४०. धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितम्

अथेत्यादि| कवलशब्देनात्र चिकित्सितसादृश्याद्गण्डूषप्रतिसारणे उपलक्ष्येते||१-२||

तेष्वाद्यस्य धूमस्य विषयभेदप्रतिपादनाय पाञ्चविध्यामाह- धूम इत्यादि| कासघ्नवामनीययोरत्रैवान्तर्भावात्त्रिविध इत्यन्ये| तत्र प्रयोगः स्वस्थस्य सततोपयोगस्तत्र साधुः प्रायोगिकः; स च श्लेष्माणमुत्क्लेशयति, उत्क्लिष्टं चापकर्षति, शमयति वातं, स्नेहनविरेचनाभ्यां तुल्यत्वात्| कासहरत्वात् कासघ्नः; स पुनरुरःकण्ठरोगहरोऽप्यावस्थिक एव| अभिष्यण्णशिरसि शिरो विरेचयतीति विरेचनः, विरेचन एव वैरेचनः; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च| रूक्षस्य स्नेहाय प्रभवतीति स्नैहिकः; स च वातं शमयति, स्नेहनादुपलेपनाच्च| वामयतीति वामनीयः, स पुनरुत्कृष्टकफाभिपन्नकण्ठोरसः||३||

तस्य पञ्चविधस्यापि दहनबाह्याश्रयधूमवर्तिसाधनद्रव्याणि निर्दिशन्नाह- तत्रैलादिनेत्यादि| एलादिवर्गे कुष्ठतगरौ वर्ज्यौ| तथा च निमिः- “धूमो हि वक्रकुष्ठाभ्यां विलालयति शक्तितः| मस्तिष्कं तद्धि विष्यण्णं नाशाय प्रतिपद्यते”- इति| तस्मात् कुष्ठतगरवर्जितेनैलादिना लेपयेत्| शरकाण्डः शरेषिका| अङ्गुलिपरिणाहं कनिष्ठिकाङ्गुलिसमस्थौल्यं; अन्तयोद्र्व्यङ्गुलं विहाय वर्तिः| शरकाण्डस्य सुखापकर्षणार्थं क्षौमेणाष्टाङ्गुलवेष्टनम्| यदेतदष्टाङ्गुलं वर्तिप्रमाणमुक्तं प्रायोगिके तदष्टचत्वारिंशदङ्गुले नेत्रे ज्ञातव्यं, सर्वधूमनेत्रेभ्यः षड्भागप्रमाणा वर्तिः कार्येति तन्त्रान्तरप्रतिपादनात्| तथा च विदेहः- “अङ्गुष्ठपरिणाहेन मध्ये स्थूलाऽन्तयोस्तनुः| धूमनेत्रस्य षड्भागं वर्तिमानं प्रचक्षते”- इति (शरकाण्डस्य मानं बोध्यम्)| स्नेहफलसारमधूच्छिष्टेत्यादि| स्नेहफलानां तिलादिशिग्रुबिभीतकादिफलानां, सारः तदन्तर्गतो मज्जा| तथा नेत्रचतुर्भागेन शरेषिका ग्राह्या, एवं स्नैहिकादिषु चतुर्ष्वपि धूमेषु यथास्वं नेत्रमानात् षष्ठभागेन वर्तिप्रमाणमुक्तं भवति| प्रभृतिग्रहणेन द्राक्षासल्लकीखपुरादिकम्| शिरोविरेचनद्रव्याणि विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुपिप्पलीसिद्धार्थकसुरसार्जकप्रभृतीनि| कासहरैश्चेति कासहराणि गुणोपवर्णने शास्त्रे तत्प्रतिषेधे च प्रोक्तानि| स्नायुचर्मेत्यादि| वामनीयद्रव्याणि मदनफलादीनि संशोधनसंशमनीयोक्तानि||४||

अत्रैव धूमनेत्रद्रव्याणि सङ्क्षेपार्थमतिदेशेनातिदिशन्नाह- तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैरित्यादि| बस्तिनेत्रद्रव्यैः सुवर्णरूप्यत्रपुसीसताम्रकांस्यादिभिः| अत ऊर्ध्वं नेत्रस्य दीर्घत्वच्छिद्राणां प्रमाणमाह- धूमनेत्रमित्यादि| कनिष्ठिकापरिणाहमिति कनिष्ठिकासमस्थूलम्| अग्रे मुखनासिकाप्रणयनस्थाने, मूले वर्तिसंवरणस्थाने, अङ्गुष्ठपरिणाहम् अङ्गुष्ठसमस्थूलम्| धूमवर्तिप्रवेशस्रोत इति यावता स्रोतसा धूमवर्तिप्रवेशो भवति तावन्मात्रस्रोतस्कम्| मूलच्छिद्रमानं चतुर्ष्वपि प्रतिपाद्य पृथग्दैर्ध्यमानमाह- अङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशदित्यादि| दशाङ्गुलं वा वामनीयमिति केचित् पठन्ति, तच्च गयदासेन विदेहमतानुसारिणाऽसम्यगिति प्रतिपादितम्| ऋजुत्रिकोषाफलितपर्वत्रयविरचितत्वं नेत्रस्य तन्त्रान्तरादवगन्तव्यम्| व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलमित्यादि| कलायपरिमण्डलं गुटिकामुखम्||५||

अथानन्तरं धूमपानविधानमाह- अथ सुखोपविष्ट इत्यादि| सुखोपविष्ट ऋज्वधोदृष्टिरिति कायनियमः| सुमना इति क्रोधाद्यपगमान्मनोनियमः| अतन्द्रितः अनलसः| स्नेहाक्तदीप्ताग्रामिति पूर्वं स्नेहाक्तां पश्चाद्दीप्ताग्राम्| मुखेनेत्यादि उभयमार्गपानार्हो मुखेन पूर्वं पिबेत् पश्चान्नासिकयेति| तदुभयपीतं पञ्चप्रकारमप्युरःप्राप्तं मुखेन वमनीयं न कथमपि नासिकयेति दर्शयन्नाह- मुखपीतमित्यादि| मुखेन पीतं मुखेनैव वमेत्, नासिकयाऽपि पीतं मुखेनैव वमेत्| प्रतिलोमेन व्यापदमाह- प्रतिलोमेनेत्यादि| तथा च चक्षुष्येणः- “निर्वमेत्तु मुखेनैव नासया न कथञ्चन| विलोमतो गतो धूमः कुर्याद्दर्शनविभ्रमम्”- इति| विशेषतस्तु प्रायोगिकमित्यादि| शिरोगतधमनीनां लक्षणविशेषमाश्रित्य प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, सामान्यतः पुनरुरःशिरोरोगसम्भवानामुभयमार्गेणापि, तन्त्रान्तरदर्शनात्; तथाच विदेहः- “प्रयोगपाने पूर्वं वा नासया धूममाचरेत्”- इति| पूर्वं वा नासया धूममाचरेदित्यनेन क्वचिन्मुखेनापि प्राक् पेय इत्यवगम्यते| उभयमार्गपानहेतुश्चक्षुष्येणदर्शितो यथा- “उरःकण्ठादिरोगेषु मुखेनैव पिबेन्नरः| शिरःकर्णाक्षिनासास्थे नासातो धूममाचरेत्”- इति| स्नैहिकं मुखनासाभ्यामिति कण्ठोरःसमाश्रिते वाते मुखेन, शिरःसमाश्रिते वाते नासया, उभयमार्गेण पानार्हो मुखेन पूर्वं पिबेत्पश्चान्नासिकयेति| वैरेचनिकमिति उत्क्लिष्टकफाभिव्याप्तकण्ठोरसो नासया, अनुत्क्लिष्टकफः पुनर्वैरेचनिकमपि प्राग्वक्त्रेण; तथा च वाग्भटः- “प्राक् पिबेन्नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राणशिरोगते| उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण विपरीतं तु कण्ठगे”-| मुखेनैवेति इतरौ कासघ्नवामनीयौ मुखेनैव पेयौ, कासस्य वामनीयस्य च रोगस्योरःकण्ठगत्वात्||६-९||

तत्र प्रायोगिके वर्तिमित्यादि| स्थिरे अचले| समाहिते शोभनकारितया स्थापिते| मूलच्छिद्रेणोति मूले छिद्रं यस्य तेन मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण| वर्तिं धूमवर्तिं चूर्णं वा||१०||

इदानीं धूमानर्होपदेशः- तत्र शोकश्रमभयेत्यादि| तत्र शोकादिभिरूर्ध्ववातान्तैः सहार्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते||११||

