Adhikarana మసూరికాయా నిదానపూర్వికా సంప్రాప్తిః, పూర్వరూపం చ (౧-౩) · Śloka ౪
అథ మసూరికానిదానం |
కట్వమ్లలవణక్షారవిరుద్ధాధ్యశనాశనైః |
దుష్టనిష్పావశాకాద్యైః ప్రదుష్టపవనోదకైః ||1||
క్రూరగ్రహేక్షణాచ్చాపి దేశే దోషాః సముద్ధతాః |
జనయంతి శరీరేऽస్మిన్ దుష్టరక్తేన సంగతాః ||2||
మసూరాకృతిసంస్థానాః పిడకాః స్యుర్మసూరికాః |
తాసాం పూర్వం జ్వరః కండూర్గాత్రభంగోऽరతిర్భ్రమః ||3||
త్వచి శోథః సవైవర్ణ్యో నేత్రరాగశ్చ జాయతే |4|
View original
अथ मसूरिकानिदानम् |
कट्वम्ललवणक्षारविरुद्धाध्यशनाशनैः |
दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः ||१||
क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः |
जनयन्ति शरीरेऽस्मिन् दुष्टरक्तेन सङ्गताः ||२||
मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युर्मसूरिकाः |
तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः ||३||
त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागश्च जायते |४|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విస్ఫోటప్రభేదత్వాత్ ప్రాయేణ తుల్యనిదానత్వాచ్చ మసూరికానిదానం| తస్యా నిదానపూర్వికాం సంప్రాప్తిమాహ– కట్వమ్లేత్యాది| విరుద్ధాధ్యశనాశనైరితి విరుద్ధైరన్నైరధ్యశనైశ్చ, ‘విరుద్ధాధ్యశనేన తు’ ఇతి పాఠో వా| దుష్టనిష్పావశాకాద్యైరితి దుష్టం వ్యాపన్నమన్నం, నిష్పావః శింబిబీజం, ఆద్యశబ్దాన్మధ్వాలుకాదిగ్రహణం| ప్రదుష్టపవనోదకైరితి విషకుసుమాదిసంస్పర్శాత్ ప్రదుష్టః పవనస్తథోదకం చ, తైః| క్రూరగ్రహేక్షణాచ్చేతి శనైశ్చరాదయో దేశక్షోభకరాః క్రూరగ్రహాస్తేషామీక్షణాత్| దుష్టరక్తేన సంగతా ఇత్యనేన రక్తస్య కట్వమ్లాదిభిర్హేతుభిర్విశేషేణ కోపం దర్శయతి| అత ఏవోక్తం తంత్రాంతరే– “పిత్తం శోణితసంసృష్టం యదా దూషయతి త్వచం| తదా కరోతి పిడకాః సర్వగాత్రేషు దేహినాం|| మసూరముద్గమాషాణాం తుల్యాః కోలోపమా అపి| మసూరికాస్తు తా జ్ఞేయాః పిత్తరక్తాధికా బుధైః||” ఇతి||1-3||–
Adhikarana వాతజమసూరికాలక్షణం (౪-౫) · Śloka ౬
స్ఫోటాః శ్యావారుణా రూక్షాస్తీవ్రవేదనయాऽన్వితాః ||4||
కఠినాశ్చిరపాకాశ్చ భవంత్యనిలసంభవాః |
సంధ్యస్థిపర్వణాం భేదః కాసః కంపోऽరతిః క్లమః ||5||
శోషస్తాల్వోష్ఠజిహ్వానాం తృష్ణా చారుచిసంయుతా |6|
View original
स्फोटाः श्यावारुणा रूक्षास्तीव्रवेदनयाऽन्विताः ||४||
कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसम्भवाः |
सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिः क्लमः ||५||
शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता |६|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతజామాహ– స్ఫోటా ఇత్యాది| చిరపాకా ఇతి వికారప్రభావాత్||4-5||–
Adhikarana పిత్తజమసూరికాలక్షణం (౬-౭) · Śloka ౮
రక్తాః పీతాసితాః స్ఫోటాః సదాహాస్తీవ్రవేదనాః ||6||
భవంత్యచిరపాకాశ్చ పిత్తకోపసముద్భవాః |
విడ్భేదశ్చాంగమర్దశ్చ దాహస్తృష్ణాऽరుచిస్తథా ||7||
ముఖపాకోऽక్షిరాగశ్చ జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణః |8|
View original
रक्ताः पीतासिताः स्फोटाः सदाहास्तीव्रवेदनाः ||६||
भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः |
विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा ||७||
मुखपाकोऽक्षिरागश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |८|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజామాహ– రక్తా ఇత్యాది| జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణ ఇతి తీవ్రశ్చండవేగః, సుదారుణో బహుదుఃఖేనాతిదుఃసహ||6-7||–
Adhikarana రక్తజ-కఫజమసూరికాలక్షణం (౮-౧౦) · Śloka ౧౦
రక్తజాయాం భవంత్యేతే వికారాః పిత్తలక్షణాః ||8||
కఫప్రసేకః స్తైమిత్యం శిరోరుగ్ గాత్రగౌరవం |
హృల్లాసః సారుచిర్నిద్రా తంద్రాలస్యసమన్వితాః ||9||
శ్వేతాః స్నిగ్ధా భృశం స్థూలాః కండూరా మందవేదనాః |
మసూరికాః కఫోత్థాశ్చ చిరపాకాః ప్రకీర్తితాః ||10||
View original
रक्तजायां भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः ||८||
कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुग् गात्रगौरवम् |
हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रालस्यसमन्विताः ||९||
श्वेताः स्निग्धा भृशं स्थूलाः कण्डूरा मन्दवेदनाः |
मसूरिकाः कफोत्थाश्च चिरपाकाः प्रकीर्तिताः ||१०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజామాహ– రక్తజాయామిత్యాది| ఏతే వికారాః పిత్తలక్షణా ఇతి పిత్తజమసూరీలక్షణత్వేన ఉక్తాః| ‘ రక్తాః పీతాసితాః స్ఫోటా’ ఇత్యాదయో యే యే వికారాస్తే రక్తజాయాం భవంతి| అత్ర కఫజామనుక్త్వైవ పిత్తజాయా అనంతరం రక్తజాయా ఉక్తిః పిత్తలక్షణస్యాతిదిష్టస్యావ్యవహితత్వేన సుఖగ్రహణార్థం, రక్తరససమత్వాత్ రక్తమలత్వాద్వా పిత్తస్య పిత్తజామభిధాయ అస్యాః కథనం, సర్వత్ర కృతస్య సమర్థనాయ||8-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజామాహ– రక్తజాయామిత్యాది| ఏతే వికారాః పిత్తమసూరికాలక్షణత్వేన యే ఉక్తాః ‘రక్తాః పీతాసితాః స్ఫోటాః’ ఇత్యాదయో యే వికారాః తే రక్తజాయాం భవంతి| కఫజామాహ– శ్వేతా ఇత్యాది| సుగమం||8-10||
Adhikarana త్రిదోషజమసూరికాలక్షణం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
నీలాశ్చిపిటవిస్తీర్ణా మధ్యే నిమ్నా మహారుజాః |
చిరపాకాః పూతిస్రావాః ప్రభూతాః సర్వదోషజాః ||11||
కంఠరోధారుచిస్తంభప్రలాపారతిసంయుతాః |
దుశ్చికిత్స్యాః సముద్దిష్టాః పిడకాశ్చర్మసంజ్ఞితాః ||12||
View original
नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजाः |
चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोषजाः ||११||
कण्ठरोधारुचिस्तम्भप्रलापारतिसंयुताः |
दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसञ्ज्ञिताः ||१२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికలక్షణమాహ– నీలా ఇత్యాది| చిపిటవిస్తీర్ణా ఇతి చిపిటః ‘చిఉడా’ ఇతి ఖ్యాతః, తద్వద్విస్తృతాః| చర్మసంజ్ఞితా ఇతి ‘చర్మదల’ ఇతి ఖ్యాతాః||11-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజామాహ– నీలా ఇత్యాది| నీలాశ్చాషపక్షప్రతిమాః| చిపిటవిస్తీర్ణా ఇతి చిపిటాశ్చిఉడా ఇతి ఖ్యాతాః, తద్వద్వితతాః| మధ్యే నిమ్నా ఇత్యుక్తే ప్రాంతోన్నతత్వం జ్ఞేయం| ప్రభూతాః ప్రచురాః కంఠరోధః కంఠగ్రహః, ప్రలాపోऽబద్ధభాషణం, దుశ్చికిత్స్యాః అసాధ్యాః, చర్మసంజ్ఞితా ఇతి ‘ చామఘాంస’ ఇతి ఖ్యాతః||11-12||
