Adhikarana વિસ્ફોટનિદાનં, સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ (૧-૨) · Śloka ૨
અથ વિસ્ફોટનિદાનમ્ |
કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્ષારૈરજીર્ણાધ્યશનાતપૈશ્ચ |
તથર્તુદોષેણ વિપર્યયેણ કુપ્યન્તિ દોષાઃ પવનાદયસ્તુ ||૧||
ત્વચમાશ્રિત્ય તે રક્તમાંસાસ્થીનિ પ્રદૂષ્ય ચ |
ઘોરાન્ કુર્વન્તિ વિસ્ફોટાન્ સર્વાન્ જ્વરપુરઃસરાન્ ||૨||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
પ્રાયેણ દોષદૂષ્યચિકિત્સાસામ્યાદ્વિસ્ફોટનિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| અજીર્ણાધ્યશનાતપૈશ્ચેતિ અજીર્ણાશનમપક્વદ્રવ્યસ્યાશનમ્, અધ્યશનમજીર્ણે ભોજનમ્; અથવા અજીર્ણં સ્વરૂપતો હેતુરધ્યશનં ચ| ઋતુદોષેણેતિ શીતોષ્ણાદીનામતિયોગેન| વિપર્યયેણેતિ ઋતુવિપર્યયશ્ચ ઋતુસ્વભાવસ્યાન્યથાભાવઃ| એભિર્હેતુભિર્યથાસમ્ભવં પ્રત્યેકં દોષત્રયપ્રકોપો બોદ્ધવ્યઃ| જ્વરપુરઃસરાનિત્યનેન જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપતાં દર્શયતિ||૧-૨||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
પ્રાયેણ દોષદૂષ્યચિકિત્સિતત્વતુલ્યત્વાદતોઽનન્તરં વિસ્ફોટનિદાનારમ્ભઃ, તસ્ય નિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| અજીર્ણાશનમપક્વદ્રવ્યાશનમ્| અધ્યશનમજીર્ણભોજનમ્| અથર્તુદોષેણ વિપર્યયેણેતિ શીતોષ્ણાદેરતિયોગેન ઋતુદોષઃ, ઋતુવિપર્યયઃ ઋતુસ્વભાવસ્યાન્યથાભાવાત્; એભિર્હેતુભિઃ યથાસમ્ભવં પ્રત્યેકં દોષત્રયપ્રકોપો બોદ્ધવ્યઃ| વિસ્ફોટકસમ્પ્રાપ્તિમાહ– ત્વચમિત્યાદિ| જ્વરપુરઃસરાનિત્યનેન જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપતાં દર્શયતિ||૧-૨||
Adhikarana વિસ્ફોટસામાન્યલિઙ્ગં, વાતજ-પિત્તજ-કફજ-દ્વન્દ્વજવિસ્ફોટલક્ષણં ચ (૩-૭) · Śloka ૮
અગ્નિદગ્ધનિભાઃ સ્ફોટાઃ સજ્વરા રક્તપિત્તજાઃ |
ક્વચિત્ સર્વત્ર વા દેહે વિસ્ફોટા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ||૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૩) |
શિરોરુક્ શૂલભૂયિષ્ઠં જ્વરસ્તૃટ્ પર્વભેદનમ્ |
સકૃષ્ણવર્ણતા ચેતિ વાતવિસ્ફોટલક્ષણમ્ ||૪||
જ્વરદાહરુજાસ્રાવપાકતૃષ્ણાભિરન્વિતમ્ |
પીતલોહિતવર્ણં ચ પિત્તવિસ્ફોટલક્ષણમ્ ||૫||
છર્દ્યરોચકજાડ્યાનિ કણ્ડૂકાઠિન્યપાણ્ડુતાઃ |
અવેદનશ્ચિરાત્પાકી સ વિસ્ફોટઃ કફાત્મકઃ ||૬||
વાતપિત્તકૃતો યસ્તુ કુરુતે તીવ્રવેદનામ્ |
કણ્ડૂસ્તૈમિત્યગુરુભિર્જાનીયાત્ કફવાતિકમ્ ||૭||
કણ્ડૂર્દાહો જ્વરશ્છર્દિરેતૈસ્તુ કફપૈત્તિકઃ |૮|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
વિસ્ફોટસ્વરૂપમાહ– અગ્નિદગ્ધનિભા ઇત્યાદિ| રક્તપિત્તજા ઇતિ સર્વત્રૈવ વિસ્ફોટે રક્તપિત્તયોરવ્યભિચારિત્વં, યથા શૂલે વાતસ્ય; વાતાનુબન્ધોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ| યદાહ ભોજઃ– “યદા રક્તં ચ પિત્તં ચ વાતેનાનુગતં ત્વચિ| અગ્નિદગ્ધનિભાન્ સ્ફોટાન્ કુરુતઃ સર્વદેહગાન્|| સજ્વરાન્ સપરીદાહાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાંસ્તુ તાન્||” ઇતિ||૩-૭||–
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
વિસ્ફોટકસામાન્યલિઙ્ગમાહ– અગ્નીત્યાદિ| સજ્વરા ઇતિ જ્વરસ્તેષાં પૂર્વરૂપત્વેન જ્ઞેયઃ| રક્તપિત્તજા ઇતિ સર્વવિસ્ફોટેષુ રક્તપિત્તયોરવ્યભિચારિત્વં સૂચિતં શૂલેષુ વાતસ્યેવ| યદુક્તં ભોજે– “યદા રક્તં ચ પિત્તં ચ વાતેનાનુગતં ત્વચિ| અગ્નિદગ્ધનિભાન્ સ્ફોટાન્કુરુતઃ સર્વદેહગાન્|| સજ્વરાન્સપરીદાહાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાંસ્તુ તાન્|” ઇતિ| ક્વચિદિતિ ક્વચિચ્છરીરદેશે| વાતિકવિસ્ફોટમાહ– શિર ઇત્યાદિ| શૂલં શરીરસ્ય તોદરૂપં, પર્વભેદનં સન્ધિસ્ફુટનમ્| પૈત્તિકમાહ– જ્વરેત્યાદિ| સુગમમ્| શ્લૈષ્મિકમાહ– છર્દીત્યાદિ| વાતપૈત્તિકમાહ– વાતેત્યાદિ સુગમમ્| કફજપ્રસઙ્ગાત્ કફપૈત્તિકમાહ– કણ્ડૂરિત્યાદિ| એતૈર્લક્ષણૈઃ કફપૈત્તિકો જ્ઞેયઃ| કફવાતિકમાહ– કણ્ડ્વિતિ| સ્તૈમિત્યમિતિ નિશ્ચલત્વમ્||૩-૭||
Adhikarana ત્રિદોષજવિસ્ફોટલક્ષણમ્ (૮-૯) · Śloka ૯
મધ્યે નિમ્નોન્નતોઽન્તે ચ કઠિનોઽલ્પપ્રપાકવાન્ ||૮||
દાહરાગતૃષામોહચ્છર્દિમૂર્છારુજાજ્વરાઃ |
પ્રલાપો વેપથુસ્તન્દ્રા સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્ત્રિદોષજઃ ||૯||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– મધ્ય ઇત્યાદિ| મધ્યે નિમ્નોન્નતોઽન્તે ચેતિ મધ્યે નિમ્નોઽન્તે ચોન્નત ઇત્યર્થઃ| નિમ્નોન્નત ઇતિ પ્રયોગોઽસિદ્ધસ્યાનિત્યત્વેન| એવં સમ્પૂર્ણલક્ષણો યસ્ત્રિદોષજઃ સોઽસાધ્યઃ||૮-૯||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ત્રિદોષજમાહ– મધ્ય ઇતિ| મધ્યે નિમ્નઃ, અન્તે ચોન્નત ઇત્યર્થઃ| અલ્પપ્રપાકત ઇતિ અલ્પપાકવાનિત્યર્થઃ| મોહ ઇન્દ્રિયાણામ્| એવં સમ્પૂર્ણલક્ષણો યસ્ત્રિદોષજઃ સોઽસાધ્યઃ||૮-૯||
Adhikarana રક્તજવિસ્ફોટલક્ષણં, સાધ્યાસાધ્યવિચારશ્ચ (૧૦-૧૧) · Śloka ૧૧
રક્તા રક્તસમુત્થાના ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ |
વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેન પૈત્તિકેન ચ હેતુના ||૧૦||
ન તે સિદ્ધિં સમાયાન્તિ સિદ્ધૈર્યોગશતૈરપિ |
એકદોષોત્થિતઃ સાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો દ્વિદોષજઃ |
સર્વદોષોત્થિતો ઘોરસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્રવઃ ||૧૧||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
રક્તજલક્ષણમાહ– રક્તા ઇત્યાદિ| રક્તસમુત્થાના ઇતિ લક્ષ્યપદં, વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનેતિ લક્ષણપદમ્, અશ્મરીહેતુઃ તત્પૂર્વમિતિ યથા; અયમર્થઃ– રક્તસમુત્થાનાશ્ચ વિસ્ફોટા ભવન્તિ તે ચ કથં વિજ્ઞેયા ઇત્યત ઉક્તમ્– વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનતિ; અથવા રક્તસમુત્થાના ઇતિ રક્તં સમુત્થાપયન્તીતિ નિરુચ્ય રક્તચ્છર્દનમભિમતમાચાર્યસ્ય, વેદિતવ્યાસ્તુ રક્તેનેતિ પદસ્ય કારણદ્યોતકસ્યાવ્યવસ્થાનાત્| ઘોરોઽત્યન્તદુઃખદઃ| ભૂર્યુપદ્રવ ઇતિ અત્ર વિસર્પોક્ત એવોપદ્રવો જ્ઞેયઃ||૧૦-૧૧||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
રક્તજમાહ– રક્તા ઇત્યાદિ| રક્તા રક્તવર્ણાઃ, રક્તસમુત્થાના ઇતિ રક્તસમુત્થાનાશ્ચ વિસ્ફોટા ભવન્તીત્યર્થઃ| તે ચ પિત્તહેતુભિઃ કુપિત્તેન રક્તેન વેદિતવ્યાઃ, રક્તેનેતિ લક્ષણપદં, યથાઽશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વમિતિ| ઘોર ઇતિ અત્યન્તદુઃખપ્રદઃ| ભૂર્યુપદ્રવ ઇતિ બહૂપદ્રવઃ, અત્ર વિસર્પોક્તા એવોપદ્રવા જ્ઞેયાઃ||૧૦-૧૧||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૫૩
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને વિસ્ફોટનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિસ્ફોટનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૩||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વિસ્ફોટનિદાનમ્||૫૩||