अकालपीतस्य व्यापदुद्भवं दर्शयन्नाह- अकालपीत इत्यादि||१२||

कः पुनर्धूमस्य पानकाल इत्याह- आद्यस्तु त्रयो धूमा इत्यादि| रुषितं क्रोधः||१३||

तेषां प्रत्येकं कार्यमाह- तत्र स्नैहिको वातमित्यादि| कुतः पुनरयं कफोत्क्लेशापकर्षणवातशमनानि करोतीत्याह- साधारणत्वादिति; साधारणत्वात् पूर्वाभ्यां स्नेहनविरेचनाभ्यां तुल्यत्वादित्यर्थः||१४||

धूमोपयोगफलमाह- भवति चात्रेत्यादि| क्रथः अकस्मादुच्छ्वासावरोधः||१५-१६||

तत्रेत्यादि| दृष्टिनासयो रोगदौर्बल्याभ्यां सम्बन्धः| अतियोगो जनयतीत्यस्याग्रे ‘तत्र सर्पिःपाननावनाञ्जनतर्पणानि विदध्यात्’ इति केचित् पठन्ति||१७||

प्रायोगिकादीनां पानमर्यादामाह- प्रायोगिकमित्यादि| मुखनासिकाभ्यामिति दोषस्थानमवेक्ष्योचितमार्गेणाददीत| त्रींस्त्रीनुच्छ्वासान् कतिसङ्ख्याकानाददीतेत्याह- पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति|- पर्यायः परिपाटी, उच्छ्वासत्रयेणैकः पर्यायः, तान् पर्यायान् त्रींश्चतुरो वा दोषपुरुषबलमवेक्ष्य; एतदुक्तं भवति- त्रिभिःआदानविसर्गैस्त्रीन् वारांश्चतुरो वा धूमः पातव्यः| वाशब्दोऽत्र व्यवस्थायाम्| तेन तन्त्रान्तरव्यवस्थितोऽर्थोऽत्रज्ञातव्यः| तथाच धूमपानमात्राविधाने निमिः- “धूमपाने तु विज्ञेय उच्छ्वासस्त्रिगुणः कलाः| तिस्रः कलाश्चात्र मात्रा प्रमाणं स्यात्त्रिमात्रिकम्||पिबेत् स्वस्थविधौ मात्रां दुर्बलस्तु कलां पिबेत्| अभिष्यण्णे प्रमाणं स्यात् प्रमाणं च पिबेद्रुजि”- इति| स्नैहिकमित्यादि| यावदश्रुप्रवृत्तिरिति बलवति पुरुषे, दुर्बले च प्रायोगिकवत्| तथाच भोजः- “प्रमाणं स्नेहिके धूमे कृशो मात्रां पिबेन्नरः| बलवांस्तु पिबेत्तावद्यावदश्रुर्न गच्छति”- इति| वैरेचनिकमादोषदर्शनादिति दोषस्य कफाख्यस्य विकृतस्य दर्शनं यावत्| अत एव तन्त्रान्तरे शोधनस्यैकस्मिन् दिने त्रिश्चतुर्वा पानं प्रतिपादितम्| तथा च तन्त्रान्तरं- “सकृत् पिबेत् स्नेहनीयं प्रयोगे सकृदेव च| द्विर्वा विरेचनीयं तु त्रिश्चतुर्वा पिबेन्नरः”- इति| विशिष्टधूमपाने पूर्वं करणीयमाह- तिलतण्डुलेत्यादि| वमनकाल एवाकण्ठं तिलादियवागूपीतेन वामनीयो धूमः पातव्यो यावत् ‘पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते’ इत्यादिवाक्योक्तं सम्यग्वान्तलक्षणमिति| ग्रासान्तरेष्विति कवलयोः कवलानां वाऽन्तरे, अन्तरं मध्यमित्यर्थः| ‘ग्रासान्ते’ इत्यन्ये पठन्ति, तथा ‘भोजनस्योत्तरे’ इत्यपरे पठन्ति| कासघ्नश्च वैरेचनिकवत् त्रिश्चतुर्वा यावद्विकृतकफहरणम्| तथा च चरकः- “मुखेन वैरेचनवत् कासवान् धूममापिबेत्”||१८||