Adhikarana రోమాంతికాలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
రోమకూపోన్నతిసమా రాగిణ్యః కఫపిత్తజాః |
కాసారోచకసంయుక్తా రోమాంత్యో జ్వరపూర్వికాః ||13||
View original
रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः |
कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः ||१३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మసూరికాయాః ప్రకారం రోమాంతికామాహ– రోమకూపోన్నతిసమా ఇత్యాది| రాగిణ్య ఇతి లోహితాః, జ్వరపూర్వికా ఇతి జ్వరపూర్వరూపాః||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మసూరికాయాః ప్రకారాంతరం రోమాంతికామాహ– రోమేత్యాది| రోమకూపోచ్ఛ్రాయాః, రాగిణ్య ఇతి లోహితాః, జ్వరపూర్వికా ఇతి జ్వరపూర్వరూపాః||13||
Adhikarana రసాదిసప్తధాతుగతమసూరికాలింగం (౧౪-౨౩) · Śloka ౨౩
తోయబుద్బుదసంకాశాస్త్వగ్గతాస్తు మసూరికాః |
స్వల్పదోషాః ప్రజాయంతే భిన్నాస్తోయం స్రవంతి చ ||14||
రక్తస్థా లోహితాకారాః శీఘ్రపాకాస్తనుత్వచః |
సాధ్యా నాత్యర్థదుష్టాశ్చ భిన్నా రక్తం స్రవంతి చ ||15||
మాంసస్థాః కఠినాః స్నిగ్ధాశ్చిరపాకా ఘనత్వచః |
గాత్రశూలతృషాకండూజ్వరారతిసమన్వితాః ||16||
మేదోజా మండలాకారా మృదవః కించిదున్నతాః |
ఘోరజ్వరపరీతాశ్చ స్థూలాః స్నిగ్ధాః సవేదనాః ||17||
సమ్మోహారతిసంతాపాః కశ్చిదాభ్యో వినిస్తరేత్ |
క్షుద్రా గాత్రసమా రూక్షాశ్చిపిటాః కించిదున్నతాః ||18||
మజ్జోత్థా భృశసమ్మోహవేదనారతిసంయుతాః |
ఛిందంతి మర్మధామాని ప్రాణానాశు హరంతి హి ||19||
భ్రమరేణేవ విద్ధాని కుర్వంత్యస్థీని సర్వతః |
పక్వాభాః పిడకాః స్నిగ్ధాః సూక్ష్మాశ్చాత్యర్థవేదనాః ||20||
స్తైమిత్యారతిసమ్మోహదాహోన్మాదసమన్వితాః |
శుక్రజాయాం మసూర్యాం తు లక్షణాని భవంతి హి ||21||
నిర్దిష్టం కేవలం చిహ్నం దృశ్యతే న తు జీవితం |
దోషమిశ్రాస్తు సప్తైతా ద్రష్టవ్యా దోషలక్షణైః ||22||
త్వగ్గతా రక్తజాశ్చైవ పిత్తజాః శ్లేష్మజాస్తథా |
శ్లేష్మపిత్తకృతాశ్చైవ సుఖసాధ్యా మసూరికాః ||23||
View original
तोयबुद्बुदसङ्काशास्त्वग्गतास्तु मसूरिकाः |
स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च ||१४||
रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः |
साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च ||१५||
मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः |
गात्रशूलतृषाकण्डूज्वरारतिसमन्विताः ||१६||
मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः |
घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः ||१७||
सम्मोहारतिसन्तापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत् |
क्षुद्रा गात्रसमा रूक्षाश्चिपिटाः किञ्चिदुन्नताः ||१८||
मज्जोत्था भृशसम्मोहवेदनारतिसंयुताः |
छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति हि ||१९||
भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः |
पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चात्यर्थवेदनाः ||२०||
