Adhikarana ജ്വരോത്പത്തിഃ തസ്യ ഭേദാശ്ച (൧) · Śloka ൧
അഥ ജ്വരനിദാനമ് |
ദക്ഷാപമാനസങ്ക്രുദ്ധരുദ്രനിഃശ്വാസസമ്ഭവഃ |
ജ്വരോऽഷ്ടധാ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസങ്ഘാതാഗന്തുജഃ സ്മൃതഃ ||൧||
View original
अथ ज्वरनिदानम् |
दक्षापमानसङ्क्रुद्धरुद्रनिःश्वाससम्भवः |
ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसङ्घातागन्तुजः स्मृतः ||१||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഥ സര്വരോഗപ്രാധാന്യാത് പ്രഥമം ജ്വരോ വാച്യഃ| പ്രാധാന്യം ച തസ്യ ശാരീരരോഗേഷു പ്രഥമോത്പന്നത്വാത്, ബലവത്ത്വാത്, ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപിത്വാത്, ജന്മനിധനയോരവശ്യമ്ഭാവിത്വാത്, സ്ഥാവരജങ്ഗമരൂപസര്വഭൂതവ്യാപിത്വാച്ച; നൈവമന്യേ വികാരാഃ| യദുക്തം ചരകേ– “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ സര്വരോഗാഗ്രജോ ബലീ| ജ്വരഃ പ്രധാനോ രോഗാണാമുക്തോ ഭഗവതാ പുരാ|| തസ്യ പ്രാണിസപത്നസ്യ ധ്രുവസ്യ പ്രലയോദയേ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി; യാവദ് “ഭഗവന്! വക്തുമര്ഹസി” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– “ജ്വരേണാവിശതാ ഭൂതം നഹി കിഞ്ചിന്ന തപ്യതേ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| ഉക്തം ച , പാലകാപ്യേ– “പാകലഃ സ തു നാഗാനാമഭിതാപസ്തു വാജിനാമ്| ഗവാമീശ്വരസഞ്ജ്ഞശ്ച മാനവാനാം ജ്വരോ മതഃ|| അജാവീനാം പ്രലാപാഖ്യഃ കരഭേ ചാലസോ ഭവേത്| ഹാരിദ്രോ മഹിഷീണാം തു മൃഗരോഗോ മൃഗേഷു ച| പക്ഷിണാമഭിഘാതസ്തു മത്സ്യേഷ്വിന്ദ്രമദോ മതഃ| പക്ഷപാതഃ പതങ്ഗാനാം വ്യാഡേഷ്വക്ഷികസഞ്ജ്ഞിതഃ||” ഇത്യാദി| തഥാऽന്യത്ര– “ജലസ്യ നീലികാ ഭൂമേരൂഷരോ വൃക്ഷസ്യ കോടരഃ|” ഇത്യാദി| തസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിമാഹ– ദക്ഷാപമാനേത്യാദി| ദക്ഷാപമാനേന ദക്ഷപ്രയുക്തപരിഭവേന ക്രുദ്ധസ്യ രുദ്രസ്യ നിഃശ്വാസാത് സമ്ഭവ ഉത്പത്തിര്യസ്യ സ തഥാ| നിഃശ്വാസോऽത്ര ക്രോധലിങ്ഗത്വേന നിര്ദിഷ്ടഃ, അത ഏവ സുശ്രുതേന “രുദ്രകോപാഗ്നിസമ്ഭൂതഃ” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യുക്തമ്| ക്രുദ്ധേന രുദ്രേണ ലലാടേ തൃതീയമാഗ്നേയം ചക്ഷുഃ സൃഷ്ട്വാ തതോऽപ്യാഗ്നേയോ ബാണോ നിര്മിതഃ| യദാഹ ചരകഃ– “സൃഷ്ട്വാ ലലാടേ ചക്ഷുര്വൈ ദഗ്ധ്വാ താനസുരാന്പ്രഭുഃ ബാണം ക്രോധാഗ്നിസന്തപ്തമസൃജച്ഛത്രുനാശനമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി; അത്ര സത്രനാശനം യജ്ഞനാശനമ്| ഏഷാ ച ജ്വരോത്പത്തികഥാ ചരകചികിത്സിതേ സവിശേഷാ ശ്രോതവ്യാ| ഏതേന രുദ്രകോപസ്യ വിപ്രകൃഷ്ടകാരണത്വമുക്തം; യദി ഹി തതോ ജ്വരോ നോദപത്സ്യതം അധുനാऽപ്യപചാരാന്നോദപത്സ്യത ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| ഏതദഭിധാനസ്യ ചികിത്സാനുപയോഗിത്വേനാന്യേ ടീകാകൃതോऽന്യഥാ വ്യാചക്ഷതേ– കോപോദ്ഭവത്വേന തൈജസത്വം പ്രകാശ്യതേ; ക്രോധോ ഹ്യാഗ്നേയഃ; യദാഹ ചരകഃ– “ക്രോധാത് പിത്തം” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തേന സര്വജ്വരേ പിത്താവിരോധിനീ ക്രിയാ കാര്യേതി സിധ്യതി| യദുക്തം വാഗ്ഭടേനൈവ– “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത് പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത് പിത്താധികേऽധികമ്||” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി| അത ഏവ ചരകേ കട്വമ്ലലവണാന് പാചനാന് പരിത്യജ്യ തരുണജ്വരേ പാചകത്വേന തിക്തകോ രസഃ പിത്തഘ്നോ നിര്ദിഷ്ടഃ| യദാഹ– “ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗൂസ്തിക്തകോ രസഃ| പാചനാന്യവിപക്വാനാം ദോഷാണാം തരുണജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ( കാലോऽത്രാഷ്ടാഹ ഇതി)| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രുദ്രകോപസമ്ഭവത്വേന ദേവതാത്മകത്വാത് പൂജാര്ഹത്വമുപദര്ശിതമ്| യദാഹ വിദേഹഃ– “ജ്വരസ്തു പൂജനൈര്വാऽപി സഹസൈവോപശാമ്യതി||” ഇതി| ഹരിവംശേऽപി– “ജ്വരസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരാഃ ഷഡ്ഭുജോ നവലോചനഃ| ഭസ്മപ്രഹരണോ രൌദ്രഃ കാലാന്തകയമോപമഃ||” ഇതി മൂര്തിമാനേവോക്തഃ| ബഹുവിധമപി ജ്വരം സങ്ക്ഷേപേണാഹ– ജ്വരോऽഷ്ടധേത്യാദി| അഷ്ടത്വം വിവൃണോതി– പൃഥഗിത്യാദി| തച്ച സമ്പ്രാപ്തൌ വിവൃതമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ സര്വരോഗപ്രാധാന്യാത് പ്രഥമം ജ്വരോ വാച്യഃ| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ശാരീരരോഗേഷു പ്രഥമോത്പന്നത്വാത്, ബലവത്ത്വാദ്ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപിത്വാച്ച ജന്മനിധനയോരവശ്യമ്ഭാവിത്വാച്ച സ്ഥാവരജങ്ഗമരൂപസര്വഭൂതവ്യാപിത്വാച്ച, നൈവമന്യേ വികാരാഃ| ഉക്തം ച ചരകേ– “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ സര്വരോഗാഗ്രജോ ബലീ| ജ്വരഃ പ്രധാനോ രോഗാണാമുക്തോ ഭഗവതാ പുരാ||” ഇതി| തഥാ– “ജ്വരേണാവിശതാ ഭൂതം നഹി കിഞ്ചിന്ന തപ്യതേ|” ഇതി| ഉക്തം ച ഗജവൈദ്യകേ– “പാകലഃ സ തു നാഗാനാമഭിതാപസ്തു വാജിനാമ്| ഗവാമീശ്വരസഞ്ജ്ഞസ്തു മാനവാനാം ജ്വരോ മതഃ|| അജാവീനാം പ്രലാപാഖ്യഃ കരഭേഷ്വലസോ ഭവേത്| ഹാരിദ്രോ മഹിഷാണാം തു മൃഗരോഗോ മൃഗേഷു ച|| പക്ഷിണാമഭിഘാതസ്തു മത്സ്യേഷ്വിന്ദ്രമദോ മതഃ| പക്ഷഘാതഃ പതങ്ഗാനാം , വ്യാലേഷ്വക്ഷികസഞ്ജ്ഞകഃ||” ഇത്യാദി| തഥാ തന്ത്രാന്തരേऽപി– “ജലസ്യ നീലികാ, ഭൂമേരൂഷരോ, വൃക്ഷസ്യ കോടരഃ|” ഇത്യാദി| തസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിമാഹ– ദക്ഷേത്യാദി| ദക്ഷാപമാനേന ദക്ഷപ്രയുക്തപരിഭവേന ക്രുദ്ധസ്യ രുദ്രസ്യ നിഃശ്വാസാത്സമ്ഭവ ഉത്പത്തിര്യസ്യ സ തഥാ| നിഃശ്വാസോऽത്ര ക്രോധലിങ്ഗത്വേന നിര്ദിഷ്ടഃ| യഥാ സുശ്രുതേ– “രുദ്രകോപാഗ്നിസമ്ഭൂതഃ സര്വഭൂതപ്രതാപനഃ|” ഇതി| ക്രുദ്ധേന രുദ്രേണ ലലാടേ തൃതീയകമാഗ്നേയം ചക്ഷുഃ സ്പൃഷ്ട്വാ തതോऽപ്യാഗ്നേയോ ബാണോ നിര്മിതഃ| ഉക്തം ച ചരകേ– “ സൃഷ്ട്വാ ലലാടേ ചക്ഷുര്വൈ ദഗ്ധ്വാ താനസുരാന് പ്രഭുഃ| ബാണം ക്രോധാഗ്നിസന്തപ്തമസൃജച്ഛത്രുതാപനമ്||” ഇതി| ഏതാവതാ ക്രോധോദ്ഭവത്വേന തസ്യ തൈജസത്വം പ്രകശ്യതേ| തദുക്തം ചരകേ– “ക്രോധാത്പിത്തമ്” ഇതി| തേന സര്വജ്വരേ പിത്താവിരോധിനീ ക്രിയാ കാര്യേതി സിധ്യതി| യദുക്തം വാഗ്ഭടേ– “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത്പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത്പിത്താധികേऽധികമ്||” ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രുദ്രസമ്ഭവത്വേന ദേവതാത്മകത്വാത്പൂജാര്ഹത്വമുപദര്ശിതമ്| യഥാഹ വിദേഹഃ– “ജ്വരസ്തു പൂജനൈര്വാऽപി സഹസൈവോപശാമ്യതി|” ഇതി| ഉക്തം ച ഹരിവംശേऽപി– “ജ്വരസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരാഃ ഷഡ്ഭുജോ നവലോചനഃ| ഭസ്മപ്രഹരണോ രൌദ്രഃ കാലാന്തകയമോപമഃ||” ഇതി മൂര്തിമാനേവോക്തഃ| ബഹുവിധമപി സങ്ക്ഷേപേണാഹ– ജ്വരോऽഷ്ടധേതി| അഷ്ടധാത്വം വിവൃണോതി പൃഥക്– വാതികഃ, പൈത്തികഃ, ശ്ലൈഷ്മികഃ, ഏവം ത്രയഃ; വാതപൈത്തികഃ, വാതശ്ലൈഷ്മികഃ, പിത്തശ്ലൈഷ്മികഃ, ഏവം ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ; സാങ്ഘാതികഃ സാന്നിപാതിക ഏകഃ; ആഗന്തുജ ഏകഃ; ഏവമഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇതി||൧||
Adhikarana ജ്വരസമ്പ്രാപ്തിഃ (൨) · Śloka ൨
മിഥ്യാഹാരവിഹാരാഭ്യാം ദോഷാ ഹ്യാമാശയാശ്രയാഃ |
ബഹിര്നിരസ്യ കോഷ്ഠാഗ്നിം ജ്വരദാഃ സ്യൂ രസാനുഗാഃ ||൨||
View original
मिथ्याहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः |
बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः ||२||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മിഥ്യേത്യാദി| ആഹാരസ്യ മിഥ്യാത്വം പ്രകൃത്യാദീനാമാഹാരോപയോഗഹേതൂനാം വിരുദ്ധത്വേനോപയോഗഃ| യദാഹ ചരകഃ– "തത്ര ഖല്വിമാന്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ– പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപയോക്ത്രഷ്ടമാനി|" (ച. വി. അ. ൧) ഇതി| അത്ര പ്രകൃതിര്ദ്രവ്യാണാം സ്വാഭാവികഗുരുത്വലഘുത്വാദിഗുണയോഗഃ, യഥാ– മാഷമുദ്ഗയോഃ; കരണം സംസ്കാരഃ, യഥാ– വ്രീഹേര്ഗുരോര്ലഘവോ ലാജാഃ; സംയോഗഃ സംഹതീഭാവഃ, യഥാ– ക്ഷീരമത്സ്യയോഃ; രാശിരാഹാരസ്യ ദ്രവാദ്രവസ്യാവയവേന സമുദായേന വാ പരിമാണം; ദേശോ ദ്രവ്യോത്പത്തിപ്രചാരാദിസ്ഥാനം; കാലോ നിത്യഗശ്ചാവസ്ഥികശ്ച; ഉപയോഗസംസ്ഥാ ഉപയോഗനിയമഃ, യഥാ– ജീര്ണാന്ന ഏവ ഭുഞ്ജീത; ഉപയോക്താ സ്വയം നിരൂപിതാത്മപ്രകൃത്യാദികഃ പുരുഷ ഇതി| വിഹാരസ്യ മിഥ്യാത്വമയഥാബലമാരമ്ഭാദി| ആമാശയാശ്രയാ ഇത്യനേനാമാശയപ്രാപ്തിവ്യതിരേകേണ ദോഷാ ജ്വരം നാരഭന്ത ഇതി പ്രതിപാദയന്തി| ആമാശയശ്ച “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ|” (ച. വി. അ. ൨) ഇതി ചരകേണോക്തഃ| ബഹിര്നിരസ്യ കോഷ്ഠാഗ്നിമിതി കോഷ്ഠാഗ്നിരേവ ദോഷോത്ക്ഷിപ്തോ ബഹിര്നിര്ഗത ഊഷ്മതയാ പ്രതിഭാതി| കോഷ്ഠാഗ്നിമിതി ധാത്വാദ്യഗ്നിനിരാസാര്ഥമ്| ജ്വരദാ ജ്വരകാരിണഃ| രസാനുഗാ രസസമ്ബദ്ധാഃ, അവശ്യം രസം ദൂഷയിത്വാ ജ്വരോത്പാദകാ ഇതി| ‘ഏഷാ ച സമ്പ്രാപ്തിഃ ശാരീരാണാമേവ നത്വാഗന്തൂനാം, തേഷാം വ്യഥാപൂര്വകത്വം തതോ വാതാദ്യനുബന്ധഃ,’ ഇതി ജേജ്ജടഃ| അത ഏവ സുശ്രുതേ ആഗന്തുസമ്പ്രാപ്തിഃ പൃഥഗേവ പഠ്യതേ| യഥാ– “ശ്രമക്ഷതാഭിഘാതേഭ്യോ ദേഹിനാം കുപിതോऽനിലഃ| പൂരയിത്വാऽഖിലം ദേഹം ജ്വരമാപാദയേദ്ഭൃശമ്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| അത്ര ന ആമാശയഗത ഏവ വായുഃ, കിന്തൂര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്രസവാഹിസ്രോതശ്ചരഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “തത്രാഭിഘാതജോ വായുഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഥവൈവര്ണ്യം കരോതി സരുജം ജ്വരമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| നനു, ആഗന്തുജ്വരേऽപ്യൂഷ്മോപലഭ്യതേ, “ഊഷ്മാ ച പിത്താദൃതേ നാസ്തി” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇത്യുക്തമ്, അത ആഗന്തുരപി ശാരീരഃ സ്യാത്| നൈവമ്, ഉത്തരകാലം തദുത്പത്തേഃ| യദുക്തമ്– “ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വോ ജ്വരോऽഷ്ടമോ ഭവതി; സ കിഞ്ചിത്കാലമാഗന്തുഃ കേവലോ ഭൂത്വാ പശ്ചാദ്ദോഷൈരനുബധ്യതേ|” (ച. നി. അ. ൧); തഥാ– “ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരം നിജസ്തഥാऽऽഗന്തുമപി പ്രവൃദ്ധഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇതി| നനു, മിഥ്യാഹാരേത്യാദിനാ ഏകൈവ സമ്പ്രാപ്തിരുക്താ; ഏതച്ച ന യുക്തം, യതഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ സംയോഗഭേദഃ, സംയോഗഭേദശ്ച സംയോഗിഭേദനിബന്ധനഃ, സംയോഗിനശ്ചാത്ര വാതാദയോ നാനാവിധാഃ, തതശ്ച സമ്പ്രാപ്തേരപി നാനാത്വം സ്യാത്; നഹി വാതപിത്തയോര്യഃ സംയോഗഃ സ ഏവ കഫപിത്തയോരിതി| ഉച്യതേ– അനേകൈവ സമ്പ്രാപ്തിഃ കിന്ത്വേകജാതീയാ, ആശയദുഷ്ട്യാദേഃ സര്വത്രാവിശേഷേണാഭിധാനാത്; ഏവമാഗന്തുസമ്പ്രാപ്തിരപി സംയോഗഭേദാദ്ഭിന്നേതി||൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജ്വരസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മിഥ്യാഹാരേത്യാദി| “അകാലേ ചാതിമാത്രം ച അസാത്മ്യം യച്ച ഭോജനമ്| വിഷമം ചാപി യദ്ഭുക്തം മിഥ്യാഹാരഃ സ ഉച്യതേ||” ഇതി| മിഥ്യാഹാരോ ദേശകാലപ്രകൃത്യാദിവിരുദ്ധഃ, സംയോഗവിരുദ്ധശ്ച ക്ഷീരമത്സ്യയോരിവ| മിഥ്യാവിഹാരോऽയഥാബലമാരമ്ഭഃ| “അശക്തഃ കുരുതേ കര്മ ശക്തിമാത്രം കരോതി യഃ| മിഥ്യാവിഹാര ഇത്യുക്തഃ സദാ തം പരിവര്ജയേത്||” ഇതി| ഈദൃശസ്യ പുരുഷസ്യ ആമാശയാശ്രയാ ദോഷാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ കോഷ്ഠാഗ്നിം ബഹിര്നിരസ്യ ജ്വരദാഃ സ്യുഃ ജ്വരകാരിണോ ഭവേയുഃ ആമാശയസ്ഥാനമുക്തം ചരകേ– “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ||” ഇതി| കിംവിശിഷ്ടാഃ? രസാനുഗാഃ രസസമ്ബദ്ധാഃ രസം ദൂഷയിത്വാ ജ്വരോത്പാദകാ ഇതി| കോഷ്ഠാഗ്നിമിതി ധാത്വഗ്നിനിരാസാര്ഥമ്| ഏഷാ ച സമ്പ്രാപ്തിഃ ശാരീരാണാമേവ ന ത്വാഗന്തൂനാമ്| തേഷാം തു വ്യഥാപൂര്വകോ വാതാദ്യനുബന്ധഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ, യഥാ– “ ശ്രമക്ഷതാഭിഘാതേഭ്യോ ദേഹിനഃ കുപിതോऽനിലഃ| പൂരയിത്വാऽഖിലം ദേഹം ജ്വരമാപാദയേദ്ഭൃശമ്||” ഇതി| ഉക്തം ച ചരകേ– “തത്രാഭിഘാതജോ വായുഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഥവൈവര്ണ്യം കരോതി സരുജം ജ്വരമ്||” ഇതി| നന്വാഗന്തുരപി ശാരീരഃ സ്യാത്, യത ആഗന്തുജ്വരേऽപ്യൂഷ്മോപലഭ്യതേ, ഊഷ്മാ ച പിത്താദൃതേ നാസ്തീത്യുക്തമ്| മൈവമ്, ആഗന്തുജ്വര ഉത്തരകാലേ തദുത്പത്തിഃ| യദുക്തമ്– “ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വോ ജായതേ പശ്ചാന്നിജൈര്ദോഷൈരനുബധ്യതേ|” ഇതി| തഥാ “ആഗന്തുരഭ്യേതി നിജം വികാരം നിജസ്തഥാऽऽഗന്തുമപി പ്രവൃദ്ധഃ|” ഇതി||൨||
Adhikarana ജ്വരസാമാന്യലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
സ്വേദാവരോധഃ സന്താപഃ സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം തഥാ |
യുഗപദ്യത്ര രോഗേ ച സ ജ്വരോ വ്യപദിശ്യതേ ||൩||
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा |
युगपद्यत्र रोगे च स ज्वरो व्यपदिश्यते ||३||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്വേദാവരോധ ഇത്യാദി| സ്വേദാവരോധോ ഘര്മാനിര്ഗമഃ| താപ ഇതി വക്തവ്യേ സന്താപഗ്രഹണാദ്ദേഹേന്ദ്രിയമനസാം താപം ലക്ഷയതി| തദുക്തം ചരകേ– “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി; “ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃത്യം ജ്ഞേയം സന്താപലക്ഷണമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– “വൈചിത്ത്യമരതിര്ഗ്ലാനിര്മനഃസന്താപലക്ഷണമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗവേദനാ| യുഗപദിതി മിലിതമേതല്ലക്ഷണം, പ്രത്യേകശോ വ്യഭിചാരാത്; സ്വേദാവരോധോ ഹി കുഷ്ഠപൂര്വരൂപേ, തഥാ സന്താപോ ദാഹാഖ്യേ രോഗേ, സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗവാതരോഗേ ഇതി| നനു, പൈത്തികേ സ്വേദാഗമാത്, വാതികേ വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വാത് സര്വാങ്ഗഗ്രഹണാവ്യവസ്ഥിതേശ്ചാവ്യാപകം ലക്ഷണമിതി| അത്ര ജേജ്ജടകാര്തികകുണ്ഡാദയഃ സമാദധുഃ– ഉത്സര്ഗാപവാദഭാവേന വ്യവസ്ഥിതിരിതി| തന്ന സങ്ഗതമിത്യന്യേ; വിധൌ ഹ്യുത്സര്ഗാപവാദഭാവോ നതു ലക്ഷണേ, അവ്യാപ്ത്യതിവ്യാപ്ത്യോര്ലക്ഷണദോഷാത്; തസ്മാത് സ്വേദോऽഗ്നിഃ ‘സ്വിദ്യതേऽനേന’ ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ; തസ്യാവരോധോ ദോഷവ്യാപ്തിഃ| വാതജ്വരേ യദ്യപി വായോശ്ചലത്വേനാരമ്ഭവിസര്ഗയോര്വൈഷമ്യം, തഥാऽപി സര്വദേഹഗതജ്വരാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ട്യനിവൃത്തേരനുദ്ഭൂതസര്വാങ്ഗഗ്രഹണസ്യ വിദ്യമാനതൈവേതി ന വ്യഭിചാരഃ| ചരകേ തു ജ്വരലക്ഷണം “ ജ്വരപ്രത്യാത്മികം ലിങ്ഗം സന്താപോ ദേഹമാനസഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| നനു, “ശാരീരോ ജായതേ പൂര്വം ദേഹേ മനസി മാനസഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ചരകവചനാദ്ദേഹമനസോരന്യോന്യവ്യഭിചാരാദലക്ഷണമിതി ചേത്; തന്ന, സൂക്ഷ്മതരകാലവ്യവഹിതസ്യാന്യതരരൂപസ്യാവശ്യമ്ഭാവിത്വാത്| യഥാ– ഗുണവദ്ദ്രവ്യമിതി ദ്രവ്യലക്ഷണമിതി||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജ്വരലക്ഷണമാഹ– (യത്ര യസ്മിന് രോഗേ, യുഗപദേകകാലേ, ഈദൃശലക്ഷണം ദൃശ്യതേ സ ജ്വരഃ കഥ്യതേ|) സ്വേദാവരോധഃ സ്വേദാനിര്ഗമഃ, അന്യേ പൈത്തികേ സ്വേദാവഗമാല്ലക്ഷണേ വ്യഭിചാരഃ, തേന സ്വേദോऽഗ്നിഃ ‘സ്വിദ്യതേऽനേന’ ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ, തസ്യാവരോധോ ദോഷവ്യാപ്തിഃ| സന്താപേത്യത്ര സംശബ്ദോ ദേഹേന്ദ്രിയമനസാം താപം ലക്ഷയതി| സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗവേദനേത്യാഹുഃ| സ്വേദാവരോധ ഇത്യത്ര ‘വേഗോപരോധ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| തത്ര വേഗോപരോധോ വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാമനിര്ഗമനം; തദയുക്തമ്, പിത്തജ്വരേ പുരീഷാദീനാം നിര്ഗമനേന തത്രാऽവ്യാപ്തേഃ||൩||
Adhikarana ജ്വരപൂര്വരൂപമ് (൪-൭) · Śloka ൭
ശ്രമോऽരതിര്വിവര്ണത്വം വൈരസ്യം നയനപ്ലവഃ |
ഇച്ഛാദ്വേഷൌ മുഹുശ്ചാപി ശീതവാതാതപാദിഷു ||൪||
ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോ ഗുരുതാ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തമഃ |
അപ്രഹര്ഷശ്ച ശീതം ച ഭവത്യുത്പത്സ്യതി ജ്വരേ ||൫||
(സാമാന്യതോ വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത് |
പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ കഫാദന്നാരുചിര്ഭവേത് ||൬||
രൂപൈരന്യതരാഭ്യാം തു സംസൃഷ്ടൈര്ദ്വന്ദ്വജം വിദുഃ |
സര്വലിങ്ഗസമവായഃ സര്വദോഷപ്രകോപജേ) ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||४||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||५||
(सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः कफादन्नारुचिर्भवेत् ||६||
रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः |
