Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ധൂമനസ്യകവലഗ്രഹചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി| കവലശബ്ദേനാത്ര ചികിത്സിതസാദൃശ്യാദ്ഗണ്ഡൂഷപ്രതിസാരണേ ഉപലക്ഷ്യേതേ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ധൂമഃ പഞ്ചവിധോ ഭവതി; തദ്യഥാ- പ്രായോഗികഃ, സ്നൈഹികോ, വൈരേചനികഃ, കാസഘ്നോ, വാമനീയശ്ചേതി ||൩||
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷ്വാദ്യസ്യ ധൂമസ്യ വിഷയഭേദപ്രതിപാദനായ പാഞ്ചവിധ്യാമാഹ- ധൂമ ഇത്യാദി| കാസഘ്നവാമനീയയോരത്രൈവാന്തര്ഭാവാത്ത്രിവിധ ഇത്യന്യേ| തത്ര പ്രയോഗഃ സ്വസ്ഥസ്യ സതതോപയോഗസ്തത്ര സാധുഃ പ്രായോഗികഃ; സ ച ശ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയതി, ഉത്ക്ലിഷ്ടം ചാപകര്ഷതി, ശമയതി വാതം, സ്നേഹനവിരേചനാഭ്യാം തുല്യത്വാത്| കാസഹരത്വാത് കാസഘ്നഃ; സ പുനരുരഃകണ്ഠരോഗഹരോऽപ്യാവസ്ഥിക ഏവ| അഭിഷ്യണ്ണശിരസി ശിരോ വിരേചയതീതി വിരേചനഃ, വിരേചന ഏവ വൈരേചനഃ; വൈരേചനഃ ശ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശ്യാപകര്ഷയതി, രൌക്ഷ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാദൌഷ്ണ്യാദ്വൈശദ്യാച്ച| രൂക്ഷസ്യ സ്നേഹായ പ്രഭവതീതി സ്നൈഹികഃ; സ ച വാതം ശമയതി, സ്നേഹനാദുപലേപനാച്ച| വാമയതീതി വാമനീയഃ, സ പുനരുത്കൃഷ്ടകഫാഭിപന്നകണ്ഠോരസഃ||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
തത്രൈലാദിനാ കുഷ്ഠതഗരവര്ജ്യേന ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടേന ദ്വാദശാങ്ഗുലം ശരകാണ്ഡമങ്ഗുലിപരിണാഹം ക്ഷൌമേണാഷ്ടാങ്ഗുലം വേഷ്ടയിത്വാ ലേപയേദേഷാ വര്തിഃ പ്രായോഗികേ , സ്നേഹഫലസാരമധൂച്ഛിഷ്ടസര്ജരസഗുഗ്ഗുലുപ്രഭൃതിഭിഃ സ്നേഹമിശ്രൈഃ സ്നൈഹികേ, ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്വൈരേചനേ, ബൃഹതീകണ്ടകാരികാത്രികടുകാസമര്ദഹിങ്ഗ്വിങ്ഗുദീത്വങ്മനഃശിലാച്ഛിന്നരുഹാകര്കടശൃങ്ഗീപ്രഭൃതിഭിഃ കാസഹരൈശ്ച കാസഘ്നേ, സ്നായുചര്മഖുരശൃങ്ഗകര്കടകാസ്ഥിശുഷ്കമത്സ്യവല്ലൂരകൃമിപ്രഭൃതിഭിര്വാമനീയൈശ്ച വാമനീയേ ||൪||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ പഞ്ചവിധസ്യാപി ദഹനബാഹ്യാശ്രയധൂമവര്തിസാധനദ്രവ്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രൈലാദിനേത്യാദി| ഏലാദിവര്ഗേ കുഷ്ഠതഗരൌ വര്ജ്യൌ| തഥാ ച നിമിഃ- “ധൂമോ ഹി വക്രകുഷ്ഠാഭ്യാം വിലാലയതി ശക്തിതഃ| മസ്തിഷ്കം തദ്ധി വിഷ്യണ്ണം നാശായ പ്രതിപദ്യതേ”- ഇതി| തസ്മാത് കുഷ്ഠതഗരവര്ജിതേനൈലാദിനാ ലേപയേത്| ശരകാണ്ഡഃ ശരേഷികാ| അങ്ഗുലിപരിണാഹം കനിഷ്ഠികാങ്ഗുലിസമസ്ഥൌല്യം; അന്തയോദ്ര്വ്യങ്ഗുലം വിഹായ വര്തിഃ| ശരകാണ്ഡസ്യ സുഖാപകര്ഷണാര്ഥം ക്ഷൌമേണാഷ്ടാങ്ഗുലവേഷ്ടനമ്| യദേതദഷ്ടാങ്ഗുലം വര്തിപ്രമാണമുക്തം പ്രായോഗികേ തദഷ്ടചത്വാരിംശദങ്ഗുലേ നേത്രേ ജ്ഞാതവ്യം, സര്വധൂമനേത്രേഭ്യഃ ഷഡ്ഭാഗപ്രമാണാ വര്തിഃ കാര്യേതി തന്ത്രാന്തരപ്രതിപാദനാത്| തഥാ ച വിദേഹഃ- “അങ്ഗുഷ്ഠപരിണാഹേന മധ്യേ സ്ഥൂലാऽന്തയോസ്തനുഃ| ധൂമനേത്രസ്യ ഷഡ്ഭാഗം വര്തിമാനം പ്രചക്ഷതേ”- ഇതി (ശരകാണ്ഡസ്യ മാനം ബോധ്യമ്)| സ്നേഹഫലസാരമധൂച്ഛിഷ്ടേത്യാദി| സ്നേഹഫലാനാം തിലാദിശിഗ്രുബിഭീതകാദിഫലാനാം, സാരഃ തദന്തര്ഗതോ മജ്ജാ| തഥാ നേത്രചതുര്ഭാഗേന ശരേഷികാ ഗ്രാഹ്യാ, ഏവം സ്നൈഹികാദിഷു ചതുര്ഷ്വപി ധൂമേഷു യഥാസ്വം നേത്രമാനാത് ഷഷ്ഠഭാഗേന വര്തിപ്രമാണമുക്തം ഭവതി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണേന ദ്രാക്ഷാസല്ലകീഖപുരാദികമ്| ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി വിഡങ്ഗഖരമഞ്ജരീമധുശിഗ്രുസൂര്യവല്ലീപീലുപിപ്പലീസിദ്ധാര്ഥകസുരസാര്ജകപ്രഭൃതീനി| കാസഹരൈശ്ചേതി കാസഹരാണി ഗുണോപവര്ണനേ ശാസ്ത്രേ തത്പ്രതിഷേധേ ച പ്രോക്താനി| സ്നായുചര്മേത്യാദി| വാമനീയദ്രവ്യാണി മദനഫലാദീനി സംശോധനസംശമനീയോക്താനി||൪||
Adhikarana ൪ (൫) · Śloka ൫
തത്ര ബസ്തിനേത്രദ്രവ്യൈര്ധൂമനേത്രദ്രവ്യാണി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി | ധൂമനേത്രം തു കനിഷ്ഠികാപരിണാഹമഗ്രേ കലായമാത്രസ്രോതോ മൂലേऽങ്ഗുഷ്ഠപരിണാഹം ധൂമവര്തിപ്രവേശസ്രോതോऽങ്ഗുലാന്യഷ്ടചത്വാരിംശത് പ്രായോഗികേ, ദ്വാത്രിംശത് സ്നേഹനേ, ചതുര്വിംശതിര്വൈരേചനേ, ഷോഡശാങ്ഗുലം കാസഘ്നേ വാമനീയേ ച | ഏതേऽപി കോലാസ്ഥിമാത്രച്ഛിദ്രേ ഭവതഃ | വ്രണനേത്രമഷ്ടാങ്ഗുലം വ്രണധൂപനാര്ഥം കലായപരിമണ്ഡലം കുലത്ഥവാഹിസ്രോത ഇതി ||൫||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
അത്രൈവ ധൂമനേത്രദ്രവ്യാണി സങ്ക്ഷേപാര്ഥമതിദേശേനാതിദിശന്നാഹ- തത്ര ബസ്തിനേത്രദ്രവ്യൈരിത്യാദി| ബസ്തിനേത്രദ്രവ്യൈഃ സുവര്ണരൂപ്യത്രപുസീസതാമ്രകാംസ്യാദിഭിഃ| അത ഊര്ധ്വം നേത്രസ്യ ദീര്ഘത്വച്ഛിദ്രാണാം പ്രമാണമാഹ- ധൂമനേത്രമിത്യാദി| കനിഷ്ഠികാപരിണാഹമിതി കനിഷ്ഠികാസമസ്ഥൂലമ്| അഗ്രേ മുഖനാസികാപ്രണയനസ്ഥാനേ, മൂലേ വര്തിസംവരണസ്ഥാനേ, അങ്ഗുഷ്ഠപരിണാഹമ് അങ്ഗുഷ്ഠസമസ്ഥൂലമ്| ധൂമവര്തിപ്രവേശസ്രോത ഇതി യാവതാ സ്രോതസാ ധൂമവര്തിപ്രവേശോ ഭവതി താവന്മാത്രസ്രോതസ്കമ്| മൂലച്ഛിദ്രമാനം ചതുര്ഷ്വപി പ്രതിപാദ്യ പൃഥഗ്ദൈര്ധ്യമാനമാഹ- അങ്ഗുലാന്യഷ്ടചത്വാരിംശദിത്യാദി| ദശാങ്ഗുലം വാ വാമനീയമിതി കേചിത് പഠന്തി, തച്ച ഗയദാസേന വിദേഹമതാനുസാരിണാऽസമ്യഗിതി പ്രതിപാദിതമ്| ഋജുത്രികോഷാഫലിതപര്വത്രയവിരചിതത്വം നേത്രസ്യ തന്ത്രാന്തരാദവഗന്തവ്യമ്| വ്രണനേത്രമഷ്ടാങ്ഗുലമിത്യാദി| കലായപരിമണ്ഡലം ഗുടികാമുഖമ്||൫||