स्तैमित्यारतिसम्मोहदाहोन्मादसमन्विताः |
शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति हि ||२१||
निर्दिष्टं केवलं चिह्नं दृश्यते न तु जीवितम् |
दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्रष्टव्या दोषलक्षणैः ||२२||
त्वग्गता रक्तजाश्चैव पित्तजाः श्लेष्मजास्तथा |
श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः ||२३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రసాదిసప్తధాతుగతమసూరికాలింగమాహ– తోయబుద్బుదసంకాశా ఇత్యాది| అత్ర దుష్టదూష్యప్రభావాత్ తోయబుద్బుదసంకాశాదీని దోషలక్షణాని చ భవంతి, దోషమంతరేణ దూష్యదుష్టేరభావాత్; అత ఏవ వక్ష్యతి– “దోషమిశ్రాశ్చ సప్తైతా ద్రష్టవ్యా దోషలక్షణైః|” ఇతి| త్వక్శబ్దేనాత్ర రసోऽభిధీయతే, ధాతుగతప్రస్తావాత్| త్వగ్గతాః సాధ్యాః, అల్పదోషసంబంధాద్రక్తజాయా అపి సాధ్యత్వేనాభిధానాత్| మాంసస్థాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః, అత్యవగాఢదోషదుష్టేః| మేదోజాయాం కశ్చిదాభ్యో వినిస్తరేదిత్యనేనాత్యంతకృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం బోధయతి, అస్థిమధ్యస్థితత్వాన్మజ్జ్ఞః| క్షుద్రా ఇత్యాదినా అస్థిమజ్జగతయోః సమానం లింగం| మజ్జోత్థా ఇత్యత్ర మజ్జగ్రహణాదస్థ్నోऽపి గ్రహణం, ఆధారత్వాత్; అత ఏవ వక్ష్యతి– “భ్రమరేణేవ విద్ధాని కుర్వంత్యస్థీని సర్వతః|” ఇతి| మర్మధామానీతి మర్మస్థానాని| పక్వాభా ఇత్యాదినా శుక్రజాయా లింగం| దృశ్యతే న తు జీవితమితి గంభీరధాతుగతదోషదుష్టేః శుక్రజాయా అసాధ్యత్వం| అస్య న్యాయస్య సమానతయా అస్థిమజ్జగతయోరప్యసాధ్యత్వం బోద్ధవ్యం||14-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రసాదిసప్తధాతుగతమసూరికాయా లింగమాహ– తోయేత్యాది| అత్ర దుష్టదూష్యప్రభావాత్తోయబుద్బుదసంకాశాదీని లక్షణాని దోషలక్షణాని చ భవంతి, దోషమంతరేణ దూష్యదుష్టేరభావాత్| అత ఏవ వక్ష్యతి– “దోషమిశ్రాస్తు సప్తైతా ద్రష్టవ్యా దోషలక్షణైః|” ఇతి| త్వక్శబ్దేనాత్ర రసో గృహ్యతే, ధాతుగతప్రస్తావాత్| త్వగ్గతాః సాధ్యాః, స్వల్పదోషసంబంధాత్| రక్తజామాహ– రక్తోత్థా ఇత్యాది| అత్యర్థం చేన్న దుష్టా తదా సాధ్యా| అత్రాపి స్వల్పదోషానుబంధత్వేన సాధ్యత్వం| మాంసస్థామాహ– మాంసస్థా ఇత్యాది| మాంసస్థాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః, అత్యవగాఢదోషదుష్టేః| మేదోగతామాహ– మేదోజా ఇత్యాది| మృదవో మృదుస్పర్శాః, ఘోరజ్వరపరీతా ఇతి దారుణజ్వరో యతః| సమ్మోహ ఇంద్రియాణాం| కశ్చిదాభ్యో వినిస్తరేదిత్యనేనాత్యంతం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం బోధయతి| అస్థిమజ్జగతామాహ– క్షుద్రా ఇత్యాది| అత్ర అస్థిమజ్జాగతయోః సమానం లక్షణం జ్ఞేయం| మజ్జోత్థా ఇత్యత్ర మజ్జగ్రహణాదస్థ్నోऽపి గ్రహణమాధారత్వాత్, క్షుద్రాః తన్వ్యః, గాత్రసమాః శరీరసమవర్ణాః, చిపిటాః చిఉడాకారాః, అత ఏవ వక్ష్యతి– “భ్రమరేణేవ విద్ధాని భవంత్యస్థీని సర్వతః|” ఇతి| మర్మధామాని మర్మస్థానాని హృదయాదీని| శుక్రగతామాహ– పక్వాభా ఇత్యాది| పక్వాకారా అననుపక్వా| అన్యే ‘పంకాభాః’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కర్దమాభాః| శ్లక్ష్ణాః మసృణాః| చిహ్నం దృశ్యతే న తు జీవితమితి| గంభీరధాతుగతదోషదుష్టేః శుక్రజాయామసాధ్యత్వం బోద్ధవ్యం| ధాతుగతానాం దోషజానామపి సాధ్యత్వమాహ– త్వగ్గతా ఇత్యాది| రసగతాః||14-23||
