മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഏഷാം നിദാനാദീനാം മധ്യേ സമാനാസമാനജാതീയവ്യാവര്തകം കാരണരൂപനിദാനസ്യ ലക്ഷണമാഹ– നിമിത്തേത്യാദിനാ പര്യായൈരിത്യന്തേന| ഏതൈഃ ശബ്ദൈര്യോऽര്ഥോऽഭിധീയതേ തന്നിദാനം; യഥാ– “ബുദ്ധിരുപലബ്ധിര്ജ്ഞാനമിത്യനര്ഥാന്തരമ്|” (ന്യാ. ദ. പ്ര. ആ. സൂ. ൧൫) ഇതി| നനു, കിം മിലിതൈരേകൈകശോ വാ? നാദ്യഃ, ഏകാര്ഥാഭിധായിനാം ശബ്ദാനാം മിലിതാനാമപ്രയോഗാത്; ദ്വിതീയശ്ചേത്തദാ സവ്യഭിചാരഃ; നിമിത്തസ്യ ശകുനാദൌ, ഹേതോഃ പ്രയോജകേ കര്തരി, ആയതനസ്യ സ്ഥാനേ, പ്രത്യയസ്യ ലഡാദൌ, ഉത്ഥാനസ്യ ഉദ്ഗമനോത്സര്ഗയോശ്ച ദര്ശനാത്| നൈവം, ശകുനാദീനാം നിമിത്താദിഭിഃ സര്വൈരനഭിധാനാത്| അത ഏവാഹ– പര്യായൈരിതി| നഹി തേഷാം തേ പര്യായാഃ, യതഃ ക്രമേണൈകാര്ഥവാചകാഃ ശബ്ദാഃ പരസ്പരം പര്യായാ ഉച്യന്തേ| തസ്മാന്നിമിത്താദിശബ്ദൈഃ പര്യായൈരഭിധീയമാനത്വം നിദാനത്വമ്| ഏതച്ച പര്യായകഥനം ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥമ്| ഇദം തു സങ്ക്ഷേപതോ ലക്ഷണമ്– “സേതികര്തവ്യതാകോ രോഗോത്പാദകഹേതുര്നിദാനമ്|” ഇതി| യന്മതേ ദോഷേതികര്തവ്യതാരൂപാ സമ്പ്രാപ്തിരിഷ്യതേ തന്മതേ സമ്പ്രാപ്തിവ്യുദാസാര്ഥം ‘സേതികര്തവ്യതാക’ ഇതി പദം, തസ്യാ ദോഷേതികര്തവ്യതാരൂപായാ ഇതികര്തവ്യതാന്തരാഭാവാത്| യന്മതേ വ്യാധിജന്മ സമ്പ്രാപ്തിഃ, തന്മതേ ‘വ്യാധ്യുത്പത്തിഹേതുര്നിദാനമ്’ ഇതി ലക്ഷണമ്| ഉഭയത്രാപി ‘ഉത്പത്തി’ ഏതത്പദം ജ്ഞപ്തിഹേതുപൂര്വരൂപാദിവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്| സ ച ഹേതുരനേകധാ; തത്ര പ്രഥമശ്ചതുര്വിധഃ, യദാഹ ഉപകല്പനീയാധ്യായേ ഹരിചന്ദ്രഃ– “സന്നികൃഷ്ടവിപ്രകൃഷ്ടവ്യഭിചാരിപ്രാധാനികഭേദാച്ചതുര്ധാ|” ഇതി| സന്നികൃഷ്ടോ യഥാ– നക്തന്ദിനര്തുഭുക്താംശാ ദോഷപ്രകോപസ്യ ഹേതവഃ, ന തേ ചയാദികമപേക്ഷന്തേ| വിപ്രകൃഷ്ടോ യഥാ– “ഹേമന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ വസന്തേ കഫരോഗകൃത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൪); കിംവാ സന്നികൃഷ്ടോ ജ്വരസ്യ രൂക്ഷാദിസേവാ, വിപ്രകൃഷ്ടോ രുദ്രകോപഃ| വ്യഭിചാരീ യഥാ– യോ ദുര്ബലത്വാദ്വ്യാധ്യധികരണാസമര്ഥഃ| യദാഹ ചരകഃ– “( നിദാനാദിവിശേഷാ) അബലീയാംസോऽഥവാऽനുബന്ധ്നന്തി, ന തദാ വികാരാഭിനിര്വൃതിഃ|” ഇതി (ച. നി. അ. ൪)| പ്രാധാനികോ യഥാ– വിഷാദിഃ; ത്രിവിധോ വാ, അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിണാമഭേദാത്| തത്ര, അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗോऽയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗയുക്താ രൂപരസാദയഃ, പ്രജ്ഞാപരാധോ മിഥ്യാജ്ഞാനാദിഃ, പരിണാമോऽയോഗാദിയുക്താ ഋതുസ്വഭാവജാഃ ശീതാദയഃ| “അധര്മസ്യ ച രോഗഹേതോരത്രൈവാന്തര്ഭാവഃ” ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ, തസ്യാപി കാലാന്തരപരിണതസ്യ ദുഃഖകര്തൃത്വാത്| ചക്രസ്തു പ്രജ്ഞാപരാധേ തസ്യാന്തര്ഭാവമാഹ; മിഥ്യാജ്ഞാനകൃതബ്രഹ്മവധാദിജന്മനോऽധര്മസ്യ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ മൂലം; ബലാബലം ത്വത്ര ന നിരൂപ്യതേ, രോഗകാരണത്വേനാധര്മസ്യ സര്വഥാ സിദ്ധത്വാദിതി| ദോഷവ്യാധ്യുഭയഹേതുഭേദാച്ച സ ത്രിവിധഃ| ദോഷഹേതവോ യഥാ– ചയപ്രകോപപ്രശമനിമിത്താ യഥര്തൂത്പന്നാ മധുരാദയഃ| വ്യാധിഹേതവോ യഥാ– മൃദ്ഭക്ഷണം പാണ്ഡുരോഗസ്യ കാരണമ്| യദ്യപി മൃദപി ദോഷം പ്രകോപയത്യേവ; യദുക്തം ചരകേ– “കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്|” ഇതി (ച. ചി. അ. ൧൬) തഥാऽപി തജ്ജൈര്ദോഷൈഃ പാണ്ഡുരോഗ ഏവാരഭ്യതേ ന ത്വന്യോ വികാര ഇതി വ്യാധിഹേതുതാ ഭവതി| ഉഭയഹേതുര്യഥാ വാതരക്തേ– “ഹസ്ത്യശ്വോഷ്ട്രൈര്ഗച്ഛതശ്ചാശ്നതശ്ച” (സു. നി. അ. ൧) ഇത്യാദി| തത്ര യദ്യപി ദോഷപ്രകോപപൂര്വകമേവ വ്യാധിജനനം, തഥാऽപി ദോഷവദ്വ്യാധാവപി തസ്യ കാരണത്വമിതി ബോധയതി| തേന തത്ര ന വ്യാധിഹരമാത്രം ഭേഷജം പ്രയോജ്യം, കിന്തൂഭയപ്രത്യനീകമ്| ന ച വാച്യം കാരണഭൂതദോഷനിവൃത്ത്യൈവ കാര്യഭൂതസ്യ വ്യാധേര്നിവൃത്തിരിതി; യതഃ പ്രതിനിയതശക്തികാനി ഭേഷജദ്രവ്യാണി ഭവന്തി; കഥമന്യഥാ ശ്ലൈഷ്മികതിമിരേ ശ്ലേഷ്മഹരമേവ വമനം ന പ്രയുജ്യതേ| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ന വാമയേത്തൈമിരികം ന ഗുല്മിനം ന ചാപി പാണ്ഡൂദരരോഗപീഡിതമ്|” (സു. ചി. അ. ൩൩) ഇതി| സ ഏവോത്പാദകവ്യഞ്ജകഭേദാച്ച ദ്വിധാ| തത്രോത്പാദകോ യഥാ– ഹേമന്തജോ മധുരരസഃ കഫസ്യ| വ്യഞ്ജകോ യഥാ– തസ്യൈവ കഫസ്യ വ്യഞ്ജകോ വസന്തേ സൂര്യസന്താപഃ ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| തത്ര വ്യഞ്ജകഃ പ്രേരക ഇത്യര്ഥഃ| ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദാച്ച ദ്വിധാ| തത്ര ബാഹ്യാ ആഹാരാചാരകാലാദയഃ| ഏതദഭിപ്രായേണ തീസടാചാര്യഃ– “വ്യായാമാദപതര്പണാത് പ്രപതനാദ്ഭങ്ഗാത് ക്ഷയാജ്ജാഗരാദ്വേഗാനാം ച വിധാരണാദതിശുചഃ ശൈത്യാദതിത്രാസതഃ| രൂക്ഷക്ഷോഭകഷായതിക്തകടുകൈരേഭിഃ പ്രകോപം വ്രജേദ്വായുര്വാരിധരാഗമേ പരിണതേ ചാന്നേऽപരാഹ്ണേऽപി ച|| കട്വമ്ലോഷ്ണവിദാഹിതീക്ഷ്ണലവണക്രോധോപവാസാതപസ്ത്രീസമ്പര്കതിലാതസീദധി-സുരാശുക്താരനാലാദിഭിഃ| ഭുക്തേ ജീര്യതി ഭോജനേ ച ശരദി ഗ്രീഷ്മേ സതി പ്രാണിനാം മധ്യാഹ്നേ ച തഥാऽര്ധരാത്രിസമയേ പിത്തം പ്രകോപം വ്രജേത്|| ഗുരുമധുരരസാതിസ്നിഗ്ധദുഗ്ധേക്ഷുഭക്ഷ്യദ്രവദധിദിനനിദ്രാപൂപസര്പിഷ്പ്രപൂരൈഃ| തുഹിനപതനകാലേ ശ്ലേഷ്മണഃ സമ്പ്രകോപഃ പ്രഭവതി ദിവസാദൌ ഭുക്തമാത്രേ വസന്തേ||” (ച. ക. അ. ൨൯-൩൧) ഇതി| ആഭ്യന്തരാ യഥാ– ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച| തത്ര ദോഷോऽപി പ്രകുപിതഃ പ്രാകൃതാദിഭേദാദനേകധാ| പ്രാകൃതോ യഥാ– വസന്തേ ശ്ലേഷ്മാ, ശരദി പിത്തം, പ്രാവൃഷി വായുഃ| വൈകൃതസ്തു യഥാ– വസന്തേ പിത്തം വായുര്വാ, വര്ഷാസു കഫഃ പിത്തം വാ, ശരദി കഫോ വായുര്വാ| അസ്യ പ്രയോജനം സുഖസാധ്യത്വാദി| യദുക്തം ചരകേ– “പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| അനുബന്ധ്യാനുബന്ധഭേദാച്ച ദ്വിധാ| അനുബന്ധ്യഃ പ്രധാനമ്, അനുബന്ധോऽപ്രധാനമ്| യദാഹ ചരകഃ– “സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗോ യഥോക്തസമുത്ഥാനോപശമോ ഭവത്യനുബന്ധ്യഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്ത്വനുബന്ധഃ|” (ച. വി. അ. ൬) ഇതി| അസ്യ പ്രയോജനം സംസര്ഗജേ വ്യാധാവനുബന്ധ്യോ വിശേഷേണ ചികിത്സ്യോऽനുബന്ധാവിരോധേന| തദുക്തം ചരകേ– “തത്രോപദ്രവസ്യ പ്രായഃ പ്രധാനപ്രശമാത് പ്രശമഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി| ഉപദ്രവോऽനുബന്ധഃ| പ്രകൃതിവികൃതിതോ യഥാ– വാതപ്രകൃതേര്വാതരോഗഃ കഷ്ടസാധ്യോ ഭവതി, കഫപിത്തപ്രകൃതേസ്തു സുഖസാധ്യഃ| യദാഹ സുഖസാധ്യലക്ഷണേ ചരകഃ– “ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്” (ച. സൂ. അ. ൧൦) ഇതി| ആശയാപകര്ഷതോ യഥാ– യദാ സ്വമാനസ്ഥിതമേവ ദോഷം സ്വാശയാദാകൃഷ്യ വായുഃ സ്ഥാനാന്തരം ഗമയതി തദാ സ്വമാനസ്ഥോऽപി സ വികാരം ജനയതി| യദാഹ ചരകഃ– “പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം മാരുതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയേ| സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര യത്ര വിസര്പതി|| തദാ ഭേദശ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതഃ| ഗാത്രദേശേ ഭവത്യസ്യ ശ്രമോ ദൌര്ബല്യമേവ ച||” ഇതി (ച. സൂ. അ. ൧൭)| അസ്യ പ്രയോജനം വാതസ്യൈവ തത്ര വിഗുണസ്യ സ്വസ്ഥാനാനയനം കാര്യം, നതു പിത്തസ്യ ഹ്രാസനം; “യേ ത്വേനാം പിത്തസ്യ സ്ഥാനാകൃഷ്ടിം ന വിദന്തി, തേ ദാഹോപലമ്ഭേന പിത്തവൃദ്ധിം മന്യമാനാഃ പിത്തം ഹ്രാസയന്തഃ പിത്തക്ഷയലക്ഷണം രോഗാന്തരമേവോത്പാദയന്ത ആതുരമതിപാതയന്തി|” ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഭ്രാജകാദിഭേദേന സര്വദേഹസ്ഥിതേ പിത്തേ യദാ സ്വാശയാകൃഷ്ടം പിത്തമവയവാന്തരമനിലേന പ്രാപിതം തദാ തദവയവാന്തരസ്ഥം പിത്തമാഗന്തുപിത്തസമ്ബന്ധേനാധികമേവ ജാതം, തതശ്ച പിത്തവൃദ്ധിലക്ഷണൈവേയം ദുഷ്ടിര്ന ദുഷ്ട്യന്തരമ്, അന്യഥാ ദാഹ ഏവ ന സ്യാത് നഹി സ്വമാനസ്ഥോ ദോഷോ വികാരം ജനയതീതി| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രസ്യ ത്വയമഭിപ്രായഃ– യദ്യപ്യേവം തഥാऽപി ചികിത്സാഭേദാര്ഥം വൃദ്ധിക്ഷയവ്യതിരിക്തസ്ഥാനാന്തരഗതിരൂപോ ദുഷ്ടിവിശേഷോऽവശ്യമേവേഷ്ടവ്യഃ, അന്യഥാ വൃദ്ധം പിത്തമിതി മത്വാ വിരേചനം പിത്തഹ്രാസനം വാ കാര്യം, നച തത്തത്ര യോഗ്യം, കിം തു സ്വസ്ഥാനാനയനമ്| യച്ചോക്തം ചരകേണ– “ക്ഷയഃ സ്ഥാനം ച വൃദ്ധിശ്ച വിജ്ഞേയാ ത്രിവിധാ ഗതിഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദി, തത് പ്രായികമിതി| ഗതിതോ യഥാ– ഗതിര്ദോഷാണാം ക്ഷീണവൃദ്ധത്വാദയഃ| യദുക്തം ചരകേ “ക്ഷയഃ സ്ഥാനം ച വൃദ്ധിശ്ച ദോഷാണാം ത്രിവിധാ ഗതിഃ| ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച തിര്യക്ച വിജ്ഞേയാ ത്രിവിധാ പരാ|| ത്രിവിധാ ചാപരാ കോഷ്ഠശാഖാമര്മാസ്ഥിസന്ധിഷു|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി|| അത്ര സ്ഥാനമിതി സമത്വമ്| തത്ര ക്ഷയാദിലക്ഷണം യഥാ– “ദോഷാഃ പ്രവൃദ്ധാഃ സ്വം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്തി യഥാബലമ്| ക്ഷീണാ ജഹതി സ്വം ലിങ്ഗം, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭)– ഇതി| സ്വം ലിങ്ഗമിതി കുപിതസ്യ വായോ രൌക്ഷ്യാദയോ ധര്മാഃ, കര്മാണി ച സ്രംസശൂലാദീനി| യദാഹ ചരകപാഠസംവാദീ സുദാന്തസേനഃ– “ആധ്മാനസ്തമ്ഭരൌക്ഷ്യസ്ഫുടനവിമഥനക്ഷോഭകമ്പപ്രതോദാഃ, കണ്ഠധ്വംസാവസാദൌ ശ്രമകവിലപനം സ്രംസശൂലപ്രഭേദാഃ| പാരുഷ്യം കര്ണനാദോ വിഷമപരിണതിഭ്രംശദൃഷ്ടിപ്രമോഹാ, വിസ്പന്ദോദ്ഘട്ടനാനി ഗ്ലപനമശയനം താഡനം പീഡനം ച|| നാമോന്നാമൌ വിഷാദോ ഭ്രമപരിപതനം ജൃമ്ഭണം രോമഹര്ഷോ, വിക്ഷേപാക്ഷേപശോഷഗ്രഹണശുഷിരതാച്ഛേദനം വേഷ്ടനം ച| വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോ വാ തൃഡപി ച മഹതീ സ്വാപവിശ്ലേഷസങ്ഗാ, വിദ്യാത് കര്മാണ്യമൂനി പ്രകുപിതമരുതഃ സ്യാത് കഷായോ രസശ്ച|| വിസ്ഫോടാമ്ലകധൂമകാഃ പ്രലപനം സ്വേദസ്രുതിര്മൂര്ഛനം, ദൌര്ഗന്ധ്യം ദരണം മദോ വിസരണം പാകോऽരതിസ്തൃഡ്ഭ്രമൌ| ഊഷ്മാऽതൃപ്തിതമഃ പ്രവേശദഹനം കട്വമ്ലതിക്താ രസാ, വര്ണഃ പാണ്ഡുവിവര്ജിതഃ ക്വഥിതതാ കര്മാണി പിത്തസ്യ വൈ|| തൃപ്തിസ്തന്ദ്രാ ഗുരുതാ സ്തൈമിത്യം കഠിനതാ മലാധിക്യമ്| സ്നേഹാപക്ത്യുപലേപാഃ ശൈത്യം കണ്ഡൂഃ പ്രസേകശ്ച|| ചരകര്തൃത്വം ശോഥോ നിദ്രാധിക്യം രസൌ പടുസ്വാദൂ| വര്ണഃ ശ്വേതോऽലസതാ കര്മാണി കഫസ്യ ജാനീയാത്|| ദ്വിദോഷലിങ്ഗഃ സംസര്ഗഃ സന്നിപാതസ്ത്രിലിങ്ഗകഃ|” ഇതി| ലിങ്ഗജ്ഞാനപ്രയോജനം ച ചികിത്സാഭേദാര്ഥമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ക്ഷീണാ വര്ധയിതവ്യാഃ, വൃദ്ധാ ഹ്രാസയിതവ്യാഃ, സമാഃ പാലയിതവ്യാഃ” (സു. ചി. അ. ൩൩)– ഇതി| ഊര്ധ്വാദിഗതിര്യഥാ– ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തമിത്യാദി| അസ്യ പ്രയോജനം രക്തപിത്തസ്യോര്ധ്വഗസ്യ വിരേചനമ്, അധോഗസ്യ വമനമ്| യഥോക്തം ചരകേ– “ പ്രതിമാര്ഗം ച ഹരണം രക്തപിത്തേ വിധീയതേ|” (ച. നി. അ. ൨) ഇതി| യസ്തു ഗതിഭേദാനഭിജ്ഞഃ സഃ “വിരേകഃ പിത്തഹരാണാം” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി വചനാദധോഗേ രക്തപിത്തേ വിരേകം പ്രയുഞ്ജാന ആതുരസ്യാനര്ഥമേവോത്പാദയതി; ജ്വരാദിഷു തിര്യഗ്ദോഷഗതിഷു യഥോക്തം ചികിത്സിതമിതി| വൃദ്ധാ ദോഷാഃ കദാചിത് കോഷ്ഠം, കദാചിച്ഛാഖാഃ, കദാചിന്മര്മാസ്ഥിസന്ധീനാശ്രിത്യ രുജന്തി; മര്മാസ്ഥിസന്ധിഷു ഗതിഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വോപാദകത്വാദേകത്വേന നിര്ദിഷ്ടാ| കോഷ്ഠ ആമാശയാദിഃ, ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവസ്ത്വക്ചേതി, ചരകകൃതൈവേയം സഞ്ജ്ഞാ| കോഷ്ഠാദ്യഭിധാനപ്രയോജനം ചികിത്സാഭേദാര്ഥമ്| യഥോക്തം ചരകേ– “ആമാശയഗതേ വാതേ കഫേ പക്വാശയാശ്രിതേ| രൂക്ഷപൂര്വോ ഹിതഃ സ്വേദഃ സ്നേഹപൂര്വസ്തഥൈവ ച||” (ച. സൂ. അ. ൧൪); തഥാ– “സന്തതം രസരക്തസ്ഥഃ സോऽന്യേദ്യുഃ പിശിതാശ്രിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദി; തഥാ– “നാഗ്നികര്മോപദേഷ്ടവ്യം സ്നായുമര്മവ്രണേഷു ച|” (ച. ചി. അ. ൨൫) ഇതി| ഏതേ ച ദോഷാഃ സാമത്വനിരാമത്വാഭ്യാമപി ജ്ഞാതവ്യാഃ| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ|| ആമേന തേന സംയുക്താ ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച ദൂഷിതാഃ| സാമാ ഇത്യുപദിശ്യന്തേ യേ ച രോഗാസ്തദുദ്ഭവാഃ|| സ്രോതോരോധബലഭ്രംശഗൌരവാനിലമൂഢതാഃ| ആലസ്യാപക്തിനിഷ്ഠീവമലഭേദാരുചിക്ലമാഃ|| ലിങ്ഗം മലാനാം സാമാനാം നിരാമാണാം വിപര്യയഃ|” (വാ. സൂ. അ. ൧൩)| “വായുഃ സാമോ വിബന്ധാഗ്നിസാദതന്ദ്രാന്ത്രകൂജനൈഃ|| വേദനാശോഥനിസ്തോദൈഃ ക്രമശോऽങ്ഗാനി പീഡയേത്| വിചരേദ്യുഗപച്ചാപി ഗൃഹ്ണാതി കുപിതോ ഭൃശമ്| സ്നേഹാദ്യൈര്വൃദ്ധിമാപ്നോതി സൂര്യമേഘോദയേ നിശി| നിരാമോ വിശദോ രൂക്ഷോ നിര്വിബന്ധോऽല്പവേദനഃ|| വിപരീതഗുണൈഃ ശാന്തിം സ്നിഗ്ധൈര്യാതി വിശേഷതഃ| ദുര്ഗന്ധം ഹരിതം ശ്യാവം പിത്തമമ്ലം സ്ഥിരം ഗുരു|| അമ്ലികാകണ്ഠഹൃദ്ദാഹകരം സാമം വിനിര്ദിശേത്| ആതാമ്രം പിത്തമത്യുഷ്ണം രസേ കടുകമസ്ഥിരമ്|| പക്വം വിഗന്ധം വിജ്ഞേയം രുചിപക്തൃബലപ്രദമ്| ആവിലസ്തന്തുലഃ സ്ത്യാനഃ കണ്ഠദേശേऽവതിഷ്ഠതേ| സാമോ ബലാസോ ദുര്ഗന്ധഃ ക്ഷുദുദ്ഗാരവിഘാതകൃത്|| ഫേനവാന് പിണ്ഡിതഃ പാണ്ഡുര്നിഃസാരോऽഗന്ധ ഏവ ച| പക്വഃ സ ഏവ വിജ്ഞേയശ്ഛേദവാന് വക്ത്രശുദ്ധികൃത്||” ഇതി| അസ്യ പ്രയോജനം സാമേ പാചനം, നിരാമേ ശമനമിതി| ഏതേ ച ദോഷാഃ പരസ്പരസമ്ബദ്ധാസ്തരതമാദിഭേദേന ദ്വിഷഷ്ടിധാ ഭവന്തി| തദുദാഹരണാനി വിസ്തരത്വാപത്തേരത്ര ന ലിഖ്യന്തേ, സൌശ്രുതദോഷഭേദവികല്പാധ്യായേ (സു. ഉ. തം. അ. ൬൬) ദ്രഷ്ടവ്യാനി| ഉക്തഹേതുദോഷഭേദയോഃ സങ്ഗ്രഹശ്ലോകൌ– “ചത്വാരോ വ്യഭിചാരിദൂരനികടപ്രാധാനികത്വാത്, പുനസ്തേऽസാത്മ്യേന്ദ്രിയകാര്ഥയുക്പരിണതിപ്രജ്ഞാപരാധാത്ത്രിധാ| രുഗ്ദോഷോഭയകാരണാദപി തഥാ, ദ്വൌ വ്യഞ്ജകോത്പാദകൌ, ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദതോऽപി കഥിതാ ഹേതോഃ പ്രഭേദാ അമീ|| ദോഷസ്യ ച പ്രാകൃതവൈകൃതാഭ്യാം, ഭേദോऽനുബന്ധ്യാദപി ചാനുബന്ധാത്| തഥാ പ്രകൃത്യപ്രകൃതിത്വയോഗാത്തഥാऽऽശയാകര്ഷവശാദ്ഗതേശ്ച||” ഇതി നിദാനമ്|൫|–