ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಏಷಾಂ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾನಾಸಮಾನಜಾತೀಯವ್ಯಾವರ್ತಕಂ ಕಾರಣರೂಪನಿದಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರ್ಯಾಯೈರಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಏತೈಃ ಶಬ್ದೈರ್ಯೋಽರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ ತನ್ನಿದಾನಂ; ಯಥಾ– “ಬುದ್ಧಿರುಪಲಬ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್|” (ನ್ಯಾ. ದ. ಪ್ರ. ಆ. ಸೂ. ೧೫) ಇತಿ| ನನು, ಕಿಂ ಮಿಲಿತೈರೇಕೈಕಶೋ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಏಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಮಿಲಿತಾನಾಮಪ್ರಯೋಗಾತ್; ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚೇತ್ತದಾ ಸವ್ಯಭಿಚಾರಃ; ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಶಕುನಾದೌ, ಹೇತೋಃ ಪ್ರಯೋಜಕೇ ಕರ್ತರಿ, ಆಯತನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ, ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲಡಾದೌ, ಉತ್ಥಾನಸ್ಯ ಉದ್ಗಮನೋತ್ಸರ್ಗಯೋಶ್ಚ ದರ್ಶನಾತ್| ನೈವಂ, ಶಕುನಾದೀನಾಂ ನಿಮಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರನಭಿಧಾನಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ– ಪರ್ಯಾಯೈರಿತಿ| ನಹಿ ತೇಷಾಂ ತೇ ಪರ್ಯಾಯಾಃ, ಯತಃ ಕ್ರಮೇಣೈಕಾರ್ಥವಾಚಕಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಪರ್ಯಾಯಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾದಿಶಬ್ದೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರಭಿಧೀಯಮಾನತ್ವಂ ನಿದಾನತ್ವಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಇದಂ ತು ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ಲಕ್ಷಣಮ್– “ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕೋ ರೋಗೋತ್ಪಾದಕಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್|” ಇತಿ| ಯನ್ಮತೇ ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ ತನ್ಮತೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ‘ಸೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಕ’ ಇತಿ ಪದಂ, ತಸ್ಯಾ ದೋಷೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರೂಪಾಯಾ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾನ್ತರಾಭಾವಾತ್| ಯನ್ಮತೇ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ತನ್ಮತೇ ‘ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್’ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಏತತ್ಪದಂ ಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತುಪೂರ್ವರೂಪಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್| ಸ ಚ ಹೇತುರನೇಕಧಾ; ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ, ಯದಾಹ ಉಪಕಲ್ಪನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಹರಿಚನ್ದ್ರಃ– “ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟವ್ಯಭಿಚಾರಿಪ್ರಾಧಾನಿಕಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಧಾ|” ಇತಿ| ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೋ ಯಥಾ– ನಕ್ತನ್ದಿನರ್ತುಭುಕ್ತಾಂಶಾ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ಹೇತವಃ, ನ ತೇ ಚಯಾದಿಕಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ| ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಯಥಾ– “ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಸನ್ತೇ ಕಫರೋಗಕೃತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೪); ಕಿಂವಾ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾದಿಸೇವಾ, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ರುದ್ರಕೋಪಃ| ವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಯಥಾ– ಯೋ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಕರಣಾಸಮರ್ಥಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “( ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾ) ಅಬಲೀಯಾಂಸೋಽಥವಾಽನುಬನ್ಧ್ನನ್ತಿ, ನ ತದಾ ವಿಕಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತಿಃ|” ಇತಿ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪)| ಪ್ರಾಧಾನಿಕೋ ಯಥಾ– ವಿಷಾದಿಃ; ತ್ರಿವಿಧೋ ವಾ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಣಾಮಭೇದಾತ್| ತತ್ರ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೋಽಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಯುಕ್ತಾ ರೂಪರಸಾದಯಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೋ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಿಃ, ಪರಿಣಾಮೋಽಯೋಗಾದಿಯುಕ್ತಾ ಋತುಸ್ವಭಾವಜಾಃ ಶೀತಾದಯಃ| “ಅಧರ್ಮಸ್ಯ ಚ ರೋಗಹೇತೋರತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ” ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ಕಾಲಾನ್ತರಪರಿಣತಸ್ಯ ದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಚಕ್ರಸ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವಮಾಹ; ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಕೃತಬ್ರಹ್ಮವಧಾದಿಜನ್ಮನೋಽಧರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ ಮೂಲಂ; ಬಲಾಬಲಂ ತ್ವತ್ರ ನ ನಿರೂಪ್ಯತೇ, ರೋಗಕಾರಣತ್ವೇನಾಧರ್ಮಸ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ| ದೋಷವ್ಯಾಧ್ಯುಭಯಹೇತುಭೇದಾಚ್ಚ ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ| ದೋಷಹೇತವೋ ಯಥಾ– ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮನಿಮಿತ್ತಾ ಯಥರ್ತೂತ್ಪನ್ನಾ ಮಧುರಾದಯಃ| ವ್ಯಾಧಿಹೇತವೋ ಯಥಾ– ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಮೃದಪಿ ದೋಷಂ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್|” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ತಥಾಽಪಿ ತಜ್ಜೈರ್ದೋಷೈಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಏವಾರಭ್ಯತೇ ನ ತ್ವನ್ಯೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುತಾ ಭವತಿ| ಉಭಯಹೇತುರ್ಯಥಾ ವಾತರಕ್ತೇ– “ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವೋಷ್ಟ್ರೈರ್ಗಚ್ಛತಶ್ಚಾಶ್ನತಶ್ಚ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಪೂರ್ವಕಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಜನನಂ, ತಥಾಽಪಿ ದೋಷವದ್ವ್ಯಾಧಾವಪಿ ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ತತ್ರ ನ ವ್ಯಾಧಿಹರಮಾತ್ರಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ, ಕಿನ್ತೂಭಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಮ್| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಕಾರಣಭೂತದೋಷನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ ಕಾರ್ಯಭೂತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ; ಯತಃ ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿಕಾನಿ ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ಕಥಮನ್ಯಥಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕತಿಮಿರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮೇವ ವಮನಂ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ನ ವಾಮಯೇತ್ತೈಮಿರಿಕಂ ನ ಗುಲ್ಮಿನಂ ನ ಚಾಪಿ ಪಾಣ್ಡೂದರರೋಗಪೀಡಿತಮ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩) ಇತಿ| ಸ ಏವೋತ್ಪಾದಕವ್ಯಞ್ಜಕಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ತತ್ರೋತ್ಪಾದಕೋ ಯಥಾ– ಹೇಮನ್ತಜೋ ಮಧುರರಸಃ ಕಫಸ್ಯ| ವ್ಯಞ್ಜಕೋ ಯಥಾ– ತಸ್ಯೈವ ಕಫಸ್ಯ ವ್ಯಞ್ಜಕೋ ವಸನ್ತೇ ಸೂರ್ಯಸನ್ತಾಪಃ ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ತತ್ರ ವ್ಯಞ್ಜಕಃ ಪ್ರೇರಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾ ಆಹಾರಾಚಾರಕಾಲಾದಯಃ| ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತೀಸಟಾಚಾರ್ಯಃ– “ವ್ಯಾಯಾಮಾದಪತರ್ಪಣಾತ್ ಪ್ರಪತನಾದ್ಭಙ್ಗಾತ್ ಕ್ಷಯಾಜ್ಜಾಗರಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ಚ ವಿಧಾರಣಾದತಿಶುಚಃ ಶೈತ್ಯಾದತಿತ್ರಾಸತಃ| ರೂಕ್ಷಕ್ಷೋಭಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೈರೇಭಿಃ ಪ್ರಕೋಪಂ ವ್ರಜೇದ್ವಾಯುರ್ವಾರಿಧರಾಗಮೇ ಪರಿಣತೇ ಚಾನ್ನೇಽಪರಾಹ್ಣೇಽಪಿ ಚ|| ಕಟ್ವಮ್ಲೋಷ್ಣವಿದಾಹಿತೀಕ್ಷ್ಣಲವಣಕ್ರೋಧೋಪವಾಸಾತಪಸ್ತ್ರೀಸಮ್ಪರ್ಕತಿಲಾತಸೀದಧಿ-ಸುರಾಶುಕ್ತಾರನಾಲಾದಿಭಿಃ| ಭುಕ್ತೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಭೋಜನೇ ಚ ಶರದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚ ತಥಾಽರ್ಧರಾತ್ರಿಸಮಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ವ್ರಜೇತ್|| ಗುರುಮಧುರರಸಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧದುಗ್ಧೇಕ್ಷುಭಕ್ಷ್ಯದ್ರವದಧಿದಿನನಿದ್ರಾಪೂಪಸರ್ಪಿಷ್ಪ್ರಪೂರೈಃ| ತುಹಿನಪತನಕಾಲೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಭವತಿ ದಿವಸಾದೌ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ವಸನ್ತೇ||” (ಚ. ಕ. ಅ. ೨೯-೩೧) ಇತಿ| ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ಯಥಾ– ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ದೋಷೋಽಪಿ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರಾಕೃತಾದಿಭೇದಾದನೇಕಧಾ| ಪ್ರಾಕೃತೋ ಯಥಾ– ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಶರದಿ ಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರಾವೃಷಿ ವಾಯುಃ| ವೈಕೃತಸ್ತು ಯಥಾ– ವಸನ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ವಾಯುರ್ವಾ, ವರ್ಷಾಸು ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ವಾ, ಶರದಿ ಕಫೋ ವಾಯುರ್ವಾ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅನುಬನ್ಧೋಽಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನೋಪಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಂಸರ್ಗಜೇ ವ್ಯಾಧಾವನುಬನ್ಧ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽನುಬನ್ಧಾವಿರೋಧೇನ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ತತ್ರೋಪದ್ರವಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮಾತ್ ಪ್ರಶಮಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಉಪದ್ರವೋಽನುಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿತೋ ಯಥಾ– ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾತರೋಗಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಸ್ತು ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ನ ಚ ತುಲ್ಯಗುಣೋ ದೂಷ್ಯೋ ನ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ| ಆಶಯಾಪಕರ್ಷತೋ ಯಥಾ– ಯದಾ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥಿತಮೇವ ದೋಷಂ ಸ್ವಾಶಯಾದಾಕೃಷ್ಯ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ಗಮಯತಿ ತದಾ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥೋಽಪಿ ಸ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಮಾರುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯೇ| ಸ್ಥಾನಾದಾದಾಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಯತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಸರ್ಪತಿ|| ತದಾ ಭೇದಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರಾನವಸ್ಥಿತಃ| ಗಾತ್ರದೇಶೇ ಭವತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಮೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ||” ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭)| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವಾತಸ್ಯೈವ ತತ್ರ ವಿಗುಣಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾನಯನಂ ಕಾರ್ಯಂ, ನತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹ್ರಾಸನಂ; “ಯೇ ತ್ವೇನಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾಕೃಷ್ಟಿಂ ನ ವಿದನ್ತಿ, ತೇ ದಾಹೋಪಲಮ್ಭೇನ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಹ್ರಾಸಯನ್ತಃ ಪಿತ್ತಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಂ ರೋಗಾನ್ತರಮೇವೋತ್ಪಾದಯನ್ತ ಆತುರಮತಿಪಾತಯನ್ತಿ|” ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಭ್ರಾಜಕಾದಿಭೇದೇನ ಸರ್ವದೇಹಸ್ಥಿತೇ ಪಿತ್ತೇ ಯದಾ ಸ್ವಾಶಯಾಕೃಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಮವಯವಾನ್ತರಮನಿಲೇನ ಪ್ರಾಪಿತಂ ತದಾ ತದವಯವಾನ್ತರಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಮಾಗನ್ತುಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾಧಿಕಮೇವ ಜಾತಂ, ತತಶ್ಚ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೈವೇಯಂ ದುಷ್ಟಿರ್ನ ದುಷ್ಟ್ಯನ್ತರಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದಾಹ ಏವ ನ ಸ್ಯಾತ್ ನಹಿ ಸ್ವಮಾನಸ್ಥೋ ದೋಷೋ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತೀತಿ| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ತ್ವಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿರೂಪೋ ದುಷ್ಟಿವಿಶೇಷೋಽವಶ್ಯಮೇವೇಷ್ಟವ್ಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹ್ರಾಸನಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಂ, ನಚ ತತ್ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯಂ, ಕಿಂ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಾನಯನಮ್| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಮಿತಿ| ಗತಿತೋ ಯಥಾ– ಗತಿರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧತ್ವಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ “ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪರಾ|| ತ್ರಿವಿಧಾ ಚಾಪರಾ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ|| ಅತ್ರ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಸಮತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಕ್ಷಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ– “ದೋಷಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಯಥಾಬಲಮ್| ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭)– ಇತಿ| ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಸ್ರಂಸಶೂಲಾದೀನಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಪಾಠಸಂವಾದೀ ಸುದಾನ್ತಸೇನಃ– “ಆಧ್ಮಾನಸ್ತಮ್ಭರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಫುಟನವಿಮಥನಕ್ಷೋಭಕಮ್ಪಪ್ರತೋದಾಃ, ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸಾವಸಾದೌ ಶ್ರಮಕವಿಲಪನಂ ಸ್ರಂಸಶೂಲಪ್ರಭೇದಾಃ| ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕರ್ಣನಾದೋ ವಿಷಮಪರಿಣತಿಭ್ರಂಶದೃಷ್ಟಿಪ್ರಮೋಹಾ, ವಿಸ್ಪನ್ದೋದ್ಘಟ್ಟನಾನಿ ಗ್ಲಪನಮಶಯನಂ ತಾಡನಂ ಪೀಡನಂ ಚ|| ನಾಮೋನ್ನಾಮೌ ವಿಷಾದೋ ಭ್ರಮಪರಿಪತನಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ರೋಮಹರ್ಷೋ, ವಿಕ್ಷೇಪಾಕ್ಷೇಪಶೋಷಗ್ರಹಣಶುಷಿರತಾಚ್ಛೇದನಂ ವೇಷ್ಟನಂ ಚ| ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋ ವಾ ತೃಡಪಿ ಚ ಮಹತೀ ಸ್ವಾಪವಿಶ್ಲೇಷಸಙ್ಗಾ, ವಿದ್ಯಾತ್ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಮೂನಿ ಪ್ರಕುಪಿತಮರುತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯೋ ರಸಶ್ಚ|| ವಿಸ್ಫೋಟಾಮ್ಲಕಧೂಮಕಾಃ ಪ್ರಲಪನಂ ಸ್ವೇದಸ್ರುತಿರ್ಮೂರ್ಛನಂ, ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ದರಣಂ ಮದೋ ವಿಸರಣಂ ಪಾಕೋಽರತಿಸ್ತೃಡ್ಭ್ರಮೌ| ಊಷ್ಮಾಽತೃಪ್ತಿತಮಃ ಪ್ರವೇಶದಹನಂ ಕಟ್ವಮ್ಲತಿಕ್ತಾ ರಸಾ, ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುವಿವರ್ಜಿತಃ ಕ್ವಥಿತತಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವೈ|| ತೃಪ್ತಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಗುರುತಾ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಕಠಿನತಾ ಮಲಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಸ್ನೇಹಾಪಕ್ತ್ಯುಪಲೇಪಾಃ ಶೈತ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ|| ಚರಕರ್ತೃತ್ವಂ ಶೋಥೋ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ ರಸೌ ಪಟುಸ್ವಾದೂ| ವರ್ಣಃ ಶ್ವೇತೋಽಲಸತಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕಫಸ್ಯ ಜಾನೀಯಾತ್|| ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಃ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಕಃ|” ಇತಿ| ಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಕ್ಷೀಣಾ ವರ್ಧಯಿತವ್ಯಾಃ, ವೃದ್ಧಾ ಹ್ರಾಸಯಿತವ್ಯಾಃ, ಸಮಾಃ ಪಾಲಯಿತವ್ಯಾಃ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩)– ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಾದಿಗತಿರ್ಯಥಾ– ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ವಿರೇಚನಮ್, ಅಧೋಗಸ್ಯ ವಮನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಂ ಚ ಹರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಯಸ್ತು ಗತಿಭೇದಾನಭಿಜ್ಞಃ ಸಃ “ವಿರೇಕಃ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಂ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ ವಚನಾದಧೋಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನ ಆತುರಸ್ಯಾನರ್ಥಮೇವೋತ್ಪಾದಯತಿ; ಜ್ವರಾದಿಷು ತಿರ್ಯಗ್ದೋಷಗತಿಷು ಯಥೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ| ವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ ಕೋಷ್ಠಂ, ಕದಾಚಿಚ್ಛಾಖಾಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಾಶ್ರಿತ್ಯ ರುಜನ್ತಿ; ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು ಗತಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವೋಪಾದಕತ್ವಾದೇಕತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಕೋಷ್ಠ ಆಮಾಶಯಾದಿಃ, ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ಚೇತಿ, ಚರಕಕೃತೈವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಕೋಷ್ಠಾದ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಆಮಾಶಯಗತೇ ವಾತೇ ಕಫೇ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಿತೇ| ರೂಕ್ಷಪೂರ್ವೋ ಹಿತಃ ಸ್ವೇದಃ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಸ್ತಥೈವ ಚ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೪); ತಥಾ– “ಸನ್ತತಂ ರಸರಕ್ತಸ್ಥಃ ಸೋಽನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥಾ– “ನಾಗ್ನಿಕರ್ಮೋಪದೇಷ್ಟವ್ಯಂ ಸ್ನಾಯುಮರ್ಮವ್ರಣೇಷು ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ದೋಷಾಃ ಸಾಮತ್ವನಿರಾಮತ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|| ಆಮೇನ ತೇನ ಸಂಯುಕ್ತಾ ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ ದೂಷಿತಾಃ| ಸಾಮಾ ಇತ್ಯುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಯೇ ಚ ರೋಗಾಸ್ತದುದ್ಭವಾಃ|| ಸ್ರೋತೋರೋಧಬಲಭ್ರಂಶಗೌರವಾನಿಲಮೂಢತಾಃ| ಆಲಸ್ಯಾಪಕ್ತಿನಿಷ್ಠೀವಮಲಭೇದಾರುಚಿಕ್ಲಮಾಃ|| ಲಿಙ್ಗಂ ಮಲಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಂ ನಿರಾಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ|” (ವಾ. ಸೂ. ಅ. ೧೩)| “ವಾಯುಃ ಸಾಮೋ ವಿಬನ್ಧಾಗ್ನಿಸಾದತನ್ದ್ರಾನ್ತ್ರಕೂಜನೈಃ|| ವೇದನಾಶೋಥನಿಸ್ತೋದೈಃ ಕ್ರಮಶೋಽಙ್ಗಾನಿ ಪೀಡಯೇತ್| ವಿಚರೇದ್ಯುಗಪಚ್ಚಾಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಕುಪಿತೋ ಭೃಶಮ್| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಸೂರ್ಯಮೇಘೋದಯೇ ನಿಶಿ| ನಿರಾಮೋ ವಿಶದೋ ರೂಕ್ಷೋ ನಿರ್ವಿಬನ್ಧೋಽಲ್ಪವೇದನಃ|| ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಶಾನ್ತಿಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ಯಾತಿ ವಿಶೇಷತಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಹರಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಂ ಸ್ಥಿರಂ ಗುರು|| ಅಮ್ಲಿಕಾಕಣ್ಠಹೃದ್ದಾಹಕರಂ ಸಾಮಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಆತಾಮ್ರಂ ಪಿತ್ತಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ರಸೇ ಕಟುಕಮಸ್ಥಿರಮ್|| ಪಕ್ವಂ ವಿಗನ್ಧಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ರುಚಿಪಕ್ತೃಬಲಪ್ರದಮ್| ಆವಿಲಸ್ತನ್ತುಲಃ ಸ್ತ್ಯಾನಃ ಕಣ್ಠದೇಶೇಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಸಾಮೋ ಬಲಾಸೋ ದುರ್ಗನ್ಧಃ ಕ್ಷುದುದ್ಗಾರವಿಘಾತಕೃತ್|| ಫೇನವಾನ್ ಪಿಣ್ಡಿತಃ ಪಾಣ್ಡುರ್ನಿಃಸಾರೋಽಗನ್ಧ ಏವ ಚ| ಪಕ್ವಃ ಸ ಏವ ವಿಜ್ಞೇಯಶ್ಛೇದವಾನ್ ವಕ್ತ್ರಶುದ್ಧಿಕೃತ್||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಾಮೇ ಪಾಚನಂ, ನಿರಾಮೇ ಶಮನಮಿತಿ| ಏತೇ ಚ ದೋಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬದ್ಧಾಸ್ತರತಮಾದಿಭೇದೇನ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವನ್ತಿ| ತದುದಾಹರಣಾನಿ ವಿಸ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇರತ್ರ ನ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ, ಸೌಶ್ರುತದೋಷಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೬) ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ಉಕ್ತಹೇತುದೋಷಭೇದಯೋಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕೌ– “ಚತ್ವಾರೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಿದೂರನಿಕಟಪ್ರಾಧಾನಿಕತ್ವಾತ್, ಪುನಸ್ತೇಽಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಕಾರ್ಥಯುಕ್ಪರಿಣತಿಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ತ್ರಿಧಾ| ರುಗ್ದೋಷೋಭಯಕಾರಣಾದಪಿ ತಥಾ, ದ್ವೌ ವ್ಯಞ್ಜಕೋತ್ಪಾದಕೌ, ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದತೋಽಪಿ ಕಥಿತಾ ಹೇತೋಃ ಪ್ರಭೇದಾ ಅಮೀ|| ದೋಷಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಾಭ್ಯಾಂ, ಭೇದೋಽನುಬನ್ಧ್ಯಾದಪಿ ಚಾನುಬನ್ಧಾತ್| ತಥಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಪ್ರಕೃತಿತ್ವಯೋಗಾತ್ತಥಾಽಽಶಯಾಕರ್ಷವಶಾದ್ಗತೇಶ್ಚ||” ಇತಿ ನಿದಾನಮ್|೫|–