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे) ||७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്രമ ഇത്യാദി| ശ്രമഃ ശ്രാന്തത്വമിവ| അരതിരനവസ്ഥിതചിത്തത്വമ്, അരതിഃ ക്രീഡാഭാവ ഇതി കാര്തികഃ| വിവര്ണത്വം മ്ലാനഗാത്രത്വമ്| യത്തു ‘‘ദുഷ്ടാഃ സ്വഹേതുഭിര്ദോഷാഃ’’ ഇത്യാരഭ്യ “സ്വകാലേഷു ജ്വരാഗമമ്| ജനയന്ത്യഥ വൃദ്ധിം ച സ്വവര്ണം ച ത്വഗാദിഷു||” (സു. ചി. അ. ൩൯) ഇതി സമ്പ്രാപ്തൌ വൃദ്ധസുശ്രുതവചനം, തദത്യര്ഥജൃമ്ഭാദിവദ്വിശിഷ്ടപൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണ, സമ്പ്രാപ്ത്യവസ്ഥാപന്നദോഷജന്യത്വാത് പൂര്വരൂപസ്യേതി| വൈരസ്യമിതി മുഖസ്യ വിരുദ്ധരസതാ| നയനപ്ലവോऽശ്രുപൂര്ണനേത്രത്വമ്| യദുക്തം ചരകേ– " ആലസ്യം നയനേ സാസ്രേ" (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| ആദിശബ്ദാദമ്ബുജ്വലനയോരപി അനിശ്ചിതേച്ഛാദ്വേഷയോര്ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– ‘‘ജ്വലനാതപവായ്വമ്ബുഭക്തിദ്വേഷാവനിശ്ചിതൌ|’’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അന്യേ തു ശൈത്യൌഷ്ണ്യസാധര്മ്യാജ്ജലാനലൌ ഗ്രാഹയന്തി, ആദിശബ്ദേന ച ശയനാദികമ്| തമോऽന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാസംവിത്തിഃ| അപ്രഹര്ഷഃ പ്രീത്യഭാവഃ| ജ്വലനേച്ഛയാ ശീതേ ലബ്ധേ ശീതം ചേതി വചനം ശീതസ്യ വിശേഷേണ ബോധനാര്ഥമ്| ചകാരേണ വാതവിദ്വേഷാദിഗ്രഹണമിത്യാഹുഃ| ഉത്പത്സ്യതീതി ഭവിഷ്യതി ജ്വരേ| ഉത്പത്സ്യതീതി ആത്മനേപദാനിത്യത്വേന; തച്ച ചക്ഷിങ ഇകാരേണ ‘ അനുദാത്തങിത ആത്മനേപദമ്’ (പാ. അ. ൧/൩/൧൨) ഇത്യാത്മനേപദേ സിദ്ധേ തദര്ഥം ങിത്കരണേന ജ്ഞാപിതമിതി ശാബ്ദികാഃ| ഗദാധരസ്തു– ‘ഉത്പിത്സതി’ ഇതി പഠിത്വാ ‘പദ ഗതൌ’ ഇത്യസ്യ സന്നന്തസ്യ ‘ സനിമീമാഘുരഭലഭശകപതപദാമ്|’ (അ. ൭ പാ. ൪ സൂ. ൫൪) ഇത്യാദിനാ ഇസി കൃതേ ‘പൂര്വവത് സനഃ’ (അ. ൧ പാ. ൩ സൂ. ൬൨) ഇത്യത്ര ഭിന്നവാക്യതയാ പരസ്മൈപദമിതി വ്യാചഷ്ടേ ഇതി||൪-൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്രമ ഇത്യാദി| ശ്രാന്തത്വമിവ ശ്രമഃ| അരതിരനവസ്ഥിതചിത്തത്വമ്, അരതിഃ ക്രീഡാഭാവ ഇത്യപരേ| വിവര്ണത്വം മലിനഗാത്രതാ| വൈരസ്യം മുഖസ്യ, വിരസതാ വിരുദ്ധരസതാ| നയനപ്ലവഃ അശ്രുപൂര്ണനേത്രത്വമ്| ശീതവാതാതപാദിഷു വിഷയേഷു ഇച്ഛാദ്വേഷൌ അഭിലാഷവിദ്വേഷൌ| ആദിശബ്ദാദമ്ബുജ്വലനയോര്ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ജ്വലനാതപവായ്വമ്ബുഭക്തിദ്വേഷാവനിശ്ചിതൌ” ഇതി| അന്യേ തു ശൈത്യൌഷ്ണ്യാസാധര്മ്യാജ്ജലാനലൌ ഗൃഹ്ണന്തി| തേ ത്വാദിശബ്ദേന ശയനാദികം മന്യന്തേ|| ജൃമ്ഭേതി ജൃമ്ഭാ ജൃമ്ഭണമ്| അങ്ഗമര്ദോऽങ്ഗമോടനമ്| ഗുരുതാ ഗാത്രാണാമ്| രോമഹര്ഷോ രോമാഞ്ചഃ| അരുചിര്ഭോജ്യേ| തമഃ അന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാര്ഥാസംവിത്തിഃ| അപ്രഹര്ഷഃ ആനന്ദാഭാവഃ| ശീതമിതി ശീതാദൌ മുഹുരിച്ഛാദ്വേഷാവിതി സിദ്ധേ പുനരപി ശീതവചനം വിശേഷേണ ശീതപ്രാദുര്ഭാവദര്ശനാര്ഥമ്| ഉത്പത്സ്യതി ഭാവിനി ജ്വരേ ഏതാനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തി| അത്ര തു മാധവേന സാമാന്യപൂര്വലക്ഷണം സുശ്രുതോക്തം ലിഖിതം, നതു വിശിഷ്ടം പൂര്വരൂപലക്ഷണം; തച്ചാസ്മാഭിരിഹൈവ ലിഖ്യതേ– സാമാന്യത ഇത്യാദി| സാമാന്യത ഇതി പൂര്വപദ്യേന സമ്ബധ്യതേ| ഭാവിനി വാതികേ ജ്വരേऽത്യര്ഥം ജൃമ്ഭാ, പൈത്തികേ നയനയോര്ദാഹഃ, കഫജേ നാന്നാഭിനന്ദനമിതി ന അന്നാഭിലാഷഃ||൪-൭||
Adhikarana വാതജ്വരലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
വേപഥുര്വിഷമോ വേഗഃ കണ്ഠൌഷ്ഠപരിശോഷണമ് |
നിദ്രാനാശഃ ക്ഷവസ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാം രൌക്ഷ്യമേവ ച ||൮||
ശിരോഹൃദ്ഗാത്രരുഗ്വക്ത്രവൈരസ്യം ഗാഢവിട്കതാ |
ശൂലാധ്മാനേ ജൃമ്ഭണം ച ഭവന്ത്യനിലജേ ജ്വരേ ||൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||८||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं गाढविट्कता |
शूलाध्माने जृम्भणं च भवन्त्यनिलजे ज्वरे ||९||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതപിത്തകഫാനാം യഥാപൂര്വം ഭൂരിദാരുണവികാരകര്തൃത്വേന പ്രാധാന്യം, യദുക്തം ചരകേ– ‘‘അശീതിര്വാതവികാരാശ്ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ|’’ (ച. സൂ. അ. ൨൦) ഇതി; തഥാ ദാരുണാശ്ച വാതവികാരാ ആക്ഷേപകപക്ഷാഘാതാദയഃ; അതഃ പ്രാധാന്യാത് പ്രഥമം വാതജ്വരലക്ഷണമാഹ– വേപഥുരിത്യാദി| ഏവമന്യത്രാപി വാതാദിക്രമനിര്ദേശേന വേദിതവ്യമ്| വിഷമോ വേഗ ഇതി വേഗോ ജ്വരസ്യ പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിര്വാ, തസ്യ വൈഷമ്യമനിയതകാലത്വമ്, അങ്ഗേഷു ചൌഷ്ണ്യാദ്യനിയതത്വമ്| ക്ഷവശ്ഛിക്കാ ‘ ഹാ~ംചി’ ഇതി ലോകേ| സ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാം ജഡിമാ, രൌക്ഷ്യമപി ഗാത്രാണാമേവേതി ഗദാധരാദയോ വ്യാചക്ഷതേ; തച്ചാനവധാനാദ്വ്യാഖ്യാതമിതി ലക്ഷ്യതേ; ക്ഷവസ്യ സ്തമ്ഭഃ ക്ഷവസ്തമ്ഭ ഇത്യേകപദതാऽത്ര യുജ്യതേ| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– ‘‘ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേച്ഛാ വിലാപശ്ചാനിലജ്വരേ||’’(വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ചരകേऽപി നിദാനേ ‘‘ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിനിഗ്രഹഃ’’ (ച. നി. അ. ൧) ഇതി പഠിതമ്| വിനിഗ്രഹശബ്ദസ്തു തത്ര നിരോധാര്ഥ ഏവാചാര്യേണ നിര്ദിഷ്ടഃ; യഥാ വാതഗുല്മനിദാനേ– “രൂക്ഷാന്നപാനം വിഷമാതിമാത്രം വിചേഷ്ടിതം വേഗവിനിഗ്രഹശ്ച|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി; തഥാऽന്തര്വേഗജ്വരലക്ഷണേ “ദോഷവര്ചോവിനിഗ്രഹഃ” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ഏതേന, ജ്വരമുക്തിലക്ഷണേ ക്ഷവസ്യ പാഠാത് കഥമേതല്ലക്ഷണമിതി യദാശങ്കിതം കാര്തികകുണ്ഡേന തദപി നിരസ്തമ്| ആധ്മാനം വായുനാ സവേദനമുദരപൂര്ണത്വമ്| ശിരോഹൃദ്ഗാത്രരുഗിത്യത്ര ഗാത്രഗ്രഹണേന ശിരോഹൃദ്ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വിശേഷേണ ശിരസി ഹൃദി ച വേദനാര്ഥമ്| ഏതാനി രൂപാണി പ്രായോഭാവിത്വേന നിര്ദിഷ്ടാനി സുശ്രുതേന, തേന ചകാരേണാന്യാന്യപി ചരകനിദാനോക്താനി ബോദ്ധവ്യാനി| താന്യേവ ഗദ്യേനോക്താനി സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ശ്ലോകേന മയാ പ്രദര്ശ്യന്തേ– “ഭവന്തി വിവിധാ വാതവേദനാഃ പാദസുപ്തതാ| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം കര്ണസ്വനോ വക്ത്രകഷായതാ|| ഊരുസാദോ ഹനുസ്തമ്ഭോ വിശ്ലേഷഃ സന്ധിജാനുനോഃ| ശുഷ്കകാസോ വമിര്ലോമദന്തഹര്ഷഃ ശ്രമഭ്രമൌ|| അരുണം നേത്രമൂത്രാദി തൃട്പ്രലാപോഷ്ണകാമിതാഃ|” ഇതി||൮-൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതപിത്തകഫാനാം യഥാപൂര്വം ഭൂരിദാരുണവികാരകര്തൃത്വേന വായോഃ പ്രാധാന്യമതസ്തത്പ്രാധാന്യാത്പ്രഥമം വാതജ്വരലക്ഷണമാഹ– വേപഥുരിത്യാദി| വേപഥുഃ കമ്പഃ| വിഷമോ വേഗോ ജ്വരസ്യ ഹീനാധികഭാവേന, അങ്ഗേഷു ചോഷ്മാദ്യനിയതത്വമ്| കണ്ഠൌഷ്ഠപരിശോഷണമിതി സുഗമമ്| തഥാ ക്ഷവസ്തമ്ഭഃ ക്ഷവഃ ഛിക്കാ തസ്യാഃ സ്തമ്ഭോऽനിര്ഗമനമ്| കേചിത്തു ‘ക്ഷവഃ സ്തമ്ഭഃ’ ഇതി ഭിന്നം പദം പഠന്തി, തന്മതേ ക്ഷവഃ ഛിക്കാ, സ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തന്ന യുക്തമ്| യദുക്തം വാഗ്ഭടേ– “ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേച്ഛാ വിരമശ്ചാനിലജ്വരേ||” ഇതി| ചരകേऽപി നിദാനേ– “ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിനിഗ്രഹഃ” ഇതി| വിനിഗ്രഹശബ്ദസ്തു നിരോധാര്ഥ ഏവ, യഥാऽന്തര്വേഗജ്വരലക്ഷണേ “ദോഷവര്ചോവിനിഗ്രഹഃ” ഇത്യേവം പഠിതഃ| രൌക്ഷ്യം ഗാത്രാണാമേവ| ചകാരാത് കൃഷ്ണവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം സമുച്ചീയതേ| അന്യേ തു “രൌക്ഷ്യമേവ ച” ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ “ശ്യാവാങ്ഗമലമൂത്രതാ” ഇതി പഠന്തി| അത്ര ഗാത്രഗ്രഹണേന ശിരോഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വിശേഷേണ ശിരസി ഹൃദി വേദനാദര്ശനാര്ഥം; ശിരസി ഹൃദി ഗാത്രേഷു രുക് പീഡാ| വൈരസ്യം വിരസതാ| ഗാഢവിട്കതാ ബദ്ധമലതാ| ശൂലാധ്മാനേ ശൂലമുദരശൂലമ്, ആധ്മാനം വായുനാ സവേദനമുദരപൂര്ണത്വമിത്യര്ഥഃ| ജൃമ്ഭണം ജൃമ്ഭാബാഹുല്യമ്| അനിലജേ ജ്വരേ ഏതാനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തി| ഏതാനി പ്രകൃതിസമസമവേതാനി||൮-൯||
Adhikarana പിത്തജ്വരലക്ഷണമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
വേഗസ്തീക്ഷ്ണോऽതിസാരശ്ച നിദ്രാല്പത്വം തഥാ വമിഃ |
കണ്ഠൌഷ്ഠമുഖനാസാനാം പാകഃ സ്വേദശ്ച ജായതേ ||൧൦||
പ്രലാപോ വക്ത്രകടുതാ മൂര്ഛാ ദാഹോ മദസ്തൃഷാ |
പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം പൈത്തികേ ഭ്രമ ഏവ ച ||൧൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||१०||
प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||११||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ– വേഗസ്തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| അതിസാരഃ പിത്തസ്യ സരത്വേന സദ്രവാ പ്രവൃത്തിര്ന ത്വതിസാര ഏവ, തസ്യ ജ്വരോപദ്രവത്വാത്| നിദ്രാല്പത്വം സ്വല്പനിദ്രാത്വമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “നിദ്രാനാശോऽനിലാത് പിത്താത്” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇത്യാദി| വമിഃ പിത്തസ്യ കഫസ്ഥാനഗമനാത്| സ്വേദോ ഘര്മാഗമനം, പ്രായേണ സാമദോഷേണ സ്രോതസാം നിരോധാത് സര്വജ്വരേഷു ഘര്മനിരോധഃ, അത്ര തു പിത്തസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാജ്ജ്വരപ്രഭാവാദ്വാ സ ന ഭവതീതി| പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| വക്ത്രകടുതാ മുഖതിക്തത്വം, ചരകേ ഹി പൈത്തികനാനാത്മജചത്വാരിംശദ്വികാരേഷു തിക്താസ്യതായാഃ പാഠാദനുഭവാച്ച| കാര്തികസ്ത്വരോചകേ “കട്വമ്ലമുഷ്ണം വിരസം ച പൂതി പിത്തേന വിദ്യാല്ലവണം ച വക്ത്രമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി വചനം ദൃഷ്ടാന്തമുപന്യസ്യ കടുമുഖത്വമപീച്ഛതി| തന്ന, തത്രാപി സന്ദേഹാത്| യദുക്തമ്– “കടു സ്യാത് കടുതിക്തയോഃ|” ഇതി| തസ്മാത് “യോऽമ്ലം ഭൃശോഷ്ണം കടുതിക്തവക്ത്രഃ പീതം സരക്തം ഹരിതം വമേദ്വാ| സദാഹചോഷജ്വരവക്ത്രശോഷം സാ പിത്തകോപപ്രഭവാ ഹി ഛര്ദിഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) ഇതി സുശ്രുതവചനാത് കടുമുഖത്വമപ്യേഷ്ടവ്യമിതി| മൂര്ഛേതി മൂര്ഛാ രൂപാദ്യവിജ്ഞാനം, തമഃപ്രവേശോ വിസ്മൃതിരിത്യാഹുഃ| മദോ മത്തത്വമിവ, യഥാ– പൂഗകോദ്രവധത്തൂരഭക്ഷണാദൌ| ഭ്രമ ഇതി ഭ്രമശ്ചക്രസ്ഥിതസ്യേവ ഭ്രമദ്വസ്തുദര്ശനമിത്യാഹുഃ; അന്യേ തു സ്വദേഹഭ്രമണജ്ഞാനമ്| നനു, ഭ്രമസ്യാശീതിവാതവികാരപഠിതസ്യ വാതനാനാത്മജത്വാത് കഥം പിത്തവികാരേ പാഠഃ? ഉച്യതേ, “ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ|” ഇതി വചനാത് പൈത്തികേ വാതാനുബന്ധാത് ഭ്രമഃ, ഇതി ജേജ്ജടഃ സമാധാനമുക്തവാന്| അഥവാ ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനപ്രഭാവാത് കാരണാദൃഷ്ടസ്യാപി രൂപസ്യ കാര്യ ഉപലമ്ഭഃ; യഥാ– അരൂപവാതാരബ്ധാതിസാരാദാവിവാരുണത്വം, ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗ ഇവ ലൌഹിത്യമ്| യത്തൂക്തം സുശ്രുതേ– “രജഃപിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ|” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി, തത്രാപി വാതാനുഗതപിത്തജത്വമേവ ബോദ്ധവ്യമ്, അന്യഥാ ഭ്രമസ്യ വാതികനാനാത്മജത്വമേവ ന സ്യാദിതി| അപരേ തു പിത്തദൂഷിതനേത്രത്വേന വിപര്യസ്തജ്ഞാനം ഭ്രമഃ, ‘പീതഃ ശങ്ഖ’ ഇത്യാദിവത്| ചകാരഃ പൂര്വവദനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ| തദ്യഥാ– തീവ്രോഷ്മതാ രക്തകോഠാഃ ശീതേച്ഛതാऽരുചിരിതി||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൈത്തികമാഹ– വേഗ ഇത്യാദി| വേഗസ്തീക്ഷ്ണസ്തീവ്രവേഗഃ| അതീസാര ഇതി പിത്തസ്യ സരത്യേന സദ്രവാ പ്രവൃതിര്ന ത്വതീസാരഃ, തസ്യ ജ്വരോപദ്രവത്വാത്| നിദ്രാല്പത്വം സ്വല്പനിദ്രാത്വമ്| വമിഃ പിത്തസ്യ കഫസ്ഥാനഗതത്വാത്| കണ്ഠൌഷ്ഠമുഖനാസാനാം പാക ഇതി സുഗമമ്| സ്വേദോ ഘര്മാമ്ബുനിര്ഗമനമ്| പ്രായേണ സാമജ്വരേ സ്വേദനിരോധഃ, അത്ര തു പിത്തസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാജ്ജ്വരപ്രഭാവാദ്വാ സ ന ഭവതി| പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| വക്ത്രകടുതാ മുഖതിക്തത്വമ്| യദുക്തമഭിധാനാന്തരേ– “കടുഃ സ്യാത്കടുതിക്തയോഃ|” ഇതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ യോऽമലം ഭൃശോഷ്ണം കടുതിക്തവക്ത്രഃ പീതം സരക്തം ഹരിതം വമേദ്വാ| സദാഹശോഷജ്വരവക്ത്രശോഷം സാ പിത്തകോപപ്രഭവാ ഹി ഛര്ദിഃ||” ഇതി സുശ്രുതവചനാത് കടുമുഖത്വമപ്യേഷ്ടവ്യമിതി| മൂര്ഛാ രൂപാദ്യപരിജ്ഞാനം തമഃപ്രവേശോ വിസ്മൃതിരിത്യാഹുഃ| മദോ മത്തത്വമിവ, യഥാ പൂഗദുഷ്ടകോദ്രവധത്തൂരഭക്ഷണാദൌ| ഭ്രമ ഇതി ചക്രസ്ഥിതസ്യേവ സമ്ഭ്രമാദ്വസ്തുദര്ശനമാഹുഃ, അന്യേ തു സ്വദേഹഭ്രമണജ്ഞാനമ്| നനു ഭ്രമസ്യ അശീതിവാതവികാരപഠിതസ്യ നാനാത്മജത്വാത് കഥം പിത്തവികാരേ പാഠഃ? ഉച്യതേ– ‘ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ’ ഇതി വചനാത്, അഥവാ ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനപ്രഭാവാത്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “രജഃപിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ” ഇതി| അപരേ തു പിത്തദൂഷിതനേത്രത്വേന വിപര്യസ്തജ്ഞാനം ഭ്രമഃ പീതഃ ശങ്ഖ ഇത്യാദിവത്| പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വമിതി സുഗമമ്| പൈത്തികേ ജ്വരേ ഏതാനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തി||൧൦-൧൧||
Adhikarana കഫജ്വരലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
സ്തൈമിത്യം സ്തിമിതോ വേഗ ആലസ്യം മധുരാസ്യതാ |
ശുക്ലമൂത്രപുരീഷത്വം സ്തമ്ഭസ്തൃപ്തിരഥാപി ച ||൧൨||
(നാത്യുഷ്ണഗാത്രതാ ഛര്ദിരങ്ഗസാദോऽവിപാകിതാ) |
ഗൌരവം ശീതമുത്ക്ലേദോ രോമഹര്ഷോऽതിനിദ്രതാ |
( സ്രോതോരോധോ രുഗല്പത്വം പ്രസേകോ ലവണാസ്യതാ |
നാത്യുഷ്ണഗാത്രതാ, ച്ഛര്ദിര്ലാലാസ്രാവോऽവിപാകതാ) |
പ്രതിശ്യായോऽരുചിഃ കാസഃ കഫജേऽക്ഷ്ണോശ്ച ശുക്ലതാ ||൧൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
स्तैमित्यं स्तिमितो वेग आलस्यं मधुरास्यता |
शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि च ||१२||
(नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकिता) |
गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
( स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको लवणास्यता |
नात्युष्णगात्रता, च्छर्दिर्लालास्रावोऽविपाकता) |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യമിത്യാദി| സ്തൈമിത്യമങ്ഗാനാമാര്ദ്രപടാവഗുണ്ഠിതത്വമിവ| സ്തിമിതോ വേഗോ മന്ദോ വേഗഃ| ആലസ്യമിതി “സമര്ഥസ്യാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മണ്യാലസ്യമുച്യതേ|” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇത്യാലസ്യലക്ഷണമാഹുഃ| സ്തമ്ഭോऽങ്ഗസ്തബ്ധതാ| തൃപ്തിസ്തൃപ്തസ്യേവാന്നാനഭിലാഷഃ| ഉത്ക്ലേദഃ കണ്ഠോപസ്ഥിതവമനത്വമിവ| അരുചിരത്ര സത്യപ്യഭിലാഷേ അഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമിതി ഭേദഃ| ചകാരഃ പൂര്വവത്| തേന “തഥാऽങ്ഗേ പീഡകാഃ ശീതാഃ പ്രസേകശ്ഛര്ദിതന്ദ്രികേ| ഹൃദുപലേപ ഉഷ്ണാഭിലാഷിതാ വഹ്നിമാര്ദവമ്||” ഇതി||൧൨-൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സ്തൈമിത്യമിത്യാദി| സ്തൈമിത്യമങ്ഗാനാമാര്ദ്രവസ്ത്രാവഗുണ്ഠിതത്വമിവ| സ്തിമിതോ വേഗോ മന്ദവേഗഃ| ആലസ്യം “യഃ ശക്തസ്യാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മണ്യാലസ്യമുച്യതേ|” ഇതി| മധുരാസ്യതാ മധുരവക്ത്രത്വമ്| മൂത്രപുരീഷയോഃ ശൌക്ല്യമ്| സ്തമ്ഭോऽങ്ഗസ്തബ്ധതാ| തൃപ്തിഃ തൃപ്തസേവാന്നാനഭിലാഷഃ| ഗൌരവം ഗുരുഗാത്രതാ| ശീതം ശീതാവിര്ഭാവഃ| ഉത്ക്ലേദഃ ഉപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, അപരേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവനമ്| രോമഹര്ഷോ രോമാഞ്ചഃ| അതിനിദ്രതാ നിദ്രാധിക്യമ്| പ്രതിശ്യായഃ നാസാസ്രവണമ്| അരുചിഃ അസ്ത്ര സത്യപ്യഭിലാഷേऽഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമിതി തൃപ്തിതോ ഭേദഃ| സ്രോതോരോധോ രസവാഹിനാം സ്രോതസാം രോധഃ| കാസഃ പ്രസിദ്ധഃ| അവിപാകതാ അന്നാവിപാകഃ| ചകാരഃ പൂര്വവദനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ, കഫജേ ജ്വരേ ഏതാനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തി||൧൨-൧൩||
Adhikarana വാതപിത്തജ്വരലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൫
തൃഷ്ണാ മൂര്ഛാ ഭ്രമോ ദാഹഃ സ്വപ്നനാശഃ ശിരോരുജാ |
കണ്ഠാസ്യശോഷോ വമഥൂ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തമഃ ||൧൪||
പര്വഭേദശ്ച ജൃമ്ഭാ ച വാതപിത്തജ്വരാകൃതിഃ |൧൫|
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः ||१४||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |१५|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതപിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| പര്വാണി ഭിദ്യന്ത ഇവ വേദനാ പര്വഭേദഃ| ഏതാനി ച ലിങ്ഗാനി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധസ്യ ബോദ്ധവ്യാനി| വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധത്വം ചൈഷാം കേവലവാതികപൈത്തികജ്വരലക്ഷണാനാം മധ്യേ കേഷാഞ്ചിദേവ നിയമേന പാഠാത്തദതിരിക്തലക്ഷണപാഠാച്ച ബോദ്ധവ്യമ്| യഥാ– അത്രൈവ വാതപൈത്തികേऽരുചിരോമഹര്ഷൌ, വക്ഷ്യമാണവാതശ്ലൈഷ്മികേ സ്വേദഃ സന്താപശ്ച, ഏവം കഫപൈത്തികേ അനവസ്ഥിതശീതദാഹൌ, ഏവം സന്നിപാതജേ സാസ്രകലുഷാദിനേത്രത്വം ശിരോലോഠനാദി| പ്രകൃതിസമവായാരബ്ധേ തു വാതജാദിജ്വരലിങ്ഗാന്യേവ സമസ്താനി കതിപയാനി വാ ഭവന്തി| അത ഏവ ചികിത്സിതേ ചരകഃ വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാനാം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതജ്വരാണാം ലക്ഷണാനി സാക്ഷാത് പഠിത്വാ നിദാനസ്ഥാനോക്തവാതാദിജ്വരലിങ്ഗാതിദേശേന പ്രകൃതിസമസമവേതാനാം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതജ്വരാണാം ലക്ഷണമുക്തവാന്| യദാഹ– “നിദാനേ ത്രിവിധാ പ്രോക്താ യാ പൃഥഗ്ജജ്വരാകൃതിഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതാനാം തഥാ ചോക്തം സ്വലക്ഷണമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ഏവം വക്ഷ്യമാണം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതലക്ഷണം വ്യാഖ്യേയമ്| പ്രകൃതിസമസമവായവികൃതിവിഷമസമവായയോശ്ചായമര്ഥഃ– പ്രകൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ സമഃ കാരണാനുരൂപഃ സമവായഃ കാര്യകാരണഭാവസമ്ബന്ധഃ പ്രകൃതിസമസമവായഃ, കാരണാനുരൂപം കാര്യമിത്യര്ഥഃ; യഥാ– ശുക്ലതന്തുസമവായാരബ്ധസ്യ പടസ്യ ശുക്ലത്വമ്| വികൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ വിഷമഃ കാരണാനനുരൂപഃ സമവായോ വികൃതിവിഷമസമവായഃ, യഥാ– ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗജം ലൌഹിത്യമിതി||൧൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ വാതപിത്തജജ്വരലക്ഷണമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| തൃഷ്ണാദ്യാഃ ശിരോരുജാന്താഃ സുഗമാഃ| കണ്ഠാസ്യശോഷഃ കണ്ഠശോഷോ മുഖശോഷശ്ച| വമഥുശ്ഛര്ദിഭേദഃ ഥുഗഥുഗീതി ലോകേ| രോമഹര്ഷഃ രോമാഞ്ചഃ| അരുചിഃ പ്രസിദ്ധാ| തമഃ അന്ധകാരേ പ്രവിഷ്ടസ്യേവാര്ഥാസംവിത്തിഃ| പര്വഭേദഃ പര്വാണി ഭിദ്യന്ത ഇതി സന്ധിഷു വേദനാഭേദഃ| ദ്വന്ദ്വജേഷു സാന്നിപാതികേഷു ച കാനിചില്ലക്ഷണാനി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാനി ഭവന്തി, കാനിചിത്പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാനി ഭവന്തി| ദോഷാണാമേവ ലക്ഷണാനി ദൃശ്യന്തേ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാനി, വിപരീതാനി തു വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാനി| യഥാത്രൈവ വാതപൈത്തികേ ജ്വരേ അരുചിഃ, രോമഹര്ഷശ്ച; വക്ഷ്യമാണവാതശ്ലൈഷ്മികേ സന്താപഃ; ഏവം കഫപിത്തജേ ലിപ്തതിക്താസ്യത്വം സന്നിപാതജേ സാസ്രകലുഷാദിനേത്രത്വം ശിരോലോഠനാദി, പ്രകൃതിസമസമവായവികൃതിവിഷമസമവായയോശ്ചായമര്ഥഃ– പ്രകൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ സമഃ കാരണാനുരൂപഃ സമവായഃ കാര്യകാരണഭാവസമ്ബന്ധഃ പ്രകൃതിസമസമവായഃ, കാരണാനുരൂപം കാര്യമിത്യര്ഥഃ; യഥാ ശുക്ലതന്തുസമവായാരബ്ധസ്യ ശുക്ലത്വം പടസ്യ; വികൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ വിഷമഃ കാരണാനനുരൂപഃ സമവായോ വികൃതിവിഷമസമവായഃ; യഥാ ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗജം ലൌഹിത്യമിതി, യഥാ വാതപിത്തയോര്ലക്ഷണേഷു അരുചിരോമഹര്ഷൌ| ഇമൌ തു വികൃത്യാരബ്ധൌ ദൃശ്യേതേ; വാതശ്ലേഷ്മണോര്ലക്ഷണേഷു സന്താപോ നാസ്തി, സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണേ ദൃശ്യതേ സോऽപി വികൃത്യാരബ്ധഃ| ശിരസോ ലോഠനം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ലക്ഷണേഷു ന ദൃശ്യതേ സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണേ ദൃശ്യതേ തദപി വികൃത്യാരബ്ധമ്| ഏവം ദ്വന്ദ്വജസന്നിപാതജേഷു സര്വേഷ്വപി രോഗേഷു ബോദ്ധവ്യമ്||൧൪||–
