Adhikarana ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಂ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ (೧-೨) · Śloka ೨
ಅಥ ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಮ್ |
ಕಟ್ವಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವಿದಾಹಿರೂಕ್ಷಕ್ಷಾರೈರಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾತಪೈಶ್ಚ |
ತಥರ್ತುದೋಷೇಣ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ದೋಷಾಃ ಪವನಾದಯಸ್ತು ||೧||
ತ್ವಚಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತೇ ರಕ್ತಮಾಂಸಾಸ್ಥೀನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಚ |
ಘೋರಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಿಸ್ಫೋಟಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಜ್ವರಪುರಃಸರಾನ್ ||೨||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪ್ರಾಯೇಣ ದೋಷದೂಷ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಮ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾತಪೈಶ್ಚೇತಿ ಅಜೀರ್ಣಾಶನಮಪಕ್ವದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಶನಮ್, ಅಧ್ಯಶನಮಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಮ್; ಅಥವಾ ಅಜೀರ್ಣಂ ಸ್ವರೂಪತೋ ಹೇತುರಧ್ಯಶನಂ ಚ| ಋತುದೋಷೇಣೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಮತಿಯೋಗೇನ| ವಿಪರ್ಯಯೇಣೇತಿ ಋತುವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚ ಋತುಸ್ವಭಾವಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಭಾವಃ| ಏಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಜ್ವರಪುರಃಸರಾನಿತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ||೧-೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪ್ರಾಯೇಣ ದೋಷದೂಷ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವತುಲ್ಯತ್ವಾದತೋಽನನ್ತರಂ ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ, ತಸ್ಯ ನಿದಾನಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾಶನಮಪಕ್ವದ್ರವ್ಯಾಶನಮ್| ಅಧ್ಯಶನಮಜೀರ್ಣಭೋಜನಮ್| ಅಥರ್ತುದೋಷೇಣ ವಿಪರ್ಯಯೇಣೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೇರತಿಯೋಗೇನ ಋತುದೋಷಃ, ಋತುವಿಪರ್ಯಯಃ ಋತುಸ್ವಭಾವಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಭಾವಾತ್; ಏಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ವಿಸ್ಫೋಟಕಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತ್ವಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಪುರಃಸರಾನಿತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ||೧-೨||
Adhikarana ವಿಸ್ಫೋಟಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಂ, ವಾತಜ-ಪಿತ್ತಜ-ಕಫಜ-ದ್ವನ್ದ್ವಜವಿಸ್ಫೋಟಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೩-೭) · Śloka ೮
ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಾಃ ಸ್ಫೋಟಾಃ ಸಜ್ವರಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾಃ |
ಕ್ವಚಿತ್ ಸರ್ವತ್ರ ವಾ ದೇಹೇ ವಿಸ್ಫೋಟಾ ಇತಿ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೩||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
ಶಿರೋರುಕ್ ಶೂಲಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಜ್ವರಸ್ತೃಟ್ ಪರ್ವಭೇದನಮ್ |
ಸಕೃಷ್ಣವರ್ಣತಾ ಚೇತಿ ವಾತವಿಸ್ಫೋಟಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪||
ಜ್ವರದಾಹರುಜಾಸ್ರಾವಪಾಕತೃಷ್ಣಾಭಿರನ್ವಿತಮ್ |
ಪೀತಲೋಹಿತವರ್ಣಂ ಚ ಪಿತ್ತವಿಸ್ಫೋಟಲಕ್ಷಣಮ್ ||೫||
ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಜಾಡ್ಯಾನಿ ಕಣ್ಡೂಕಾಠಿನ್ಯಪಾಣ್ಡುತಾಃ |
ಅವೇದನಶ್ಚಿರಾತ್ಪಾಕೀ ಸ ವಿಸ್ಫೋಟಃ ಕಫಾತ್ಮಕಃ ||೬||
ವಾತಪಿತ್ತಕೃತೋ ಯಸ್ತು ಕುರುತೇ ತೀವ್ರವೇದನಾಮ್ |
ಕಣ್ಡೂಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗುರುಭಿರ್ಜಾನೀಯಾತ್ ಕಫವಾತಿಕಮ್ ||೭||
ಕಣ್ಡೂರ್ದಾಹೋ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿರೇತೈಸ್ತು ಕಫಪೈತ್ತಿಕಃ |೮|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಿಸ್ಫೋಟಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾ ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ವಿಸ್ಫೋಟೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಂ, ಯಥಾ ಶೂಲೇ ವಾತಸ್ಯ; ವಾತಾನುಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಯದಾ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಾತೇನಾನುಗತಂ ತ್ವಚಿ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಾನ್ ಸ್ಫೋಟಾನ್ ಕುರುತಃ ಸರ್ವದೇಹಗಾನ್|| ಸಜ್ವರಾನ್ ಸಪರೀದಾಹಾನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಾಂಸ್ತು ತಾನ್||” ಇತಿ||೩-೭||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಿಸ್ಫೋಟಕಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಅಗ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಜ್ವರಾ ಇತಿ ಜ್ವರಸ್ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾ ಇತಿ ಸರ್ವವಿಸ್ಫೋಟೇಷು ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಂ ಸೂಚಿತಂ ಶೂಲೇಷು ವಾತಸ್ಯೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಯದಾ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಾತೇನಾನುಗತಂ ತ್ವಚಿ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಾನ್ ಸ್ಫೋಟಾನ್ಕುರುತಃ ಸರ್ವದೇಹಗಾನ್|| ಸಜ್ವರಾನ್ಸಪರೀದಾಹಾನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಾಂಸ್ತು ತಾನ್|” ಇತಿ| ಕ್ವಚಿದಿತಿ ಕ್ವಚಿಚ್ಛರೀರದೇಶೇ| ವಾತಿಕವಿಸ್ಫೋಟಮಾಹ– ಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಂ ಶರೀರಸ್ಯ ತೋದರೂಪಂ, ಪರ್ವಭೇದನಂ ಸನ್ಧಿಸ್ಫುಟನಮ್| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ ಸುಗಮಮ್| ಕಫಜಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಕಫಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಕಫಪೈತ್ತಿಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಕಫವಾತಿಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡ್ವಿತಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಲತ್ವಮ್||೩-೭||
Adhikarana ತ್ರಿದೋಷಜವಿಸ್ಫೋಟಲಕ್ಷಣಮ್ (೮-೯) · Śloka ೯
ಮಧ್ಯೇ ನಿಮ್ನೋನ್ನತೋಽನ್ತೇ ಚ ಕಠಿನೋಽಲ್ಪಪ್ರಪಾಕವಾನ್ ||೮||
ದಾಹರಾಗತೃಷಾಮೋಹಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾರುಜಾಜ್ವರಾಃ |
ಪ್ರಲಾಪೋ ವೇಪಥುಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ ||೯||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯೇ ನಿಮ್ನೋನ್ನತೋಽನ್ತೇ ಚೇತಿ ಮಧ್ಯೇ ನಿಮ್ನೋಽನ್ತೇ ಚೋನ್ನತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಮ್ನೋನ್ನತ ಇತಿ ಪ್ರಯೋಗೋಽಸಿದ್ಧಸ್ಯಾನಿತ್ಯತ್ವೇನ| ಏವಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣೋ ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ||೮-೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ಮಧ್ಯ ಇತಿ| ಮಧ್ಯೇ ನಿಮ್ನಃ, ಅನ್ತೇ ಚೋನ್ನತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಪ್ರಪಾಕತ ಇತಿ ಅಲ್ಪಪಾಕವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೋಹ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್| ಏವಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣೋ ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ||೮-೯||
Adhikarana ರಕ್ತಜವಿಸ್ಫೋಟಲಕ್ಷಣಂ, ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಚಾರಶ್ಚ (೧೦-೧೧) · Śloka ೧೧
ರಕ್ತಾ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾ ಗುಞ್ಜಾವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ |
ವೇದಿತವ್ಯಾಸ್ತು ರಕ್ತೇನ ಪೈತ್ತಿಕೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ||೧೦||
ನ ತೇ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಾಯಾನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೈರ್ಯೋಗಶತೈರಪಿ |
ಏಕದೋಷೋತ್ಥಿತಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ದ್ವಿದೋಷಜಃ |
ಸರ್ವದೋಷೋತ್ಥಿತೋ ಘೋರಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯೋ ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಃ ||೧೧||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಂ, ವೇದಿತವ್ಯಾಸ್ತು ರಕ್ತೇನೇತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಮ್, ಅಶ್ಮರೀಹೇತುಃ ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಯಥಾ; ಅಯಮರ್ಥಃ– ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾಶ್ಚ ವಿಸ್ಫೋಟಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಚ ಕಥಂ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ವೇದಿತವ್ಯಾಸ್ತು ರಕ್ತೇನತಿ; ಅಥವಾ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾ ಇತಿ ರಕ್ತಂ ಸಮುತ್ಥಾಪಯನ್ತೀತಿ ನಿರುಚ್ಯ ರಕ್ತಚ್ಛರ್ದನಮಭಿಮತಮಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ, ವೇದಿತವ್ಯಾಸ್ತು ರಕ್ತೇನೇತಿ ಪದಸ್ಯ ಕಾರಣದ್ಯೋತಕಸ್ಯಾವ್ಯವಸ್ಥಾನಾತ್| ಘೋರೋಽತ್ಯನ್ತದುಃಖದಃ| ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವ ಇತಿ ಅತ್ರ ವಿಸರ್ಪೋಕ್ತ ಏವೋಪದ್ರವೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೦-೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ರಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾ ರಕ್ತವರ್ಣಾಃ, ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಾಶ್ಚ ವಿಸ್ಫೋಟಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಚ ಪಿತ್ತಹೇತುಭಿಃ ಕುಪಿತ್ತೇನ ರಕ್ತೇನ ವೇದಿತವ್ಯಾಃ, ರಕ್ತೇನೇತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಂ, ಯಥಾಽಶ್ಮರೀಹೇತು ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ| ಘೋರ ಇತಿ ಅತ್ಯನ್ತದುಃಖಪ್ರದಃ| ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವ ಇತಿ ಬಹೂಪದ್ರವಃ, ಅತ್ರ ವಿಸರ್ಪೋಕ್ತಾ ಏವೋಪದ್ರವಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೧೦-೧೧||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೫೩
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ಫೋಟನಿದಾನಮ್||೫೩||