Adhikarana ൫ (൬-൯) · Śloka ൯
അഥ സുഖോപവിഷ്ടഃ സുമനാ ഋജ്വധോദൃഷ്ടിരതന്ദ്രിതഃ സ്നേഹാക്തദീപ്താഗ്രാം വര്തിം നേത്രസ്രോതസി പ്രണിധായ ധൂമം പിബേത് ||൬|| മുഖേന തം പിബേത് പൂര്വം നാസികാഭ്യാം തതഃ പിബേത് | മുഖപീതം മുഖേനൈവ വമേത് പീതം ച നാസയാ ||൭|| മുഖേന ധൂമമാദായ നാസികാഭ്യാം ന നിര്ഹരേത് | തേന ഹി പ്രതിലോമേന ദൃഷ്ടിസ്തത്ര നിഹന്യതേ ||൮|| വിശേഷതസ്തു പ്രായോഗികം ഘ്രാണേനാദദീത, സ്നൈഹികം മുഖനാസാഭ്യാം, നാസികയാ വൈരേചനികം, മുഖേനൈവേതരൌ ||൯||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
അഥാനന്തരം ധൂമപാനവിധാനമാഹ- അഥ സുഖോപവിഷ്ട ഇത്യാദി| സുഖോപവിഷ്ട ഋജ്വധോദൃഷ്ടിരിതി കായനിയമഃ| സുമനാ ഇതി ക്രോധാദ്യപഗമാന്മനോനിയമഃ| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ| സ്നേഹാക്തദീപ്താഗ്രാമിതി പൂര്വം സ്നേഹാക്താം പശ്ചാദ്ദീപ്താഗ്രാമ്| മുഖേനേത്യാദി ഉഭയമാര്ഗപാനാര്ഹോ മുഖേന പൂര്വം പിബേത് പശ്ചാന്നാസികയേതി| തദുഭയപീതം പഞ്ചപ്രകാരമപ്യുരഃപ്രാപ്തം മുഖേന വമനീയം ന കഥമപി നാസികയേതി ദര്ശയന്നാഹ- മുഖപീതമിത്യാദി| മുഖേന പീതം മുഖേനൈവ വമേത്, നാസികയാऽപി പീതം മുഖേനൈവ വമേത്| പ്രതിലോമേന വ്യാപദമാഹ- പ്രതിലോമേനേത്യാദി| തഥാ ച ചക്ഷുഷ്യേണഃ- “നിര്വമേത്തു മുഖേനൈവ നാസയാ ന കഥഞ്ചന| വിലോമതോ ഗതോ ധൂമഃ കുര്യാദ്ദര്ശനവിഭ്രമമ്”- ഇതി| വിശേഷതസ്തു പ്രായോഗികമിത്യാദി| ശിരോഗതധമനീനാം ലക്ഷണവിശേഷമാശ്രിത്യ പ്രായോഗികം ഘ്രാണേനാദദീത, സാമാന്യതഃ പുനരുരഃശിരോരോഗസമ്ഭവാനാമുഭയമാര്ഗേണാപി, തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത്; തഥാച വിദേഹഃ- “പ്രയോഗപാനേ പൂര്വം വാ നാസയാ ധൂമമാചരേത്”- ഇതി| പൂര്വം വാ നാസയാ ധൂമമാചരേദിത്യനേന ക്വചിന്മുഖേനാപി പ്രാക് പേയ ഇത്യവഗമ്യതേ| ഉഭയമാര്ഗപാനഹേതുശ്ചക്ഷുഷ്യേണദര്ശിതോ യഥാ- “ഉരഃകണ്ഠാദിരോഗേഷു മുഖേനൈവ പിബേന്നരഃ| ശിരഃകര്ണാക്ഷിനാസാസ്ഥേ നാസാതോ ധൂമമാചരേത്”- ഇതി| സ്നൈഹികം മുഖനാസാഭ്യാമിതി കണ്ഠോരഃസമാശ്രിതേ വാതേ മുഖേന, ശിരഃസമാശ്രിതേ വാതേ നാസയാ, ഉഭയമാര്ഗേണ പാനാര്ഹോ മുഖേന പൂര്വം പിബേത്പശ്ചാന്നാസികയേതി| വൈരേചനികമിതി ഉത്ക്ലിഷ്ടകഫാഭിവ്യാപ്തകണ്ഠോരസോ നാസയാ, അനുത്ക്ലിഷ്ടകഫഃ പുനര്വൈരേചനികമപി പ്രാഗ്വക്ത്രേണ; തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ- “പ്രാക് പിബേന്നാസയോത്ക്ലിഷ്ടേ ദോഷേ ഘ്രാണശിരോഗതേ| ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം വക്ത്രേണ വിപരീതം തു കണ്ഠഗേ”-| മുഖേനൈവേതി ഇതരൌ കാസഘ്നവാമനീയൌ മുഖേനൈവ പേയൌ, കാസസ്യ വാമനീയസ്യ ച രോഗസ്യോരഃകണ്ഠഗത്വാത്||൬-൯||
Adhikarana ൬ (൧൦) · Śloka ൧൦
തത്ര പ്രായോഗികേ വര്തിം വ്യപഗതശരകാണ്ഡാം നിവാതാതപശുഷ്കാമങ്ഗാരേഷ്വവദീപ്യ നേത്രമൂലസ്രോതസി പ്രയുജ്യ ധൂമമാഹരേതി ബ്രൂയാത്; ഏവം സ്നേഹനം വൈരേചനികം ച കുര്യാദിതി | ഇതരയോര്വ്യപേതധൂമാങ്ഗാരേ സ്ഥിരേ സമാഹിതേ ശരാവേ പ്രക്ഷിപ്യ വര്തിം മൂലച്ഛിദ്രേണാന്യേന ശരാവേണ പിധായ തസ്മിന് ഛിദ്രേ നേത്രമൂലം സംയോജ്യ ധൂമമാസേവേത, പ്രശാന്തേ ധൂമേ വര്തിമവശിഷ്ടാം പ്രക്ഷിപ്യ പുനരപി ധൂമം പായയേദാദോഷവിശുദ്ധേഃ; ഏഷ ധൂമപാനോപായവിധിഃ ||൧൦||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
തത്ര പ്രായോഗികേ വര്തിമിത്യാദി| സ്ഥിരേ അചലേ| സമാഹിതേ ശോഭനകാരിതയാ സ്ഥാപിതേ| മൂലച്ഛിദ്രേണോതി മൂലേ ഛിദ്രം യസ്യ തേന മൂലച്ഛിദ്രേണാന്യേന ശരാവേണ| വര്തിം ധൂമവര്തിം ചൂര്ണം വാ||൧൦||
Adhikarana ൭ (൧൧) · Śloka ൧൧
തത്ര ശോകശ്രമഭയാമര്ഷൌഷ്ണ്യവിഷരക്തപിത്തമദമൂര്ച്ഛാദാഹപിപാസാപാണ്ഡുരോഗതാലുശോഷച്ഛര്ദിശിരോऽഭിഘാതോദ്ഗാരാപതര്പിത- തിമിരപ്രമേഹോദരാധ്മാനോര്ധ്വവാതാര്താ ബാലവൃദ്ധദുര്ബലവിരിക്താസ്ഥാപിതജാഗരിതഗര്ഭിണീരൂക്ഷക്ഷീണക്ഷതോരസ്ക- മധുഘൃതദധിദുഗ്ധമത്സ്യമദ്യയവാഗൂപീതാല്പകഫാശ്ച ന ധൂമമാസേവേരന് ||൧൧||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ധൂമാനര്ഹോപദേശഃ- തത്ര ശോകശ്രമഭയേത്യാദി| തത്ര ശോകാദിഭിരൂര്ധ്വവാതാന്തൈഃ സഹാര്തശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ||൧൧||
Adhikarana ൮ (൧൨) · Śloka ൧൨
അകാലപീതഃ കുരുതേ ഭ്രമം മൂര്ച്ഛാം ശിരോരുജമ് | ഘ്രാണശ്രോത്രാക്ഷിജിഹ്വാനാമുപഘാതം ച ദാരുണമ് ||൧൨||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
അകാലപീതസ്യ വ്യാപദുദ്ഭവം ദര്ശയന്നാഹ- അകാലപീത ഇത്യാദി||൧൨||
Adhikarana ൯ (൧൩) · Śloka ൧൩