Adhikarana വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമ് (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
സ്തൈമിത്യം പര്വണാം ഭേദോ നിദ്രാ ഗൌരവമേവ ച ||൧൫||
ശിരോഗ്രഹഃ പ്രതിശ്യായഃ കാസഃ സ്വേദാപ്രവര്തനമ് |
സന്താപോ മധ്യവേഗശ്ച വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാകൃതിഃ ||൧൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||१५||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യം പര്വണാം ഭേദ ഇത്യാദി| സ്വേദാപ്രവര്തനം സ്വേദസ്യ ആ സമന്താദകാരണേന പ്രവര്തനം വികൃതവിഷമസമസമവായാരബ്ധത്വാദിതി കാര്തികഃ| യുക്തം ചൈതത്; യദാഹ ഹാരീതഃ– “ശിരോഗ്രഹഃ സ്വേദഭവോ ജ്വരസ്യ കാസശ്ച ലിങ്ഗം കഫവാതജസ്യ|” ഇതി| സ്വേദഭവഃ സ്വേദോത്പത്തിഃ| മധ്യവേഗോ നാതിതീക്ഷ്ണോ നാതിമൃദുരിതി||൧൫-൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യമിത്യാദി| സ്തൈമിത്യം ആര്ദ്രവസ്ത്രാവഗുണ്ഠിതമിവ, അന്യേ നിശ്ചലത്വം ജ്വരിതസ്യ| പര്വണാം ഭേദോ വേദനാവിശേഷഃ സന്ധിഷു| നിദ്രാ പ്രസിദ്ധാ| ഗൌരവമ് അങ്ഗാനാമ്| ശിരോഗ്രഹഃ ശിരോഗൃഹീതമിവ മന്യതേ| പ്രതിശ്യായോ നാസാസ്രാവഃ| സ്വേദാപ്രവര്തനം സ്വേദസ്യ ആസമന്താത്പ്രവര്തനമ്| യദുക്തം ഹാരീതേ– “ശിരോഗ്രഹഃ സ്വേദഭവശ്ച കാസോ ജ്വരസ്യ ലിങ്ഗം കഫവാതജസ്യ|” ഇതി| സ്വേദഭവഃ സ്വേദോത്പത്തിഃ| ഇദമപി ലക്ഷണം വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധമ്| സന്താപോऽപി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധഃ| മധ്യവേഗോ നാതിതീക്ഷ്ണോ നാതിമൃദുരിതി ||൧൫-൧൬||
Adhikarana ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരലക്ഷണമ് (൧൭) · Śloka ൧൭
ലിപ്തതിക്താസ്യതാ തന്ദ്രാ മോഹഃ കാസോऽരുചിസ്തൃഷാ |
മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരാകൃതിഃ ||൧൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ– ലിപ്തേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ ലിപ്തം ച പിത്തേന തിക്തം ച ആസ്യം മുഖം യസ്യ, തസ്യ ഭാവോ ലിപ്തതിക്താസ്യതാ| തന്ദ്രാ നിദ്രാവത്ക്ലാന്തിഃ| മോഹോ മൂര്ഛാ| ഏതാനി ലിങ്ഗാനി പ്രായോഭാവിത്വേന നിര്ദിഷ്ടാനി, തേനാന്യാന്യപി ചരകോക്താനി ബോദ്ധവ്യാനി| യഥാ– “തഥാ സ്തമ്ഭശ്ച സംസ്വേദഃ കഫപിത്തപ്രവര്തനമ്|” ഇതി||൧൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരമാഹ– ലിപ്തേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ ലിപ്തം പിത്തേന തിക്തം ച മുഖം യസ്യ, തസ്യ ഭാവോ ലിപ്തതിക്താസ്യതാ, ലിപ്താസ്യതാ തിക്താസ്യതാ ചേത്യര്ഥഃ| തന്ദ്രാ നിദ്രാവത്ക്ലാന്തിഃ| തന്ദ്രാലക്ഷണമാഹ– “ ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസംവിത്തിര്ഗൌരവം ജൃമ്ഭണം ക്ലമഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ യസ്യേഹാ തസ്യ തന്ദ്രാം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി| മോഹോ മൂര്ഛാ| അന്യത്സുഗമമ്||൧൭||
Adhikarana സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണമ് (൧൮-൨൩) · Śloka ൨൩
ക്ഷണേ ദാഹഃ ക്ഷണേ ശീതമസ്ഥിസന്ധിശിരോരുജാ |
സാസ്രാവേ കലുഷേ രക്തേ നിര്ഭുഗ്നേ ചാപി ലോചനേ ||൧൮||
സസ്വനൌ സരുജൌ കര്ണൌ കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാവൃതഃ |
തന്ദ്രാ മോഹഃ പ്രലാപശ്ച കാസഃ ശ്വാസോऽരുചിര്ഭ്രമഃ ||൧൯||
പരിദഗ്ധാ ഖരസ്പര്ശാ ജിഹ്വാ സ്രസ്താങ്ഗതാ പരമ് |
ഷ്ഠീവനം രക്തപിത്തസ്യ കഫേനോന്മിശ്രിതസ്യ ച ||൨൦||
ശിരസോ ലോഠനം തൃഷ്ണാ നിദ്രാനാശോ ഹൃദി വ്യഥാ |
സ്വേദമൂത്രപുരീഷാണാം ചിരാദ്ദര്ശനമല്പശഃ ||൨൧||
കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം പ്രതതം കണ്ഠകൂജനമ് |
കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ് ||൨൨||
മൂകത്വം സ്രോതസാം പാകോ ഗുരുത്വമുദരസ്യ ച |
ചിരാത്പാകശ്ച ദോഷാണാം സന്നിപാതജ്വരാകൃതിഃ ||൨൩||
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा |
सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने ||१८||
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः |
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः ||१९||
परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम् |
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च ||२०||
शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा |
स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः ||२१||
कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् |
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ||२२||
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च |
चिरात्पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः ||२३||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണമാഹ– ക്ഷണേ ദാഹ ഇത്യാദി| രുജാ ശൂലമ്, അസ്ഥ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| സാസ്രാവേ സാശ്രുണീ| കലുഷേ ആവിലവര്ണേ| നിര്ഗതം ഭുഗ്നം സങ്കുചിതതാ യയോസ്തേ നിര്ഭുഗ്നേ, “വിസ്ഫാരിതേ ഇത്യര്ഥഃ” ഇതി ജേജ്ജടഃ; “അന്തഃപ്രവിഷ്ടേ” ഇത്യന്യേ, “അതികുടിലേ” ഇതി ചക്രഃ| ശൂകൈഃ ശൂകശിമ്ബി(മ്ബാ)ധാന്യാദേഃ| പരിദഗ്ധാ ദഗ്ധവത്കൃഷ്ണവര്ണാ| ഖരസ്പര്ശാ ഖരോഗോജിഹ്വാവത് സ്പര്ശോ യസ്യാം സാ തഥാ| സ്രസ്താങ്ഗതാ നിഃസഹാവയവതാ| ഷ്ഠീവനം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ വാ മുഖേന സ്വല്പോദ്ഗിരണമ്| ശിരസോ ലോഠനമിതസ്തതശ്ചാലനമ്| കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം ദോഷപൂര്ണത്വേന| പ്രതതം നിരന്തരമ്| കോഠോ ഭാലുകിതന്ത്രേ പഠിതഃ| തദ്യഥാ– “വരടീദഷ്ടസങ്കാശഃ കണ്ഡൂമാംല്ലോഹിതോऽസ്രകഫപിത്താത്| ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ കോഠ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ||” ഇതി| മൂകത്വം മന്ദവചനതാ, അവചനതാ വാ| ഗുരുത്വമുദരസ്യ ച ഉദരഗൌരവമ്, ചിരാത്പാകശ്ച ദോഷാണാമിതി അതിസാമതാരബ്ധത്വേന| ചകാരാദന്യാന്യപി ച ബോദ്ധവ്യാനി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാ ജാഗരണം നിശി| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മഹാന് സ്വേദോऽഥവാ ന വാ|| ഗീതനര്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാപ്രവര്തനമ്|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഏതച്ച ലക്ഷണം ത്രയോദശസന്നിപാതേഷു മധ്യേ സ്വമാനാദ്വൃദ്ധൈര്ദോഷൈസ്തുല്യൈരാരബ്ധസ്യ ജ്വരസ്യ ചരകേണ പഠിതം; ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണാദീനാം ച ദ്വാദശാനാം ലക്ഷണം തത്രൈവ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാച കാശ്മീരപാഠേ ചരകഃ– “ഭ്രമഃ പിപാസാ ദാഹശ്ച ഗൌരവം ശിരസോऽതിരുക്| വാതപിത്തോല്ബണേ വിദ്യാല്ലിങ്ഗം മന്ദകഫേ ജ്വരേ|| ശൈത്യം കാസോऽരുചിസ്തന്ദ്രാപിപാസാദാഹഹൃദ്വ്യഥാഃ| വാതശ്ലേഷ്മോല്ബണേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗം പിത്താവരേ വിദുഃ|| ഛര്ദിഃ ശൈത്യം മുഹുര്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മോഹോऽസ്ഥിവേദനാ| മന്ദവാതേ വ്യവസ്യന്തി ലിങ്ഗം പിത്തകഫോല്ബണേ|| സന്ധ്യസ്ഥിശിരസഃ ശൂലം പ്രലാപോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| വാതോല്ബണേ സ്യാദ്ദ്വ്യനുഗേ തൃഷ്ണാ കണ്ഠാസ്യശുഷ്കതാ|| രക്തവിണ്മൂത്രതാ ദാഹഃ സ്വേദസ്തൃഷ്ണാ ബലക്ഷയഃ| മൂര്ഛാ ചേതി ത്രിദോഷേ സ്യാല്ലിങ്ഗം പിത്തേ ഗരീയസി| ആലസ്യാരുചിഹൃല്ലാസദാഹവമ്യരതിഭ്രമൈഃ| കഫോല്ബണം സന്നിപാതം തന്ദ്രാ കാസേന ചാദിശേത്|| പ്രതിശ്യാച്ഛര്ദിരാലസ്യം തന്ദ്രാऽരുച്യഗ്നിമാര്ദവമ്| ഹീനവാതേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്|| ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വം ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോऽരുചിഃ| ഹീനവാതേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്|| ശിരോരുഗ്വേപഥുശ്വാസപ്രലാപശ്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| ഹീനപിത്തേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്|| ശീതതാ ഗൌരവം തന്ദ്രാ പ്രലാപോऽസ്ഥിശിരോതിരുക്| ഹീനപിത്തേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ വിദുഃ|| വര്ചോഭേദോऽഗ്നിദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിര്ഭ്രമഃ| കഫഹീനേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ വിദുഃ|| ശ്വാസഃ കാസഃ പ്രതിശ്യായോ മുഖശോഷോऽതിപാര്ശ്വരുക്| കഫഹീനേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| വികൃതൌ നിയമോ നാസ്തി; തേന വികൃതിവിഷമസമവായാ അനേകപ്രകാരാ ഭവന്തി| അതഃ സുശ്രുതേനാപ്യന്യാദൃശഃ സന്നിപാതലക്ഷണം പഠിതമ്– “നാത്യുഷ്ണശീതോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷീ ഹതപ്രഭഃ| ഖരജിഹ്വഃ ശുഷ്കകണ്ഠഃ സ്വേദവിണ്മൂത്രവര്ജിതഃ|| സാശ്രുനിര്ഭുഗ്നനയനോ ഭക്തദ്വേഷീ ഹതസ്വരഃ| ശ്വസന്നിപതിതഃ ശേതേ പ്രലാപോപദ്രവാന്വിതഃ|| അഭിന്യാസം തു തം പ്രാഹുര്ഹതൌജസമഥാപരേ| സന്നിപാതജ്വരം കൃച്ഛ്രമസാധ്യമപരേ ജഗുഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| തഥാ ഭാലുകിതന്ത്രേ ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണാദിലക്ഷണമന്യഥാ പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “വാതപിത്താധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ ജ്വരോऽങ്ഗമര്ദസ്തൃട്താലുശോഷപ്രമീലകാഃ|| ആധ്മാനതന്ദ്രാരുചയഃ ശ്വാസകാസഭ്രമശ്രമാഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശീതം തസ്യ തന്ദ്രാ ച ബാധതേ| തുദ്യതേ ദക്ഷിണം പാര്ശ്വമുരഃശീര്ഷഗലഗ്രഹാഃ|| നിഷ്ഠീവേത് കഫപിത്തം ച തൃഷ്ണാ കണ്ഡൂശ്ച ജായതേ| വിഡ്ഭേദശ്വാസഹിക്കാശ്ച ബാധന്തേ സപ്രമീലകാഃ|| വിഭുഫല്ഗൂ ച തൌ നാമ്നാ സന്നിപാതാവുദാഹൃതൌ| ശ്ലേഷ്മാനിലാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ശീതജ്വരോ നിദ്രാ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ പാര്ശ്വനിഗ്രഹഃ| ശിരോഗൌരവമാലസ്യമന്യാസ്തമ്ഭപ്രമീലകാഃ|| ഉദരം ദഹ്യതേ ചാസ്യ കടിര്ബസ്തിശ്ച ദൂയതേ| സന്നിപാതഃ സ വിജ്ഞേയോ മകരീതി സുദാരുണഃ|| വാതോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ തൃഷ്ണാജ്വരഗ്ലാനിപാര്ശ്വരുഗ്ദൃഷ്ടിസങ്ക്ഷയാഃ|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ദാഹ ഊരുസാദോ ബലക്ഷയഃ| സരക്തം ചാസ്യ വിണ്മൂത്രം ശൂലം നിദ്രാവിപര്യയഃ|| നിര്ഭിദ്യതേ ഗുദം ചാസ്യ ബസ്തിശ്ച പരികൃത്യതേ| ആയമ്യതേ ഭിദ്യതേ ച ഹിക്കതേ വിലപത്യപി|| മൂര്ഛതി സ്ഫായതേ രൌതി നാമ്നാ വിസ്ഫുരകഃ സ്മൃതഃ| പിത്തോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ദാഹോ ജ്വരോ ഘോരോ ബഹിരന്തശ്ച വര്ധതേ| ശീതം ച സേവമാനസ്യ കുപ്യതഃ കഫമാരുതൌ|| തതശ്ചൈനം പ്രധാവന്തേ ഹിക്കാശ്വാസപ്രമീലകാഃ| വിസൂചികാ പര്വഭേദഃ പ്രലാപോ ഗൌരവം ക്ലമഃ|| നാഭിപാര്ശ്വരുജാ തസ്യ സ്വിന്നസ്യാശു വിവര്ധതേ| സ്വിദ്യമാനസ്യ രക്തം ച സ്രോതോഭ്യഃ സമ്പ്രവര്തതേ|| ശൂലേന പീഡ്യമാനസ്യ തൃഷ്ണാ ദാഹശ്ച വര്ധതേ| അസാധ്യഃ സന്നിപാതോऽയം ശീഘ്രകാരീതി കഥ്യതേ|| നഹി ജീവത്യഹോരാത്രമേതേനാവിഷ്ടവിഗ്രഹഃ| കഫോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ശീതജ്വരസ്വപ്നഗൌരവാലസ്യതന്ദ്രയഃ| ഛര്ദിമൂര്ഛാതൃഷാദാഹതൃപ്ത്യരോചകഹൃദ്ഗ്രഹാഃ|| ഷ്ഠീവനം മുഖമാധുര്യം ശ്രോത്രവാഗ്ദൃഷ്ടിനിഗ്രഹഃ| ശ്ലേഷ്മണോ നിഗ്രഹം ചാസ്യ യദാ പ്രകുരുതേ ഭിഷക്|| തദാ തസ്യ ഭൃശം പിത്തം കുര്യാത് സോപദ്രവം ജ്വരമ്| നിഗൃഹീതേ തു പിത്തേ ച ഭൃശം വായുഃ പ്രകുപ്യതി|| നിരാഹാരസ്യ സോऽത്യര്ഥം മേദോമജ്ജാസ്ഥി ബാധതേ| അഥാത്ര സ്നാതി ഭുങ്ക്തേ വാ ത്രിരാത്രം ന ഹി ജീവതി|| മേദോഗതഃ സന്നിപാതഃ കപ്ഫണഃ സ ഉദാഹൃതഃ| കാമാന്മോഹാച്ച ലോഭാച്ച ഭയാച്ചായം പ്രപദ്യതേ|| മധ്യഹീനാധികൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതോ യദാ ഭവേത്| തസ്യ രോഗാസ്ത ഏവോക്താഃ പ്രായോ ദോഷബലാശ്രയാഃ||” ഇത്യാദി| നനു, വാതാദയഃ പരസ്പരം വിരുദ്ധഗുണാഃ; വിരുദ്ധഗുണാനാം ച സമ്ഭൂയൈകകാര്യാരമ്ഭകത്വം നോപപദ്യതേ, പരസ്പരോപഘാതാത്തുഹിനദഹനയോരിവ; തത്കഥം സാന്നിപാതികവികാരോത്പത്തിരിതി ‘തദ്യഥാ– വാതസ്യ ശീതരൂക്ഷാദിഗുണയുക്തസ്യ ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന പിത്തേന, തഥാ കഫസ്യ ഗൌരവസ്നിഗ്ധാത്മകസ്യോഭാഭ്യാം വിരോധഃ| “തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ| പിത്തം സസ്നേഹതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുര്മന്ദഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ മൃത്സ്നഃ സ്ഥിരഃ കഫഃ|| കട്വമ്ലലവണം പിത്തം സ്വാദ്വമ്ലലവണഃ കഫഃ| കഷായതിക്തകടുകോ വായുര്ദുഷ്ടോऽനുമാനതഃ||” ഇതി| കിഞ്ച, മിഥ്യാഹാരവിഹാരാഭ്യാം ദോഷാ യുഗപദുത്പദ്യന്തേ ആഹോസ്വിത്കാലവ്യവധാനേന? ആദ്യേ സമബലത്വേന താരതമ്യേന വാ? നാദ്യഃ, സര്വേഷാം സമബലത്വേന പരസ്പരഘാതകാനാം യുഗപദുത്പത്തിര്ന സ്യാത്| അഥ ഭിന്നാശ്രയതയാ സാऽസ്തു; തദപി ന, കുപിതാനാം സര്വദേഹവ്യാപിത്വേന പരസ്പരസമ്ബന്ധാത്| തദുക്തമ്– “വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമാപാദതലമസ്തകമ്|” ഇതി| കിഞ്ച ജ്വരോത്പത്തൌ താവത്കുപിതാനാമാമാശയഗതാനാം രസദൂഷകാണാം ജ്വരോത്പാദകത്വം, തന്മിലിതാനാമേവ സ്യാദ്യഥാദുഷ്ടേനേതി| ന ദ്വിതീയഃ, പൂര്വദോഷാധികത്വാത്| കിഞ്ച താരതമ്യേനോത്പത്തൌ മൂഷകമാര്ജാരവദ്വിരോധേ പ്രാഗേവ തേന പ്രബലേന ദുര്ബലാഘാതഃ സുകരഃ; ദൃശ്യതേ ച മാത്സ്യോ ന്യായഃ| അഥ യുഗപദുത്പാദകാ ആഹാരാദയോ ന ഭവന്തി; തത്ര യുഗപദുത്പാദകദ്രവ്യമേകമനേകം വാ? തസ്യ ( ഏകത്വേ)പാഞ്ചഭൌതികത്വേന വിരുദ്ധഗുണാധികാര(കരണ)സ്യ ത്രിദോഷോത്പാദകത്വം ന സ്യാത്| അസ്തു വാऽവിചാരിതരമണീയമ്| ഏകമേവാഭ്യവഹ്രീയത ഇതി കഥമ്? അസ്തു വാ സാധകത്വേന സഹകാരിണി ദ്രവ്യാഭ്യവഹാരേ തസ്യ വിരുദ്ധഗുണവത്ത്വേന ദോഷാന്തരഘാതകത്വേനാനുത്പത്തിഃ; തദവസ്ഥതയൈവ ജായമാനഃ കേവലൈകദോഷജോ ന സംസര്ഗസന്നിപാതജോ ജ്വര ഇതി| അഥാദൃഷ്ടാധീനത്വേന സഹകാരിണോ ഭാവേ (സമ്ഭവേ) ഏകാഭ്യവഹാരേ സന്നിപാതഃ, തര്ഹി സര്വേഷാം സമബലത്വേനേത്യത്രോക്തദോഷഃ സ്യാത്| അഥാനേകദ്രവ്യാണാമഭ്യവഹാരേ ത്രിദോഷപ്രകോപണം ന സമ്ഭവതി| തത്ര തുല്യാനാമേവാഭ്യവഹാരഃ കഥം? യതോऽഭിന്നരുചിത്വാത്| യഥാരുച്യഭ്യവഹാരേ താരതമ്യസമ്ബന്ധാത്| താരതമ്യേനൈവ ഭവതി പ്രകോപോ ന യുഗപദിതി പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ| അത്രാപ്യദൃഷ്ടാധീനത്വാത്തുല്യാഭ്യവഹാരേ പ്രതിഘാതകത്വാഭാവേऽപി യൌഗപദ്യം; തര്ഹി സ ഏവ ദോഷഃ| അഥ കാലവ്യവധാനേന, തത്ര പൂര്വസ്മാദുത്തരസ്യ ഭിന്നഃ കാലോ ഭവേത്; സമബലോ വാ ന്യൂനാധികബലോ വാ? നാദ്യഃ, ഉപസഞ്ജാതവിരോധിത്വേനോത്പത്തുമേവ ന ശക്നോതി| ന ദ്വിതീയഃ, ന്യൂനബലത്വേന പൂര്വപ്രബലേനൈവ വിനാശിതത്വാത്, അകിഞ്ചിത്കരത്വാച്ച| ന തൃതീയഃ, വിചാരാസഹത്വാത്| തത്ര വക്തവ്യമ് അധികബലത്വമുത്പത്തേഃ പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ? നാദ്യഃ, അനുത്പന്നസ്യാധിക്യാഭാവാത്| അധികത്വം ധര്മഃ, സ തു സതി ധര്മിണി ചിന്ത്യഃ| അഥ പശ്ചാത്? തന്ന, ഉത്പത്ത്യധികേ അധികേന ഘാതസ്യോപസഞ്ജാതവിരോധിന ഉത്പത്തിരേവ ന, കുതോऽധികത്വമ്| അത്രാപ്യധികത്വം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദ്വിരുദ്ധഗുണാനാം സമ്ഭൂയ കര്തൃത്വം ഘടഘടാഭാവയോരിവ ഘടഘടപ്രധ്വംസയോരിവ സഹാവസ്ഥായിത്വം നാസ്തി ദഹനതുഹിനവത്| അത്രോച്യതേ– സര്വേ വികല്പാ അനങ്ഗീകാരപാശഹതാഃ, സന്നിപാതസ്തു സ്യാദേവ; മിഥ്യാഹാരാദിനാ കുപിതാ ദോഷാ യുഗപത്കാലവ്യവധാനേന വാ, സമബലത്വേന താരതമ്യേന വാ പരസ്പരവിരുദ്ധാ അപി സ്വസ്ഥാനാദാമാശയമാഗത്യ രസം ദൂഷയിത്വാ ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതോത്പാദകാ ഭവന്തി, ഉക്തം ച– മിഥ്യാഹാരേത്യാദി| കാലവ്യവധാനേനോത്പന്നാനാമപി കാലാന്തരേണ യൌഗപദ്യമേവ ഭവതീതി ന കദാചിദനുപപത്തിഃ| നനു, കഥമാദിപശ്ചാദ്ഭാവേനോത്പന്നാനാം യൌഗപദ്യമിതി ചേത്? തന്ന, ദോഷാദ്ദോഷാന്തരോത്പത്തേഃ| തദുക്തമ്– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്| ഏകഃ പ്രശമിതോ ദോഷഃ സര്വാന് ദോഷാന്നിവാരയേത്||” ഇതി| തഥാച ചരകഃ– “കശ്ചിദ്ധി രോഗോ രോഗസ്യ ഹേതുര്ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യതി||” ഇതി| അത്ര രുജാകരത്വാദ്ദോഷോऽപി രോഗ ഇതി ടീകാകൃതോ വ്യാചക്ഷതേ, ‘വികൃതോ ദോഷോ രോഗ’ ഇതി സമുദായസമുദായിനോരഭേദവാദിനാം മതം പൂര്വമേവോക്തമ്| അന്യച്ച തഥാ– “വികൃതാവികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി തേ വര്തയന്തി ച|” ഇതി| വികൃതാനാം ഘാതകത്വം രോഗരൂപേണൈവ ഭവതി, യാ വികൃതിഃ സ ഏവ രോഗ ഇതി ന ദോഷരോഗയോര്ഭേദഃ| അസ്തു വാ ഭേദഃ, മിലിതൈര്ദോഷൈഃ രോഗഃ ക്രിയത ഇതി| കഥഞ്ചിദപി ഏകാനേകദ്രവ്യാഭ്യവഹാരേ സഹകാരിണോ ദൈവാത്ത്രയാണാം പ്രകോപോ ഭവത്യേവ| ഉക്തം ച– “ദൃഷ്ടാപരാധജഃ കശ്ചിത്കശ്ചിത്പൂര്വാപരാധജഃ| തത്സങ്കരാദ്ഭവത്യന്യോ വ്യാധിരേവം ത്രിധാ സ്മൃതഃ||” ഇതി| തഥാ– “പിത്തക്ഷോഭേ തിലാഭ്യങ്ഗോ രാത്രൌ ച ദധിഭോജനമ്| അനിദ്രാ മൈഥുനം യസ്യ സന്നിപാതോ ഭവേദ്ധ്രുവമ്||” ഇതി| നനു ദോഷാണാം ബാധ്യബാധകഭാവേനാദിപശ്ചാദ്ഭാവേനോത്പത്തിര്ദോഷാദ്ദോഷാന്തരോത്പത്തിര്വാ ന സമ്ഭവതീത്യനുപദമേവോക്തമ്|” അത്ര സമാധാനമുക്തം ദൃഢബലേന, യഥാ– “വിരുദ്ധൈരപി ന ത്വേതേ ഗുണൈര്ഘ്നന്തി പരസ്പരമ്| ദോഷാഃ സഹജസാത്മ്യത്വാദ്ഘോരം വിഷമഹീനിവ||” ഇതി (ച. ചി. അ. ൨൬)| ഏതച്ചാന്യേ ദൂഷയന്തി– സഹജത്വാദിത്യനൈകാന്തികം, യതഃ സഹജാനപി ധാതൂന് ദോഷാ ഉപഘ്നന്തി; സാത്മ്യത്വാദിത്യപി സാധ്യാവിശിഷ്ടം, യതഃ സാത്മ്യത്വമബാധകത്വം, തദേവ ച ദോഷാണാമിഹ സാധ്യമ്| അത്രോച്യതേ– ദോഷാ നോപഘ്നന്തീതി കോऽയമനുപഘാതഃ സാധ്യതേ? വികൃതേരകാരകത്വം വാ, അവിനാശകത്വം വാ? നാദ്യഃ, ദോഷാണാം പരസ്പരം വികൃതികര്തൃത്വാത്| യഥോക്തം ചരകേ– “വിശോഷയേദ്വസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രം സപിത്തം പവനഃ കഫം വാ| യദാ തദാऽശ്മര്യുപജായതേ തു ക്രമേണ പിത്തേഷ്വിവ രോചനാ ഗോഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി; തഥാ ചോക്തം വാഗ്ഭടേന– “സശ്ലേഷ്മമേദഃ പവനഃ സാമമത്യര്ഥസഞ്ചിതമ്| അഭിഭൂയേതരം ദോഷമൂരൂ ചേത്പ്രതിപദ്യതേ|| സക്ഥ്യസ്ഥിനീ പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തിമിതേന ച| തദാ സ്തഭ്നാതി തേനോരൂ സ്തബ്ധൌ ശീതാവചേതനൌ||’ (വാ. നി. അ. ൧൫) ഇതി| അവിനാശകത്വം തു വിദ്യത ഏവ, ധാതുദോഷയോഃ പരസ്പരം ച ദോഷാണാം സര്വഥോച്ഛേദപ്രതിപാദകാഗമാഭാവാത്, മരണപ്രസങ്ഗാച്ച ; ദോഷാണാമപി ദേഹധാരകത്വാത്; തസ്മാത്സര്വഥോച്ഛേദനിരാസാഭിപ്രായേണൈവ ദൃഢബലവചനമിഹ ദ്രഷ്ടവ്യം; തതഃ കുതോऽനൈകാന്തികതാ| ന ചൈവം സതി വിഷസ്യ വിഷാദകര്തൃത്വേന ദൃഷ്ടാന്തവിഫലത്വം, വിഷസ്യ വിഷാദാദവാന്തരഖ്യാപാരസ്യ പ്രാണവിനാശകത്വാത്; നച സര്വാത്മനാ ദൃഷ്ടാന്തോ ഭവതീതി| സാത്മ്യത്വാദിത്യസ്യായമര്ഥഃ– സാത്മ്യത്വേന പ്രതീയമാനത്വാത്| ദോഷാഃ പരസ്പരം നോപഘ്നന്തി, അനുപഘാതകത്വേന പ്രതീയമാനത്വാത്; യദ്യഥാ പ്രതീയതേ തത്തഥാ നിര്ദിശ്യതേ, യഥാऽഗ്നികാര്യോ ധൂമോऽഗ്നികാര്യത്വേനേതി, തത്കുതഃ സാധ്യാവിശിഷ്ടത്വമിതി| ചക്രദത്തസ്തു സഹജസാത്മ്യത്വാദിത്യേകമേവ ഹേതും വ്യാഖ്യാതവാന്– സഹജം സ്വാഭാവികം ദോഷാണാം സാത്മ്യത്വമിതി| ദൃഢബലോക്തഹേതുദ്വയാസ്വരസേന ഗയദാസസ്തു ഹേത്വന്തരമുക്തവാന്– “ദൈവാദ്ദോഷസ്വഭാവാദ്വാ ദോഷാണാം സാന്നിപാതികേ| വിരുദ്ധൈഃ സ്വഗുണൈഃ കശ്ചിന്നോപഘാതഃ പരസ്പരമ്||” ഇതി സങ്ക്ഷേപഃ||൧൮-൨൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണമാഹ– ക്ഷണേ ദാഹ ഇത്യാദി| രുജാശബ്ദോऽസ്ഥ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ലോചനേ സാസ്രാവേ സാശ്രുണീ, കലുഷേ ആവിലേ, രക്തേ ലോഹിതവര്ണേ, നിര്ഭുഗ്നേ വിസ്ഫാരിതേ ഇതി ജേജ്ജടഃ, അതികുടിലേ ഇതി ചക്രഃ| കര്ണൌ സസ്വനൌ സശബ്ദൌ, സരുജൌ വേദനായുക്തൌ ഭവതഃ| കണ്ഠഃ ശൂകൈര്ധാന്യാഗ്രസൂക്ഷ്മകണ്ടകാകാരൈഃ, അന്യേ കപികച്ഛൂശൂകൈരിവാവൃതഃ വ്യാപ്ത ഇവ| തന്ദ്രാ പ്രസിദ്ധാ, മോഹോऽചൈതന്യം ഭവതി, പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്ത്യേവ, അന്യേ തു വിപരീതപദാര്ഥജ്ഞാനം സ്ഥാണൌ തുഷജ്ഞാനവത്| ജിഹ്വാ പരിദഗ്ധാ ദഗ്ധവത്കൃഷ്ണവര്ണാ, ഖരസ്പര്ശാ കണ്ടകിനീ ച| സ്രസ്താങ്ഗതാ നിഃസഹാവയവതാ, അന്യേ വികലാങ്ഗത്വമാഹുഃ| ഷ്ഠീവനം മുഖേന രക്തപിത്തസ്യ| ഈഷത്കഫമിശ്രിതസ്യോദ്ഗിരണമ്| ശിരസോ ലോഠനമിതസ്തതഃ ശിരശ്ചാലനമ്| തൃഷ്ണാ പിപാസാ| നിദാനാശഃ ഹൃദി വ്യഥാ സ്വേദമൂത്രപുരീഷാണാം ചിരേണാല്പശോ ദര്ശനം ചിരാത് സ്രുതിഃ| കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം നാതിദൌര്ബല്യം ദോഷപൂര്ണത്വാത്| പ്രതതം നിരന്തരം, കണ്ഠകൂജനം അവ്യക്തശബ്ദഃ| കോഠാനാം ശ്യാവരക്തവര്ണാനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനം; കോഠലക്ഷണം ഭാലുകിതന്ത്രേ പഠിതമ്– “വരടിദഷ്ടസങ്കാശഃ കണ്ഡൂമാല്ലോഹിതോऽസ്രകഫപിത്താത്| ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ കോഠ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ” ഇതി, അഥവാ കോഠാഃ അവ്യക്തമുഖാഃ പിഡികാപ്രായാഃ, തേഷാം ച ശ്യാവരക്താനാം ദര്ശനം, ശരീരേ മണ്ഡലാനാം ച സകലാനാം ച ദര്ശനമ്| മൂകത്വം മന്ദവചനതാ അവചനതാ വാ| സ്രോതസാം മുഖനാസാദിരന്ധ്രാണാം പാകഃ| ഗുരുത്വമുദരസ്യ ഉദരഗൌരവമ്| ചിരാത്പാകശ്ച ദോഷാണാമിതി അതിസാമത്വാരബ്ധേന ദോഷാണാമേകത്ര മിലിതാനാം ചിരകാലേന പാകോ നിരാമതാ| ചകാരാദന്യാന്യപി ബോദ്ധവ്യാനി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാ ജാഗരണം നിശി| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മഹാന് സ്വേദോऽഥ നൈവ ച|| ഗീതനര്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാപ്രവര്തനമ്|” ഇതി| ഏതച്ച ലക്ഷണം ത്രയോദശസന്നിപാതേഷു സാമാന്യം വൃദ്ധൈര്ദോഷൈസ്തുല്യൈരാരബ്ധസ്യ ചരകേണ പഠിതമ്; ഏവം ‘ ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുഃ’ ഇത്യാദിദ്വാദശസന്നിപാതാനാം ച ലക്ഷണം ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ ച കാശ്മീരപാഠേ ചരകതന്ത്രേ– “ഭ്രമഃ പിപാസാ ദാഹശ്ച ഗൌരവം ശിരസോऽതിരുക്| വാതപിത്തോല്ബണേ വിദ്യാല്ലിങ്ഗം മന്ദകഫജ്വരേ|| ശൈത്യം കാസോऽരുചിസ്തന്ദ്രാ പിപാസാദാഹഹൃദ്വ്യഥാഃ| വാതശ്ലേഷ്മോല്ബണേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗം പിത്താവരേ വിദുഃ|| ഛര്ദിഃ ശൈത്യം ബഹിര്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മോഹോऽസ്ഥിവേദനാ മന്ദേ വാതേ വ്യവസ്യന്തി ലിങ്ഗം പിത്തകഫോല്ബണേ|| സന്ധ്യസ്ഥിശിരസഃ ശൂലം പ്രലാപോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| വാതോല്ബണേ ത്രിദോഷേ തു തൃഷ്ണാ കണ്ഠാസ്യശുഷ്കതാ|| രക്തവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം ദാഹതൃഡ്ബലസങ്ക്ഷയാഃ| മൂര്ഛാ ചേതി ത്രിദോഷേ സ്യാല്ലിങ്ഗം പിത്തേ ഗരീയസി|| ആലസ്യാരുചിഹൃല്ലാസദാഹവമ്യരതിഭ്രമാഃ| കഫോല്ബണേ സന്നിപാതേ തന്ദ്രാ കാസോऽപി ജായതേ|| മൂര്ഛാച്ഛര്ദിഃ പ്രതിശ്യായസ്തന്ദ്രാऽരുച്യഗ്നിമാര്ദവമ്| ഹീനവാതേ മധ്യപിത്തേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്|| ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വം ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽരുചിര്ഭ്രമഃ| ഹീനവാതേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്|| ശിരോരുഗ്വേപഥുഃ ശ്വാസപ്രലാപശ്ച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| ഹീനപിത്തേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്|| ശീതകം ഗൌരവം തന്ദ്രാ പ്രലാപഃ ശിരസോऽതിരുക്|| ഹീനപിത്തേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്|| പര്വഭേദോऽങ്ഗദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിര്ഭ്രമഃ|| കഫേ ഹീനേ മധ്യവാതേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ വിദുഃ|| ശ്വാസഃ കാസഃ പ്രതിശ്യായോ മുഖശോഷോऽതിപാര്ശ്വരുക്|| കഫേ ഹീനേ മധ്യപിത്തേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്|” ഇതി|| വികൃതൌ നിയമോ നാസ്തി, തേന വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാ അനേകപ്രകാരാ ഭവന്തി| പ്രകൃതിസമസമവായേ സന്നിപാതേ പൃഥഗ്വാതാദിജ്വരസ്യൈവ ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| ഹീനമധ്യാധികക്രമേണ സന്നിപാതാഃ ഏവം ഷട്, ദ്വ്യുല്ബണേന ത്രയഃ, ഏകോല്ബണേന ത്രയഃ, സമത്വേനൈകഃ, ഏവം ത്രയോദശസന്നിപാതാഃ പ്രകൃതൌ| അത്ര സുശ്രുതസ്തു ദോഷോത്കര്ഷാപകര്ഷതാരതമ്യേന ധാത്വാദ്യാവരണഭേദേന ച സന്നിപാതഭേദാനാമാനന്ത്യാത്പൃഥഗ്ലക്ഷണം നോക്തവാന്; കിന്തു തുല്യകുപിതൈര്ദോഷൈരേകമേവ സന്നിപാതലക്ഷണം പഠിതവാന്| തദ്യഥാ– “നാത്യുഷ്ണശീതോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷീ ഹതപ്രഭഃ|| ഖരജിഹ്വഃ ശൂകകണ്ഠഃ സ്വേദവിണ്മൂത്രവര്ജിതഃ|| സാശ്രുനിര്ഭുഗ്നനയനോ ഭക്തദ്വേഷീ ഹതസ്വരഃ|| ശ്വസന്നിപതിതഃ ശേതേ പ്രലാപോപദ്രവൈര്യുതഃ|| അഭിന്യാസം തു തം പ്രാഹുര്ഹതൌജസമഥാപരേ|| സന്നിപാതജ്വരം കൃച്ഛ്രമസാധ്യമപരേ വിദുഃ|| നിദ്രോപേതമഭിന്യാസം ക്ഷീണമേനം ഹതൌജസമ്|| സന്ന്യസ്തഗാത്രം സന്ന്യാസം വിദ്യാത്സര്വാത്മകം ജ്വരമ്|” ഇതി|| അഥ ഭാലുകിതന്ത്രേ ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണാദിലക്ഷണമന്യഥാ പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “ആമോ ഹ്യാഹാരദോഷാത്പ്രഥമമുപചിതോ ഹന്തി വഹ്നിം ശരീരേ ശ്ലേഷ്മത്വം യാതി ഭുക്തം സകലമപി തതോऽസൌ കഫോ വായുദുഷ്ടഃ| സ്രോതാംസ്യാപൂര്യ രുന്ധ്യാദനിലമഥ മരുത്കോപയേത്പിത്തമന്തഃ സമ്മൂര്ഛ്യാന്യോന്യമേതേ പ്രബലമിതി നൃണാം കുര്വതേ സന്നിപാതമ്|| വാതപിത്താധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ ജ്വരോऽങ്ഗമര്ദസ്തൃട് താലുശോഷപ്രമീലകൌ|| ആധ്മാനതന്ദ്രാരുചയഃ ശ്വാസകാസഭ്രമശ്രമാഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശൈത്യം തസ്യ തന്ദ്രാ ച വര്ധതേ| തുദ്യതേ ദക്ഷിണം പാര്ശ്വമുരഃശീര്ഷഗലഗ്രഹഃ|| നിഷ്ഠീവേത്കഫപിത്തം ച കൃച്ഛ്രാത്കണ്ഡൂശ്ച ജായതേ| വിഡ്ഭേദശ്വാസഹിക്കാശ്ച വര്ധന്തേ സപ്രമീലകാഃ|| വിഭുഃ ഫല്ഗുശ്ച തൌ നാമ്നാ സന്നിപാതാവുദാഹൃതൌ| ശ്ലേഷ്മാനിലാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ശീതജ്വരോ നിദ്രാ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ പാര്ശ്വനിഗ്രഹഃ| ശിരോഗൌരവമാലസ്യമന്യാസ്തമ്ഭപ്രമീലകാഃ|| ഉദരം ദഹ്യതേ ചാസ്യ കടീ ബസ്തിശ്ച ദൂയതേ| സന്നിപാതഃ സ വിജ്ഞേയോ മകരീതി സുദാരുണഃ|| വാതോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ ശീതജ്വരോ നിദ്രാ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാപാര്ശ്വനിഗ്രഹാഃ| ശിരോഗൌരവമാലസ്യമന്യാസ്തമ്ഭപ്രമീലകാഃ|| ഉദരം ദഹ്യതേ ചാസ്യ കടീ ബസ്തിശ്ച ദൂയതേ| സന്നിപാതഃ സ വിജ്ഞേയോ മകരീതി സുദാരുണഃ|| വാതോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ തൃഷ്ണാ ജ്വരോ ഗ്ലാനിഃ പാര്ശ്വരുക് ദൃഷ്ടിസങ്ക്ഷയാഃ|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ദാഹ ഊരുസാദോ ബലക്ഷയഃ| സരക്തം ചാസ്യ വിണ്മൂത്രം ശൂലം നിദ്രാവിപര്യയഃ|| നിര്ഭിദ്യതേ ഗുദം ചാസ്യ ബസ്തിശ്ച പരിഗൃഹ്യതേ| ആയമ്യതേ ഭിദ്യതേ ച ഹിക്കതേ വിലപത്യപി|| മൂര്ഛതേ സ്ഫാര്യതേ രൌതി നാമ്നാ വിസ്ഫാരകഃ സ്മൃതഃ| പിത്തോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ദാഹജ്വരോ ഘോരോ ബഹിരന്തശ്ച വര്ധതേ| ശീതം ച സേവമാനസ്യ കുപ്യതഃ കഫമാരുതൌ| തതശ്ചൈനം പ്രബാധന്തേ ഹിക്കാശ്വാസപ്രമീലികാഃ|| വിസൂചികാ പര്വഭേദഃ പ്രലാപോ ഗൌരവം ക്ലമഃ| നാഭിപാര്ശ്വരുജാ തസ്യ സ്വിന്നത്യാശു വിവര്ധതേ|| സ്വിദ്യമാനസ്യ രക്തം ച സ്രോതോഭ്യഃ സമ്പ്രവര്തതേ| ശൂലേന പീഡ്യമാനസ്യ തൃഷ്ണാ ശ്വാസഃ പ്രബാധതേ|| അസാധ്യഃ സന്നിപാതോऽയം ശീഘ്രകാരീതി കഥ്യതേ| ന ഹി ജീവത്യഹോരാത്രമനേനാവിഷ്ടവിഗ്രഹഃ|| കഫോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ ശീതജ്വരഃ സ്വപ്നഗൌരവാലസ്യതന്ദ്രികാഃ| ഛര്ദിമൂര്ഛാതൃഷാദാഹതൃഷ്ണാരോചകഹൃദ്ഗ്രഹാഃ| ഷ്ഠീവനം മുഖമാധുര്യം ശ്രോത്രവാഗ്ദൃഷ്ടിനിഗ്രഹഃ|| അഥാത്ര സ്നാതി ഭുങ്ക്തേ വാ ത്രിരാത്രം നൈവ ജീവതി| മേദോഗതഃ സന്നിപാതോ ഹ്യുല്ബണഃ പരികീര്തിതഃ|| കാമാന്മോഹാച്ച ലോഭാച്ച ഭയാച്ചാപി പ്രപദ്യതേ| മധ്യഹീനാധികൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതോ യദാ ഭവേത്|| തസ്യ രോഗാസ്ത ഏവോക്താഃ പ്രായോ ദോഷബലാശ്രയാഃ|” ഇതി|| നനു വാതാദയഃ പരസ്പരം വിരുദ്ധഗുണാഃ, പരസ്പരം വിരുദ്ധഗുണാനാം ച തേഷാം സമ്ഭൂയൈകകാര്യാരമ്ഭകത്വം നോപപദ്യതേ, പരസ്പരോപഘാതകത്വാദ്ദഹനതുഹിനയോരിവ, തത്കഥം സാന്നിപാതികവികാരോത്പത്തിഃ? അത്ര സമാധാനമുക്തം ദൃഢബലേന, യഥാ “വിരുദ്ധൈരപി ന ത്വേതേ ഗുണൈര്ഘ്നന്തി പരസ്പരമ്| ദോഷാഃ സഹജസാത്മ്യത്വാദ്ഘോരം വിഷമഹീനിവ||” ഇതി| ദൃഢബലോക്തഹേതുദ്വയാദന്യദ്ധേതുദ്വയം ഗയദാസശ്ചോക്തവാന്– “ദൈവാദ്ദോഷസ്വഭാവാദ്വാ ദോഷാണാം സാന്നിപാതികേ| വിരുദ്ധൈശ്ച ഗുണൈഃ കശ്ചിന്നോപഘാതഃ പരസ്പരമ്||” ഇതി||൧൮-൨൩||
Adhikarana സന്നിപാതജ്വരസ്യാസാധ്യത്വകൃച്ഛ്രസാധ്യത്വലക്ഷണമ് (൨൪) · Śloka ൨
ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നൌ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ |
സന്നിപാതജ്വരോऽസാധ്യഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യസ്തതോऽന്യഥാ ||൨൪||
(ച. ചി. അ. ൩) |
( സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ |
പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ |൧|
സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ ചൈവ നവമ്യേകാദശീ തഥാ |
ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച) |൨|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः |
सन्निपातज्वरोऽसाध्यः, कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ||२४||
(च. चि. अ. ३) |
( सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा |
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |१|
सप्तमी द्विगुणा चैव नवम्येकादशी तथा |
एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च) |२|
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യ സന്നിപാതജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദോഷേ വിബദ്ധ ഇത്യാദി| ദോഷോ മലം വാതാദിശ്ച; ജേജ്ജടസ്തു മലമേവാഹ, വിബദ്ധ ഇതി വചനാത്| നഷ്ടാഗ്നിത്വമാഹാരാപാകഗമ്യമ്| യദുക്തം ചരകേ– “അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ” (ച. വി. അ. ൪) ഇതി| അസാധ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യാഭിധാനേന സുഖസാധ്യോ ന ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “സന്നിപാതോ ദുശ്ചികിത്സ്യാനാമ്” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി| തഥാ ഭാലുകിഃ– “മൃത്യുനാ സഹ യോദ്ധവ്യം സന്നിപാതം ചികിത്സതാ||” ഇതി| സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണ ഇതി സര്വാണി സമഗ്രാണി, സമ്പൂര്ണാനി ബലീയാംസി ലക്ഷണാനി യസ്യ സ തഥാ||൨൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സങ്ക്ഷേപതഃ തസ്യ സന്നിപാതജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദോഷേ ഇത്യാദി| ദോഷോ മലം വാതാദിശ്ച| ജേജ്ജടസ്തു മലം പുരീഷമാഹ, വിബദ്ധ ഇതി വചനാത്| നഷ്ടാഗ്നിത്വമിതി അന്നാവിപാകാദവഗന്തവ്യമ്| സര്വാണി സമ്പൂര്ണാനി ലക്ഷണാനി യസ്യ സ തഥാ| ഈദൃശോऽസാധ്യഃ, തതോऽന്യഥാ വിസദൃശഃ അവിബദ്ധദോഷോऽല്പലക്ഷണഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| അസാധ്യത്വകൃച്ഛ്രസാധ്യത്വാഭിധാനേന സുഖസാധ്യോ ന ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| ഉക്തം ച ഭാലുകിനാ– “മൃത്യുനാ സഹ യോദ്ധവ്യം സന്നിപാതം ചികിത്സതാ| യസ്തു തത്ര ഭവേജ്ജേതാ സ ജേതാऽऽമയസങ്കുലേ|| സന്നിപാതാര്ണവേ മഗ്നം യോऽഭ്യുദ്ധരതി മാനവമ്| കസ്തേന ന കൃതോ ധര്മഃ കാം വാ പൂജാം ന സോऽര്ഹതി||” ഇതി| സുശ്രുതേऽപി സന്നിപാതജ്വരസ്യ മോക്ഷവധയോരവധികാലോ ദര്ശിതഃ– “സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ| പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ||” ഇതി| ഭാലുകിനാऽപ്യുക്തമ്– “സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ യാവന്നവമ്യേകാദശീ തഥാ| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച||” ഇതി| ഉക്തം ച– “പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസദ്വാദശാഹസപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽപി ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്||” ഇതി| വാതാധികഃ സപ്തമേ ദിനേ, പിത്താധികോ ദശമേ, ശ്ലേഷ്മാധികോ ദ്വാദശേ, മലപാകാദ്വിമുഞ്ചതി, ധാതുപാകാദ്ധന്തി| ധാതുപാകലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരോക്തമ്– “സമ്ബാധ്യമാനോ ഹൃദി നാഭിദേശേ ഗാത്രേഷു വാ പാകരുജാന്വിതേഷു| പക്വേഷു വാ തേഷു രുജാ ജ്വരാര്തഃ സ ധാതുപാകീ കഥിതോ ഭിഷഗ്ഭിഃ||” ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തമ്– “ദശദ്വാദശസപ്താഹൈഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാനിലാധികഃ| പക്ത്വോഷ്മണാ ധാതുമലാന് ഹന്തി മുഞ്ചതി വാ ജ്വരഃ||” ഇതി||൨൪||
Adhikarana സന്നിപാതജ്വരോപദ്രവഃ (൨൫) · Śloka ൫
സന്നിപാതജ്വരസ്യാന്തേ കര്ണമൂലേ സുദാരുണഃ |
ശോഥഃ സഞ്ജായതേ തേന കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ ||൨൫||
(ച. ചി. അ. ൩) |
(ത്രയഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാ ഉരഃസ്രോതോऽനുഗാമിനഃ |
ആമാഭിവൃദ്ധ്യാ ഗ്രഥിതാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോഗതാഃ ||൧||
ജനയന്തി മഹാഘോരമഭിന്യാസം ജ്വരം ദൃഢമ് |
ശ്രുതൌ നേത്രേ പ്രസുപ്തിഃ സ്യാന്ന ചേഷ്ടാം കാഞ്ചിദീഹതേ ||൨||
നച ദൃഷ്ടിര്ഭവേത്തസ്യ സമര്ഥാ രൂപദര്ശനേ |
ന ഘ്രാണം ന സംസ്പര്ശം ശബ്ദം വാ നൈവ ബുധ്യതേ ||൩||
ശിരോ ലോഠയതേऽഭീക്ഷ്ണമാഹാരം നാഭിനന്ദതി |
കൂജതി തുദ്യതേ ചൈവ പരിവര്തനമീഹതേ ||൪||
അല്പം പ്രഭാഷതേ കിഞ്ചിദഭിന്യാസഃ സ ഉച്യതേ |
പ്രത്യാഖ്യാതഃ സ ഭൂയിഷ്ഠഃ കശ്ചിദേവാത്ര സിധ്യതി) ||൫||
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः |
शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ||२५||
(च. चि. अ. ३) |
(त्रयः प्रकुपिता दोषा उरःस्रोतोऽनुगामिनः |
आमाभिवृद्ध्या ग्रथिता बुद्धीन्द्रियमनोगताः ||१||
जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् |
श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टां काञ्चिदीहते ||२||
नच दृष्टिर्भवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने |
न घ्राणं न संस्पर्शं शब्दं वा नैव बुध्यते ||३||
शिरो लोठयतेऽभीक्ष्णमाहारं नाभिनन्दति |
कूजति तुद्यते चैव परिवर्तनमीहते ||४||
अल्पं प्रभाषते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते |
प्रत्याख्यातः स भूयिष्ठः कश्चिदेवात्र सिध्यति) ||५||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സന്നിപാതജ്വരോപദ്രവമാഹ– സന്നിപാതേത്യാദി||൨൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്നിപാതോപദ്രവമാഹ– സന്നിപാതജ്വരസ്യേത്യാദി| സന്നിപാതജ്വരസ്യ അന്തേ അവസാനേ സന്നിപാതക്ഷപിതശരീരസ്യ പുംസഃ കര്ണമൂലേ കര്ണപര്യന്തേ സുദാരുണഃ കഷ്ടതമഃ ശോഫഃ സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷാത്കര്മവൈചിത്ര്യാത്സഞ്ജായതേ, തേന ശോഫേന കശ്ചിദേവാതുരോ വിമുച്യതേ, പ്രായോ മാരയതീത്യര്ഥഃ||൨൫||
Adhikarana ആഗന്തുജ്വരലക്ഷണമ് (൨൬-൨൯) · Śloka ൩൦
അഭിഘാതാഭിചാരാഭ്യാമഭിശാപാഭിഷങ്ഗതഃ |
ആഗന്തുര്ജായതേ ദോഷൈര്യഥാസ്വം തം വിഭാവയേത് ||൨൬||
ശ്യാവാസ്യതാ വിഷകൃതേ തഥാऽതീസാര ഏവ ച |
ഭക്താരുചിഃ പിപാസാ ച തോദശ്ച സഹ മൂര്ഛയാ ||൨൭||
ഓഷധിഗന്ധജേ മൂര്ഛാ ശിരോരുഗ്വമഥുഃ ക്ഷവഃ |
കാമജേ ചിത്തവിഭ്രംശസ്തന്ദ്രാऽऽലസ്യമഭോജനമ് ||൨൮||
(ഹൃദയേ വേദനാ ചാസ്യ ഗാത്രം ച പരിശുഷ്യതി) |
ഭയാത്പ്രലാപഃ ശോകാച്ച ഭവേത് കോപാച്ച വേപഥുഃ |
അഭിചാരാഭിശാപാഭ്യാം മോഹസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ ||൨൯||
ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദുദ്വേഗോ ഹാസ്യരോദനകമ്പനമ് |൩൦|
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः |
आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत् ||२६||
श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च |
भक्तारुचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया ||२७||
ओषधिगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः |
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमभोजनम् ||२८||
(हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति) |
भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||२९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् |३०|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആഗന്തുജ്വരമാഹ– അഭിഘാതേത്യാദി| അഭിഘാതോऽഭിഹനനം ശസ്ത്രലോഷ്ടമുഷ്ടിലഗുഡാദിഭിഃ; അഭിചാരഃ ശ്യേനാദിയാഗകൃതഃ, അഥവാ വിപരീതൈര്മന്ത്രൈര്ലോഹസ്രുചാ സര്ഷപാദിഹോമ ഇത്യാഹുഃ| അഭിഷങ്ഗഃ കാമാദീനാം ഭൂതാനാം ച സമ്ബന്ധഃ; യദുക്തം ചരകേ– “കാമശോകഭയക്രോധൈരഭിഷക്തസ്യ യോ ജ്വരഃ| സോऽഭിഷങ്ഗജ്വരോ ജ്ഞേയോ യശ്ച ഭൂതാഭിഷങ്ഗജഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അഭിശാപോ ബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാനാമനിഷ്ടാഭിശംസനമ്| തം ചാഗന്തുജ്വരം യഥാസ്വം ദോഷൈര്ജാനീയാത്| യദുക്തമ്– “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ” ഇത്യാദി| അയം ച ദോഷസമ്ബന്ധഃ പശ്ചാദ്ഭാവീ നത്വാരമ്ഭക ഇതി സമ്പ്രാപ്ത്യവസരേ നിരൂപിതമ്| ശ്യാവാസ്യതേത്യാദി| ശ്യാവഃ ശുക്ലാനുവിദ്ധഃ കൃഷ്ണോ വര്ണഃ; ശ്യാമവര്ണ ഇത്യന്യേ| വിഷകൃതേ സ്ഥാവരവിഷഭക്ഷണാദികൃതേ; അതീസാരഃ തദ്വിഷസ്യാധോഗത്വാത്| ഓഷധിഗന്ധജ ഇതി തീവ്രൌഷധിഗന്ധഘ്രാണജേ, “പുഷ്പേഭ്യോ ഗന്ധരജസീ ഓജസ്വിഭ്യോ യദാऽനിലഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദിനാ വൃദ്ധസുശ്രുതേന പഠിതം തൃണപുഷ്പാഖ്യം ജ്വരമത്രൈവാന്തര്ഭാവയന്തി| കാമജ ഇത്യാദി അഭിമതകാമിന്യാദ്യപ്രാപ്തിനിമിത്തേ| ചിത്തവിഭ്രംശോ ഭ്രമാദിഃ| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “കാമാദ് ഭ്രമോऽരുചിര്ദാഹോ ഹ്രീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഭയാദിതി ഭയാജ്ജാതേ ജ്വരേ| ഏവം ശോകാച്ച കോപാദിത്യേതയോര്ബോദ്ധവ്യം; ശോകാത് പ്രലാപ ഇതി സമ്ബന്ധഃ; പ്രലാപശ്ചാത്ര വാതകാര്യഃ, തസ്യ വാതപിത്തകാര്യത്വാത്| ( വിശേഷനിശ്ചയസ്തു നിദാനാത്, നിദാനമപി ലക്ഷണം ഭവതി|) ഉക്തം ച– “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ, ക്രോധാത് പിത്തം, ത്രയോ മലാഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| യദ്യേവം തത് കുതഃ ക്രോധജേ വേപഥുഃ? തസ്യ വാതകാര്യത്വാത്| ഉച്യതേ– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്|” ഇതി വചനാത് പിത്തകോപിതവാതജന്യ ഏവാത്ര വേപഥുഃ, അഥവാ ക്രുദ്ധശ്ച വേപമാനോ ദൃശ്യതേ ഇതി ന ഹി ‘ ദൃഷ്ടേരനുപപന്നം നാമേതി ജേജ്ജടഃ| ക്രോധഃ പിത്തമിവ വാതം ച കോപയതീതി, തദ്യുക്തമ്| യദാഹ വിദേഹഃ– “ക്രോധശോകൌ സ്മൃതൌ വാതരക്തപിത്തപ്രകോപണൌ|” ഇതി| കോപാച്ചേതി ചകാരേണ ശിരോരുജം സമുച്ചിനോതി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “ക്രോധാത് കമ്പഃ ശിരോരുക് ച, പ്രലാപോ ഭയശോകജഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| മാനസത്വാവിശേഷേऽപി ഭയജാദീനാം പൃഥഗുപാദാനം ഹേതുഭേദാത്; ഹേതുഭേദാച്ച ഭേദാഭിധാനം ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥമിതി| അഭിചാരേത്യാദി| തൃഷ്ണാ ചേതി ചകാരേണാഭിചാരജേ ദാഹാദികം സമുച്ചിനോതി| യദുക്തം ഹാരീതാര്ഥാനുവാദിനാ വാഗ്ഭടേന– “തത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ| പൂര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ|| സദാഹമൂര്ഛൈര്ഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ധതേ ജ്വരഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദിതി ഭൂതാ ദേവഗ്രഹാദയ ഉന്മാദനിദാനേ വക്ഷ്യമാണാഃ, തേഷാമഭിഷങ്ഗഃ സമ്ബന്ധഃ| ഉദ്വേഗ ഉദ്വിഗ്നചിത്തതാ||൨൬-൨൯||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥാഗന്തുകജ്വരലക്ഷണമാഹ– അഭിഘാതേത്യാദി| അഭിഘാതോ ലോഹശസ്ത്രകാഷ്ഠാദിനാ, അഭിചാരഃ വിപരീതൈര്മന്ത്രൈഃ ലോഹസ്രുചാ സര്ഷപാദിഹോമഃ, അഭിഷങ്ഗഃ കാമാദീനാം ഭൂതാദീനാം ച സമ്ബന്ധഃ, അഭിശാപഃ ബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാനാമാക്രോശോऽനിഷ്ടാപാദനമഭിശപനമ്| തം ചാഗന്തുകജ്വരം യഥാസ്വദോഷൈര്ജാനീയാത്| യദുക്തം “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ” ഇത്യാദി| അയം ച ദോഷസമ്ബന്ധഃ പശ്ചാദ്ഭാവീ ന ത്വാരമ്ഭക ഇതി സമ്പ്രാപ്ത്യവസരേ നിരൂപിതമ്| ആഗന്തുജ്വരാണാം വൈചിത്ര്യമാഹ– ശ്യാവേത്യാദി| ശ്യാവഃ ശുക്ലാനുവിദ്ധഃ കൃഷ്ണോ വര്ണഃ, ശ്യാവവര്ണ ഇത്യന്യേ| വിഷകൃതേ സ്ഥാവരാദിവിഷഭക്ഷണാദികൃതേ, വിഷസ്യ ത്രിദോഷകര്തൃത്വേऽപി അത്യന്തപിത്തകരത്വാത് ശ്യാവമുഖത്വമ്| അതിസാരഃ സ്ഥാവരവിഷയസ്യാധോഗത്വാത്| തോദോ വ്യഥാ| ശേഷം സുഗമമ്| തീവ്രൌഷധിഗന്ധഘ്രാണജേ വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, ക്ഷവഃ ഛിക്കാ| ശേഷം സുഗമമ്| കാമജേ അഭിമതകാമിന്യാദ്യപ്രാപ്തിനിമിത്തജേ| ചിത്തവിഭ്രംശഃ കിങ്കര്തവ്യതാമൂഢത്വമ്| യദുക്തം വാഗ്ഭടേ– “കാമാദ്ഭ്രമോऽരതിര്ദാഹോ ഹ്രീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ| ധ്യാനനിഃശ്വാസബഹുലം ലിങ്ഗം കാമജ്വരേ സ്മൃതമ്||” ഇതി| ശേഷം സുബോധമ്| ഭയശോകകോപാഭിഷങ്ഗജ്വരമാഹ– ഭയാദിത്യാദി| ഭയാദിതി ഭയാജ്ജാതേ ജ്വരേ, ഏവം ശോകാത്കോപാദിത്യത്രാപി ബോദ്ധവ്യമ്| പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണം, വേപഥുഃ കമ്പഃ, ഭയാജ്ജാതേ ജ്വരേ തഥാ ശോകാത് കോപാദിത്യേതയോര്ബോദ്ധവ്യമ്| ശോകാത്പ്രലാപ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രലാപശ്ചാത്ര വാതകാര്യഃ, സര്വദൈവ തസ്യ വാതകാര്യത്വാത്, വിശേഷനിശ്ചയശ്ച നിദാനാത്; നിദാനമപി ക്വചില്ലക്ഷണം ഭവതി| യദ്യേവം തത്കഥം ക്രോധാദ്വേപഥുഃ, തസ്യാപി വാതകാര്യത്വാത്| ഉച്യതേ– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേ|ത്” ഇതി പിത്തകോപിതവാതജന്യ ഏവാത്ര വേപഥുഃ, ക്രുദ്ധശ്ച വേപമാനോ ദൃശ്യതേ ഇതി ന ഹി ദൃഷ്ടേരനുപപന്നം നാമേതി ജേജ്ജടഃ| ക്രോധഃ പിത്തമിവ വാതം ച കോപയതീതി യുക്തം; യദാഹ വിദേഹഃ– “ക്രോധശോകൌ സ്മൃതൌ വാതരക്തപിത്തപ്രകോപണൌ|” ഇതി| കോപാച്ചേതി ചകാരേണ ശിരോരോഗം സമുച്ചിനോതി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “ക്രോധാത്കമ്പഃ ശിരോരുക് ച പ്രലാപോ ഭയശോകജേ|” ഇതി| മാനസത്വാവിശേഷേऽപി ഭയജാദീനാം പൃഥഗുപാദാനം ഹേതുഭേദാത്, ഹേതുഭേദാച്ച ഭേദാഭിധാനം ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥമിതി| അഭിചാരാഭിശാപാഭ്യാം ജാതേ ജ്വരേ മോഹോऽചൈതന്യം ജായതേ; അഭിചാരോ മന്ത്രാദിഭിര്മാരണപ്രയോഗഃ, അഭിശാപോ ബ്രഹ്മര്ഷിഗുരുസിദ്ധാദീനാമഭിശപനമാക്രോശഃ| തൃഷ്ണാ ചേതി ചകാരേണാഭിചാരജേ ദാഹാദികം സമുച്ചിനോതി| യദുക്തം ഹാരീതമതാനുവാദിനാ വാഗ്ഭടേന– “തന്ത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ| പൂര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ|| സദാഹമൂര്ഛാഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ധതേ ജ്വരഃ|” ഇതി| ഭൂതാ ദേവഗ്രഹാദയ ഉന്മാദനിദാനേ വക്ഷ്യമാണാഃ, തേഷാമഭിസമന്താത്സങ്ഗസ്തസ്മാത്| ഉദ്വേഗ ഉദ്വിഗ്നചിത്തതാ||൨൬-൨൯||
Adhikarana ആഗന്തുജേഷു ദോഷാനുബന്ധപ്രദര്ശനമ് (൩൦) · Śloka ൩൧
കാമശോകഭയാദ്വായുഃ, ക്രോധാത് പിത്തം, ത്രയോ മലാഃ ||൩൦||
ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത്കുപ്യന്തി ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാഃ |൩൧|
View original
कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः ||३०||
भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः |३१|
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആഗന്തുജ്വരേഷ്വപി പ്രതിനിയതദോഷാനുബന്ധപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ– കാമശോകേത്യാദി| ത്രയോ മലാ ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത് കുപ്യന്തീതി ഭൂതപ്രഭാവാത്| യച്ച ചരകേണ നിദാനസ്ഥാനേ ‘അഭിഷങ്ഗജഃ പുനര്വാതപിത്താഭ്യാം’ (ച. നി. അ. ൧) ഇത്യുക്തം, തത് പ്രായികം മന്തവ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| ചക്രസ്ത്വാഹ– “അഭിഷങ്ഗജ ഇത്യനേന കാമാദ്യഭിഷങ്ഗജ ഉച്യതേ, നതു ഭൂതാഭിഷങ്ഗജഃ|” ഇതി| ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാ ഇതി യസ്യ ഭൂതസ്യ ദേവഗ്രഹാദേരഭിഷങ്ഗാത് കുപ്യന്തി തസ്യ യല്ലക്ഷണം രോദനാദി തേന സഹ സാമാന്യം സദൃശ ലക്ഷണം യേഷാം തേ തഥാ, ഇതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ; ദോഷലക്ഷണാനി ഭൂതലക്ഷണാനി ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൩൦||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ആഗന്തുജേഷു പ്രതിനിയതദോഷാനുബന്ധാന് പ്രദര്ശയന്നാഹ– കാമേത്യാദി| കാമശോകഭയൈര്വായുഃ കുപ്യതി, ക്രോധേന പിത്തം, ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത്ത്രയോ ദോഷാഃ കുപ്യന്തി| ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാ ഇതി യസ്യ ഭൂതസ്യ ദേവഗ്രഹാദേരഭിഷങ്ഗാത്പ്രകുപ്യന്തി തസ്യ യല്ലക്ഷണം രോദനാദി തേന സഹ സാമാന്യം ലക്ഷണം യേഷാം തേ തഥാ ഇതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ| ദോഷലക്ഷണാനി ഭൂതലക്ഷണാനി ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ; തച്ച വക്ഷ്യമാണേ ഉന്മാദനിദാനേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൩൦||–
Adhikarana വിഷമജ്വരസമ്പ്രാപ്തിഃ (൩൧) · Śloka ൨
ദോഷോऽല്പോऽഹിതസമ്ഭൂതോ ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ വാ പുനഃ ||൩൧||
ധാതുമന്യതമം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ് |൩൨|
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
(സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ) ||൨||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ||३१||
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् |३२|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ) ||२||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഥ വിഷമജ്വരസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ദോഷോऽല്പ ഇത്യാദി| അല്പ ഇത്യനേനാബലത്വാത് കാലവിശേഷമവാപ്യ ലബ്ധബലോ ജ്വരയതി, യസ്തു ബലവാന് സ നിത്യജ്വരമേവ കരോതി| അഹിതസമ്ഭൂത ഇതി അഹിതാഹാരാചാരാദിസമ്ഭൂതോ വൃദ്ധഃ| ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ സഹസാ നിവൃത്തജ്വരസ്യ| വാശബ്ദേന പ്രഥമതോऽപി വിഷമജ്വരോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യദുക്തമ്– “ആരമ്ഭാദ്വിഷമോ യസ്തു” ഇത്യാദി| ധാതുമന്യതമം രസരക്താദികമ്| വിഷമജ്വരം തൃതീയകാദികമ്| വിഷമജ്വരസാമാന്യലക്ഷണം ച ഭാലുകിനാ പഠിതമ്– “യഃ സ്യാദനിയതാത് കാലാച്ഛീതോഷ്ണാഭ്യാം തഥൈവ ച| വേഗതശ്ചാപി വിഷമോ ജ്വരഃ സ വിഷമഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി||൩൧||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ വിഷമജ്വരസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ദോഷ ഇത്യാദി| ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ പുംസോऽല്പോ ദോഷഃ പുനരഹിതസമ്ഭൂതഃ സന് അന്യതമം ധാതും പ്രാപ്യ വിഷമജ്വരം കരോതി| അല്പ ഇത്യനേനാബലത്വാത്കാലവിശേഷമവാപ്യ ലബ്ധബലോ ജ്വരയതി, യസ്തു ബലവാന് സ നിത്യമേവ ജ്വരം കരോതി| അഹിതസമ്ഭൂത ഇതി അഹിതാഹാരാചാരാദിജനിതഃ| ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ സഹസാ നിവൃത്തജ്വരസ്യ| വാശബ്ദേന പ്രഥമതോऽപി വിഷമജ്വരോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യദുക്തമ്– “ആരമ്ഭാദ്വിഷമൌ യസ്തു” ഇതി| ധാതുമന്യതമം രസരക്താദികമ്| വിഷമജ്വരം തൃതീയാദികമ്| വിഷമജ്വരസാമാന്യലക്ഷണം ച ഭാലുകിനാ പഠിതം; തദ്യഥാ– “യഃ സ്യാദനിയതാത്കാലാച്ഛീതോഷ്ണാഭ്യാം തഥൈവ ച| വേഗതശ്ചാപി വിഷമോ ജ്വരഃ സ വിഷമഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി| ഏതേ ധാതുഗതാഃ||൩൧||–
Adhikarana സന്തതാദീനാം പ്രതിനിയതദൂഷ്യാ ധാതവഃ (൩൨-൩൩) · Śloka ൩൩
സന്തതം രസരക്തസ്ഥഃ, സോऽന്യേദ്യുഃ പിശിതാശ്രിതഃ ||൩൨||
മേദോഗതസ്തൃതീയേऽഹ്നി ത്വസ്ഥിമജ്ജഗതഃ പുനഃ |
കുര്യാച്ചതുര്ഥകം ഘോരമന്തകം രോഗസങ്കരമ് ||൩൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൧) |
View original
सन्ततं रसरक्तस्थः, सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ||३२||
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः |
कुर्याच्चतुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ||३३||
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സന്തതാദിജ്വരാണാം പ്രതിനിയതദൂഷ്യാന് ധാതൂനാഹ– സന്തതമിത്യാദി| സന്തതശബ്ദഃ സതതസ്യോപലക്ഷണഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി– രസസ്ഥഃ സന്തതം, രക്തസ്ഥഃ സതതകമിതി; യദുക്തം ചരകേ– “ രക്തധാത്വാശ്രയഃ പ്രായോ ദോഷഃ സതതകം ജ്വരമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ( പ്രായോഗ്രഹണാത് സതതകോ രക്തവ്യതിരിക്തം രസധാതുമാശ്രയതേ)| രസഗ്രഹണം ചാത്ര വിശേഷപരം, സര്വജ്വരേഷു രസസ്യാവശ്യദൂഷ്യത്വാത്| അന്യേ തു സതതഗ്രഹണാര്ഥം ‘സന്തതൌ രസരക്തസ്ഥൌ’ ഇതി പഠന്തി| തന്നാതിയുക്തമ്, അത്ര ഹി സന്തതസതതശബ്ദൌ സഞ്ജ്ഞാപരൌ, നതു സാതത്യവചനൌ; തേന സന്തതശബ്ദേന സതതകസ്യാനഭിധാനാത് കഥമേകശേഷ ഇതി ദോഷഃ| അന്യേദ്യുരിതി അന്യേദ്യുഷ്കമ്| ഘോരം ദുഃസഹമ്| അന്തകം യമമിവ, മാരകത്വാത്| രോഗസങ്കരമ് അനേകരോഗസങ്കുലമ്||൩൨-൩൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്തതാദിജ്വരാണാം പ്രതിനിയതദൂഷ്യാന് ധാതൂനാഹ– രസരക്തസ്ഥോ ദോഷഃ സന്തതം കുര്യാദിത്യധ്യാഹാര്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| യോ ദോഷോ രസരക്താശ്രയഃ സ സന്തതം ജ്വരം കരോതി| സന്തതശബ്ദഃ സതതസ്യോപലക്ഷണഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി– രസസ്ഥഃ സന്തതം, രക്തസ്ഥഃ സതതകമിതി യദുക്തം ചരകേ– “രക്തധാത്വാശ്രയഃ പ്രായോ ദോഷഃ സതതകം ജ്വരമ്|” ഇതി| രസഗ്രഹണം ചാത്ര വിശേഷപരം, സര്വജ്വരേഷു രസസ്യാവശ്യം ദുഷ്ടത്വാത്| അന്യേ തു സതതം സാതത്യാര്ഥകം മന്യമാനാഃ “സന്തതൌ രസരക്തസ്ഥൌ” ഇതി പഠന്തി| തന്ന യുക്തമ്| അത്ര ഹേതുഃ– സന്തതസതതശബ്ദൌ ചാത്ര സഞ്ജ്ഞാപരൌ ന തു സാതത്യവചനൌ, തേന സന്തതശബ്ദേന സതതകസ്യാനഭിധാനാത്കഥമേകശേഷഃ? ഭിന്നരൂപയോഃ സമാനാര്ഥയോരേവ ഏകശേഷവിധാനാത്| തഥാ ച വാര്തികമ്– “വിരൂപാണാമപി സമാനാര്ഥാനാമ്” ഇതി| കേചിത്തു “സതതം രസരക്തസ്ഥഃ” ഇതി പാഠം പഠിത്വാ രസരക്തസ്ഥോ ദോഷഃ സതതകം ജ്വരം കരോതീതി| അന്യേ ത്വത്ര സന്തതമിതി ലുപ്തം വര്ണയിത്വാ സന്തതം രസസ്ഥഃ സതതം രക്തസ്ഥഃ കുര്യാദിത്യാചക്ഷതേ| സോऽന്യേദ്യുരിതി സ ഇതി ദോഷഃ, പിശിതാശ്രിതോ മാംസാശ്രിതഃ, അന്യേദ്യുരിതി അന്യേദ്യുഷ്കമ്| ദോഷോऽസ്ഥിമജ്ജഗതശ്ചതുര്ഥേऽഹ്നി ചാതുര്ഥകം കുര്യാത്| കീദൃശം ചാതുര്ഥകം? ഘോരം സുദുഃസഹമ്| അന്തകം യമമിവ മാരകത്വാത്| രോഗസങ്കരമനേകരോഗസങ്കുലം, യതോ ഗമ്ഭീരസ്ഥാനത്വാച്ചിരക്ലേശനത്വാച്ച രോഗാനന്യാനപ്യാവഹതി||൩൨-൩൩||
Adhikarana സന്തതസതതാന്യേദ്യുഷ്കതൃതീയകചതുര്ഥകജ്വരലക്ഷണമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൬
(സ്രോതോഭിര്വിസൃതാ ദോഷാ ഗുരവോ രസവാഹിഭിഃ |
സര്വദേഹാനുഗാഃ സ്തബ്ധാ ജ്വരം കുര്വന്തി സന്തതമ്) |
സപ്താഹം വാ ദശാഹം വാ ദ്വാദശാഹമഥാപി വാ |
സന്തത്യാ യോऽവിസര്ഗീ സ്യാത് സന്തതഃ സ നിഗദ്യതേ ||൩൪||
അഹോരാത്രേ സതതകോ ദ്വൌ കാലാവനുവര്തതേ |
അന്യേദ്യുഷ്കസ്ത്വഹോരാത്ര ഏകകാലം പ്രവര്തതേ ||൩൫||
തൃതീയകസ്തൃതീയേऽഹ്നി, ചതുര്ഥേऽഹ്നി ചതുര്ഥകഃ |൩൬|
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൧) |
View original
(स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः |
सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्) |
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते ||३४||
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्र एककालं प्रवर्तते ||३५||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि, चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |३६|