अतो व्रणधूपनविधानं- व्रणधूममित्यादि| समासेन सङ्क्षेपेणेत्यर्थः||१९-२०||

नासिकाभ्यामिति द्विवचनं पुटयुग्मापेक्षया| तद्द्विविधमित्यादि| नस्यमत्र ‘तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिर सां’ इत्यादिवक्ष्यमाणवाक्यप्रतिपादितं ज्ञेयम्| शिरोविरेचनद्रव्यैर्यो दीयते स शिरोविरेचनः| प्रतिमर्शस्त्विहैवाग्रे वक्ष्यते| शृतशीतस्वरसादीनां पिचुनाऽवपीडनात् अवपीडः| चूर्णस्य मुखेन नाड्या वा प्रध्मापनात् प्रधमनम्| चकारः पुनरत्र शिरोविरेचनस्यापि विकल्पः प्रतिमर्श इत्यनुक्तं समुच्चिनोति; तथा च दृढबलः- “प्रतिमर्शो भवेत् स्नेहो निर्दोष उभयार्थकृत्”- इति| ततो नस्येत्यादि| ततस्तेभ्यो विरेचनभेदेभ्यः, नस्यशब्दः नस्यमित्यभिधानं, पञ्चधा पञ्चप्रकारं, नियमितो नियमेन प्रतिपादितः प्राप्त इत्यर्थः||२१||

तत्र नस्यविधौ| स्नेहः सर्पिस्तैलवसामज्जाख्यः, स च यथास्वगुणैर्वातपित्तकफहरद्रव्यैः सिद्धः; तत्र तैलं नस्ये वातकफहरं, पित्तरक्तहरं तु क्षीरसर्पिरिति ज्ञेयम्| तत्तु देयमित्यादि| तत् स्नैहिकं नस्यं वातपित्तहरैर्द्रव्यैः सिद्धेन स्नेहेन देयम्| तस्य कालावधिस्तन्त्रान्तराज्ज्ञेयः| तथाच भोजः- “एकान्तरं द्व्यन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः| सप्ताहं तु परं देयं विश्रान्तस्य पुनः पुनः||पक्षं विंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते”- इति| अपरस्त्वाह- “त्र्यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहं वा सुयन्त्रितः| परं नवाहमूर्ध्वं तु नवाहात् सात्म्यतां व्रजेत्||न तन्नस्यगुणं कुर्यात् सात्म्यत्वाद्दोषकृन्न च| तस्मान्नस्यप्रयोगस्तु स्नैहिको न हितः सदा”- इति||२२||

अय शिरोविरेचनविषयावसरः- शिरोविरेचनमित्यादि| शिरोविरेचनानि पिप्पलीविडङ्गशिग्रुसिद्धार्थकापामार्गक्षवकफणिज्जकप्रभृतीनि| तत्र शिरोविरेचनद्रव्यैः कृतं च नस्यमवपीडाभिधानं, तत्सिद्धस्नेहेन कृतं शिरोविरेकं; गयी तु शिरोविरेचनद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनैव पठति||२३||

तयोर्द्वयोः स्नैहिकवैरेचनिकयोः कालावधारणमुद्दिशन्नाह- तत्रैतद्द्विविधमित्यादि| तद्द्विविधमपि नस्यं पूर्वाह्णमध्याह्नापराह्णेषु कफपित्तवातरोगिणां देयमिति| स्वास्थ्यवृत्तिकनस्यकालावधारणं तन्त्रान्तराज्ज्ञेयम्| तथा च वृद्धवाग्भटः,- “स्वस्थवृत्ते तु शीते मध्याह्ने, शरद्वसन्तयोः पूर्वाह्णे, ग्रीष्मेऽपराह्णे, वर्षास्वादित्यदर्शने, पञ्चकर्माण्याचरतो बस्तिकर्मोत्तरकालमेव”- इति||२४||

अथानन्तरं तद्दानविधानं- अथ पुरुषायेत्यादि| स्नेहमिति स्नेहस्योपलक्षणत्वात् कल्कक्वाथादिकमप्यनेनैव प्रकारेण देयम्| दत्तमात्रे च यत् कर्तव्यं तत्तन्त्रान्तराज्ज्ञेयं; तथा च वृद्धवाग्भटः- “दत्तमात्रे नस्ये कर्णललाटकेशभूमिगण्डमन्यास्कन्धपाणिपादतलान्यनुसुखं मर्दयेत्, शनैः शनैश्चोच्छिङ्घ्यात्”- इति||२५-२७||