ആദ്യാസ്തു ത്രയോ ധൂമാ ദ്വാദശസു കാലേഷൂപാദേയാഃ | തദ്യഥാ- ക്ഷുതദന്തപ്രക്ഷാലനനസ്യസ്നാനഭോജനദിവാസ്വപ്നമൈഥുനച്ഛര്ദിമൂത്രോച്ചാരഹസിതരുഷിതശസ്ത്രകര്മാന്തേഷ്വിതി | തത്ര വിഭാഗോ- മൂത്രോച്ചാരക്ഷവഥുഹസിതരുഷിതമൈഥുനാന്തേഷു സ്നൈഹികഃ, സ്നാനച്ഛര്ദനദിവാസ്വപ്നാന്തേഷു വൈരേചനികഃ, ദന്തപ്രക്ഷാലനസ്യ സ്നാനഭോജനശസ്ത്രകര്മാന്തേഷു പ്രായോഗിക ഇതി ||൧൩||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
കഃ പുനര്ധൂമസ്യ പാനകാല ഇത്യാഹ- ആദ്യസ്തു ത്രയോ ധൂമാ ഇത്യാദി| രുഷിതം ക്രോധഃ||൧൩||
Adhikarana ൧൦ (൧൪) · Śloka ൧൪
തത്ര സ്നൈഹികോ വാതം ശമയതി, സ്നേഹാദുപലേപാച്ച; വൈരേചനഃ ശ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശ്യാപകര്ഷതി, രൌക്ഷ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാദൌഷ്ണ്യാദ്വൈശദ്യാച്ച; പ്രായോഗികഃ ശ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയത്യുത്ക്ലിഷ്ടം ചാപകര്ഷതി ശമയതി വാതം സാധാരണത്വാത് പൂര്വാഭ്യാമിതി ||൧൪||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം കാര്യമാഹ- തത്ര സ്നൈഹികോ വാതമിത്യാദി| കുതഃ പുനരയം കഫോത്ക്ലേശാപകര്ഷണവാതശമനാനി കരോതീത്യാഹ- സാധാരണത്വാദിതി; സാധാരണത്വാത് പൂര്വാഭ്യാം സ്നേഹനവിരേചനാഭ്യാം തുല്യത്വാദിത്യര്ഥഃ||൧൪||
Adhikarana ൧൧ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
ഭവതി ചാത്ര- നരോ ധൂമോപയോഗാച്ച പ്രസന്നേന്ദ്രിയവാങ്മനാഃ | ദൃഢകേശദ്വിജശ്മശ്രുഃ സുഗന്ധിവിശദാനനഃ ||൧൫|| തഥാ കാസശ്വാസാരോചകാസ്യോപലേപസ്വരഭേദമുഖാസ്രാവക്ഷവഥുവമഥുക്രഥതന്ദ്രാനിദ്രാഹനുമന്യാസ്തമ്ഭാഃ പീനസശിരോരോഗകര്ണാക്ഷിശൂലാ വാതകഫനിമിത്താശ്ചാസ്യ മുഖരോഗാ ന ഭവന്തി ||൧൬||
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ധൂമോപയോഗഫലമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ക്രഥഃ അകസ്മാദുച്ഛ്വാസാവരോധഃ||൧൫-൧൬||
Adhikarana ൧൨ (൧൭) · Śloka ൧൭
തസ്യ യോഗായോഗാതിയോഗാ വിജ്ഞാതവ്യാഃ | തത്ര യോഗോ രോഗപ്രശമനഃ, അയോഗോ രോഗാപ്രശമനഃ, താലുഗലശോഷപരിദാഹപിപാസാമൂര്ച്ഛാഭ്രമമദകര്ണക്ഷ്വേഡദൃഷ്ടിനാസാരോഗദൌര്ബല്യാന്യതിയോഗോ ജനയതി ||൧൭||
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| ദൃഷ്ടിനാസയോ രോഗദൌര്ബല്യാഭ്യാം സമ്ബന്ധഃ| അതിയോഗോ ജനയതീത്യസ്യാഗ്രേ ‘തത്ര സര്പിഃപാനനാവനാഞ്ജനതര്പണാനി വിദധ്യാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൭||
Adhikarana ൧൩ (൧൮) · Śloka ൧൮
പ്രായോഗികം ത്രീംസ്ത്രീനുച്ഛ്വാസാനാദദീത മുഖനാസികാഭ്യാം ച പര്യായാംസ്ത്രീംശ്ചതുരോ വേതി, സ്നൈഹികം യാവദശ്രുപവൃത്തിഃ, വൈരേചനികമാദോഷദര്ശനാത്, തിലതണ്ഡുലയവാഗൂപീതേന പാതവ്യോ വാമനീയഃ, ഗ്രാസാന്തരേഷു കാസഘ്ന ഇതി ||൧൮||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
പ്രായോഗികാദീനാം പാനമര്യാദാമാഹ- പ്രായോഗികമിത്യാദി| മുഖനാസികാഭ്യാമിതി ദോഷസ്ഥാനമവേക്ഷ്യോചിതമാര്ഗേണാദദീത| ത്രീംസ്ത്രീനുച്ഛ്വാസാന് കതിസങ്ഖ്യാകാനാദദീതേത്യാഹ- പര്യായാംസ്ത്രീംശ്ചതുരോ വേതി|- പര്യായഃ പരിപാടീ, ഉച്ഛ്വാസത്രയേണൈകഃ പര്യായഃ, താന് പര്യായാന് ത്രീംശ്ചതുരോ വാ ദോഷപുരുഷബലമവേക്ഷ്യ; ഏതദുക്തം ഭവതി- ത്രിഭിഃആദാനവിസര്ഗൈസ്ത്രീന് വാരാംശ്ചതുരോ വാ ധൂമഃ പാതവ്യഃ| വാശബ്ദോऽത്ര വ്യവസ്ഥായാമ്| തേന തന്ത്രാന്തരവ്യവസ്ഥിതോऽര്ഥോऽത്രജ്ഞാതവ്യഃ| തഥാച ധൂമപാനമാത്രാവിധാനേ നിമിഃ- “ധൂമപാനേ തു വിജ്ഞേയ ഉച്ഛ്വാസസ്ത്രിഗുണഃ കലാഃ| തിസ്രഃ കലാശ്ചാത്ര മാത്രാ പ്രമാണം സ്യാത്ത്രിമാത്രികമ്||പിബേത് സ്വസ്ഥവിധൌ മാത്രാം ദുര്ബലസ്തു കലാം പിബേത്| അഭിഷ്യണ്ണേ പ്രമാണം സ്യാത് പ്രമാണം ച പിബേദ്രുജി”- ഇതി| സ്നൈഹികമിത്യാദി| യാവദശ്രുപ്രവൃത്തിരിതി ബലവതി പുരുഷേ, ദുര്ബലേ ച പ്രായോഗികവത്| തഥാച ഭോജഃ- “പ്രമാണം സ്നേഹികേ ധൂമേ കൃശോ മാത്രാം പിബേന്നരഃ| ബലവാംസ്തു പിബേത്താവദ്യാവദശ്രുര്ന ഗച്ഛതി”- ഇതി| വൈരേചനികമാദോഷദര്ശനാദിതി ദോഷസ്യ കഫാഖ്യസ്യ വികൃതസ്യ ദര്ശനം യാവത്| അത ഏവ തന്ത്രാന്തരേ ശോധനസ്യൈകസ്മിന് ദിനേ ത്രിശ്ചതുര്വാ പാനം പ്രതിപാദിതമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- “സകൃത് പിബേത് സ്നേഹനീയം പ്രയോഗേ സകൃദേവ ച| ദ്വിര്വാ വിരേചനീയം തു ത്രിശ്ചതുര്വാ പിബേന്നരഃ”- ഇതി| വിശിഷ്ടധൂമപാനേ പൂര്വം കരണീയമാഹ- തിലതണ്ഡുലേത്യാദി| വമനകാല ഏവാകണ്ഠം തിലാദിയവാഗൂപീതേന വാമനീയോ ധൂമഃ പാതവ്യോ യാവത് ‘പിത്തേ കഫസ്യാനു സുഖം പ്രവൃത്തേ’ ഇത്യാദിവാക്യോക്തം സമ്യഗ്വാന്തലക്ഷണമിതി| ഗ്രാസാന്തരേഷ്വിതി കവലയോഃ കവലാനാം വാऽന്തരേ, അന്തരം മധ്യമിത്യര്ഥഃ| ‘ഗ്രാസാന്തേ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തഥാ ‘ഭോജനസ്യോത്തരേ’ ഇത്യപരേ പഠന്തി| കാസഘ്നശ്ച വൈരേചനികവത് ത്രിശ്ചതുര്വാ യാവദ്വികൃതകഫഹരണമ്| തഥാ ച ചരകഃ- “മുഖേന വൈരേചനവത് കാസവാന് ധൂമമാപിബേത്”||൧൮||
Adhikarana ൧൪ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
വ്രണധൂമം ശരാവസമ്പുടോപനീതേന നേത്രേണ വ്രണമാനയേത്, ധൂമപാനാദ്വേദനോപശമോ വ്രണവൈശദ്യമാസ്രാവോപശമശ്ച ഭവതി ||൧൯|| വിധിരേഷ സമാസേന ധൂമസ്യാഭിഹിതോ മയാ | നസ്യസ്യാതഃ പ്രവക്ഷ്യാമി വിധിം നിരവശേഷതഃ ||൨൦||
