Adhikarana విస్ఫోటనిదానం, సంప్రాప్తిశ్చ (౧-౨) · Śloka ౨
అథ విస్ఫోటనిదానం |
కట్వమ్లతీక్ష్ణోష్ణవిదాహిరూక్షక్షారైరజీర్ణాధ్యశనాతపైశ్చ |
తథర్తుదోషేణ విపర్యయేణ కుప్యంతి దోషాః పవనాదయస్తు ||1||
త్వచమాశ్రిత్య తే రక్తమాంసాస్థీని ప్రదూష్య చ |
ఘోరాన్ కుర్వంతి విస్ఫోటాన్ సర్వాన్ జ్వరపురఃసరాన్ ||2||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రాయేణ దోషదూష్యచికిత్సాసామ్యాద్విస్ఫోటనిదానమాహ– కట్విత్యాది| అజీర్ణాధ్యశనాతపైశ్చేతి అజీర్ణాశనమపక్వద్రవ్యస్యాశనం, అధ్యశనమజీర్ణే భోజనం; అథవా అజీర్ణం స్వరూపతో హేతురధ్యశనం చ| ఋతుదోషేణేతి శీతోష్ణాదీనామతియోగేన| విపర్యయేణేతి ఋతువిపర్యయశ్చ ఋతుస్వభావస్యాన్యథాభావః| ఏభిర్హేతుభిర్యథాసంభవం ప్రత్యేకం దోషత్రయప్రకోపో బోద్ధవ్యః| జ్వరపురఃసరానిత్యనేన జ్వరస్య పూర్వరూపతాం దర్శయతి||1-2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రాయేణ దోషదూష్యచికిత్సితత్వతుల్యత్వాదతోऽనంతరం విస్ఫోటనిదానారంభః, తస్య నిదానమాహ– కట్విత్యాది| అజీర్ణాశనమపక్వద్రవ్యాశనం| అధ్యశనమజీర్ణభోజనం| అథర్తుదోషేణ విపర్యయేణేతి శీతోష్ణాదేరతియోగేన ఋతుదోషః, ఋతువిపర్యయః ఋతుస్వభావస్యాన్యథాభావాత్; ఏభిర్హేతుభిః యథాసంభవం ప్రత్యేకం దోషత్రయప్రకోపో బోద్ధవ్యః| విస్ఫోటకసంప్రాప్తిమాహ– త్వచమిత్యాది| జ్వరపురఃసరానిత్యనేన జ్వరస్య పూర్వరూపతాం దర్శయతి||1-2||
Adhikarana విస్ఫోటసామాన్యలింగం, వాతజ-పిత్తజ-కఫజ-ద్వంద్వజవిస్ఫోటలక్షణం చ (౩-౭) · Śloka ౮
అగ్నిదగ్ధనిభాః స్ఫోటాః సజ్వరా రక్తపిత్తజాః |
క్వచిత్ సర్వత్ర వా దేహే విస్ఫోటా ఇతి తే స్మృతాః ||3||
(సు. ని. అ. 13) |
శిరోరుక్ శూలభూయిష్ఠం జ్వరస్తృట్ పర్వభేదనం |
సకృష్ణవర్ణతా చేతి వాతవిస్ఫోటలక్షణం ||4||
జ్వరదాహరుజాస్రావపాకతృష్ణాభిరన్వితం |
పీతలోహితవర్ణం చ పిత్తవిస్ఫోటలక్షణం ||5||
ఛర్ద్యరోచకజాడ్యాని కండూకాఠిన్యపాండుతాః |
అవేదనశ్చిరాత్పాకీ స విస్ఫోటః కఫాత్మకః ||6||
వాతపిత్తకృతో యస్తు కురుతే తీవ్రవేదనాం |
కండూస్తైమిత్యగురుభిర్జానీయాత్ కఫవాతికం ||7||
కండూర్దాహో జ్వరశ్ఛర్దిరేతైస్తు కఫపైత్తికః |8|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విస్ఫోటస్వరూపమాహ– అగ్నిదగ్ధనిభా ఇత్యాది| రక్తపిత్తజా ఇతి సర్వత్రైవ విస్ఫోటే రక్తపిత్తయోరవ్యభిచారిత్వం, యథా శూలే వాతస్య; వాతానుబంధోऽప్యత్ర బోద్ధవ్యః| యదాహ భోజః– “యదా రక్తం చ పిత్తం చ వాతేనానుగతం త్వచి| అగ్నిదగ్ధనిభాన్ స్ఫోటాన్ కురుతః సర్వదేహగాన్|| సజ్వరాన్ సపరీదాహాన్ విద్యాద్విస్ఫోటకాంస్తు తాన్||” ఇతి||3-7||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విస్ఫోటకసామాన్యలింగమాహ– అగ్నీత్యాది| సజ్వరా ఇతి జ్వరస్తేషాం పూర్వరూపత్వేన జ్ఞేయః| రక్తపిత్తజా ఇతి సర్వవిస్ఫోటేషు రక్తపిత్తయోరవ్యభిచారిత్వం సూచితం శూలేషు వాతస్యేవ| యదుక్తం భోజే– “యదా రక్తం చ పిత్తం చ వాతేనానుగతం త్వచి| అగ్నిదగ్ధనిభాన్ స్ఫోటాంకురుతః సర్వదేహగాన్|| సజ్వరాన్సపరీదాహాన్ విద్యాద్విస్ఫోటకాంస్తు తాన్|” ఇతి| క్వచిదితి క్వచిచ్ఛరీరదేశే| వాతికవిస్ఫోటమాహ– శిర ఇత్యాది| శూలం శరీరస్య తోదరూపం, పర్వభేదనం సంధిస్ఫుటనం| పైత్తికమాహ– జ్వరేత్యాది| సుగమం| శ్లైష్మికమాహ– ఛర్దీత్యాది| వాతపైత్తికమాహ– వాతేత్యాది సుగమం| కఫజప్రసంగాత్ కఫపైత్తికమాహ– కండూరిత్యాది| ఏతైర్లక్షణైః కఫపైత్తికో జ్ఞేయః| కఫవాతికమాహ– కండ్వితి| స్తైమిత్యమితి నిశ్చలత్వం||3-7||