स्नेहस्य चाल्पमध्यमोत्तमप्रमाणान्याह- तस्येत्यादि| तस्येति स्नेहस्य| अष्टाविति प्रत्येकं नासापुटयोः, एवं षोडश बिन्दवः| अङ्गुष्ठसमीपवर्तिन्यङ्गुलिः प्रदेशिनी, तत्पर्वद्वयच्युता बिन्दवः| प्रथमा मात्रा हीनेत्यर्थः| मध्यमा मात्रा शुक्तिर्द्वात्रिंशद्बिन्दवः| उत्तमा पाणिशुक्तिश्चतुःषष्टिबिन्दवः| गयी तु भोजदर्शनात् स्वस्थस्यैव प्रायोगिके नस्ये प्रत्येकं नासापुटयोरष्टौ बिन्दवः, स्नेहनार्थे तद्द्विगुणाः शुक्तिप्रमाणा इति प्रतिपादयति| तथा च भोजः- “प्रायोगिकं स्नैहिकं च द्विविधं नस्यमुच्यते| प्रायोगिके बिन्दवोऽष्टौ स्नैहिके शुक्तिरिष्यते||दोषोच्छ्रायं समासाद्य दद्याद्द्वित्रिचतुर्गुणम्”- इति||२८||

नोपगिलेन्न पिबेत्| तथा हि विदेहः,- निष्ठीवेन्न पिबेन्नस्यं व्यापदः पिबतस्त्विमाः| भवन्ति कासश्छर्दिश्च कुत्साऽन्ने वमथुस्तथा”- इति| क्वचिन्नस्यपानमप्युक्तं विदेहनैव,- “क्षीणं मांसं बलं यस्य वातार्तिश्चोर्ध्वजत्रुजा| सुदीप्ताग्निः स्नेहसात्म्यः स नस्यं नासया पिबेत्||धातूंश्च तर्पयेद्देहे पीतं नस्यं तु नस्ततः”- इति| शृङ्गाटकमित्यादि|- नासाकर्णस्रोतोक्षिजिह्वातर्पणीनां सिराणां सन्निपातः शृङ्गाटकः| निष्ठीवेदिति वदनप्राप्तं मुञ्चेत्, वामदक्षिणयोरिति वाक्यशेषः| तथाच वृद्धवाग्भटः- “अनभ्यवहरंश्च वामदक्षिणपार्श्वयोर्निष्ठीवेत्, एकपार्श्वष्ठीवने न सर्वाः सिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते”- इति||२९-३०||

पश्चात्कर्माह- दत्ते च पुनरपि संस्वेद्येत्यादि| धूममासेवेतेति वाक्शतानन्तरं; तथाच भोजः- “वाक्शतादूर्ध्वमुत्थाय धूमं प्रायोगिकं पिबेत्”- इति| अभिष्यन्दि उपलेपकारि| आचारिकमिति आचारप्राप्तं युक्तमित्यर्थः| दिवास्वप्नादिकमयुक्तांश्च रजोधूमादीन् परिहरेत्||३१||

गयी त्वयोगलक्षणं न पठति, प्रतिपादितस्य प्रायोगिकनस्यस्य स्वस्थविषयस्यायोगे वातवैगुण्यं न सम्भवति; यच्चायोगे वातवैगुण्यं तदवस्थाविषये||३२-३५||

स्नेहननस्यविशेषमुद्दिशञ्छिरोविरेचननस्यस्य मात्रामुपदिशन्नाह- चत्वारो बिन्दव इत्यादि| प्रत्येकमेव नासापुटयोर्हीनमध्योत्तमेष्वेषु दोषपुरुषबलेषु चतुःषडष्टबिन्दवः स्नैहिकस्य शिरोविरेचनस्य| तथा च विदेहः, “चतुरश्चतुरो बिन्दूनेकैकस्मिन् समाचरेत्| एषा लघ्वी मता मात्रा तथा शीघ्रं विरेचयेत्||अथ्यर्धां द्विगुणां वाऽपि त्रिगुणां वा चतुर्गुणाम्| यथाव्याधि विदित्वा तु मात्रां समवचारयेत्”- इति||३६||

नस्ये इत्यादि| शास्त्रचिन्तकैः विदेहादिभिः| मस्तुलुङ्गः शिरोऽन्तर्घृताकारः| सर्पिर्नस्यं निषेचयेदिति पित्तप्रकृतौ, वातप्रकृतौ तु पक्वतैलमेव||३७-४३||