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
അതോ വ്രണധൂപനവിധാനം- വ്രണധൂമമിത്യാദി| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണേത്യര്ഥഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൫ (൨൧) · Śloka ൨൧
ഔഷധമൌഷധസിദ്ധോ വാ സ്നേഹോ നാസികാഭ്യാം ദീയത ഇതി നസ്യമ് | തദ്ദ്വിവിധം ശിരോവിരേചനം, സ്നേഹനം ച | തദ്ദ്വിവിധമപി പഞ്ചധാ | തദ്യഥാ- നസ്യം, ശിരോവിരേചനം, പ്രതിമര്ശോ, അവപീഡഃ, പ്രധമനം ച | തേഷു നസ്യം പ്രധാനം ശിരോവിരേചനം ച; നസ്യവികല്പഃ പ്രതിമര്ശഃ, ശിരോവിരേചനവികല്പോऽവപീഡഃ പ്രധമനം ച; തതോ നസ്യശബ്ദഃ പഞ്ചധാ നിയമിതഃ ||൨൧||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
നാസികാഭ്യാമിതി ദ്വിവചനം പുടയുഗ്മാപേക്ഷയാ| തദ്ദ്വിവിധമിത്യാദി| നസ്യമത്ര ‘തത്ര യഃ സ്നേഹനാര്ഥം ശൂന്യശിര സാം’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണവാക്യപ്രതിപാദിതം ജ്ഞേയമ്| ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്യോ ദീയതേ സ ശിരോവിരേചനഃ| പ്രതിമര്ശസ്ത്വിഹൈവാഗ്രേ വക്ഷ്യതേ| ശൃതശീതസ്വരസാദീനാം പിചുനാऽവപീഡനാത് അവപീഡഃ| ചൂര്ണസ്യ മുഖേന നാഡ്യാ വാ പ്രധ്മാപനാത് പ്രധമനമ്| ചകാരഃ പുനരത്ര ശിരോവിരേചനസ്യാപി വികല്പഃ പ്രതിമര്ശ ഇത്യനുക്തം സമുച്ചിനോതി; തഥാ ച ദൃഢബലഃ- “പ്രതിമര്ശോ ഭവേത് സ്നേഹോ നിര്ദോഷ ഉഭയാര്ഥകൃത്”- ഇതി| തതോ നസ്യേത്യാദി| തതസ്തേഭ്യോ വിരേചനഭേദേഭ്യഃ, നസ്യശബ്ദഃ നസ്യമിത്യഭിധാനം, പഞ്ചധാ പഞ്ചപ്രകാരം, നിയമിതോ നിയമേന പ്രതിപാദിതഃ പ്രാപ്ത ഇത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana ൧൬ (൨൨) · Śloka ൨൨
തത്ര യഃ സ്നേഹനാര്ഥം ശൂന്യശിരസാം ഗ്രീവാസ്കന്ധോരസാം ച ബലജനനാര്ഥം ദൃഷ്ടിപ്രസാദജനനാര്ഥം വാ സ്നേഹോ വിധീയതേ തസ്മിന് വൈശേഷികോ നസ്യശബ്ദഃ | തത്തു ദേയം വാതാഭിഭൂതേ ശിരസി ദന്തകേശശ്മശ്രുപ്രപാതദാരുണകര്ണശൂലകര്ണക്ഷ്വേഡതിമിരസ്വരോപഘാത- നാസാരോഗാസ്യശോഷാവബാഹുകാകാലജവലീപലിതപ്രാദുര്ഭാവദാരുണപ്രബോധേഷു വാതപൈത്തികേഷു മുഖരോഗേഷ്വന്യേഷു ച വാതപിത്തഹരദ്രവ്യസിദ്ധേന സ്നേഹേനേതി ||൨൨||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
തത്ര നസ്യവിധൌ| സ്നേഹഃ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാഖ്യഃ, സ ച യഥാസ്വഗുണൈര്വാതപിത്തകഫഹരദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധഃ; തത്ര തൈലം നസ്യേ വാതകഫഹരം, പിത്തരക്തഹരം തു ക്ഷീരസര്പിരിതി ജ്ഞേയമ്| തത്തു ദേയമിത്യാദി| തത് സ്നൈഹികം നസ്യം വാതപിത്തഹരൈര്ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധേന സ്നേഹേന ദേയമ്| തസ്യ കാലാവധിസ്തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയഃ| തഥാച ഭോജഃ- “ഏകാന്തരം ദ്വ്യന്തരം വാ നസ്യം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ| സപ്താഹം തു പരം ദേയം വിശ്രാന്തസ്യ പുനഃ പുനഃ||പക്ഷം വിംശതിരാത്രം വാ യാവദ്വാ സാധു മന്യതേ”- ഇതി| അപരസ്ത്വാഹ- “ത്ര്യഹം പഞ്ചാഹമഥവാ സപ്താഹം വാ സുയന്ത്രിതഃ| പരം നവാഹമൂര്ധ്വം തു നവാഹാത് സാത്മ്യതാം വ്രജേത്||ന തന്നസ്യഗുണം കുര്യാത് സാത്മ്യത്വാദ്ദോഷകൃന്ന ച| തസ്മാന്നസ്യപ്രയോഗസ്തു സ്നൈഹികോ ന ഹിതഃ സദാ”- ഇതി||൨൨||
Adhikarana ൧൭ (൨൩) · Śloka ൨൩
ശിരോവിരേചനം ശ്ലേഷ്മണാऽഭിവ്യാപ്തതാലുകണ്ഠശിരസാമരോചകശിരോഗൌരവശൂലപീനസാര്ധാവഭേദക- കൃമിപ്രതിശ്യായാപസ്മാരഗന്ധാജ്ഞാനേഷ്വന്യേഷുചോര്ധ്വജത്രുഗതേഷു കഫജേഷു വികാരേഷു ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈസ്തത്സിദ്ധേന വാ സ്നേഹേനേതി ||൨൩||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
അയ ശിരോവിരേചനവിഷയാവസരഃ- ശിരോവിരേചനമിത്യാദി| ശിരോവിരേചനാനി പിപ്പലീവിഡങ്ഗശിഗ്രുസിദ്ധാര്ഥകാപാമാര്ഗക്ഷവകഫണിജ്ജകപ്രഭൃതീനി| തത്ര ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈഃ കൃതം ച നസ്യമവപീഡാഭിധാനം, തത്സിദ്ധസ്നേഹേന കൃതം ശിരോവിരേകം; ഗയീ തു ശിരോവിരേചനദ്രവ്യസിദ്ധേന സ്നേഹേനൈവ പഠതി||൨൩||
Adhikarana ൧൮ (൨൪) · Śloka ൨൪
തത്രൈതദ്ദ്വിവിധമപ്യഭുക്തവതോऽന്നകാലേ പൂര്വാഹ്ണേ ശ്ലേഷ്മരോഗിണാം, മധ്യാഹ്നേ പിത്തരോഗിണാം, അപരാഹ്ണേ വാതരോഗിണാമ് ||൨൪||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
തയോര്ദ്വയോഃ സ്നൈഹികവൈരേചനികയോഃ കാലാവധാരണമുദ്ദിശന്നാഹ- തത്രൈതദ്ദ്വിവിധമിത്യാദി| തദ്ദ്വിവിധമപി നസ്യം പൂര്വാഹ്ണമധ്യാഹ്നാപരാഹ്ണേഷു കഫപിത്തവാതരോഗിണാം ദേയമിതി| സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികനസ്യകാലാവധാരണം തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയമ്| തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ,- “സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു ശീതേ മധ്യാഹ്നേ, ശരദ്വസന്തയോഃ പൂര്വാഹ്ണേ, ഗ്രീഷ്മേऽപരാഹ്ണേ, വര്ഷാസ്വാദിത്യദര്ശനേ, പഞ്ചകര്മാണ്യാചരതോ ബസ്തികര്മോത്തരകാലമേവ”- ഇതി||൨൪||