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഥൈഷാം ലക്ഷണാന്യാഹ– സപ്താഹമിത്യാദി| ഏതേ വികല്പാ യഥാക്രമം വാതപിത്തകഫോല്ബണത്വേന ജ്ഞേയാഃ| യഥോക്തമ്– “പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസദ്വാദശാഹസപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്||” ഇതി| അയം ച സന്തതസ്ത്രിദോഷജ ഏവ ദ്വാദശാശ്രയത്വേന| യദുക്തം ചരകേണ– “യഥാ ധാതൂംസ്തഥാ മൂത്രം പുരീഷം ചാനിലാദയഃ| യുഗപച്ചാനുപദ്യന്തേ നിയമാത് സന്തതേ ജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| സന്തത്യാ അവിച്ഛേദേന സപ്താഹാദീന് വ്യാപ്യ അവിസര്ഗീ അപരിത്യാഗീ, അത്യന്തസംയോഗേ ദ്വിതീയാ| നനു, യദ്യേവം കഥമസ്യ വിഷമജ്വരേ പാഠഃ? മുക്താനുബന്ധിത്വം വിഷമത്വം, തച്ചാത്ര നാസ്തി| നൈവമ്, അസ്യാപി തഥാഭാവാത്| തഥാ ച തല്ലക്ഷണേ ചരകഃ– “വിസര്ഗം ദ്വാദശേ കൃത്വാ ദിവസേऽവ്യക്തലക്ഷണഃ| ദുര്ലഭോപശമഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| യത്തൂക്തം ഖരനാദേന– “ജ്വരാഃ പൂര്വം മയോക്താ യേ പഞ്ച സന്തതകാദയഃ| ചത്വാരഃ സന്തതം ഹിത്വാ ജ്ഞേയാസ്തേ വിഷമജ്വരാഃ||” ഇതി; തത് സന്തതേ മുക്താനുബന്ധിത്വസ്യൈകദാ ഭാവിത്വേനാല്പത്വാന്ന തദ്വ്യപദേശഃ, ഏകതണ്ഡുലാഭ്യവഹാരേऽനശനശബ്ദസ്യ വ്യപദേശവത്; നഹി തൃതീയകാദിവദാവൃത്ത്യാ മുക്താനുബന്ധിത്വമസ്യേത്യഭിപ്രായേണ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അഥവാ യാ വിഷമജ്വരോല്ലേഖേന ചികിത്സോക്താ സാ സന്തതവര്ജം സതതാദിഷു കാര്യേതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ഹരിചന്ദ്രേണാപി കില| “കര്മ സാധാരണം ജഹ്യാത്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ|” ഇതി (ച. ചി. അ. ൩) ചരകവചനാദ്വിഷമജ്വരോക്തചികിത്സാ തൃതീയകചതുര്ഥകയോരേവ, അന്യേഷു ദോഷപ്രത്യനീകചികിത്സാ കാര്യേതി വ്യാഖ്യാതമ്| അസ്യാം ഹരിചന്ദ്രവ്യാഖ്യായാം കര്മ സാധാരണം സര്വത്രൈവ വിഷമജ്വരേ കാര്യം, വിശേഷേണ തൃതീയകചതുര്ഥകയോരിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്; അന്യഥാ ഉക്തതന്ത്രാന്തരവിരോധഃ| അഹോരാത്രേ സതതകോ ദ്വൌ കാലാവനുവര്തത ഇതി അഹ്നി ദ്വൌ കാലൌ രാത്രൌ ദ്വൌ കാലൌ വാ; അഹ്നി ഏകകാലം രാത്രാവേകകാലമേവം വാ; ദ്വൌ കാലൌ ഇതീശാനദേവഃ, നിയമാനഭിധാനാത് തഥാ ദര്ശനാച്ച| അനുവര്തതേ വേഗം കരോതി| തൃതീയേऽഹ്നി തൃതീയക ഇതി വേഗദിനാപേക്ഷയാ തൃതീയേऽഹ്നി യോ ഭവതി സ തൃതീയകോ ഭവതി, ഏവം ചതുര്ഥകേऽപി വാച്യമ്||൩൪-൩൫||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇദാനീമേകദോഷദ്വിദോഷജസ്യ സന്തതജ്വരസ്യ വിസര്ഗകാലാവധിദ്വാരേണ ലക്ഷണമാഹ– സ്രോതോഭിരിത്യാദി| സര്വഗാത്രാനുഗാഃ സര്വേ ദോഷാ വാതാദയഃ സന്തതമവിഛിന്നം ജ്വരം സന്താപം കുര്വന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ രസവാഹിഭിഃ സ്രോതോഭിഃ വിസ്തൃതാഃ വിസ്തൃതിം പ്രാപ്താഃ, ഗുരവോ ദുഃസഹാഃ, സര്വഗാത്രാനുഗാഃ സന്താപാദിനാ സമഗ്രം ഗാത്രം വ്യാപ്നുവന്തി| സന്തത്യാ നൈരന്തര്യേണ സപ്താഹാദീന് വ്യാപ്യ അവിസര്ഗീ അത്യാഗശീലഃ സ ജ്വരഃ സന്തതഃ| അയം സുഖസാധ്യഃ; തദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ “സന്തതജ്വര ഏവാന്യഃ സ്വല്പദുര്ബലകാരണഃ| ഏകദോഷോ ദ്വിദോഷോ വാ സുഖസാധ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ||” ഇതി| തഥാ ച– “വാതികഃ സപ്തരാത്രേണ ദശരാത്രേണ പൈത്തികഃ| ശ്ലൈഷ്മികോ ദ്വാദശാഹേന ജ്വരഃ പാകം പ്രഗച്ഛതി” ഇതി, പ്രകൃതിസമസമവേതത്വാത്| നനു കഥമസ്യ വിഷമജ്വരേ പാഠഃ? യദുക്തം ഖരനാദേന– “ജ്വരാഃ പഞ്ച മയോക്താ യേ പൂര്വം സന്തതകാദയഃ| ചത്വാരഃ സന്തതം ഹിത്വാ ജ്ഞേയാസ്തേ വിഷമജ്വരാഃ||” ഇതി; മുക്താനുബന്ധിത്വാദ്വിഷമത്വം, വിമുച്യാനുബധ്നാതീതി, തച്ചാത്ര നാസ്തി| നൈവമ്, അസ്യാപി തഥാഭാവാത്| തഥാ ച തല്ലക്ഷണേ ചരകഃ– “വിസര്ഗം ദ്വാദശേ കൃത്വാ ദിവസേऽവ്യക്തലക്ഷണമ്| ദുര്ലഭോപശമഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||” ഇതി| സതതകാദീനാം കാലാനുവര്തനത്വേന ലക്ഷണമാഹ– അഹോരാത്ര ഇത്യാദി| കാലാഃ ഷട് പൂര്വാഹ്ണമധ്യാഹ്നാപരാഹ്ണകപ്രദോഷാര്ധരാത്രപ്രത്യൂഷാഃ; പൂര്വാഹ്ണപ്രദോഷയോഃ കഫസ്യ കാലഃ, മധ്യാഹ്നാര്ധരാത്രയോഃ പിത്തസ്യ, അപരാഹ്ണപ്രത്യൂഷയോര്വാതസ്യ| പൂര്വാഹ്ണാദീനാം ഷണ്ണാം കാലാനാം മധ്യേ കാലദ്വയമനുവര്തതേ, വേഗം കരോതി സ സതതഃ; അഹ്നി ഏകകാലം രാത്രാവേകകാലം വാ, അഹ്നി ദ്വൌ കാലൌ രാത്രൌ ദ്വൌ കാലൌ വാ, ഏവം ദ്വൌ കാലാവിതി ഈശാനോ യദുക്തവാന് തത്ര ദോഷോത്കര്ഷാപകര്ഷാഭ്യാമധികകാലത്വം ഹീനകാലത്വമപി ജ്ഞാതവ്യം ന തു നിയമഃ| അന്യേദ്യുഷ്കോ ജ്വര ഏകകാലമനുവര്തതേ വേഗം കരോതി അഹോരാത്രാദന്യസ്മിന്നഹോരാത്രേ ഏകകാലമാഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| തൃതീയകഃ തൃതീയേऽഹ്നി ഏകകാലമിതി സമ്ബധ്യതേ| ചാതുര്ഥകശ്ചതുര്ഥേऽഹ്നീത്യത്രാപ്യേകം കാലമിതി| ഏതേ ചത്വാരോ വിഷമജ്വരാഃ| യദുക്തം ഖരനാദേന– “ജ്വരാഃ പഞ്ച മയോക്താഃ” ഇത്യാദിനാ| ഏഷാം ചോത്പത്തിക്രമോ വൃദ്ധസുശ്രുതാദവഗന്തവ്യഃ, സ യദാഹ– “ അഹോരാത്രാദഹോരാത്രാത് സ്ഥാനാത്സ്ഥാനേ പ്രപദ്യതേ| തതശ്ചാമാശയം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ്|| തഥാ പ്രലേപകോ ജ്ഞേയഃ ശോഷിണാം പ്രാണനാശനഃ| ദുശ്ചികിത്സ്യതമോ മന്ദഃ സ കഷ്ടോ ധാതുശോഷകൃത്|| കൃശാനാം ജ്വരമുക്താനാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമ്| ദോഷഃ സ്വല്പോऽപി സംവൃദ്ധോ ദേഹിനാമനിലേരിതഃ|| കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന യഥാസങ്ഖ്യം കരോതി ഹി| സതതാന്യേദ്യുഷ്കത്ര്യാഖ്യചതുര്ഥാന്സപ്രലേപകാന്||” ഇതി| അസ്യായമര്ഥഃ– ആമാശയഹൃദയകണ്ഠശിരഃസന്ധയ ഇതി പഞ്ച കഫസ്ഥാനാനി, ഏഷു സ്ഥിതൈര്ദോഷൈര്യഥാസങ്ഖ്യമഹോരാത്രാത് സ്ഥാനം പ്രപദ്യ ആമാശയം ഗത്വാ സതതാദയഃ ക്രിയന്തേ| തത്രാമാശയസ്ഥിതേന ദോഷേണ സതതഃ ക്രിയതേ പരന്തു ദ്വികാലം നച സര്വദാ; ന ചാമാശയപ്രാപ്ത്യാ സര്വദാऽസ്യ സമ്ഭവപ്രസങ്ഗഃ, അഹോരാത്രേ സ്വപ്രകോപകാലാപേക്ഷയാ ജ്വരോത്പത്തേഃ| ഹൃദയസ്ഥിതേന ദോഷേണ ഏകസ്മിന് ദിനേ ആമാശയമാഗത്യാന്യേദ്യുഃ ക്രിയതേ, സതതാരമ്ഭകദോഷാപേക്ഷയാസ്യ വ്യവഹിതത്വാത്| കണ്ഠസ്ഥിതേന ദോഷേണൈകസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയമാഗമ്യതേ, അന്യസ്മിന് ദിനേ ആമാശയമാഗത്യ ജ്വര ആരഭ്യതേ തൃതീയകഃ| ഏവം ശിരസി സ്ഥിതേന ദോഷേണ കണ്ഠഹൃദയാമാശയാന് ത്രിഭിര്ദിനൈഃ ക്രമേണ പ്രാപ്യ ചതുര്ഥേऽഹ്നി ചാതുര്ഥകഃ ക്രിയതേ| പുനഃ സ്വസ്ഥാനഗമനം തു ദോഷാണാം ഹൃതവേഗത്വേന ലാഘവാദ്വേഗദിന ഏവ ഭവതി| സന്ധിസ്ഥിതേന ദോഷേണ പ്രലേപകഃ, സന്ധയശ്ചാമാശയേऽപി സന്തീതി സ സര്വദാ ഭവതി| അവിഷമോऽപ്യയം വിഷമസഹചരിതഃ പഠിതഃ, കഫസ്ഥാനോത്പാദാനുരോധാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ പ്രലേപകസ്ത്വവിഷമഃ പ്രായഃ ക്ലേശായ ശോഷിണാമ്|” ഇതി| വിഷമജ്വര ഏവാന്യശ്ചാതുര്ഥകവിപര്യയഃ, ഇതി| അത്ര തന്ത്രാന്തരേ– “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചാതുര്ഥികവിപര്യയഃ| മധ്യേऽഹനി ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി||” ഇതി| ആദാവേകദിനം ന ഭൂത്വാ മധ്യേ ദിനദ്വയം ഭൂത്വാ അന്തേ ഏകദിനം ന ഭവതീതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ| “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചാതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ വിമുഞ്ചതി||” ഇതി തന്ത്രാന്തരമ്| ചാതുര്ഥകവിപര്യയോ നാമ്നാ ജ്വരഃ| അസ്ഥി ച മജ്ജാ ച അസ്ഥിമജ്ജാനൌ അസ്ഥിമജ്ജ്ഞോരുഭയം തത്ര ഗതോ യോ മലോऽസ്ഥിഷു മജ്ജസു വാ ഗതസ്തസ്മിന് ത്രിപ്രകാരോ ജായതേ||൩൪-൩൫||–
Adhikarana വിഷമജ്വരസ്യൈകീയമതേന ഭൂതാഭിഷങ്ഗജത്വമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
കേചിദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗോത്ഥം ബ്രുവതേ വിഷമജ്വരമ് ||൩൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||३६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഷമജ്വരസ്യൈകീയമതേന ഭൂതാഭിഷങ്ഗജത്വമാഹ– കേചിദിത്യാദി| പരവചനമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതം സുശ്രുതേന; അത ഏവ വിഷമജ്വരേ ദൈവവ്യപാശ്രയം ബലിഹോമാദി ഭൂതോചിതം, യുക്തിവ്യപാശ്രയം കഷായപാനാദി ദോഷോചിതം ച വിധീയതേ| യദാഹ ചരകഃ– “കര്മ സാധാരണം ജഹ്യാത്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| ആഗന്തുരനുബന്ധോ ഹി പ്രായശോ വിഷമജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര സാധാരണമിതി ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയമിതി വ്യാചക്ഷതേ ഇതി||൩൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പരകീയമതമാഹ– കേചിദിത്യാദി| കേചന ആചാര്യാ വിഷമജ്വരം ഭൂതാഭിഷങ്ഗോത്ഥം കഥയന്തി| അത ഏവ വിഷമജ്വരേ ദൈവവ്യപാശ്രയം ബലിമങ്ഗലഹോമാദിഭൂതോചിതം യുക്തിവ്യപാശ്രയം കഷായപാനാദികം ദോഷോചിതം ച വിധീയതേ| യദാഹ ചരകഃ– “കര്മ സാധാരണം ജഹ്യാത്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| ആഗന്തുരനുബന്ധോ ഹി പ്രായശോ വിഷമജ്വരേ||” ഇതി| അത്ര സാധാരണമിതി ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയമിതി വ്യാചക്ഷതേ||൩൬||
Adhikarana ഉല്ബണദോഷഭേദേന തൃതീയകചതുര്ഥകയോര്ലക്ഷണാന്തരമ് (൩൭-൩൮) · Śloka ൩൮
കഫപിത്താത്ത്രികഗ്രാഹീ പൃഷ്ഠാദ്വാതകഫാത്മകഃ |
വാതപിത്താച്ഛിരോഗ്രാഹീ ത്രിവിധഃ സ്യാത്തൃതീയകഃ ||൩൭||
ചതുര്ഥകോ ദര്ശയതി പ്രഭാവം ദ്വിവിധം ജ്വരഃ |
ജങ്ഘാഭ്യാം ശ്ലൈഷ്മികഃ പൂര്വം ശിരസ്തോऽനിലസമ്ഭവഃ ||൩൮||
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः |
वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः ||३७||
चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः |
जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः ||३८||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉല്ബണദോഷഭേദേന തൃതീയകചതുര്ഥകയോര്ലക്ഷണാന്തരമാഹ– കഫപിത്താദിത്യാദി| ത്രികഗ്രാഹീ വേദനയാ ത്രികവ്യാപീ, ത്രികസ്യ വാതസ്ഥാനത്വേന തദ്ഗതൌ പിത്തകഫാവന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദുര്ബലൌ തൃതീയദിനേ വേഗം കുരുതഃ, യദി തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതൌ സ്യാതാം തദാ സന്തതജ്വരമേവ കുര്യാതാമിതി ജേജ്ജടഃ| ഏവം ശിരസി കഫസ്ഥാനേ, പൃഷ്ഠേ ച പിത്തസ്ഥാനേ ബോദ്ധവ്യമ്| പൃഷ്ഠാദിതി ല്യബ്ലോപേ കര്മണി പഞ്ചമീ, പൃഷ്ഠം വേദനയാ വ്യാപ്യേത്യര്ഥഃ| നച വാച്യം യദി ത്രികം വാതസ്ഥാനം തത്കഥം തത്ര പിത്തകഫാവിതി; പ്രകൃതിസ്ഥാനാം ദോഷാണാം സ്ഥാനനിയമോ നതു പ്രകുപിതാനാം, തേഷാം സര്വദേഹഗതത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ്| യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ||” (സു. സൂ. അ. ൨൪) ഇതി| ഏവമന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദോഷദൌര്ബല്യാദി ചതുര്ഥകേऽപി വാച്യമ്| പ്രഭാവം രുജാരൂപാം ശക്തിമ്| ദ്വിവിധം വിവൃണോതി– ജങ്ഘാഭ്യാമിത്യാദി| ജങ്ഘാഭ്യാം ശിരസ്ത ഇതി| ഏതച്ച പഞ്ചമീദ്വയം പൂര്വവത്| പൂര്വമിതി പ്രഥമം, തത്ര ഭൂത്വാ നിഖിലം ദേഹം വ്യാപ്നോതി| ശ്ലൈഷ്മിക ഇതി ശ്ലേഷ്മോല്ബണഃ, സന്തതസതതകാന്യേദ്യുഷ്കതൃതീയകചതുര്ഥകാനാം പഞ്ചാനാം സാന്നിപാതികത്വാത്| യദുക്തം ചരകേ– “പ്രായശഃ സന്നിപാതേന ദൃഷ്ടഃ പഞ്ചവിധോ ജ്വരഃ| സന്നിപാതേ തു യോ ഭൂയാന് സ ദോഷഃ പരികീര്തിതഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അഥവാ പ്രായോഗ്രഹണാദേകദോഷജാ ദ്വിദോഷജാ അപി ഭവന്തി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാഃ സന്തതാദയഃ സന്നിപാതജാഃ, തേഷാമേവോദ്ഭൂതദോഷേണ വ്യപദേശഃ; പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാസ്തേ ഏകദോഷജദ്വിദോഷജാ അപി ഭവന്തീതി ജേജ്ജടഃ| പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധശ്ചതുര്ഥകസ്തു പിത്തേന ന ക്രിയത ഏവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്; പിത്തജഗലഗണ്ഡവത്| നനു, അസ്തി പൈത്തികോऽപി ചതുര്ഥകഃ; തഥാ ച ഹാരീതാചാര്യോ വ്യാഹരതി– “ചതുര്ഥകോ നാമ ഗദോ ദാരുണോ വിഷമജ്വരഃ| ശോഷണഃ സര്വധാതൂനാം ബലവര്ണാഗ്നിനാശനഃ|| ത്രിദോഷജോ വികാരഃ സ്യാദസ്ഥിമജ്ജഗതോऽനിലഃ| കുപിതം പിത്തമേവം തു കഫശ്ചൈവം സ്വഭാവതഃ|| ശീതദാഹകരസ്തീവ്രസ്ത്രികാലം ചാനുവര്തതേ| സന്നിപാതസമുദ്ഭൂതോ വിഷമോ വിഷമജ്വരഃ|| ഊര്ധ്വം കായസ്യ ഗൃഹ്ണാതി യഃ പൂര്വം സോऽനിലാത്മകഃ| പൂര്വം ഗൃഹ്ണാത്യധഃകായം ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധശ്ചതുര്ഥകഃ||” ഇതി| അത്രാഹുഃ– അനുബന്ധരൂപമത്ര പിത്തം, ന ത്വാരമ്ഭകം; കഥമേഷാ പ്രതീതിരിതി ചേത്, സ്ഥാനവിശേഷാനഭിധാനാത്; അത ഏവ ഹാരീതേനാപി സ്ഥാനം നോദാഹൃതമേവ ജങ്ഘാദിവദിതി ചരകടീകാകൃതോ വ്യാചക്ഷതേ| കിന്ത്വേഷാ വ്യാഖ്യാ തദാ സങ്ഗച്ഛതേ യദി പിത്തലിങ്ഗം നോദ്ഭൂതം ദൃശ്യതേ, ദൃശ്യതേ ച; തഥാഹി കഥ്യതേ– ഭേഡേऽപി പൈത്തികഃ പഠ്യതേ– “ആമാശയസ്ഥഃ പവനോ ഹ്യസ്ഥിമജ്ജഗതോऽപി വാ| കുപിതഃ കോപയത്യാശു ശ്ലേഷ്മാണം പിത്തമേവ ച||” ഇതി| കിഞ്ച നാഗഭര്തൃതന്ത്രേ സ്ഥാനമപ്യുക്തമേവ– “ഊര്ധ്വകായം തു യഃ പൂര്വം ഗൃഹ്ണാതി സോऽനിലാത്മകഃ| മധ്യകായം തു ഗൃഹ്ണാതി പൂര്വം യസ്തു സ പിത്തജഃ|| പൂര്വം ഗൃഹ്ണാത്യധഃകായം ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധശ്ചതുര്ഥകഃ||” ഇതി| തസ്മാത് പ്രായേണ കഫവാതാഭ്യാം ഭവതീതി പൈത്തികശ്ചതുര്ഥകശ്ചരകാദിഭിര്നോദാഹൃതഃ, നത്വസമ്ഭവാദിതി മന്തവ്യമ്| ഏഷാം ചോത്പത്തിക്രമോ വൃദ്ധസുശ്രുതാദവഗന്തവ്യഃ| സ യദാഹ– “അഹോരാത്രാദഹോരാത്രാത് സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം പ്രപദ്യതേ| തതശ്ചാമാശയം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ്|| കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന യഥാസങ്ഖ്യം കരോതി ഹി| സതതാന്യേദ്യുഷ്കത്ര്യാഖ്യചതുര്ഥാന് സപ്രലേപകാന്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| അസ്യായമര്ഥഃ– ആമാശയഹൃദയകണ്ഠശിരഃസന്ധയഃ പഞ്ച കഫസ്ഥാനാനി, ഏഷു സ്ഥിതൈര്ദോഷൈര്യഥാസങ്ഖ്യം സതതാദയഃ ക്രിയന്തേ| തത്രാമാശയസ്ഥിതേന ദോഷേണ സതതകഃ ക്രിയതേ ദ്വികാലം ന ച സര്വദാ; ന ചാമാശയപ്രാപ്ത്യാ സര്വദാ പ്രസങ്ഗഃ, അഹോരാത്രേഷു കാലേഷു സ്വപ്രകോപകാലാപേക്ഷയാ ജ്വരോത്പത്തേഃ| ഹൃദയസ്ഥിതേന ദോഷേണാമാശയമാഗത്യാന്യേദ്യുഷ്കഃ ക്രിയതേ ഏകകാലം, നച സര്വദാ, സതതാരമ്ഭകദോഷാപേക്ഷയാऽസ്യ വ്യവഹിതത്വാത്| കണ്ഠസ്ഥിതേന ദോഷേണൈകസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയമാഗമ്യതേ, അപരസ്മിന്നാമാശയമാഗത്യ ജ്വര ആരഭ്യതേ തൃതീയകഃ| ഏവം ശിരഃസ്ഥിതേന ദോഷേണ കണ്ഠഹൃദയാമാശയാന് ത്രീന് ത്രിഭിര്ദിനൈഃ ക്രമേണ പ്രാപ്യ ചതുര്ഥകഃ ക്രിയതേ| പുനഃ സ്വസ്ഥാനഗമനം തു ദോഷാണാം ഹൃതവേഗത്വേന ലാഘവാദ്വേഗദിന ഏവ ഭവതി| സന്ധിസ്ഥിതേന ദോഷേണ പ്രലേപകഃ ക്രിയതേ, സന്ധയശ്ചാമാശയേऽപി സന്തീതി സ സര്വദാ ഭവതി| അയം ചാവിഷമോऽപി വിഷമസഹചരിതഃ പഠിതഃ കഫസ്ഥാനോത്പാദാനുരോധാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ പ്രലേപകസ്ത്വവിഷമഃ പ്രായഃ ക്ലേശായ ശോഷിണാമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി||൩൭-൩൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉല്ബണദോഷഭേദേന തൃതീയകചതുര്ഥകയോര്ലക്ഷണാന്തരമാഹ– തൃതീയക ഇത്യാദി| തൃതീയകോ ജ്വരസ്ത്രിവിധോ ഭവതി| കഫപിത്താത്ത്രികഗ്രാഹീ വേദനയാ ത്രികവ്യാപീ| ത്രികസ്യ വാതസ്ഥാനത്വാത്തദ്ഗതൌ കഫപിത്തൌ അന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദുര്ബലൌ തൃതീയദിനേ വേഗം കുരുതഃ, യദി തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതൌ സ്യാതാം തദാ സന്തതമേവ കുര്യാതാമിതി ജേജ്ജടഃ| ഏവം ശിരസി കഫസ്ഥാനേ പൃഷ്ഠേ ച പിത്തസ്ഥാനേ ബോദ്ധവ്യമ്| ന ച വാച്യം യദി ത്രികം വാതസ്ഥാനം തത്കഥം തത്ര പിത്ത കഫാവിതി? ഉച്യതേ– പ്രകൃതിസ്ഥാനാം ദോഷാണാം സ്ഥാനനിയമോ ന തു കുപിതാനാം, തേഷാം സര്വഗതത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ്| യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ||” ഇതി| ഏവമന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദോഷദൌര്ബല്യാദിചതുര്ഥകേऽപി വാച്യമ്| വാതകഫാത്മകോ ജ്വരോ വേദനയാ പൃഷ്ഠഗ്രാഹീ, വാതപിത്താത്മകോ വേദനയാ ശിരോഗ്രാഹീ, ഏവം ത്രൈവിധ്യമ്| ചാതുര്ഥികോ ദ്വിപ്രകാരാം ശക്തിം ദര്ശയതി– ജങ്ഘാഭ്യാം ശ്ലൈഷ്മികഃ, അനിലസമ്ഭവഃ ശിരസഃ, വേദനയേത്യര്ഥഃ| ചാതുര്ഥികഃ പിത്തേന ന ക്രിയതേ ഇത്യേകേ, വ്യാധിസ്വഭാവാത് പിത്തജഗലഗണ്ഡവത്| ഹാരീതസ്തു ചാതുര്ഥികോऽപി പൈത്തികോऽസ്തീതി വദതി– “ചാതുര്ഥികോ നാമ ഗദോ ദാരുണോ വിഷമജ്വരഃ| ശോഷണഃ സര്വധാതൂനാം ബലവര്ണാഗ്നിനാശനഃ|| ത്രിദോഷജോ വികാരഃ സ്യാദസ്ഥിമജ്ജാഗതോऽനിലഃ| കരോതി പിത്തമേവം തു കഫശ്ചൈവം സ്വഭാവതഃ||” ഇത്യാദി| അത്രാഹുഃ– അനുബന്ധരൂപമത്ര പിത്തം ന ത്വാരമ്ഭകം, കഥമേഷാ പ്രതീതിരിതി ചേത്, സ്ഥാനവിശേഷാനഭിധാനാത്; അത ഏവ ഹാരീതേനാപി സ്ഥാനം നോദാഹൃതം ജങ്ഘാദിവദിതി ചരകടീകാകൃതോ വ്യാചക്ഷതേ| കിം ത്വേഷാ വ്യാഖ്യാ തദാ സങ്ഗച്ഛതേ യദി പിത്തലിങ്ഗം നോദ്ഭൂതം ദൃശ്യേത, ദൃശ്യതേ ച| തഥാ ച ഭേഡേऽപി പഠിതമ്– “ആമാശയസ്ഥഃ പവനോ ഹ്യസ്ഥിമജ്ജഗതോऽപി വാ| കുപിതഃ കോപയത്യാശു ശ്ലേഷ്മാണം പിത്തമേവ വാ||” ഇതി| കിഞ്ച വാഗ്ഭടതന്ത്രേ സ്ഥാനമപ്യുക്തമേവ “ഊര്ധ്വകായം തു യഃ പൂര്വം ഗൃഹ്ണീതേ സോऽനിലാത്മകഃ| മധ്യകായം തു ഗൃഹ്ണാതി പൂര്വം യസ്തു സ പിത്തജഃ|| പൂര്വം ഗൃഹ്ണാത്യധഃകായം ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധശ്ചതുര്ഥകാഃ|” ഇതി| തസ്മാത് പ്രായേണ കഫവാതാഭ്യാം ഭവതീതി പൈത്തികശ്ചാതുര്ഥകശ്ചരകാദിഭിനോദാഹൃത ഏവ, നത്വസമ്ഭവാദിതി മന്തവ്യമ്||൩൭-൩൮||
Adhikarana ചതുര്ഥകവിപര്യയലക്ഷണമ് (൩൯) · Śloka ൩൯
വിഷമജ്വര ഏവാന്യശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ |
, ത്ര്യഹാദ് ദ്വയഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി ||൩൯||
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः |
, त्र्यहाद् द्वयहं ज्वरयति ह्यादावन्ते च मुञ्चति ||३९||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ചതുര്ഥകവിപര്യയമാഹ– വിഷമേത്യാദി| അത്ര തന്ത്രാന്തരമ്– “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ് ദ്വ്യഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി||” ഇതി| ആദാവേകദിനം മുക്ത്വാ, മധ്യേ ദിനദ്വയം ഭൂത്വാ, അന്തേ ഏകദിനം ന ഭവതീതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ| “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹം ജ്വരയത്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി||” ഇതി പരാശരവചനസ്യാപി സ ഏവാര്ഥഃ; ത്ര്യഹാദിതി ത്ര്യഹസ്യാദിദിനം വിമുഞ്ചതി, ദിനദ്വയം ജ്വരയതി, ത്ര്യഹസ്യാന്തേ ചതുര്ഥദിനം മുഞ്ചതീതി താത്പര്യാര്ഥം വ്യാചക്ഷതേ| ഹരിചന്ദ്രസ്ത്വാഹ-ദ്വേ അഹനീ നിരന്തരം ജ്വരയിത്വാ ഉപരമ്യൈകമഹഃ പുനര്ജ്വരയതീത്യേഷശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയ ഇതി| ആദിദിനാഭാവശ്ചോത്തരോത്തരപാതിദിവസേഷ്വവധാര്യഃ| ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യോപലക്ഷണത്വേന തൃതീയകാദിവിപര്യയോऽപ്യൂഹ്യഃ ഇത്യാഹുഃ| തദ്യഥാ– മധ്യേ ഏകദിനം ജ്വരയതി, ആദ്യന്തയോര്മുഞ്ചതീതി തൃതീയകവിപര്യയഃ; ഏകകാലം വിമുച്യ സര്വമഹോരാത്രം വ്യാപ്നോതീത്യന്യേദ്യുഷ്കവിപര്യയഃ; ( കാലദ്വയേ മുഞ്ചതി, സര്വമഹോരാത്രം ജ്വരയതീതി സതതകവിപര്യയഃ)| അത്ര ദോഷവികൃതിരേവ നാനാവിധാ ഹേതുരിതി| “കഫസ്ഥാനേഷു വാ തിഷ്ടന് ദോഷോ ദ്വിത്രിചതുര്ഷു ച| വിപര്യയാഖ്യാന് കുരുതേ വിഷമാന് കൃച്ഛ്രസാധനാന്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി വൃദ്ധസുശ്രുതവാക്യം വ്യാചക്ഷാണോ ജേജ്ജടഃ– അന്യേദ്യുഷ്കതൃതീയചതുര്ഥകമാത്രസ്യ വിപര്യയമുദാഹരതി, തദ്യഥാ– ആമാശയഹൃദയസ്ഥദോഷേണ യഥോദാഹൃത ഏവാന്യേദ്യുഷ്കവിപര്യയഃ; ആമാശയഹൃദയകണ്ഠസ്ഥിതേന തൃതീയകവിപര്യയഃ; തത്രൈകസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയസ്ഥോ ദോഷ ആമാശയമാഗത്യ തത്സ്ഥേന സഹ ജ്വരയതി, തദ്ദിനേ കണ്ഠസ്ഥിതശ്ച ഹൃദയമായാതി, അപരദിനേ സോऽപ്യാമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി, ഏവം ദിനദ്വയം ഭൂത്വാ പശ്ചാദേകദിനം ന ഭവതീതി തൃതീയകവിപര്യയഃ; ആമാശയഹൃദയകണ്ഠശിരഃസ്ഥേന ദോഷേണ ചതുര്ഥകവിപര്യയ ക്രിയതേ തത്ര യസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയസ്ഥോ ദോഷ ആമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി തസ്മിന് ദിനേ കണ്ഠസ്ഥോ ഹൃദയം ശിരസ്ഥഃ കണ്ഠമായാതി, അപരദിനേ ഹൃദയസ്ഥ ആമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി കണ്ഠസ്ഥിതശ്ച ഹൃദയമായാതി, അപരദിനേ ഹൃദിസ്ഥ ഏവാമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി, ഏവം ദിനത്രയേ ഭൂത്വാ പശ്ചാദേകദിനം ന ഭവതീതി ചതുര്ഥകവിപര്യയ ഇതി| ഏതേ ച സര്വ ഏവ ജ്വരാ ന വിരുദ്ധാഃ, സര്വേഷാമേവ മുനിപ്രണീതത്വാത്| യഥോക്തം സ്മൃതിശാസ്ത്രേ– “സ്മൃതിദ്വൈധം തു യത്ര സ്യാത്തത്ര ധര്മാവുഭൌ മതൌ||” (മനു. സ്മൃ. അ. ൨/൧൪) ഇതി| ദൃശ്യന്തേ ച നാനാവിധാ ഏവ വിഷമജ്വരാഃ; ഏഷ ഏവ ന്യായശ്ചരകസുശ്രുതയോഃ കുഷ്ഠവൈഷമ്യേ വാപ്യചന്ദ്രേണ ദര്ശിതഃ; ന വാ ചികിത്സാഭേദോऽപ്യേഷാമുക്തഃ; യൈവ തൃതീയകാദൌ ചികിത്സാ സൈവ തദ്വിപര്യയേऽപീതി||൩൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ചാതുര്ഥികവിപര്യയമാഹ– വിഷമേത്യാദി| ചാതുര്ഥകവിപര്യയോऽന്യോ വിഷമജ്വരഃ| ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹമിതി ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹം ദ്വിദിനം ജ്വരയതി ഏകം ദിനം വിമുഞ്ചതി, ഏവം തൃതീയകവിപര്യയോ വാച്യഃ| അത്ര ദോഷവികൃതിരേവ ഹേതുരിതി| പൂര്വോക്തേഷു കഫസ്ഥാനവിഭാഗേഷു ദ്വിത്രിചതുര്ഷു തിഷ്ഠന് ദോഷോ വിപര്യയം കുരുതേ| ഉക്തം ച– “കഫസ്ഥാനേഷു വാ തിഷ്ഠന്ദോഷോ ദ്വിത്രിചതുര്ഷു വാ| വിപര്യയാഖ്യാന്കുരുതേ വിഷമാന്കൃച്ഛ്രസാധനാന്” ഇതി| നാനാവിധാ ഏവ വിഷമജ്വരാ ദൃശ്യന്തേ| ഏഷ ന്യായശ്ചരകസുശ്രുതയോഃ കുഷ്ഠവൈധര്മ്യേ വാപ്യചന്ദ്രേണ ദര്ശിതഃ| സുശ്രുതേ വിഷമജ്വരാണാമുപശാന്തവേഗാനാമപി ദേഹേऽവസ്ഥാനം ദര്ശിതമ്| തദ്യഥാ– “സ ചാപി വിഷമോ ദേഹം ന കദാചിദ്വിമുഞ്ചതി| യസ്മാദ്ഗൌരവവൈരസ്യകാര്ശ്യേഭ്യോ ന വിമുച്യതേ|| വേഗേ തു സമതിക്രാന്തേ ഗതോऽയമിതി ലക്ഷ്യതേ| ഗൌരവം ശിരസോ ഗ്ലാനിര്നാതിശ്രദ്ധാ ച ഭോജനേ|| മാധുര്യമഥ വൈരസ്യം തിക്തത്വമഥവാ പുനഃ| വക്ത്രസ്യ ജായതേ യസ്മാത്പ്രവേഗേऽപി ഗതേ സതി| തസ്മാത്തു നിയതോ ജുഷ്ടഃ ശരീരേ വിഷമജ്വരഃ” ഇതി||൩൯||
Adhikarana വാതബലാസകജ്വരലക്ഷണമ് (൪൦) · Śloka ൪൦
നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനകസ്തേന സീദതി |
സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ ഭവേദ്വാതബലാസകീ ||൪൦||
(അ. സം. നി. അ. ൨) |
View original
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनकस्तेन सीदति |
स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकी ||४०||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉക്തസങ്ഗത്യാ പ്രലേപകാദനൂപദ്രവത്വേന തത്സധര്മിണി വാതബലാസകേ വാച്യേ പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാ വാതബലാസകമേവാഹ– നിത്യമിത്യാദി| വാതബലാസകാഖ്യോ ജ്വരോऽസ്യാസ്തീതി വാതബലാസകീ നരഃ, തേന ജ്വരേണ, ശൂനകഃ ശോഥീ, സീദതി അവസന്നോ ഭവതി; ശോഥിനഃ സ ഉപദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ ‘തേന’ ഇതി ശേഷഃ| വാതബലാസകമേകേ കുമ്ഭാഹ്വയപാണ്ഡുരോഗവിഷയമാഹുരിതി ഗദാധരഃ| വാതബലാസകാരബ്ധത്വാദ്വാതബലാസകഃ; ബലാസകഃ ശ്ലേഷ്മാ, പിത്തമപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “വായുഃ പ്രകുപിതോ ദോഷാവുദീര്യോഭൌ വിധാവതി| സ ശിരസ്ഥഃ ശിരഃശൂലമ്||” ഇത്യാദി| യച്ചോക്തം സുശ്രുതേന– “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ കഫാധികത്വാത് പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി, തത്തു ശ്ലേഷ്മണോ നിത്യാനുഷക്തത്വേനേതി ജേജ്ജടഃ| രൂക്ഷത്വം ചാസ്യ വാതപിത്താഭിഭൂതത്വാത് കഫസ്നേഹസ്യ വ്യാധിപ്രഭാവാദ്വേതി||൪൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതബലാസകജ്വരമാഹ– വാതബലാസകോ ജ്വരോऽസ്യാസ്തീതി വാതബലാസകീ നരഃ, തേന ജ്വരേണ, ശൂനകഃ ശോഥീ, സീദതി അവസന്നോ ഭവതി, ശോഥിനഃ സ ഉപദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| കീദൃശഃ? നിത്യം മന്ദജ്വരോ നിത്യം സതതം, മന്ദജ്വരോ മന്ദവേഗഃ, വാതബലാസകാരബ്ധത്വാദ്വാതബലാസകഃ| ബലാസഃ ശ്ലേഷ്മാ| പിത്തമപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “വായുഃ പ്രകുപിതോ ദോഷാവുദീര്യോഭൌ വിധാവതി| സ ശിരസ്ഥഃ ശിരഃശൂലമ്” ഇത്യാദി| യദുക്തം സുശ്രുതേന– “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ കഫാധികത്വാത്പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ” ഇതി| തത്തു ശ്ലേഷ്മണോ നിത്യാനുഷക്തത്വേനേതി ജേജ്ജടഃ| രൂക്ഷത്വം ചാസ്യ വാതപിത്താഭിഭൂതത്വാത്കഫസ്യ വ്യാധിപ്രഭാവാദ്വാ| സ്തബ്ധാങ്ഗശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠ ഇതി സ്തബ്ധാങ്ഗശ്ച ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠശ്ച; തദുക്തം സുശ്രുതേ– “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ കഫാധികത്വേന വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ” ഇതി| അന്യത്ര തു വാതാധികത്വേന ദര്ശിതഃ, തത്കഥമത്ര ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠത്വമുക്തമ്| അത്രോച്യതേ– വാതേരിതസര്വസന്ധിരൂപകഫാരബ്ധത്വാത്, വാതബലാസകസ്തു യഥാര്ഥനാമാ വാതേരിതോ ബലാസക ആരമ്ഭകോ യസ്യേതി| ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതീതി പാഠാന്തരമ്| തേന വാതബലാസകമേകേ കുമ്ഭാഹ്വയപാണ്ഡുരോഗവിഷയമാഹുരിതി ഗയാദാസഃ||൪൦||
Adhikarana പ്രലേപകജ്വരലക്ഷണമ് (൪൧) · Śloka ൪൧
പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ഘര്മേണ ഗൌരവേണ ച |
മന്ദജ്വരവിലേപീ ച സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ ||൪൧||
(അ. സം. നി. അ. ൨) |
View original
प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च |
मन्दज्वरविलेपी च सशीतः स्यात्प्रलेपकः ||४१||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പ്രലേപകമാഹ– പ്രലിമ്പന്നിത്യാദി| മന്ദജ്വരശ്ചാസൌ വിലേപീ ചേതി മന്ദജ്വരവിലേപീ, വിലേപിത്വം ചാസ്യ യസ്മാദ്ഘര്മഗൌരവാഭ്യാം ലിമ്പതി സമ്ബധ്നാതീത്യര്ഥഃ| അയം ച കഫപിത്തജഃ| യദുക്തം സുശ്രുതേന “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദി| തഥാ യക്ഷ്മണി “ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇത്യുക്തം, യക്ഷ്മണി ചായം ഭവതീതി| അന്യേ തു ത്രിദോഷജയക്ഷ്മജനിതത്വേന ത്രിദോഷജ ഏവായമ്, ഉദ്ഭൂതത്വേന തു കഫപിത്തവ്യപദേശഃ||൪൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മന്ദജ്വരശ്ചാസൌ വിലേപീ ച മന്ദജ്വരവിലേപീ, വിലേപിത്വം ചാസ്യ ഘര്മേണേതി ആതപേനേവ ഗൌരവേണ ഗുരുത്വേനേവ ലിമ്പതി സമ്ബധ്നാതി സ പ്രലേപകാഖ്യോ ജ്വരഃ| സശീതഃ ശീതയുക്തഃ| അയം ച കഫപിത്തജഃ| യദുക്തം സുശ്രുതേന യക്ഷ്മണി– “ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമഃ|” ഇതി| യക്ഷ്മണി ചായം ഭവതി| അന്യേ തു ത്രിദോഷജനിതത്വേന ത്രിദോഷജ ഏവായമ്, ഉദ്ഭൂതത്വേന തു കഫപിത്തവ്യപദേശഃ| ഗാത്രാണി പ്രലിമ്പതീവേതി പ്രലേപകോऽന്വര്ഥസഞ്ജ്ഞഃ||൪൧||
Adhikarana വിഷമജ്വരവിശേഷാഃ (൪൨-൪൭) · Śloka ൪൭
വിദഗ്ധേऽന്നരസേ ദേഹേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ |
തേനാര്ധം ശീതലം ദേഹമര്ധമുഷ്ണം പ്രജായതേ ||൪൨||
കായേ ദുഷ്ടം യദാ പിത്തം ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ |
തേനോഷ്ണത്വം ശരീരസ്യ ശീതത്വം ഹസ്തപാദയോഃ ||൪൩||
കായേ ശ്ലേഷ്മാ യദാ ദുഷ്ടഃ പിത്തം ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതമ് |
ശീതത്വം തേന ഗാത്രാണാമുഷ്ണത്വം ഹസ്തപാദയോഃ ||൪൪||
(അ. സം. നി. അ. ൨) |
ത്വക്സ്ഥൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശീതമാദൌ ജനയതോ ജ്വരേ |
തയോഃ പ്രശാന്തയോഃ പിത്തമന്തേ ദാഹം കരോതി ച ||൪൫||
കരോത്യാദൌ തഥാ പിത്തം ത്വക്സ്ഥം ദാഹമതീവ ച |
തസ്മിന് പ്രശാന്തേ ത്വിതരൌ കുരുതഃ ശീതമന്തതഃ ||൪൬||
ദ്വാവേതൌ ദാഹശീതാദിജ്വരൌ സംസര്ഗജൌ സ്മൃതൌ |
ദാഹപൂര്വസ്തയോഃ കഷ്ടഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമശ്ച സഃ ||൪൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते |
तेनार्धं शीतलं देहमर्धमुष्णं प्रजायते ||४२||
काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः |
तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्तपादयोः ||४३||
काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् |
शीतत्वं तेन गात्राणामुष्णत्वं हस्तपादयोः ||४४||
(अ. सं. नि. अ. २) |
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||४५||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ||४६||
द्वावेतौ दाहशीतादिज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यतमश्च सः ||४७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഷമജ്വരവിശേഷാനാഹ– വിദഗ്ധ ഇത്യാദി| വിദഗ്ധേऽന്നരസേ ദുഷ്ടേ ആഹാരരസേ തഥാ ദുഷ്ടേ പിത്തേ ദുഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മണി ദേഹേ വ്യവസ്ഥിതേ ഭവതഃ, ‘തേന ഹേതുനാ ദേഹമര്ധം ശീതലം കഫേനാര്ധം ചോഷ്ണം പിത്തേന പ്രജായതേ| അര്ധത്വം ചാര്ധനാരീശ്വരാകാരേണ നരസിംഹാകാരേണ വാ, യഥാദോഷം വ്യവസ്ഥാനനിയമഹേതോരഭാവാദിതി| കായ ഇത്യാദി| കായേ അന്തരഗ്നൌ, കോഷ്ഠ ഇതി യാവത്| അന്തേ ഹസ്തപാദയോഃ| ഉക്താര്ഥസ്യ വിപര്യയേണ ജ്വരാന്തരമാഹ– കായേ ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| ത്വക്സ്ഥാവിത്യാദി|– ത്വക്ശബ്ദേന ത്വക്സ്ഥോ രസ ഉച്യതേ, തത്സ്ഥസ്യ തദുപചാരേണേതി ഗദാധരഃ; ജേജ്ജടസ്തു ത്വചമേവാഹ| ഏതദഭിപ്രായേണൈവ ചരകേണ ജ്വരേऽഭ്യങ്ഗാര്ഥം തൈലാദീന്യഭിധായോക്തമ്– “തൈരാശു പ്രഥമം യാതി ബഹിര്മാര്ഗഗതോ ജ്വരഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തയോഃ ശ്ലേഷ്മാനിലയോഃ| പ്രശാന്തയോരിതി പ്രശാന്തവേഗയോരിത്യര്ഥഃ; നഹി വിഷമേഷു ദോഷസ്യ പ്രശാന്തിര്ഭവതി, പുനര്വേഗാഗമാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ ചാപി വിഷമോ ദേഹം ന കദാചിദ്വിമുഞ്ചതി| ഗ്ലാനിഗൌരവകാര്ശ്യേഭ്യഃ സ യസ്മാന്ന പ്രമുച്യതേ|| വേഗേ തു സമതിക്രാന്തേ ഗതോऽയമിതി ലക്ഷ്യതേ| ധാത്വന്തരസ്ഥോ ലീനത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാന്നൈവോപലഭ്യതേ [ |” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| ഇതരൌ വാതകഫൌ| ദാഹശീതാദീതി ഏകോ ദാഹാദിഃ, അപരഃ ശീതാദിഃ| നനു, ഏതയോഃ സമ്പ്രാപ്തൌ ത്രിദോഷജത്വമുക്തം; തത് കഥം സംസര്ഗജാവിത്യുക്തം, സംസര്ഗോ ഹി ദ്വയോര്ഭവതി ത്രയാണാം സന്നിപാത ഇതി സ്ഥിതിഃ| ഉച്യതേ– സംസര്ഗഃ സമ്ബന്ധഃ, സ ച ദ്വയോര്ബഹൂനാം ച ഭവതി, അത്ര ത്രയാണാമുക്തഃ, ന ചൈവം സര്വത്ര; അഥവാ സംസര്ഗഃ സൌമ്യാഗ്നേയദോഷകോടിദ്വയമേലാപഃ| തത്ര ശീതാദൌ ജ്വരേ പിത്തമനുബന്ധഃ, ദാഹാദൌ വാതകഫാവനുബന്ധൌ; അനുബന്ധ്യശ്ച പ്രാധാന്യേന ചികിത്സ്യോऽനുബന്ധാവിരോധേനേതി പ്രയോജനമേതസ്യ| തയോര്ദാഹശീതാദിജ്വരയോര്മധ്യേ ദാഹപൂര്വോ ദാഹാദിഃ കഷ്ട ഇതി ദുഃഖപ്രദഃ| ദാഹാദേഃ കഷ്ടസാധ്യത്വാഭിധാനേന ശീതാദേരര്ഥതോऽകഷ്ടത്വമിതി| ഉക്തവിഷമജ്വരാണാമുപലക്ഷണത്വാദന്യേऽപി വിഷമജ്വരാ രാത്രിജ്വരാദയോ ബോദ്ധവ്യാ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “സമൌ വാതകഫൌ യസ്യ ക്ഷീണപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ| പ്രായോ രാത്രൌ ജ്വരസ്തസ്യ ദിവാ ഹീനകഫസ്യ തു||” ഇതി| സര്വേഷു ച വിഷമജ്വരേഷ്വവശ്യമ്ഭാവീ വായുഃ| യദാഹ വൃദ്ധസുശ്രുതഃ– “നര്തേऽനിലാദ്വൈ വിഷമജ്വരഃ സമുപജായതേ| കഫപിത്തേ ഹി നിശ്ചേഷ്ടേ ചേഷ്ടയത്യനിലഃ സദാ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| തഥാ വിദേഹേऽപി– “പവനോ ഗതിവൈഷമ്യാദ്വിഷമജ്വരകാരണമ്|” ഇതി| ഏഷാം ച ജ്വരാണാമൃത്വാദിഹേത്വന്തരലാഭാദന്യഥാഭാവോऽപി ദൃശ്യതേ| തദ്യഥാ– സന്തതഃ സ്വരൂപം ത്യക്ത്വാ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രതിപദ്യതേ, തഥാ ചതുര്ഥകസ്തൃതീയകാദിരൂപത്വമ്| യദാഹ ചരകഃ– “ഋത്വഹോരാത്രദോഷാണാം മനസശ്ച ബലാബലാത്| കാലമര്ഥവശാച്ചൈവ ജ്വരസ്തം തം പ്രപദ്യതേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– ബലാബലാദിതി ഋത്വാദിമനോऽന്തേന സമ്ബധ്യതേ, ബലം ചാബലം ച ബലാബലമ്| അര്ഥശബ്ദോऽത്ര പ്രാക്തനകര്മവാചീ| തം തം കാലം സതതകാദ്യുക്തം, ജ്വരഃ പ്രതിപദ്യതേ ഇതി യോജനാ| ഉദാഹരണം ച ഋത്വഹോരാത്രബലാബലാദ്യഥാ– യദാ നിദാഘോത്പന്നോ വാതപ്രധാനശ്ചതുര്ഥകോ വര്ഷാസമയമാപ്നോതി തദാ തേനര്തുനാऽऽപ്യായിതബലസ്തൃതീയകാന്താനാം സതതകാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോത്യുത്കര്ഷാത്| ഏവം വര്ഷാസമുത്പന്നഃ സന്തതഃ ശരദം പ്രാപ്യാപകൃഷ്ടബലഃ സതതാദീനാമന്യതമത്വമേത്യപകര്ഷാത്| ഏവം പിത്തകഫയോരപി ഉത്കര്ഷാപകര്ഷൌ ഋതുകൃതൌ വ്യാഖ്യേയൌ| അഹോരാത്രശബ്ദേന കതിപയാന്യഹോരാത്രാണി ഗൃഹ്യന്തേ, നഹി ഏകസ്മിന്നഹോരാത്രേ സതതാദീനാമുത്കര്ഷാപകര്ഷാഭ്യാമന്യഥാഭാവ ഉപപദ്യതേ; കിന്തു കതിപയൈരേവ| യദാ വര്ഷാശരദ്വസന്തപ്രാരമ്ഭേ വാതാദയോ ജ്വരം ചതുര്ഥകമാരഭന്തേ തദാ മധ്യാനി കതിപയദിനാന്യവാപ്യ സ ഏവ തൃതീയകപൂര്വകത്വേന വിപരിണമതേ ഉത്കര്ഷാത്; അപകര്ഷാത്തു യദാऽന്ത്യാനി ദിനാന്യാപ്നോതി തദാ സന്തതോ (വാതാരബ്ധഃ പ്രാവൃഷഃ,) പിത്താരബ്ധഃ ശാരദോ, വസന്തസ്യ ച ശ്ലേഷ്മാരബ്ധഃ, പ്രതനുകത്വാദ്ദോഷസ്യ സതതാദീനാമന്യതമത്വേന വിപരിണമത ഇതി| ദോഷബലാബലാദ്യഥാ– യദാ സതതാദീനാമന്യതമകാരീ ദോഷഃ ശ്ലേഷ്മാ മധുരസ്നിഗ്ധാദീന് ദിവാസ്വപ്നാദീംശ്ച ഹേതൂനാപ്നോതി തദാ സന്തതകാദീന് കരോതി| ഏവം വാതപിത്തയോരപ്യൂഹ്യമ്| മനോബലാബലാദ്യഥാ– യദാ സന്തതജ്വരീ സത്ത്വഗുണോദ്രേകാത് പ്രഹര്ഷാവഷ്ടമ്ഭബഹുലോ ഭവതി തദാ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോതി; യദാ ചതുര്ഥകജ്വരീ തമോഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്വിഷാദാദിഭിരഭിഭൂയതേ തദാ തൃതീയകാദീനാമന്യതമോ ഭവതി, “വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാമ്” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇത്യാഗമാത്| അന്യേ തു മനഃശബ്ദേന ബുദ്ധിം വ്യാഖ്യാനയന്തി, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| തസ്യാശ്ച ബലാബലം യഥാ– യദാ ചതുര്ഥകജ്വരീ പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ദേവാദീനഭിഭൂയാഹിതാന്യാചരതി തദാ തൃതീയകപൂര്വേഷാമന്യതമത്വമാപ്നോതി; യദാ തു ശുദ്ധസത്ത്വോത്കര്ഷാദ്വിവേകിന്യാ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ സ്യാത്തദാ ശുഭാനി ദേവതാരാധനേഷ്ടിബല്യുപഹാരാദീന്യാചരതി തദാ സന്തതജ്വരീ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോതി| അര്ഥവശാദ്യഥാ– സന്തതജ്വരിണോऽപി യദി ചതുര്ഥകവേദനീയം കര്മ സ്യാത്തദാ സന്തതോऽപി ചതുര്ഥകത്വേന വിപരിണമതേ; അഥ ചതുര്ഥകജ്വരാവിഷ്ടസ്യ യദി തത്കാലപരിപാകി കര്മ ബലീയോ ഭവതി തദാ സന്തതത്വേന പരിണമതേ| ഏതച്ച കര്മവശത്വമൃത്വഹോരാത്രദോഷബലാബലേഷ്വപി ബോദ്ധവ്യം, തദനന്തരം തന്നിര്ദേശാദിതി||൪൨-൪൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിഷമജ്വരവിശേഷാനാഹ– ദേഹേ വിദഗ്ധേ അന്നരസേ ദുഷ്ടേ ആഹാരേ രസേ തഥാ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ ദുഷ്ടം വ്യവസ്ഥിതേ സതി തേന ഹേതുനാ ദേഹേऽര്ധേ ശീതത്വം കഫേന, അര്ധേ ചോഷ്ണത്വം പിത്തേന പ്രജായതേ; അര്ധത്വം ചാര്ധനാരീശ്വരാകാരേണ നരസിംഹാകാരേണ വാ, യഥാദോഷവ്യവസ്ഥാനനിയമഹേതോരഭാവാദിതി| കായ ഇത്യാദി കായേऽന്തരഗ്നൌ കോഷ്ഠേ ഇതി യാവത്| യദാ പിത്തം ദുഷ്ടം ഭവതി ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ ദുഷ്ടോ വ്യവസ്ഥിതോ ഭവതി തേന ഹേതുനാ ശരീരസ്യ ഉഷ്ണത്വം ഹസ്തപാദയോഃ ശീതത്വമ്| വിപര്യയേണ ജ്വരാന്തരമാഹ– കായേ ഇത്യാദി| വിപരീതത്വേ തു പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| അതഃ പരം സന്തതാദീനാം ശീതദാഹപൂര്വകത്വേന ഭേദമാഹ– ത്വക്സ്ഥാവിത്യാദി| യദാ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ത്വചി കുപിതൌ ഭവതസ്തദാ ജ്വരസ്യാദൌ ത്വചി ശീതം ജനയതഃ| ദ്വാവേതൌ ദാഹശീതാദിജ്വരൌ സംസര്ഗജൌ സ്മൃതൌ കഥിതൌ ‘മുനീന്ദ്രൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതൌ കൌ? ജ്വരേ ആദൌ പൂര്വ കഫവാതൌ ത്വക്സ്ഥൌ സന്തൌ ശീതമുത്പാദയതഃ, തയോഃ ശ്ലേഷ്മാനിലയോഃ പ്രശാന്തയോഃ സതോരന്തേ പിത്തം ദാഹം കരോതി; തഥാ തേനൈവ പ്രകാരേണ ആദൌ പിത്തം ത്വക്സ്ഥം സദതീവ ദാഹം കരോതി, തസ്മിംസ്തു പിത്തേ പ്രശാന്തേ സതി ഇതരൌ വാതകഫൌ ശീതം കുരുതഃ| ത്വക്ശബ്ദേന ത്വക്സ്ഥോ രസ ഉച്യതേ, താത്സ്ഥ്യാത്തദുപചാരേണേതി ഗദാധരഃ; ജേജ്ജടസ്ത്വചമേവാഹ| തയോഃ ശ്ലേഷ്മാനിലയോഃ പ്രശാന്തവേഗയോഃ സ്വകാലാപഗമാത് പ്രത്യനീകപ്രാപ്ത്യാ വാ വിഷമേഷു ദോഷസ്യ പ്രശാന്തിര്ഭവതി പരം വേഗോപഗമാത്| യദുക്തം സുശ്രുതേന– “സ ചാപി വിഷമോ ദേഹം ന കദാചിദ്വിമുഞ്ചതി|” ഇതി| പൂര്വമേവോക്തം യദാ തൌ പ്രശാന്തവേഗൌ ഭവതസ്തദാ പിത്തമന്തര്ദാഹം കരോതി, ചകാരാന്മൂര്ഛാദീന്| യദാ തു പിത്തം ത്വക്സ്ഥം ഭവതി തദാ ത്വചി അതീവ ദാഹം കരോതി, ത്വഗ്ദാഹകാരകേ പിത്തേ പ്രശാന്തേ ഗതവേഗേ സതി താവപി ഇതരൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ അന്തതഃ ശീതം കുരുതഃ| ആദിശബ്ദാദ്വമഥുതന്ദ്രാദീന്| ദ്വാവേതൌ ദാഹശീതാദീ സംസര്ഗജൌ കഥിതൌ, ഏകോ ദാഹാദിഃ, അപരഃ ശീതാദിഃ| തയോര്ദാഹശീതപൂര്വകയോര്ജ്വരയോര്മധ്യേ ദാഹപൂര്വകഃ കഷ്ടോऽത്യന്തദുഃഖപ്രദഃ, കഷ്ടഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമ ഇതി വിശേഷണദ്വയോപാദാനാദത്യര്ഥം ദുഃസാധ്യത്വം ദര്ശിതം, ശീതപൂര്വസ്യ സുഖസാധ്യത്വം; കുതഃ? രോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാത്| നന്വേതയോസ്ത്രിദോഷജത്വമുക്തം തത്കഥം സംസര്ഗജാവിത്യുക്തമ്| ഉച്യതേ– സംസര്ഗഃ സമ്ബന്ധഃ സ ച ദ്വയോര്ബഹൂനാം ച ഭവതി, അതോऽത്ര ത്രയാണാമുക്തഃ, ന ചൈവം സര്വത്ര| അഥവാ സംസര്ഗഃ സൌമ്യാഗ്നേയദോഷദ്വയമേലകഃ| തത്ര ശീതാദൌ ജ്വരേ പിത്താനുബന്ധഃ, ദാഹാദൌ ജ്വരേ വാതകഫാനുബന്ധഃ| അനു ഉപര്യധശ്ച പ്രാധാന്യേന ചികിത്സ്യത ഇത്യനുബന്ധാത്സംസര്ഗജാവിത്യുക്തമിതി ന വിരോധഃ| ഉക്തവിഷമജ്വരാണാമുപലക്ഷണത്വാദന്യേऽപി വിഷമജ്വരാ രാത്രിജ്വരാദയോ ബോദ്ധവ്യാ ഇതി ജേജ്ജടാദയഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “സമൌ വാതകഫൌ യസ്യ ഹീനപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ| രാത്രൌ പ്രായോ ജ്വരസ്തസ്യ ദിവാ ഹീനകഫസ്യ തു” ഇതി| സര്വേഷു വിഷമജ്വരേഷ്വശ്യമ്ഭാവീ വായുഃ| യദാഹ വൃദ്ധസുശ്രുതഃ– “നര്തേऽനിലാദ്വൈ വിഷമോ ജ്വരഃ സമുപജായതേ| കഫപിത്തേ തു നിശ്ചേഷ്ടേ ചേഷ്ടയത്യനിലോ ബലീ||” ഇതി| തഥാ വിദേഹേऽപി– “പവനോ ഗതിവൈഷമ്യാദ്വിഷമജ്വരകാരണമ്||” ഇതി||൪൨-൪൭||
