ્, ઔષધસારં ચ; ઔષધસ્ય સારં વીર્યમ્| અન્યે તુ “સ્નેહમૌષધસારં ચ પટ્ટવસ્ત્રાન્તરીકૃતમ્| ન દૂષયતિ યત્ પત્રં તલ્લેપોપરિ દાપયેત્”- ઇતિ પઠન્તિ| અપરમપિ પત્રદાનપ્રયોજનમાહ- શૈત્યૌષ્ણ્યેત્યાદિ| પિત્તરક્તવ્રણે શૈત્યં કરણીયં, વાતકફવ્રણે ઔષ્ણ્યં, તદર્થં પત્રમ્| દત્તૌષધેષુ ‘વ્રણેષુ’ ઇતિ શેષઃ||૧૧૨-૧૧૮||

કૃમિઘ્નવિષયમાહ- મક્ષિકેત્યાદિ| ભક્ષિતે ‘વ્રણે’ ઇતિ શેષઃ| તૈઃ કૃમિભિઃ| ભૃશદારુણઃ અત્યર્થં કષ્ટકારી| વિચિત્રાઃ તોદદાહકણ્ડ્વાદિનાનારૂપા રુજ ઇત્યર્થઃ| ધાવને પ્રક્ષાલને| સપ્તપર્ણકરઞ્જેત્યાદયો ‘હિતા’ ઇતિ શેષઃ| સેકઃ પરિષેકઃ| પ્રચ્છાદ્ય ‘વ્રણમ્’ ઇતિ શેષઃ| માંસપેશ્યા માંસખણ્ડેન| વક્ષ્યામ્યુપરીતિ ઉપર્યુત્તરતન્ત્રે કૃમિપ્રતિષેધીયે (ઉ. ૫૪) ઇત્યર્થઃ||૧૧૯-૧૨૨||

બૃંહણવિષયમાહ- દીર્ઘેત્યાદિ| બૃંહણીયો દેહોપચયકરો વિધિઃ કાર્યઃ| ‘કાર્યોઽગ્નિં પરિરક્ષતા’ ઇતિ કર્તવ્યે યત્ કાયગ્રહણં તદ્દેહગતકાર્શ્યદોષસાત્મ્યાદ્યનુક્તગ્રહણાર્થમ્| ‘કાર્યોઽગ્નિં પરિરક્ષતા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૨૩||

વિષઘ્નં નિર્દિશન્નાહ- વિષજુષ્ટસ્યેત્યાદિ| વિષજુષ્ટસ્ય ‘અન્નપાનાદેઃ’ ઇતિ શેષઃ| વિજ્ઞાનં લક્ષણમિત્યર્થઃ| વિષનિશ્ચયં સ્થાવરજઙ્ગમાદિવિષસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનમ્| પ્રતિભાગશઃ પ્રત્યેકમિત્યર્થઃ||૧૨૪||

શિરોવિરેચનવિષયમાહ- કણ્ડૂમન્ત ઇત્યાદિ|- જત્રુ વક્ષોંઽસયોઃ સન્ધિઃ| શિરોવિરેચનં નસ્યભેદઃ||૧૨૫||

નસ્યવિષયમાહ- રુજાવન્ત ઇત્યાદિ| નસ્યં સ્નૈહિકમેવ||૧૨૬||

કવલગ્રહવિષયમાહ- દોષેત્યાદિ| દોષપ્રચ્યાવનાર્થાયેતિ દોષપ્રચ્યાવનં ત્રિફલાદ્રાક્ષાદિકષાયાદિભિઃ| શોધનઃ શોધનદ્રવ્યકૃતઃ| રોપણો રોપણદ્રવ્યકૃતઃ| ઉષ્ણો વાતકફજે વ્રણે, રક્તપિત્તજે શીતઃ||૧૨૭-૧૨૮||

ધૂમવિષયમાહ- ઊર્ધ્વેત્યાદિ| ધૂમપાનૈરિતિ શોફસ્રાવરુજાપહદ્રવ્યાણામિત્યર્થઃ||૧૨૯||

મધુસર્પિર્વિષયમાહ- ક્ષતોષ્મણ ઇત્યાદિ| સન્ધાનં ઘાતવિશેષાદ્દ્વિધાભૂતસ્યાવયવસ્યૈકભાવઃ||૧૩૦||

યન્ત્રવિષયમાહ- અવગાઢા ઇત્યાદિ| અવગાઢા ગમ્ભીરાઃ| નિવૃત્તહસ્તોદ્ધરણા હસ્તેનાક્રષ્ટુમશક્યાઃ||૧૩૧||

આહારવિષયમાહ- લઘુમાત્ર ઇત્યાદિ| લઘુમાત્રો માત્રયા લઘુરિત્યર્થઃ| લઘુરિતિ રક્તશાલિજાઙ્ગલમાંસાદિર્દ્રવ્યલઘુઃ, અગ્નિદીપન ઇતિ યાવદ્ દેયઃ| ગવ્યઘૃતાદિરયમાહારો વ્રણિતોપાસનીયોક્તોઽપિ પુનરુપક્રમપ્રસઙ્ગેનેહોક્ત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૩૨||

રક્ષાવિધાનમાહ- નિશાચરેભ્ય ઇત્યાદિ| નિત્યમેવેતિ દિવારાત્રમપીત્યર્થઃ| રક્ષાવિધાનૈરુદ્દિષ્ટૈરિતિ ગુગ્ગુલ્વાદિધૂપાદિભિઃ, મન્ત્રૈશ્ચાયુર્વેદવિહિતૈઃ| યમૈઃ સનિયમૈરિતિ પઞ્ચ યમા નિયમાશ્ચ પઞ્ચ| ઉક્તં ચ- “અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં તથૈવ ચ| વ્યવહારનિવૃત્તિશ્ચ યમાઃ પઞ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ|| અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમ્| અપ્રમાદશ્ચ પઞ્ચૈતે નિયમાઃ પરિકીર્તિતાઃ”- ઇતિ| એવં યથાવિષયં યથાક્રમં ષષ્ટિરુપક્રમા ઉક્તાઃ||૧૩૩||

અથ વ્રણઃ કતિમૂલઃ, કત્યધિષ્ઠાનઃ, કતિલક્ષણલક્ષિતઃ, કતિભિરૌષધૈઃ, કિયદ્ભિશ્ચ પદાર્થૈઃ સાધ્યત ઇત્યાહ- ષણ્મૂલ ઇત્યાદિ| ષણ્મૂલ ઇતિ વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતાગન્તવઃ ષડેવ મૂલં કારણાનિ યસ્ય સ ષણ્મૂલઃ; સંસર્ગઃ પૃથગર્થવશાદત્ર સન્નિપાતેનાવરુદ્ધઃ, યસ્માત્ સમેત્ય સમ્ભૂય દ્વયોર્બહૂનાં વા નિપાતઃ સન્નિપાતઃ; સઙ્ઘાતઃ, સંયોગઃ, સંહિતીભાવઃ, સંશ્લેષઃ, સમવાયઃ, સમ્બન્ધઃ, સન્નિપાત ઇત્યનર્થાન્તરમ્| ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવસ્તૂનિ પરિગૃહ્ણાતીત્યષ્ટપરિગ્રાહી; પરિગ્રહોઽધિષ્ઠાનમ્, આશ્રય ઇત્યર્થઃ| પઞ્ચલક્ષણલક્ષિત ઇતિ પઞ્ચાનાં વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તૂનાં લક્ષણાનિ તૈર્લક્ષિતઃ; રક્તજસ્ય ન પૃથગ્લક્ષણમસ્તિ ‘પિત્તવદ્રક્તજઃ’ (ઇતિ વચનાત્); એવં તર્હ્યાગન્તોરપિ પૃથગ્લક્ષણં નાસ્તિ, યદાહ- ‘પિત્તરક્તલક્ષણ આગન્તુઃ’ ઇતિ; તર્હ્યન્યથૈવ પઞ્ચલક્ષણલક્ષિતત્વં વ્યાખ્યાયતે- ગન્ધવર્ણાસ્રાવવેદનાકૃતિભિર્લક્ષણૈર્લક્ષિત ઇતિ| ષષ્ટ્યા વિધાનૈર્નિર્દિષ્ટૈરિતિ ષષ્ટિસઙ્ખ્યૈર્વિધાનૈઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટૈઃ કૃત્વા| ચતુર્ભિઃ સાધ્યતે ચતુર્ભિર્વૈદ્યાતુરપરિચારકૌષધૈરિત્યર્થઃ| બ્રહ્મદેવસ્તુ ‘ષષ્ટ્યુપક્રમનિર્દિષ્ટ’ ઇતિ પઠતિ; ષષ્ટિરુપક્રમા નિર્દિષ્ટા યસ્યેતિ ચ વ્યાખ્યાનયતિ||૧૩૪||