Adhikarana ൧൯ (൨൫-൨൭) · Śloka ൨൭
അഥ പുരുഷായ ശിരോവിരേചനീയായ ത്യക്തമൂത്രപുരീഷായ ഭുക്തവതേ വ്യഭ്രേ കാലേ ദന്തകാഷ്ഠധൂമപാനാഭ്യാം വിശുദ്ധവക്ത്രസ്രോതസേ പാണിതാപപരിസ്വിന്നമൃദിതഗലകപോലലലാടപ്രദേശായ വാതാതപരജോഹീനേ വേശ്മന്യുത്താനശായിനേ പ്രസാരിതകരചരണായ കിഞ്ചിത് പ്രവിലമ്ബിതശിരസേ വസ്ത്രാച്ഛാദിതനേത്രായ വാമഹസ്തപ്രദേശിന്യഗ്രോന്നാമിതനാസാഗ്രായ വിശുദ്ധസ്രോതസി ദക്ഷിണഹസ്തേന സ്നേഹമുഷ്ണാമ്ബുനാ പ്രതപ്തം രജതസുവര്ണതാമ്രമണിമൃത്പാത്രശുക്തീനാമന്യതമസ്ഥം ശുക്ത്യാ പിചുനാ വാ സുഖോഷ്ണം സ്നേഹമദ്രുതമാസിഞ്ചേദവ്യവച്ഛിന്നധാരം യഥാ നേത്രേ ന പ്രാപ്നോതി ||൨൫|| സ്നേഹേऽവസിച്യമാനേ തു ശിരോ നൈവ പ്രകമ്പയേത് | ന കുപ്യേന്ന പ്രഭാഷേച്ച ന ക്ഷുയാന്ന ഹസേത്തഥാ ||൨൬|| ഏതൈര്ഹി വിഹതഃ സ്നേഹോ ന സമ്യക് പ്രതിപദ്യതേ | തതഃ കാസപ്രതിശ്യായശിരോऽക്ഷിഗദസമ്ഭവഃ ||൨൭||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
അഥാനന്തരം തദ്ദാനവിധാനം- അഥ പുരുഷായേത്യാദി| സ്നേഹമിതി സ്നേഹസ്യോപലക്ഷണത്വാത് കല്കക്വാഥാദികമപ്യനേനൈവ പ്രകാരേണ ദേയമ്| ദത്തമാത്രേ ച യത് കര്തവ്യം തത്തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയം; തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “ദത്തമാത്രേ നസ്യേ കര്ണലലാടകേശഭൂമിഗണ്ഡമന്യാസ്കന്ധപാണിപാദതലാന്യനുസുഖം മര്ദയേത്, ശനൈഃ ശനൈശ്ചോച്ഛിങ്ഘ്യാത്”- ഇതി||൨൫-൨൭||
Adhikarana ൨൦ (൨൮) · Śloka ൨൮
തസ്യ പ്രമാണമഷ്ടൌ ബിന്ദവഃ പ്രദേശിനീപര്വദ്വയനിഃസൃതാഃ പ്രഥമാ മാത്രാ, ദ്വിതീയാ ശുക്തിഃ, തൃതീയാ പാണിശുക്തിഃ, ഇത്യേതാസ്തിസ്രോ മാത്രാ യഥാബലം പ്രയോജ്യാഃ ||൨൮||
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹസ്യ ചാല്പമധ്യമോത്തമപ്രമാണാന്യാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യേതി സ്നേഹസ്യ| അഷ്ടാവിതി പ്രത്യേകം നാസാപുടയോഃ, ഏവം ഷോഡശ ബിന്ദവഃ| അങ്ഗുഷ്ഠസമീപവര്തിന്യങ്ഗുലിഃ പ്രദേശിനീ, തത്പര്വദ്വയച്യുതാ ബിന്ദവഃ| പ്രഥമാ മാത്രാ ഹീനേത്യര്ഥഃ| മധ്യമാ മാത്രാ ശുക്തിര്ദ്വാത്രിംശദ്ബിന്ദവഃ| ഉത്തമാ പാണിശുക്തിശ്ചതുഃഷഷ്ടിബിന്ദവഃ| ഗയീ തു ഭോജദര്ശനാത് സ്വസ്ഥസ്യൈവ പ്രായോഗികേ നസ്യേ പ്രത്യേകം നാസാപുടയോരഷ്ടൌ ബിന്ദവഃ, സ്നേഹനാര്ഥേ തദ്ദ്വിഗുണാഃ ശുക്തിപ്രമാണാ ഇതി പ്രതിപാദയതി| തഥാ ച ഭോജഃ- “പ്രായോഗികം സ്നൈഹികം ച ദ്വിവിധം നസ്യമുച്യതേ| പ്രായോഗികേ ബിന്ദവോऽഷ്ടൌ സ്നൈഹികേ ശുക്തിരിഷ്യതേ||ദോഷോച്ഛ്രായം സമാസാദ്യ ദദ്യാദ്ദ്വിത്രിചതുര്ഗുണമ്”- ഇതി||൨൮||
Adhikarana ൨൧ (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
സ്നേഹനസ്യം നോപഗിലേത്കഥഞ്ചിദപി ബുദ്ധിമാന് ||൨൯|| ശൃങ്ഗാടകമഭിപ്ലാവ്യ നിരേതി വദനാദ്യഥാ | കഫോത്ക്ലേശഭയാച്ചൈനം നിഷ്ഠീവേദവിധാരയന് ||൩൦||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
നോപഗിലേന്ന പിബേത്| തഥാ ഹി വിദേഹഃ,- നിഷ്ഠീവേന്ന പിബേന്നസ്യം വ്യാപദഃ പിബതസ്ത്വിമാഃ| ഭവന്തി കാസശ്ഛര്ദിശ്ച കുത്സാऽന്നേ വമഥുസ്തഥാ”- ഇതി| ക്വചിന്നസ്യപാനമപ്യുക്തം വിദേഹനൈവ,- “ക്ഷീണം മാംസം ബലം യസ്യ വാതാര്തിശ്ചോര്ധ്വജത്രുജാ| സുദീപ്താഗ്നിഃ സ്നേഹസാത്മ്യഃ സ നസ്യം നാസയാ പിബേത്||ധാതൂംശ്ച തര്പയേദ്ദേഹേ പീതം നസ്യം തു നസ്തതഃ”- ഇതി| ശൃങ്ഗാടകമിത്യാദി|- നാസാകര്ണസ്രോതോക്ഷിജിഹ്വാതര്പണീനാം സിരാണാം സന്നിപാതഃ ശൃങ്ഗാടകഃ| നിഷ്ഠീവേദിതി വദനപ്രാപ്തം മുഞ്ചേത്, വാമദക്ഷിണയോരിതി വാക്യശേഷഃ| തഥാച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “അനഭ്യവഹരംശ്ച വാമദക്ഷിണപാര്ശ്വയോര്നിഷ്ഠീവേത്, ഏകപാര്ശ്വഷ്ഠീവനേ ന സര്വാഃ സിരാ ഭേഷജേന സമ്യഗ്വ്യാപ്യന്തേ”- ഇതി||൨൯-൩൦||
Adhikarana ൨൨ (൩൧) · Śloka ൩൧
ദത്തേ ച പുനരപി സംസ്വേദ്യ ഗലകപോലാദീന് ധൂമമാസേവേത, ഭോജയേച്ചൈനമഭിഷ്യന്ദി, തതോऽസ്യാചാരികമാദിശേത്; രജോധൂമസ്നേഹാതപമദ്യദ്രവപാനശിരഃസ്നാനാതിയാനക്രോധാദീനി ച പരിഹരേത് ||൩൧||
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
പശ്ചാത്കര്മാഹ- ദത്തേ ച പുനരപി സംസ്വേദ്യേത്യാദി| ധൂമമാസേവേതേതി വാക്ശതാനന്തരം; തഥാച ഭോജഃ- “വാക്ശതാദൂര്ധ്വമുത്ഥായ ധൂമം പ്രായോഗികം പിബേത്”- ഇതി| അഭിഷ്യന്ദി ഉപലേപകാരി| ആചാരികമിതി ആചാരപ്രാപ്തം യുക്തമിത്യര്ഥഃ| ദിവാസ്വപ്നാദികമയുക്താംശ്ച രജോധൂമാദീന് പരിഹരേത്||൩൧||
Adhikarana ൨൩ (൩൨-൩൫) · Śloka ൩൫
തസ്യ യോഗാതിയോഗായോഗാനാമിദം വിജ്ഞാനം ഭവതി ||൩൨|| ലാഘവം ശിരസോ യോഗേ സുഖസ്വപ്നപ്രബോധനമ് | വികാരോപശമഃ ശുദ്ധിരിന്ദ്രിയാണാം മനഃസുഖമ് ||൩൩|| കഫപ്രസേകഃ ശിരസോ ഗുരുതേന്ദ്രിയവിഭ്രമഃ | ലക്ഷണം മൂര്ധ്ന്യതിസ്നിഗ്ധേ രൂക്ഷം തത്രാവചാരയേത് ||൩൪|| അയോഗേ വാതവൈഗുണ്യമിന്ദ്രിയാണാം ച രൂക്ഷതാ | രോഗാശാന്തിശ്ച തത്രേഷ്ടം ഭൂയോ നസ്യം പ്രയോജയേത് ||൩൫||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ഗയീ ത്വയോഗലക്ഷണം ന പഠതി, പ്രതിപാദിതസ്യ പ്രായോഗികനസ്യസ്യ സ്വസ്ഥവിഷയസ്യായോഗേ വാതവൈഗുണ്യം ന സമ്ഭവതി; യച്ചായോഗേ വാതവൈഗുണ്യം തദവസ്ഥാവിഷയേ||൩൨-൩൫||