Adhikarana త్రిదోషజవిస్ఫోటలక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
మధ్యే నిమ్నోన్నతోऽంతే చ కఠినోऽల్పప్రపాకవాన్ ||8||
దాహరాగతృషామోహచ్ఛర్దిమూర్ఛారుజాజ్వరాః |
ప్రలాపో వేపథుస్తంద్రా సోऽసాధ్యః స్యాత్త్రిదోషజః ||9||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికలక్షణమాహ– మధ్య ఇత్యాది| మధ్యే నిమ్నోన్నతోऽంతే చేతి మధ్యే నిమ్నోऽంతే చోన్నత ఇత్యర్థః| నిమ్నోన్నత ఇతి ప్రయోగోऽసిద్ధస్యానిత్యత్వేన| ఏవం సంపూర్ణలక్షణో యస్త్రిదోషజః సోऽసాధ్యః||8-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిదోషజమాహ– మధ్య ఇతి| మధ్యే నిమ్నః, అంతే చోన్నత ఇత్యర్థః| అల్పప్రపాకత ఇతి అల్పపాకవానిత్యర్థః| మోహ ఇంద్రియాణాం| ఏవం సంపూర్ణలక్షణో యస్త్రిదోషజః సోऽసాధ్యః||8-9||
Adhikarana రక్తజవిస్ఫోటలక్షణం, సాధ్యాసాధ్యవిచారశ్చ (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
రక్తా రక్తసముత్థానా గుంజావిద్రుమసన్నిభాః |
వేదితవ్యాస్తు రక్తేన పైత్తికేన చ హేతునా ||10||
న తే సిద్ధిం సమాయాంతి సిద్ధైర్యోగశతైరపి |
ఏకదోషోత్థితః సాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యో ద్విదోషజః |
సర్వదోషోత్థితో ఘోరస్త్వసాధ్యో భూర్యుపద్రవః ||11||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజలక్షణమాహ– రక్తా ఇత్యాది| రక్తసముత్థానా ఇతి లక్ష్యపదం, వేదితవ్యాస్తు రక్తేనేతి లక్షణపదం, అశ్మరీహేతుః తత్పూర్వమితి యథా; అయమర్థః– రక్తసముత్థానాశ్చ విస్ఫోటా భవంతి తే చ కథం విజ్ఞేయా ఇత్యత ఉక్తం– వేదితవ్యాస్తు రక్తేనతి; అథవా రక్తసముత్థానా ఇతి రక్తం సముత్థాపయంతీతి నిరుచ్య రక్తచ్ఛర్దనమభిమతమాచార్యస్య, వేదితవ్యాస్తు రక్తేనేతి పదస్య కారణద్యోతకస్యావ్యవస్థానాత్| ఘోరోऽత్యంతదుఃఖదః| భూర్యుపద్రవ ఇతి అత్ర విసర్పోక్త ఏవోపద్రవో జ్ఞేయః||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజమాహ– రక్తా ఇత్యాది| రక్తా రక్తవర్ణాః, రక్తసముత్థానా ఇతి రక్తసముత్థానాశ్చ విస్ఫోటా భవంతీత్యర్థః| తే చ పిత్తహేతుభిః కుపిత్తేన రక్తేన వేదితవ్యాః, రక్తేనేతి లక్షణపదం, యథాऽశ్మరీహేతు తత్పూర్వమితి| ఘోర ఇతి అత్యంతదుఃఖప్రదః| భూర్యుపద్రవ ఇతి బహూపద్రవః, అత్ర విసర్పోక్తా ఏవోపద్రవా జ్ఞేయాః||10-11||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౩
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే విస్ఫోటనిదానం సమాప్తం ||53||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం విస్ఫోటనిదానం సమాప్తం||53||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం విస్ఫోటనిదానం||53||