यद्यप्यवपीडादौ प्रतिमर्शः पूर्वमुद्देशसूत्रे प्रतिपादितः, तथाऽपि सर्वदोषोपयोज्यतया परिहार्यरहितत्वेन पश्चान्निर्देशं करिष्यतीति असर्वदोषोपयोज्यं सपरिहारं चावपीडमाह- अवपीड इत्यादि| अभिष्यन्नो मेदःकफाभिव्याप्तशिरः| पिप्पलीविडङ्गादिशिरोविरेचनद्रव्याणामेकतमं प्राप्य, पिष्ट्वा कल्कं, चकारादेतेषां क्वाथेनाक्तं पिचुनक्तकमवपीड्य शिरोविरेचनवद्यथाक्रमं चतुःषडष्टबिन्दुप्रमाणं हीनादिमात्रास्ववपीडं दद्यात्| तस्य च तन्त्रान्तरे विषार्तादीनां सञ्ज्ञाप्रबोधनत्वेन रक्तपित्तादीनां स्तम्भनत्वेन द्वैविध्यम्| तथा च विदेहः- “विषाभिघातसन्न्यासमूर्च्छामोहापतन्त्रके| मदापस्मारकामार्तिचिन्ताक्रोधभयादिषु| मानसेषु च रोगेषु मूढव्याकुलचेतसाम्| सञ्ज्ञाप्रबोधहेत्वर्थमवपीडं प्रयोजयेत्||शिरोविरेचनस्नेहमुष्काख्यं(?) तद्विरेचनम्| क्षौद्रादिकल्कपिष्टं च स्तम्भनं त्ववपीडनम्”- इति||४४-४५||

प्रधमनप्रयोगविषयावधारणं- चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानामित्यादि| अत्राह विदेहः- “नाडी षडङ्गुलायामा द्विमुखी च तया धमेत्| त्रिश्चूर्णं मुच्चुटीमात्रमेष प्रधमने विधिः||शुक्तिप्रमाणं जिघ्रेद्वा बद्धं सूक्ष्मेण वाससा”- इति| तर्जन्यङ्गुष्ठाग्रमात्रग्राह्यं चूर्णं मुच्चुटीमात्रम्| गयी तु प्रतिमर्शानन्तरमवपीडप्रधमने प्राह||४६||

अतः परं नस्यानर्होपदेशः- नस्येनेत्यादि| अनार्तवे चेत्यादि चकारादार्तवेऽप्यभ्रे||४७||

इदानीं नस्यव्यापदः कारणसहिताः प्रतिपादयति- तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णेत्यादि| दोषनिमित्ता इति दोषोत्क्लेशनिमित्ताः, क्षयजाश्चेति दोषक्षयजाः||४८||

उक्तमेवार्थं पद्येन स्पष्टीकुर्वन्नाह- भवतश्चात्रेत्यादि| यथाक्रममिति स्नैहिकनस्ये दोषोत्क्लेशजाः, शिरोविरेचने क्षयजाव्यापदो भवन्तीति||४९||

दोषोत्क्लेशनिमित्ता इत्यादि| शमनशोधनैरिति तत्राल्पे शमनं, प्रभूते शोधनम्||५०||

प्रतिमर्शप्रमाणमाह- ईषदित्यादि| वृद्धवाग्भटे चान्यथा प्रतिमर्शप्रमाणम्| तथा च- “प्रमाणं प्रतिमर्शस्य बिन्दुद्वितयमिष्यते| बिन्दुर्वा येन चोत्क्लेशो नानुत्क्लिष्टस्य जायते||निहितो यत्र वा स्नेहो न साक्षादुपलभ्यते”- इति| शिरोविरेचनस्नेहवत् प्रतिमर्शस्नेहोऽपि नाभ्यवहरणीयः| तथाहि विदेहः- “उच्छिङ्घेन्न पिबेत् स्नेहं निष्ठीवेन्मुखमागतम्”- इति| नस्यादिषु नरावस्थिककालस्तन्त्रान्तरादनुसर्तव्यः; तथा च कृष्णात्रेयः- “सप्तवर्षमुपादाय नस्यकर्म चतुर्विधम्| प्रतिमर्शोऽथ वमनं जन्मप्रभृति शस्यते| धूमोऽथ द्वादशे वर्षे कवलः पञ्चमे मतः| दोषव्याधिबलावस्थां वीक्ष्य चैतान् प्रयोजयेत्”- इति||५१-५३||