Adhikarana ൨൪ (൩൬) · Śloka ൩൬
ചത്വാരോ ബിന്ദവഃ ഷഡ് വാ തഥാऽഷ്ടൌ വാ യഥാബലമ് | ശിരോവിരേകസ്നേഹസ്യ പ്രമാണമഭിനിര്ദിശേത് ||൩൬||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹനനസ്യവിശേഷമുദ്ദിശഞ്ഛിരോവിരേചനനസ്യസ്യ മാത്രാമുപദിശന്നാഹ- ചത്വാരോ ബിന്ദവ ഇത്യാദി| പ്രത്യേകമേവ നാസാപുടയോര്ഹീനമധ്യോത്തമേഷ്വേഷു ദോഷപുരുഷബലേഷു ചതുഃഷഡഷ്ടബിന്ദവഃ സ്നൈഹികസ്യ ശിരോവിരേചനസ്യ| തഥാ ച വിദേഹഃ, “ചതുരശ്ചതുരോ ബിന്ദൂനേകൈകസ്മിന് സമാചരേത്| ഏഷാ ലഘ്വീ മതാ മാത്രാ തഥാ ശീഘ്രം വിരേചയേത്||അഥ്യര്ധാം ദ്വിഗുണാം വാऽപി ത്രിഗുണാം വാ ചതുര്ഗുണാമ്| യഥാവ്യാധി വിദിത്വാ തു മാത്രാം സമവചാരയേത്”- ഇതി||൩൬||
Adhikarana ൨൫ (൩൭-൪൩) · Śloka ൪൩
നസ്യേ ത്രീണ്യുപദിഷ്ടാനി ലക്ഷണാനി പ്രയോഗതഃ | ശുദ്ധ(ദ്ധി)ഹീനാതിസഞ്ജ്ഞാനി വിശേഷാച്ഛാസ്ത്രചിന്തകൈഃ ||൩൭|| ലാഘവം ശിരസഃ ശുദ്ധിഃ സ്രോതസാം വ്യാധിനിര്ജയഃ | ചിത്തോന്ദ്രിയപ്രസാദശ്ച ശിരസഃ ശുദ്ധിലക്ഷണമ് ||൩൮|| കണ്ഡൂപദേഹൌ ഗുരുതാ സ്രോതസാം കഫസംസ്രവഃ | മൂര്ധ്നി ഹീനവിശുദ്ധേ തു ലക്ഷണം പരികീര്തിതമ് ||൩൯|| മസ്തുലുങ്ഗാഗമോ വാതവൃദ്ധിരിന്ദ്രിയവിഭ്രമഃ | ശൂന്യതാ ശിരസശ്ചാപി മൂര്ധ്നി ഗാഢവിരേചിതേ ||൪൦|| ഹീനാതിശുദ്ധേ ശിരസി കഫവാതഘ്നമാചരേത് | സമ്യഗ്വിശുദ്ധേ ശിരസി സര്പിര്നസ്യം നിഷേചയേത് ||൪൧|| (ഏകാന്തരം ദ്വ്യന്തരം വാ സപ്താഹം വാ പുനഃ പുനഃ | ഏകവിംശതിരാത്രം വാ യാവദ്വാ സാധു മന്യതേ ||൪൨|| മാരുതേനാഭിഭൂതസ്യ വാऽത്യന്തം യസ്യ ദേഹിനഃ | ദ്വികാലം ചാപി ദാതവ്യം നസ്യം തസ്യ വിജാനതാ ) ||൪൩||
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
നസ്യേ ഇത്യാദി| ശാസ്ത്രചിന്തകൈഃ വിദേഹാദിഭിഃ| മസ്തുലുങ്ഗഃ ശിരോऽന്തര്ഘൃതാകാരഃ| സര്പിര്നസ്യം നിഷേചയേദിതി പിത്തപ്രകൃതൌ, വാതപ്രകൃതൌ തു പക്വതൈലമേവ||൩൭-൪൩||
Adhikarana ൨൬ (൪൪-൪൫) · Śloka ൪൫
അവപീഡസ്തു ശിരോവിരേചനവദഭിഷ്യണ്ണസര്പദഷ്ടവിസഞ്ജ്ഞേഭ്യോ ദദ്യാച്ഛിരോവിരേചനദ്രവ്യാണാമന്യതമമവപിഷ്യാവപീഡ്യ ച, ശര്കരേക്ഷുരസക്ഷീരഘൃതമാംസരസാനാമന്യതമം ക്ഷീണാനാം ശോണിതപിത്തേ ച വിദധ്യാത് ||൪൪|| കൃശദുര്ബലഭീരൂണാം സുകുമാരസ്യ യോഷിതാമ് | ശൃതാഃ സ്നേഹാഃ ശിരഃശുദ്ധ്യൈ കല്കസ്തേഭ്യോ യഥാ ഹിതഃ ||൪൫||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
യദ്യപ്യവപീഡാദൌ പ്രതിമര്ശഃ പൂര്വമുദ്ദേശസൂത്രേ പ്രതിപാദിതഃ, തഥാऽപി സര്വദോഷോപയോജ്യതയാ പരിഹാര്യരഹിതത്വേന പശ്ചാന്നിര്ദേശം കരിഷ്യതീതി അസര്വദോഷോപയോജ്യം സപരിഹാരം ചാവപീഡമാഹ- അവപീഡ ഇത്യാദി| അഭിഷ്യന്നോ മേദഃകഫാഭിവ്യാപ്തശിരഃ| പിപ്പലീവിഡങ്ഗാദിശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണാമേകതമം പ്രാപ്യ, പിഷ്ട്വാ കല്കം, ചകാരാദേതേഷാം ക്വാഥേനാക്തം പിചുനക്തകമവപീഡ്യ ശിരോവിരേചനവദ്യഥാക്രമം ചതുഃഷഡഷ്ടബിന്ദുപ്രമാണം ഹീനാദിമാത്രാസ്വവപീഡം ദദ്യാത്| തസ്യ ച തന്ത്രാന്തരേ വിഷാര്താദീനാം സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധനത്വേന രക്തപിത്താദീനാം സ്തമ്ഭനത്വേന ദ്വൈവിധ്യമ്| തഥാ ച വിദേഹഃ- “വിഷാഭിഘാതസന്ന്യാസമൂര്ച്ഛാമോഹാപതന്ത്രകേ| മദാപസ്മാരകാമാര്തിചിന്താക്രോധഭയാദിഷു| മാനസേഷു ച രോഗേഷു മൂഢവ്യാകുലചേതസാമ്| സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധഹേത്വര്ഥമവപീഡം പ്രയോജയേത്||ശിരോവിരേചനസ്നേഹമുഷ്കാഖ്യം(?) തദ്വിരേചനമ്| ക്ഷൌദ്രാദികല്കപിഷ്ടം ച സ്തമ്ഭനം ത്വവപീഡനമ്”- ഇതി||൪൪-൪൫||
Adhikarana ൨൭ (൪൬) · Śloka ൪൬
ചേതോവികാരകൃമിവിഷാഭിപന്നാനാം ചൂര്ണം പ്രധമേത് ||൪൬||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
പ്രധമനപ്രയോഗവിഷയാവധാരണം- ചേതോവികാരകൃമിവിഷാഭിപന്നാനാമിത്യാദി| അത്രാഹ വിദേഹഃ- “നാഡീ ഷഡങ്ഗുലായാമാ ദ്വിമുഖീ ച തയാ ധമേത്| ത്രിശ്ചൂര്ണം മുച്ചുടീമാത്രമേഷ പ്രധമനേ വിധിഃ||ശുക്തിപ്രമാണം ജിഘ്രേദ്വാ ബദ്ധം സൂക്ഷ്മേണ വാസസാ”- ഇതി| തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠാഗ്രമാത്രഗ്രാഹ്യം ചൂര്ണം മുച്ചുടീമാത്രമ്| ഗയീ തു പ്രതിമര്ശാനന്തരമവപീഡപ്രധമനേ പ്രാഹ||൪൬||
Adhikarana ൨൮ (൪൭) · Śloka ൪൭
നസ്യേന പരിഹര്തവ്യോ ഭുക്തവാനപതര്പിതോऽത്യര്ഥതരുണപ്രതിശ്യായീ ഗര്ഭിണീ പീതസ്നേഹോദകമദ്യദ്രവോऽജീര്ണീ ദത്തബസ്തിഃ ക്രുദ്ധോ ഗരാര്തസ്തൃഷിതഃ ശോകാഭിഭൂതഃ ശ്രാന്തോ ബാലോ വൃദ്ധോ വേഗാവരോധിതഃ ശിരഃസ്നാതുകാമശ്ചേതി; അനാര്തവേ ചാഭ്രേ നസ്യധൂമൌ പരിഹരേത് ||൪൭||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരം നസ്യാനര്ഹോപദേശഃ- നസ്യേനേത്യാദി| അനാര്തവേ ചേത്യാദി ചകാരാദാര്തവേऽപ്യഭ്രേ||൪൭||
Adhikarana ൨൯ (൪൮) · Śloka ൪൮
തത്ര ഹീനാതിമാത്രാതിശീതോഷ്ണസഹസാപ്രദാനാദതിപ്രവിലമ്ബിതശിരസ ഉച്ഛിങ്ഘതോ വിചലതോऽഭ്യവഹരതോ വാ പ്രതിഷിദ്ധപ്രദാനാച്ച വ്യാപദോ ഭവന്തി തൃഷ്ണോദ്ഗാരാദയോ ദോഷനിമിത്താഃ ക്ഷയജാശ്ച ||൪൮||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം നസ്യവ്യാപദഃ കാരണസഹിതാഃ പ്രതിപാദയതി- തത്ര ഹീനാതിമാത്രാതിശീതോഷ്ണേത്യാദി| ദോഷനിമിത്താ ഇതി ദോഷോത്ക്ലേശനിമിത്താഃ, ക്ഷയജാശ്ചേതി ദോഷക്ഷയജാഃ||൪൮||