ઇદાનીમલ્પૌષધેષુ શોધનરોપણાદિયોગેષ્વાવાપવિષયમૂહબીજં નિર્દિશન્નાહ- ય ઇત્યાદિ| તત્સમાનાનામિતિ તેષાં શોધનરોપણદ્રવ્યાણાં રસગુણવીર્યવિપાકૈઃ સમાનાનિ તુલ્યાનિ દ્રવ્યાણિ તત્સમાનાનિ, તેષામાવાપો નિક્ષેપઃ| તત્ર તસ્મિન્નલ્પૌષધે યોગે ન દુષ્યતિ| ‘અલ્પગ્રન્થં મૃગયતા યોગો યોઽલ્પૌષધૈઃ કૃત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર મૃગયતા અન્વેષયતા ગ્રન્થકારેણેત્યર્થઃ||૧૩૫||

ઇદાનીં યથાલાભમૌષધપ્રયોગમાહ- પ્રસઙ્ગેત્યાદિ| પ્રસઙ્ગાભિહિતો યો બહુભેષજો દુર્લભભેષજો વા, તત્ર યથોપપત્તિ યથાલાભં ચિકિત્સિતં ભેષજં કાર્યમ્| પ્રસઙ્ગાભિહિતો યથા- “પિણ્ડીતકત્રયં રોધ્રં પૂર્વં યે ચ પ્રકીર્તિતાઃ| વર્ગાસ્ત્રયઃ પ્રલેપે તે શોફે સર્વકૃતે હિતાઃ”- ઇતિ; અત્ર હિ વાતપિત્તકફશોથોક્તૌષધગણત્રયં પ્રકરણસમાનત્વાત્ સન્નિપાતોક્તમૌષધં પ્રસઙ્ગાભિહિતં; તત્ર યથાલાભં ભેષજાનાં ચિકિત્સિતં કાર્યમ્| બહુભેષજો યથા- “આદ્યે દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ તુ ગણો યશ્ચાનિલાપહઃ- ” ઇતિ; અત્ર ભદ્રદાર્વાદિગણસ્ય બહુભેષજત્વાદ્યથાલાભમેવ ચિકિત્સિતં કાર્યમ્| દુર્લભભેષજો યથા- કિઞ્ચિદેવ ભેષજં ક્વચિદ્દેશકાલાદૌ દુર્લભં; તત્ર યથાલાભં ચિકિત્સિતં કાર્યમિતિ||૧૩૬||

એકત્રૈવ વ્યાધૌ યૌગિકસ્યાનુક્તસ્યાપિ ગ્રહણમયૌગિકસ્ય પરિત્યાગં ચોપદર્શયન્નાહ- ગણોક્તમિત્યાદિ||૧૩૭||

ઇદાનીમુપદ્રવાનાહ- ઉપદ્રવા ઇત્યાદિ| મૂર્ચ્છા ચેતિ ચકારેણાનુક્તાનામપિ વિસર્પાદીનાં સમુચ્ચયઃ||૧૩૮-૧૩૯||

ઇદાનીમનાગતાવેક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- વ્રણેત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ પૂર્વોક્તેન, આસુ ઇમાસુ વ્રણક્રિયાસુ, વ્યાસેન વિસ્તરેણોક્તાસ્વપિ, ભૂયોઽપિ પુનરપિ, ઉપરિ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતે, ક્રિયાં વક્ષ્યામિ| ગયી તુ “વ્રણક્રિયાસ્વિમાસ્વેવ સઙ્ક્ષેપોક્તાસ્વિહ ક્રિયામ્”- ઇતિ પઠતિ; તત્ર વ્રણક્રિયાસ્વિમાસુ ઇહ સઙ્ક્ષેપેણોક્તાસુ, ઉપરિ વિસ્તરતઃ ક્રિયાં વક્ષ્યામીત્યર્થઃ||૧૪૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||