Adhikarana మసూరికాయాః సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
వాతజా వాతపిత్తోత్థాః శ్లేష్మవాతకృతాశ్చ యాః |
కృచ్ఛ్రసాధ్యతమాస్తస్మాద్యత్నాదేతా ఉపాచరేత్ ||24||
అసాధ్యాః సన్నిపాతోత్థాస్తాసాం వక్ష్యామి లక్షణం |
ప్రవాలసదృశాః కాశ్చిత్ కాశ్చిజ్జంబూఫలోపమాః ||25||
లోహజాలసమాః కాశ్చిదతసీఫలసన్నిభాః |
ఆసాం బహువిధా వర్ణా జాయంతే దోషభేదతః ||26||
View original
वातजा वातपित्तोत्थाः श्लेष्मवातकृताश्च याः |
कृच्छ्रसाध्यतमास्तस्माद्यत्नादेता उपाचरेत् ||२४||
असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् |
प्रवालसदृशाः काश्चित् काश्चिज्जम्बूफलोपमाः ||२५||
लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः |
आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः ||२६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతజా ఇత్యాది| వాతజాదయః సన్నిపాతోత్థాంతా అసాధ్యాః| ఏతాసాం సమ్మూర్ఛనవిశేషజనితవక్ష్యమాణప్రవాలాదివర్ణయోగాదసాధ్యత్వం, తేనైతద్వర్ణవిరహే వాతజాయాశ్చికిత్సావిధిరప్యుక్త ఉపపద్యత ఇతి కేచిత్| అన్యే తు వాతజాదయ ఏతాః స్వరూపత ఏవాసాధ్యాః, చికిత్సోక్తిస్తు వాతజాదీనాం మహాత్యయనిషేధార్థం, లింగాంతరసంభవార్థం చ తాసాం వక్ష్యామి లక్షణమిత్యుక్తమిత్యాహుః| తాసామితి అసాధ్యవాతజాదీనాం| లోహజాలసమా ఇతి జాలం జాలకం గుడకమితి యావత్, తద్వత్కృష్ణవర్ణాః| అతసీఫలసన్నిభా ఇతి ఉమాఫలవర్ణతుల్యవర్ణాః| అనుక్తవర్ణాంతరసంగ్రహార్థమాహ– ఆసాం బహువిధా ఇత్యాది| దోషభేదత ఇతి వాతపిత్తాదిదోషవిశేషాత్, దుష్టివిశేషాదిత్యన్యే||24-26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కష్టసాధ్యా ఆహ– వాతజా ఇత్యాది| ఏతా వాతజాదయః స్వరూపత ఏవ కష్టసాధ్యాః, చికిత్సితోక్తిస్తు వాతజాయా మహాత్యయనిషేధార్థం| అసాధ్యా ఆహ– అసాధ్యా ఇత్యాది| తాసామితి వాతాదీనాం| దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనాద్విశేషవర్ణత్వేన లక్షణమాహ– ప్రవాలేత్యాది| లోహజాలనిభాః లోహజాలకం లోహగులికం, తద్వత్కృష్ణవర్ణాః, కశ్చిదతసీఫలతుల్యవర్ణాః| అనుక్తవర్ణాంతరసంగ్రహార్థమాహ– ఆసామిత్యాది| ఆసాం మసూరికాణాం వర్ణా బహువిధా జాయంతే| కథమిత్యాహ– దోషభేదత ఇత్యాది| వాతపిత్తాదిదోషవిశేషాత్, దుష్టివిశేషాదిత్యర్థః||24-26||
Adhikarana సర్వమసూరికాయా ఆవస్థికం లక్షణం (౨౭-౨౯) · Śloka ౨౯
కాసో హిక్కా ప్రమేహశ్చ జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణః |
ప్రలాపశ్చారతిర్మూర్ఛా తృష్ణా దాహోऽతిఘూర్ణతా ||27||
ముఖేన ప్రస్రవేద్రక్తం తథా ఘ్రాణేన చక్షుషా |
కంఠే ఘుర్ఘురకం కృత్వా శ్వసిత్యత్యర్థవేదనం ||28||
మసూరికాభిభూతస్య యస్యైతాని భిషగ్వరైః |
లక్షణాని చ దృశ్యంతే న దద్యాదత్ర భేషజం ||29||
View original
कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |
प्रलापश्चारतिर्मूर्छा तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता ||२७||
मुखेन प्रस्रवेद्रक्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा |
कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थवेदनम् ||२८||
मसूरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिषग्वरैः |
लक्षणानि च दृश्यन्ते न दद्यादत्र भेषजम् ||२९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వమసూరికాయా ఆవస్థికం లింగమాహ– కాస ఇత్యాది| జ్వరస్తీవ్రః సుదారుణ ఇతి, అత్ర సుదారుణ ఇతి పరేణ సంబధ్యతే, తేన సుదారుణః ప్రలాపః| అతిఘూర్ణతా జిహ్మాయనం| తథా ఘ్రాణేన చక్షుషేత్యత్ర రక్తం స్రవేదితి సంబధ్యతే| శ్వసితీతి శ్వాసో భవతి||27-29||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తాసామావస్థికలక్షణమాహ– కాస ఇత్యాది| ప్రమోహ ఇంద్రియాణాం| జ్వరస్తీవ్ర ఇతి తీవ్రవేగః| సుదారుణో ఘోరః; అన్యే సుదారుణ ఇతి పరేణ సంబధ్యత ఇత్యాహుః, తేన సుదారుణః ప్రలాపః| అతిఘూర్ణతా జిహ్మాయనం| తథా ఘ్రాణేన చక్షుషేతి అత్ర రక్తం ప్రస్రవేదితి సంబధ్యతే| శ్వసితీతి శ్వాసో భవతి||27-29||
Adhikarana మసూరికాయా అసాధ్యలక్షణం (౩౦) · Śloka ౩౦
మసూరికాభిభూతో యో భృశం ఘ్రాణేన నిఃశ్వసేత్ |
స భృశం త్యజతి ప్రాణాంస్తృషార్తో వాయుదూషితః ||30||
View original
मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् |
स भृशं त्यजति प्राणांस्तृषार्तो वायुदूषितः ||३०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సామాన్యేనాసాధ్యత్వమాహ– మసూరికాభిభూతో య ఇత్యాది| ఘ్రాణేన నిఃశ్వసేదితి ముఖవ్యతిరేకేణ ఘ్రాణేనైవ నిఃశ్వసేత్, సర్వవాక్యానామవధారణఫలత్వాత్||30||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సామాన్యేనాసాధ్యతామాహ– మసూరికేత్యాది| యో మసూరికాభిభూతో నరో భృశం ఘ్రాణేన నిఃశ్వసేదితి ముఖవ్యతిరేకేణ ఘ్రాణేనైవ నిఃశ్వసేత్, సర్వవాక్యానామవధారణత్వాత్; తథా యః ప్రదూషితో మసూరికాభిః పీడితో నరో భృశం తృషార్తో భవతి, స తథావిధో నరః ప్రాణాంస్త్యజతి||30||
Adhikarana మసూరికోపద్రవాః (౩౧) · Śloka ౩౧
మసూరికాంతే శోథః స్యాత్ కూర్పరే మణిబంధకే |
తథాంऽసఫలకే చాపి దుశ్చికిత్స్యః సుదారుణః ||31||
View original
मसूरिकान्ते शोथः स्यात् कूर्परे मणिबन्धके |
तथांऽसफलके चापि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः ||३१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మసూరికాయా ఉపద్రవమాహ– మసూరికాంతే ఇత్యాది| దుశ్చికిత్స్య ఇతి దుఃశబ్దోऽయం నిషేధే, తేన అసాధ్య ఇత్యర్థః||31||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మసూరికాయా ఉపద్రవమాహ– మసూరికాంత ఇత్యాది| కూర్పరే జానుకూర్పరే, మణిబంధనే ఘుటికాయాం, అంసఫలకే పార్శ్వయోరుపరి, దుశ్చికిత్స్య ఇతి అసాధ్య ఇత్యర్థః||31||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౪
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మసూరికానిదానం సమాప్తం ||54||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मसूरिकानिदानं समाप्तम् ||५४||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం మసూరికానిదానం సమాప్తం||54||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం మసూరికానిదానం||54||