Adhikarana ൩൦ (൪൯) · Śloka ൪൯
ഭവതശ്ചാത്ര- നസ്യേ ശിരോവിരേകേ ച വ്യാപദോ ദ്വിവിധാഃ സ്മൃതാഃ | ദോഷോത്ക്ലേശാത് ക്ഷയാച്ചൈവ വിജ്ഞേയാസ്താ യഥാക്രമമ് ||൪൯||
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തമേവാര്ഥം പദ്യേന സ്പഷ്ടീകുര്വന്നാഹ- ഭവതശ്ചാത്രേത്യാദി| യഥാക്രമമിതി സ്നൈഹികനസ്യേ ദോഷോത്ക്ലേശജാഃ, ശിരോവിരേചനേ ക്ഷയജാവ്യാപദോ ഭവന്തീതി||൪൯||
Adhikarana ൩൧ (൫൦) · Śloka ൫൦
ദോഷോക്ലേശനിമിത്താസ്തു ജയേച്ഛമനശോധനൈഃ | അഥ ക്ഷയനിമിത്താസു യഥാസ്വം ബൃംഹണം ഹിതമ് ||൫൦||
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ദോഷോത്ക്ലേശനിമിത്താ ഇത്യാദി| ശമനശോധനൈരിതി തത്രാല്പേ ശമനം, പ്രഭൂതേ ശോധനമ്||൫൦||
Adhikarana ൩൨ (൫൧-൫൩) · Śloka ൫൩
പ്രതിമര്ശശ്ചതുര്ദശസു കാലേഷൂപാദേയഃ; തദ്യഥാ- തല്പോത്ഥിതേന, പ്രക്ഷാലിതദന്തേന, ഗൃഹാന്നിര്ഗച്ഛതാ, വ്യായാമവ്യവായാധ്വപരിശ്രാന്തേന, മൂത്രോച്ചാരകവലാഞ്ജനാന്തേ, ഭുക്തവതാ, ഛര്ദിതവതാ, ദിവാസ്വപ്നോത്ഥിതേന, സായം ചേതി ||൫൧|| തത്ര തല്പോത്ഥിതേനാസേവിതഃ പ്രതിമര്ശോ രാത്രാവുപചിതം നാസാസ്രോതോഗതം മലമുപഹന്തി മനഃപ്രസാദം ച കരോതി, പ്രക്ഷാലിതദന്തേനാസേവിതോ ദന്താനാം ദൃഢതാം വദനസൌഗന്ധ്യം ചാപാദയതി, ഗൃഹാന്നിര്ഗച്ഛതാ സേവിതോ നാസാസ്രോതസഃ ക്ലിന്നതയാ രജോധൂമോ വാ ന ബാധതേ, വ്യായാമമൈഥുനാധ്വപരിശ്രാന്തേനാസേവിതഃ ശ്രമമുപഹന്തി, മൂത്രോച്ചാരാന്തേ സേവിതോ ദൃഷ്ടേര്ഗുരുത്വമപനയതി, കവലാഞ്ജനാന്തേ സേവിതോ ദൃഷ്ടിം പ്രസാദയതി, ഭുക്തവതാ സേവിതഃ സ്രോതസാം വിശുദ്ധിം ലഘുതാം ചാപാദയതി, വാന്തേനാസേവിതഃ സ്രോതോവിലഗ്നം ശ്ലേഷ്മാണമപോഹ്യ ഭക്താകാങ്ക്ഷാമാപാദയതി, ദിവാസ്വപ്നോത്ഥിതേനാസേവിതോ നിദ്രാശേഷം ഗുരുത്വം മലം ചാപോഹ്യ ചിത്തൈകാഗ്ര്യം ജനയതി, സായം ചാസേവിതഃ സുഖനിദ്രാപ്രബോധം ചേതി ||൫൨|| ഈഷദുച്ഛിങ്ഘതഃ സ്നേഹോ യാവദ്വക്ത്രം പ്രപദ്യതേ | നസ്യേ നിഷിക്തം തം വിദ്യാത് പ്രതിമര്ശം പ്രമാണതഃ ||൫൩||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിമര്ശപ്രമാണമാഹ- ഈഷദിത്യാദി| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേ ചാന്യഥാ പ്രതിമര്ശപ്രമാണമ്| തഥാ ച- “പ്രമാണം പ്രതിമര്ശസ്യ ബിന്ദുദ്വിതയമിഷ്യതേ| ബിന്ദുര്വാ യേന ചോത്ക്ലേശോ നാനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യ ജായതേ||നിഹിതോ യത്ര വാ സ്നേഹോ ന സാക്ഷാദുപലഭ്യതേ”- ഇതി| ശിരോവിരേചനസ്നേഹവത് പ്രതിമര്ശസ്നേഹോऽപി നാഭ്യവഹരണീയഃ| തഥാഹി വിദേഹഃ- “ഉച്ഛിങ്ഘേന്ന പിബേത് സ്നേഹം നിഷ്ഠീവേന്മുഖമാഗതമ്”- ഇതി| നസ്യാദിഷു നരാവസ്ഥികകാലസ്തന്ത്രാന്തരാദനുസര്തവ്യഃ; തഥാ ച കൃഷ്ണാത്രേയഃ- “സപ്തവര്ഷമുപാദായ നസ്യകര്മ ചതുര്വിധമ്| പ്രതിമര്ശോऽഥ വമനം ജന്മപ്രഭൃതി ശസ്യതേ| ധൂമോऽഥ ദ്വാദശേ വര്ഷേ കവലഃ പഞ്ചമേ മതഃ| ദോഷവ്യാധിബലാവസ്ഥാം വീക്ഷ്യ ചൈതാന് പ്രയോജയേത്”- ഇതി||൫൧-൫൩||
Adhikarana ൩൩ (൫൪-൫൫) · Śloka ൫൫
നസ്യേന രോഗാഃ ശാമ്യന്തി നരാണാമൂര്ധ്വജത്രുജാഃ | ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈമല്യം കുര്യാദാസ്യം സുഗന്ധി ച ||൫൪|| ഹനുദന്തശിരോഗ്രീവാത്രികബാഹൂരസാം ബലമ് | വലീപലിതഖാലിത്യവ്യങ്ഗാനാം ചാപ്യസമ്ഭവമ് ||൫൫||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സാമാന്യേന നസ്യഫലമാഹ- നസ്യേന രോഗാ ഇത്യാദി||൫൪-൫൫||
Adhikarana ൩൪ (൫൬-൫൭) · Śloka ൫൭
തൈലം കഫേ സവാതേ സ്യാത് കേവലേ പവനേ വസാമ് | ദദ്യാത്സര്പിഃ സദാ പിത്തേ മജ്ജാനം ച സമാരുതേ ||൫൬|| ചതുര്വിധസ്യ സ്നേഹസ്യ വിധിരേവം പ്രകീര്തിതഃ | ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാവിരോധിത്വാത്തേഷു തൈലം വിധീയതേ ||൫൭||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
അതഃ സ്നേഹാന് ദോഷപ്രത്യനീകത്വേന വിഭജതി- തൈലമിത്യാദി||൫൬-൫൭||
Adhikarana ൩൫ (൫൮-൬൦) · Śloka ൬൦
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി കവലഗ്രഹണേ വിധിമ് | ചതുര്ധാ കവലഃ സ്നേഹീ പ്രസാദീ ശോധിരോപണൌ ||൫൮|| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈഃ സ്നൈഹികോ വാതേ, സ്വാദുശീതൈഃ പ്രസാദനഃ | പിത്തേ, കട്വമ്ലലവണൈ രൂക്ഷോഷ്ണൈഃ ശോധനഃ കഫേ ||൫൯|| കഷായതിക്തമധുരൈഃ കടൂഷ്ണൈ രോപണോ വ്രണേ | ചതുര്വിധസ്യ ചൈവാസ്യ വിശേഷോऽയം പ്രകീര്തിതഃ ||൬൦||
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
തതോ നസ്യമഭിധായ ശിരോരോഗമുഖരോഗാവജയകാരണം കവലഗ്രഹമുദ്ദിശന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ദോഷഭേദേന ത്രിഷു സ്നൈഹികാദീനഭിധായ രോപണോ വ്രണ ഇത്യനേന ശോണിതം ചതുര്ഥമഭിഹിതമ്||൫൮-൬൦||
Adhikarana ൩൬ (൬൧) · Śloka ൬൧
തത്ര ത്രികടുകവചാസര്ഷപഹരീതകീകല്കമാലോഡ്യ തൈലശുക്തസുരാമൂത്രക്ഷാരമധൂനാമന്യതമേന സലവണമഭിപ്രതപ്തമുപസ്വിന്നമൃദിതഗലകപോലലലാടപ്രദേശോ ധാരയേത് ||൬൧||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