इदानीं सामान्येन नस्यफलमाह- नस्येन रोगा इत्यादि||५४-५५||

अतः स्नेहान् दोषप्रत्यनीकत्वेन विभजति- तैलमित्यादि||५६-५७||

ततो नस्यमभिधाय शिरोरोगमुखरोगावजयकारणं कवलग्रहमुद्दिशन्नाह- अत ऊर्ध्वमित्यादि| दोषभेदेन त्रिषु स्नैहिकादीनभिधाय रोपणो व्रण इत्यनेन शोणितं चतुर्थमभिहितम्||५८-६०||

मुखस्यात्र कफस्थानत्वात् कफहरं संशोधनमेव कवलं त्रिकटुकादिद्रव्यैर्दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि||६१||

अथ कवलगण्डूषयोः प्रतिस्वं भेदमाह- सुखमित्यादि||६२||

कियन्तं कालं व्याप्य धारणीयस्तदाह- तावच्च धारयितव्य इत्यादि| दोषोऽत्र कफः| नासास्रोतः नासारन्ध्रम्||६३||

शोधनकवलस्य विधानं स्नेहादिष्वपि निर्दिशन्नाह- एवमित्यादि| सम्भृताः सम्यक्कृताः| दोषत इति दोषव्याधिप्रत्यनीकभावेन| दोषग्रहणेन व्याधिः परिगृह्यते, कार्ये कारणोपचारात्||६४||

इदानीं योगादिलक्षणमुद्दिशन्नाह- व्याधेरित्यादि| अत्र स्थानित्वेन शोधनीय एव प्रधानः, तेन व्याधेरपचय इत्यादिकं शुद्धिलक्षणं विशेषेण शोधनीयस्य, सामान्येन पुनः स्नैहिकादीनामपि; मुखपाकादि तु शोधनीयस्यैव, शेषाणां तु द्रव्यगुणादूह्यम्||६५-६६||-

आगन्तुकस्य क्षारादिदाहस्य कवलमुद्दिशन्नाह- तिला नीलोत्पलमित्यादि| एतैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षारादिदाहे कवलः||६७-६८||

लुप्तादिग्रहणगृहीतस्य प्रतिसारणस्य समासेन विधानमुद्दिशन्नाह- विभज्येत्यादि| रसक्रिया फाणिताकृतिः| भेषजं रसवीर्यगुणविपाकैर्वातादिदोषान् तदारब्धरोगांश्च प्रविभज्य, यथास्वं यद्यत्र प्रतिसारणं हितं तत्कृत्वैव मुखरोगिणां कुर्वीत कल्कादिभेदेन चतुर्विधं प्रतिसारणम्| अङ्गुल्यग्रप्रणीतत्वेन कोलास्थिमात्रत्वं प्रतिसारणस्य सूचयति| तथा च शालाक्ये- “कोलास्थिमात्रेण पिण्डेन यथादोषं यथाव्याधि पञ्च सप्त वा वारान् हीनमध्यमोत्तमेषु व्याधिषु च प्रतिसारणं कुर्वीत| न चैनमतिघर्षयेत्| अतिघर्षणादोषचोषदाहक्लेदश्वयथुतृष्णाभक्तच्छन्दवाक्सङ्गा भवन्ति, असम्यक्प्रतिसारणात् पैच्छिल्यगुरुत्वानन्नाभिलाषप्रमोहविकारानुपशयाः, सम्यक्प्रतिसारणाद्वैशद्यं लाघवं क्षवथुरप्रसेकोऽन्नाभिलाषश्च”- इति||६९||-

तस्मिन् योगमित्यादि| योगादन्यः अयोगः, स पुनरिह हीनयोगोऽतियोगश्च| अयोगं चेति चकारेण योगायोगातियोगचिकित्सितं समुच्चीयते| दोषघ्नमिति येन दोषेण वातादिना मुखरोग आरब्धः| (अत्र च कृष्णात्रेयः,- “सप्तवर्षमुपादाय नस्यकर्म चतुर्विधम्| प्रतिमर्शोऽथ वमनं जन्मप्रभृति शस्यते| धूमो द्वादशवर्षस्य कवलः पञ्चमे ततः| दोषव्याधिबलावस्थां वीक्ष्य चैतान् प्रयोजयेत्”- इति)||७०-७१||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां समस्तनिबन्धार्थज्ञापिकायां सुश्रुतटीकायां चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||