മുഖസ്യാത്ര കഫസ്ഥാനത്വാത് കഫഹരം സംശോധനമേവ കവലം ത്രികടുകാദിദ്രവ്യൈര്ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി||൬൧||
Adhikarana ൩൭ (൬൨) · Śloka ൬൨
സുഖം സഞ്ചാര്യതേ യാ തു മാത്രാ സ (സാ) കവലഃ സ്മൃതഃ | അസഞ്ചാര്യാ തു യാ മാത്രാ ഗണ്ഡൂഷഃ സ പ്രകീര്തിതഃ ||൬൨||
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
അഥ കവലഗണ്ഡൂഷയോഃ പ്രതിസ്വം ഭേദമാഹ- സുഖമിത്യാദി||൬൨||
Adhikarana ൩൮ (൬൩) · Śloka ൬൩
താവച്ച ധാരയിതവ്യോऽനന്യമനസോന്നതദേഹേന യാവദ്ദോഷപരിപൂര്ണകപോലത്വം നാസാസ്രോതോനയനപരിപ്ലാവശ്ച ഭവതി തദാ വിമോക്തവ്യഃ, പുനശ്ചാന്യോ ഗ്രഹീതവ്യ ഇതി ||൬൩||
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
കിയന്തം കാലം വ്യാപ്യ ധാരണീയസ്തദാഹ- താവച്ച ധാരയിതവ്യ ഇത്യാദി| ദോഷോऽത്ര കഫഃ| നാസാസ്രോതഃ നാസാരന്ധ്രമ്||൬൩||
Adhikarana ൩൯ (൬൪) · Śloka ൬൪
ഏവം സ്നേഹപയഃക്ഷൌദ്രരസമൂത്രാമ്ലസമ്ഭൃതാഃ | കഷായോഷ്ണോദകാഭ്യാം ച കവലാ ദോഷതോ ഹിതാഃ ||൬൪||
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ശോധനകവലസ്യ വിധാനം സ്നേഹാദിഷ്വപി നിര്ദിശന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി| സമ്ഭൃതാഃ സമ്യക്കൃതാഃ| ദോഷത ഇതി ദോഷവ്യാധിപ്രത്യനീകഭാവേന| ദോഷഗ്രഹണേന വ്യാധിഃ പരിഗൃഹ്യതേ, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്||൬൪||
Adhikarana ൪൦ (൬൫-൬൬) · Śloka ൬൭
വ്യാധേരപചയസ്തുഷ്ടിര്വൈശദ്യം വക്ത്രലാഘവമ് | ഇന്ദ്രിയാണാം പ്രസാദശ്ച കവലേ ശുദ്ധിലക്ഷണമ് ||൬൫|| ഹീനേ ജാഡ്യകഫോത്ക്ലേശാവരസജ്ഞാനമേവ ച | അതിയോഗാന്മുഖേ പാകഃ ശോഷതൃഷ്ണാരുചിക്ലമാഃ ||൬൬|| ശോധനീയേ വിശേഷേണ ഭവന്ത്യേവ ന സംശയഃ |൬൭|
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യോഗാദിലക്ഷണമുദ്ദിശന്നാഹ- വ്യാധേരിത്യാദി| അത്ര സ്ഥാനിത്വേന ശോധനീയ ഏവ പ്രധാനഃ, തേന വ്യാധേരപചയ ഇത്യാദികം ശുദ്ധിലക്ഷണം വിശേഷേണ ശോധനീയസ്യ, സാമാന്യേന പുനഃ സ്നൈഹികാദീനാമപി; മുഖപാകാദി തു ശോധനീയസ്യൈവ, ശേഷാണാം തു ദ്രവ്യഗുണാദൂഹ്യമ്||൬൫-൬൬||-
Adhikarana ൪൧ (൬൭-൬൮) · Śloka ൬൮
തിലാ നീലോത്പലം സര്പിഃ ശര്കരാ ക്ഷീരമേവ ച ||൬൭|| സക്ഷൌദ്രോ ദഗ്ധവക്ത്രസ്യ ഗണ്ഡൂഷോ ദാഹനാശനഃ | കവലസ്യ വിധിര്ഹ്യേഷ സമാസേന പ്രകീര്തിതഃ ||൬൮||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
ആഗന്തുകസ്യ ക്ഷാരാദിദാഹസ്യ കവലമുദ്ദിശന്നാഹ- തിലാ നീലോത്പലമിത്യാദി| ഏതൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷാരാദിദാഹേ കവലഃ||൬൭-൬൮||
Adhikarana ൪൨ (൬൯) · Śloka ൭൦
വിഭജ്യ ഭേഷജം ബുദ്ധ്യാ കുര്വീത പ്രതിസാരണമ് | കല്കോ രസക്രിയാ ക്ഷൌദ്രം ചൂര്ണം ചേതി ചതുര്വിധമ് ||൬൯|| അങ്ഗുല്യഗ്രപ്രണീതം തു യഥാസ്വം മുഖരോഗിണാമ് |൭൦|
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
ലുപ്താദിഗ്രഹണഗൃഹീതസ്യ പ്രതിസാരണസ്യ സമാസേന വിധാനമുദ്ദിശന്നാഹ- വിഭജ്യേത്യാദി| രസക്രിയാ ഫാണിതാകൃതിഃ| ഭേഷജം രസവീര്യഗുണവിപാകൈര്വാതാദിദോഷാന് തദാരബ്ധരോഗാംശ്ച പ്രവിഭജ്യ, യഥാസ്വം യദ്യത്ര പ്രതിസാരണം ഹിതം തത്കൃത്വൈവ മുഖരോഗിണാം കുര്വീത കല്കാദിഭേദേന ചതുര്വിധം പ്രതിസാരണമ്| അങ്ഗുല്യഗ്രപ്രണീതത്വേന കോലാസ്ഥിമാത്രത്വം പ്രതിസാരണസ്യ സൂചയതി| തഥാ ച ശാലാക്യേ- “കോലാസ്ഥിമാത്രേണ പിണ്ഡേന യഥാദോഷം യഥാവ്യാധി പഞ്ച സപ്ത വാ വാരാന് ഹീനമധ്യമോത്തമേഷു വ്യാധിഷു ച പ്രതിസാരണം കുര്വീത| ന ചൈനമതിഘര്ഷയേത്| അതിഘര്ഷണാദോഷചോഷദാഹക്ലേദശ്വയഥുതൃഷ്ണാഭക്തച്ഛന്ദവാക്സങ്ഗാ ഭവന്തി, അസമ്യക്പ്രതിസാരണാത് പൈച്ഛില്യഗുരുത്വാനന്നാഭിലാഷപ്രമോഹവികാരാനുപശയാഃ, സമ്യക്പ്രതിസാരണാദ്വൈശദ്യം ലാഘവം ക്ഷവഥുരപ്രസേകോऽന്നാഭിലാഷശ്ച”- ഇതി||൬൯||-
Adhikarana ൪൩ (൭൦-൭൧) · Śloka ൭൧
തസ്മിന് യോഗമയോഗം ച കവലോക്തം വിഭാവയേത് ||൭൦|| താനേവ ശമയേദ് വ്യാധീന് കവലോ യാനപോഹതി | ദോഷഘ്നമനഭിഷ്യന്ദി ഭോജയേച്ച തഥാ നരമ് ||൭൧||
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
തസ്മിന് യോഗമിത്യാദി| യോഗാദന്യഃ അയോഗഃ, സ പുനരിഹ ഹീനയോഗോऽതിയോഗശ്ച| അയോഗം ചേതി ചകാരേണ യോഗായോഗാതിയോഗചികിത്സിതം സമുച്ചീയതേ| ദോഷഘ്നമിതി യേന ദോഷേണ വാതാദിനാ മുഖരോഗ ആരബ്ധഃ| (അത്ര ച കൃഷ്ണാത്രേയഃ,- “സപ്തവര്ഷമുപാദായ നസ്യകര്മ ചതുര്വിധമ്| പ്രതിമര്ശോऽഥ വമനം ജന്മപ്രഭൃതി ശസ്യതേ| ധൂമോ ദ്വാദശവര്ഷസ്യ കവലഃ പഞ്ചമേ തതഃ| ദോഷവ്യാധിബലാവസ്ഥാം വീക്ഷ്യ ചൈതാന് പ്രയോജയേത്”- ഇതി)||൭൦-൭൧||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪൦
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ധൂമനസ്യകവലഗ്രഹചികിത്സിതം നാമ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൪൦|| ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം ചതുര്ഥം ചികിത്സാസ്ഥാനം സമാപ്തമ്|
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സമസ്തനിബന്ധാര്ഥജ്ഞാപികായാം സുശ്രുതടീകായാം ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൦||