Adhikarana രസരക്തമാംസമേദോമജ്ജശുക്രഗതജ്വരലക്ഷണമ് (൪൮-൫൪) · Śloka ൧
ഗുരുതാ ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ സദനം ഛര്ദ്യരോചകൌ |
രസസ്ഥേ തു ജ്വരേ ലിങ്ഗം ദൈന്യം ചാസ്യോപജായതേ ||൪൮||
രക്തനിഷ്ഠീവനം ദാഹോ മോഹശ്ഛര്ദനവിഭ്രമൌ |
പ്രലാപഃ പിഡകാ തൃഷ്ണാ രക്തപ്രാപ്തേ ജ്വരേ നൃണാമ് ||൪൯||
പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം തൃഷ്ണാ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ |
ഊഷ്മാऽന്തര്ദാഹവിക്ഷേപൌ ഗ്ലാനിഃ സ്യാന്മാംസഗേ ജ്വരേ ||൫൦||
ഭൃശം സ്വേദസ്തൃഷാ മൂര്ഛാ പ്രലാപശ്ഛര്ദിരേവ ച |
ദൌര്ഗന്ധ്യാരോചകൌ ഗ്ലാനിര്മേദഃസ്ഥേ ചാസഹിഷ്ണുതാ ||൫൧||
ഭേദോऽസ്ഥ്നാം കൂജനം ശ്വാസോ വിരേകശ്ഛര്ദിരേവ ച |
വിക്ഷേപണം ച ഗാത്രാണാമേതദസ്ഥിഗതേ ജ്വരേ ||൫൨||
തമഃപ്രവേശനം ഹിക്കാ കാസഃ ശൈത്യം വമിസ്തഥാ |
അന്തര്ന്ദാഹോ മഹാശ്വാസോ മര്മച്ഛേദശ്ച മജ്ജഗേ ||൫൩||
മരണം പ്രാപ്നുയാത്തത്ര ശുക്രസ്ഥാനഗതേ ജ്വരേ |
ശേഫസഃ സ്തബ്ധതാ മോക്ഷഃ ശുക്രസ്യ തു വിശേഷതഃ ||൫൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
(രസരക്താശ്രിതഃ സാധ്യോ മാംസമേദോഗതശ്ച യഃ |
അസ്ഥിമജ്ജഗതഃ കൃച്ഛ്രോ ശുക്രസ്ഥസ്തു ന സിധ്യതി) ||൧||
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||४८||
रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिडका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||४९||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||५०||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||५१||
भेदोऽस्थ्नां कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||५२||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्न्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ||५३||
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे |
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(रसरक्ताश्रितः साध्यो मांसमेदोगतश्च यः |
अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रो शुक्रस्थस्तु न सिध्यति) ||१||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉക്തവാതാദിജ്വരാണാം ധാതുവിശേഷദൂഷ്യതയാऽധികലക്ഷണാനി ഭവന്തി; യദുക്തമ്– ‘വാതപിത്തകഫോത്ഥാനാം ജ്വരാണാം ലക്ഷണം യഥാ| തഥാ തേഷാം ഭിഷഗ്ബ്രൂയാദ്രസാദിഷ്വപി ബുദ്ധിമാന്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി; ഏതദഭിധാനം ച രസാദിധാത്വവിരോധേന വാതാദിചികിത്സാകരണാര്ഥമ്; അതസ്താനാഹ– ഗുരുതേത്യാദി| ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ ഹൃദയസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യോപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, രസസ്യ ഹൃദയസ്ഥത്വാത്| രസസ്ഥ ഇത്യനേന വിശേഷേണാത്ര രസോ ദൂഷ്യഃ, സര്വേഷാമേവ ജ്വരാണാം രസാനുഗത്വാത്| ദൈന്യം ക്ലാന്തചിത്തത്വമ്| പിണ്ഡികേത്യാദി| പിണ്ഡികാ ജാന്വധോ ജങ്ഘാമാംസപിണ്ഡഃ, തസ്യാ ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡാദിനാ പീഡനേനേവ വേദനാ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനമ്; ഏവമന്യത്രാപി| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ പ്രവര്തമാനമൂത്രപുരീഷതാ| ഊഷ്മാ ബഹിഃ, ഏതച്ച വിശേഷപരം, പ്രായഃ സര്വജ്വരേഷു തഥാഭാവാത്| ‘ഊഷ്മാऽന്തര്മോഹവിക്ഷേപൌ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഊഷ്മാऽന്തഃ അന്തര്ദാഹ ഇത്യര്ഥഃ, വിക്ഷേപോ ഹസ്താദിചാലനമ്| ഭൃശം സ്വേദ ഇതി ഘര്മസ്യ മേദോമലത്വാത്; തദ്വികൃത്യൈവ ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രേ| അസഹിഷ്ണുതാ വേദനായാ അസഹത്വം, ക്രോധനത്വമിതി കാര്തികഃ| ഭേദോऽസ്ഥ്നാമിതി ഭേദ ഇവ ഭേദഃ ഭങ്ഗവത്പീഡേത്യര്ഥഃ, (പരപദാര്ഥേഷു പ്രയുജ്യമാനാഃ ശബ്ദാ വൃത്തി(വതി)മന്തരേണാപി വൃത്ത്യ(വത്യ)ര്ഥം ഗമയന്തി) യഥാ– അഗ്നിര്മാണവകഃ| ഏവമന്യത്രാപി ഭേദാദൌ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കൂജനം കുന്ഥനം; ‘കുഞ്ചനമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേऽസ്ഥ്നാമേവ സങ്കോച ഇത്യര്ഥഃ| തമഃപ്രവേശനമ് അന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാസംവിത്തിഃ| മഹാശ്വാസഃ ശ്വാസാധികാരേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ| മര്മശബ്ദേന ഹൃദയമുച്യതേ, പ്രാധാന്യാദിതി കാര്തികഃ; തസ്യ ഛേദ ഇവ മര്മച്ഛേദഃ| മരണമിത്യാദി ശുക്രഗതസ്യ| തത്രൈതേഷു രസാദിധാതുഗതജ്വരേഷു മധ്യേ ശുക്രസ്ഥാനഗതേ മരണം പ്രാപ്നുയാദിതി യോജ്യമ്| ശുക്രം ച തത്സ്ഥാനം ചേതി ശുക്രസ്ഥാനം; (നതു ശുക്രസ്യ സ്ഥാനം ശുക്രസ്ഥാനം) ശുക്രസ്യ സര്വദേഹഗത്വേന നിയതസ്ഥാനാസമ്ഭവാദിതി കാര്തികഃ| (യദുക്തമ്– “യഥാ പയസി സര്പിസ്തു ഗുഡശ്ചേക്ഷുരസേ യഥാ| ശരീരേഷു തഥാ നൃൗണാം ശുക്രം വിദ്യാദ്ഭിഷഗ്വരഃ||” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി|) വിശേഷത ഇതി പദേന ശുക്രസ്യ ബാഹുല്യേന വിസര്ഗഃ, അന്യസ്യാപി രക്താദേരിതി വദന്തി||൪൮-൫൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ രസാദിധാതുഗതജ്വരാനാഹ– ഗുരുതേത്യാദി| ഗുരുതാ ഗാത്രാണാം, ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ ഹൃദയസ്ഥസ്യ ദോഷസ്യോപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, രസസ്യ ഹൃദയസ്ഥിതത്വാത്| സദനമങ്ഗഗ്ലാനിഃ, ദൈന്യം ക്ലാന്തചിത്തതാ, രസസ്ഥേ രസധാതുഗതേ ജ്വരേ| യദ്യപി രസൈകധാതുപ്രാപ്ത്യാ സന്തത ഏവായം തഥാऽപ്യനുക്രമധാതുഗതകഥനാര്ഥമത്ര നിര്ദേശഃ| രക്തഗം ജ്വരമാഹ– മോഹോ വിഗതചിത്തതാ| പിഡികാതൃഷ്ണേതി| മാംസഗതമാഹ– പിണ്ഡികേത്യാദി| പിണ്ഡികാ ജാന്വധോഭാഗേ മാംസപിണ്ഡഃ, തസ്യാ ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡാദിനിപീഡനേനേവ വേദനാവിശേഷഃ| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ പ്രവര്തമാനമൂത്രപുരീഷത്വമ്| ഊഷ്മാന്തര്ദാഹവിക്ഷേപൌ തത്ര ഊഷ്മാ ബഹിഃ, അന്തര്ദാഹഃ; ഏതച്ച വിശേഷപരം, പ്രായഃ സര്വജ്വരേഷു തഥാഭാവാത്; അന്യേ “ഊഷ്മാന്തര്മോഹവിക്ഷേപൌ” ഇതി പഠന്തി| തത്ര– ഊഷ്മാ അന്തര്ദാഹഃ, വിക്ഷേപോ ഹസ്താദിചാലനമ്| മേദോഗതേ ഭൃശം സ്വേദ ഇതി മേദോമലത്വാത്, തദ്വികൃത്യൈവ ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രേ, അസഹിഷ്ണുതാ വേദനാസഹത്വം, ക്രോധനത്വമിതി കാര്തികഃ| അസ്ഥിഗതേ ഭേദോऽസ്ഥ്നാമിതി ഭേദ ഇവ ഭേദഃ, ഭങ്ഗവത്പീഡേത്യര്ഥഃ പരപദാര്ഥേഷു പ്രയുജ്യമാനാഃ ശബ്ദാ ഇവാന്തരേണാപി ഇവ ഇത്യര്ഥം ഗമയന്തി, യഥാ അഗ്നിര്മാണവകഃ; ഏവമന്യത്രാപി| കൂജനം കുന്ഥനം, കുഞ്ചനമിതി കേചന പഠന്തി; തച്ച സാന്നിധ്യാദസ്ഥ്നാമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| മജ്ജഗതേ– തമഃപ്രവേശനമ് അന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാര്ഥാസംവിത്തിഃ| മഹാശ്വാസ ഇതി ശ്വാസനിദാനേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ| മര്മശബ്ദേന ഹൃദയമുച്യതേ പ്രാധാന്യാദിതി കാര്തികഃ, തസ്യ ഛേദ ഇവ മര്മച്ഛേദഃ| ശുക്രഗതലക്ഷണമാഹ– മരണമിത്യാദി| തത്ര തേഷു രസാദിധാതുഗതജ്വരേഷു മധ്യേ ശുക്രസ്ഥാനഗതേ മരണം പ്രാപ്നുയാദിതി യോജ്യമ്| നനു ശുക്രഗേ ജ്വരേ മരണമിത്യുക്തം, തച്ച ശുക്രം സര്വദേഹഗം, തതശ്ച രസാദിധാത്വഭിഭവേऽപി ശുക്രപ്രാപ്തേഃ തദൃതേऽപി മരണമിതി| നൈവമ്– സര്വശരീരസ്ഥസ്യാപി ശുക്രസ്യ കലാന്തരിതത്വേന ക്രമേണ ത്വചി പ്രാപ്തേഃ| ക്രമേണാപി ശുക്രം ജ്വരേണ കഥം പ്രാപ്യമിതി ചേത്, ധാത്വന്തരാദതിക്രമ്യ ശുക്രഗമനാദിതി| വിശേഷത ഇതി പദേന ശുക്രസ്യ ബാഹുല്യേന വിസര്ഗഃ, അന്യസ്യാപി രക്താദേരിതി വദന്തീത്യുക്തമ്| സുശ്രുതേ– “ദഗ്ധേന്ധനോ യഥാ വഹ്നിര്ധാതൂന് ഹത്വാ യഥാ വിഷമ്| കൃതകൃത്യോ വ്രജേച്ഛാന്തിം ദേഹം ഹത്വാ തഥാ ജ്വരഃ”ഇതി| ഗ്രന്ഥാന്തരേऽപി– “രസരക്താശ്രിതഃ സാധ്യോ മാംസമേദോഗതസ്തഥാ| അസ്ഥിമജ്ജഗതഃ കൃച്ഛ്രഃ ശുക്രസ്ഥാനേ ന ജീവതി” ഇതി||൪൮-൫൪||
Adhikarana ഉക്തവാതാദിജ്വരാണാം കാലപ്രകൃതിമുദ്ദിശ്യ പ്രാകൃതത്വം വൈകൃതത്വം ച (൫൫) · Śloka ൫൫
വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷു വാതാദ്യൈഃ പ്രാകൃതഃ ക്രമാത് |
വൈകൃതോऽന്യഃ സ ദുഃസാധ്യഃ പ്രാകൃതശ്ചാനിലോദ്ഭവഃ ||൫൫||
(വാ. നി. അ. ൨) |
View original
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् |
वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः ||५५||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉക്തവാതാദിജ്വരാണാം കാലപ്രകൃതിമുദ്ദിശ്യ പ്രാകൃതത്വം വൈകൃതത്വം ചാഹ– വര്ഷേത്യാദി| വര്ഷാദിഷു വാതാദ്യൈഃ ക്രമാദ്യോ ജ്വരഃ സ പ്രാകൃതഃ; വര്ഷാസു വാതികഃ, ശരദി പൈത്തികഃ, വസന്തേ ശ്ലൈഷ്മികഃ| അസ്മാദന്യോ വൈകൃതഃ, യഥാ– വര്ഷാസു പൈത്തിക ഇത്യാദി| സ ഇതി വൈകൃതോ ദുഃസാധ്യഃ, അര്ഥാത് പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യ ഇതി| യദുക്തമ്– “പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര വാഗ്ഭടേന വാതജസ്യ പ്രാകൃതത്വപ്രണയനം യത്കൃതം തദന്യേ നാനുമന്യന്തേ, ദുഃസാധ്യത്വേന വൈകൃതാദഭിന്നത്വാത്| ജതൂകര്ണേനാപ്യസൌ ന പഠിതഃ| യദാഹ– “വസന്തശരദോഃ പ്രായഃ പ്രാകൃതോऽന്യത്ര വൈകൃതഃ|” ഇതി| അത്രോച്യതേ– ന പ്രാകൃതത്വം സുഖസാധ്യത്വഖ്യാപനപരാ സഞ്ജ്ഞാ, കിന്തു കുമ്ഭകാരാദിവദ്യൌഗികത്വം; യതോ യഥര്തുപ്രകുപിതോ ദോഷഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ, തത ഉദ്ഭൂതഃ പ്രാകൃതഃ; തേന പ്രാകൃതത്വേऽപി ദോഷസ്വഭാവാദ്വാതികസ്യ ദുഃഖസാധ്യത്വം വൈകൃതവദിതി ദുഃഖസാധ്യത്വേന വൈകൃതസാധര്മ്യാത്തു ചരകജതൂകര്ണാഭ്യാം നോക്തഃ, നതു പ്രാകൃതത്വാഭാവാദിത്യഭിപ്രായോ വാഗ്ഭടസ്യേതി| അന്യരോഗേഷു പ്രാകൃതത്വേന ദുഃസാധ്യത്വം, ജ്വരസ്യ തു വ്യാധിപ്രഭാവാത് സുഖസാധ്യത്വമ്| തന്ത്രാന്തരം ഹി– “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||” ഇതി||൫൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ കാലഭേദേന ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– വര്ഷേത്യാദി| വര്ഷാദിഷു ഋതുഷു വാതാദ്യൈഃ ക്രമാദ്യോ ജ്വരഃ സ പ്രാകൃതഃ, വര്ഷാസു വാതികഃ, ശരദി പൈത്തികഃ, വസന്തേ ശ്ലൈഷ്മികഃ| അസ്മാദന്യോ വൈകൃതഃ, ക്രമാദ്യഥാ– വര്ഷാസു പൈത്തികഃ, ശരദി ശ്ലൈഷ്മികോ, വസന്തേ വാതികഃ സ ഇതി| വൈകൃതോ ദുഃസാധ്യഃ അര്ഥാത്സുഖസാധ്യഃ പ്രാകൃത ഇതി| യദുക്തമ്– “പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവഃ” ഇതി| അനിലോദ്ഭവശ്ച പ്രാകൃതോ ദുഃസാധ്യഃ||൫൫||
Adhikarana പ്രാകൃതജ്വരാണാമുത്പത്തിക്രമഃ (൫൬-൫൭) · Śloka ൫൭
വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരമ് |
കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ ||൫൬||
തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ് |
കഫോ വസന്തേ തമപി വാതപിത്തം ഭവേദനു ||൫൭||
(വാ. നി. അ. ൨) |
View original
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् |
कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः ||५६||
तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् |
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ||५७||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തേഷാമേവ പ്രാകൃതജ്വരാണാം ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമുത്പത്തിക്രമമാഹ– വര്ഷാസ്വിത്യാദി| ദുഷ്ട ഇതി കുപിതഃ, ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചിതത്വാത്| പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിത ഇതി തത്കാലോചിതപിത്തകഫാനുബന്ധഃ| യദുക്തമ്– “ഭൂബാഷ്പാന്മേഘനിഷ്യന്ദാത് പാകാദമ്ലാജ്ജലസ്യ ച| വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ക്ഷീണേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ|” (ച. സൂ. അ. ൬) ഇതി| കുര്യാദിതി ഛേദഃ| പിത്തമിത്യാദി പിത്തം ച ശരദി ദുഷ്ടം ജ്വരം കുര്യാദിതി പൂര്വോക്തേന സമ്ബധ്യതേ; ഏവം കഫോ വസന്തേ ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| പിത്തദുഷ്ടിശ്ച ശരദി വര്ഷാസു സഞ്ചിതത്വാത്| അനുബലോऽനുബന്ധഃ, തസ്യ ച ഹേതുര്വാര്ഷികക്ലേദാനുവൃത്തിരേവ| തത്പ്രകൃത്യേതി തയോഃ പിത്ത ശ്ലേഷ്മണോഃ പ്രകൃത്യാ സ്വഭാവേന, തത്കൃതയോര്ജ്വരയോരനശനാല്ലങ്ഘനാന്ന ഭയം ഭവതി| യദുക്തമ്– “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതൂ സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്| , ആമക്ഷയാദൂര്ധ്വമതോ വായുര്ന സഹതേ ക്ഷണമ്||” ഇതി| വിസര്ഗാച്ച ഹേതോര്നാനശനാദ്ഭയമ്| വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ വിസര്ഗഃ, തത്രോപചിതബലാഃ പ്രാണിനോ ഭവന്തി, സോമസ്യ ബലവത്ത്വാത്; ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാസ്ത്വാദാനം, തത്രാപചിതബലാഃ പ്രാണിനഃ, സൂര്യസ്യ ബലവത്ത്വാത് ഇതി വ്യുത്പാദിതം ശാസ്ത്രേ| ‘തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ തത്പ്രകൃത്യാ കഫവാതപിത്തപ്രകൃത്യാ, വിസര്ഗസ്യ ച പ്രകൃത്യേതി യോജ്യമ്| കഫ ഇത്യാദി| തം കഫമനു വാതപിത്തേ ഭവതഃ, അനുബന്ധരൂപേ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുശ്ചാത്ര വസന്തസ്യാദാനമധ്യത്വേനാഗ്നേയരൂക്ഷത്വാത് വാതപിത്തപ്രകോപകത്വമ്| യദുക്തം ചരകേ– ‘ആദാനമധ്യേ തസ്യാപി വാതപിത്തം ഭവേദനു (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര കഫപിത്തപ്രകൃത്യാ ലങ്ഘനം യുക്തമേവ, കിന്ത്വാദാനമധ്യത്വേന ന നിര്ഭയം തത് കാര്യമ്| അത ഏവ ‘തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ്’ ഇത്യേതസ്മാത് പൂര്വമേവ പഠിതമ്, അന്യഥാ സര്വശേഷേ പഠിതം സ്യാദിതി||൫൬-൫൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തേഷാമേവ പ്രാകൃതജ്വരാണാം ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമുത്പത്തിക്രമമാഹ– വര്ഷാസ്വിത്യാദി| ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചിതത്വാത് വര്ഷാസു ദുഷ്ടഃ കുപിതോ വായുഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിത ഇതി തത്കാലോചിതപിത്തകഫാനുബന്ധഃ ജ്വരം കുര്യാത്| യദുക്തമ്– “ ഭൂബാഷ്പാന്മേഘനിഷ്യന്ദാത്പാകാദമ്ലാജ്ജലസ്യ ച| വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ||” ഇതി| കുപിതം പിത്തം ച ശരദി ദുഷ്ടം സത് ജ്വരം കുര്യാദിതി പൂര്വോക്തേന സമ്ബധ്യതേ| ഏവം കഫോ വസന്ത ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| പിത്തം ദുഷ്ടം ച ശരദി വര്ഷാസു സഞ്ചിതത്വേനേതി| ഏതസ്യ ച പിത്തജ്വരം കര്തുമുദ്യതസ്യ ശരദി അനുബലോ അനുബന്ധീ കഫോ ഭവതി| തസ്യ ച ഹേതുര്വാര്ഷികക്ലേദാനുവൃത്തിരേവ| അനുബലമിവാനുബലം യഥാ സ്വതന്ത്രസ്യ കസ്യചിദ്രാജ്ഞോ ഗജരഥതുരഗപുരുഷാദിബലവതോ വൈരിഭിഃ സഹ യുധ്യമാനസ്യ പശ്ചാദന്യബലം തച്ഛക്തേരനുബലോപബൃംഹണാര്ഥമാഗച്ഛതി, ഏവം സ്വതന്ത്രസ്യ പിത്തസ്യ ജ്വരം കുര്വതോ ബലോപബൃംഹണം ശരദി കഫഃ കരോതി| തയോഃ പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ, പ്രകൃത്യാ സ്വഭാവേന, തത്കൃതയോര്ജ്വരയോരനശനാല്ലങ്ഘനാദ്ഭയം ന ഭവതി| യദുക്തമ്– “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതൂ സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്|” ഇതി| തസ്മാദ്വിസര്ഗാച്ച ഹേതോര്നാനശനാല്ലങ്ഘനാദ്ഭയമ്| വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ വിസര്ഗകാലാഃ, തത്രോപചിതബലാഃ പ്രാണിനോ ഭവന്തി, സോമബലത്വാത്; ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാസ്ത്വാദാനകാലഃ, തത്രാപചിതബലാഃ പ്രാണിനോ ഭവന്തി, സൂര്യബലത്വാത്| “തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗസ്യ” ഇതി പാഠാന്തരേ തത്പ്രകൃത്യാ പിത്തകഫയോഃ പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗസ്യ ച പ്രകൃത്യേതി യോജ്യമ്| ചന്ദ്രനന്ദനസ്ത്വേവം വ്യാചഷ്ടേ– തത്ര ശരദി പിത്തജ്വരേऽനശനാല്ലങ്ഘനാദ്ഭയം ന ഭവതി, കേന കാരണേന! തത്പ്രകൃത്യാ, തയോഃ പിത്തകഫജ്വരയോഃ ലങ്ഘനസാധ്യത്വേന; തഥാ വിസര്ഗാച്ച കാലസ്യ വിസര്ഗാഖ്യഭാവാത്തത്ര ലങ്ഘനാത്പ്രത്യവായശങ്കാ നോത്പദ്യതേ, ജ്വരസ്യാമാശയസമുത്ഥത്വാത്| പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്ലങ്ഘനസാധ്യത്വേ| വചനം ച– “കഫപിത്തേ ദ്രവത്വാച്ച സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്| ആമക്ഷയാദൂര്ധ്വമപി വായുര്ന സഹതേ ക്ഷണമ്” ഇതി| അരുണദത്തസ്ത്വേവം വ്യാചഷ്ടേ– തച്ഛബ്ദേന വര്ഷാശരദുദ്ഭൂതൌ വാതജ്വരപിത്തജ്വരൌ പരാമൃഷ്യേതേ, തയോഃ പ്രകൃതിസ്തയാ തത്പ്രകൃത്യാ തത്സ്വഭാവേന തത്ര പ്രാകൃതേ ജ്വരേऽനശനാദ്ഭയം ന ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ; വിസര്ഗാച്ച വര്ഷാശരദുപലക്ഷിതോ ഹി കാലോ വിസര്ഗഃ സൌമ്യസ്വഭാവഃ, അസ്മാച്ച കാരണാത്തസ്മിന്കാലേ ജ്വരോത്പത്തേര്ലങ്ഘനാന്മൃത്യുപ്രത്യവായശങ്കാ ന തഥാ ഭവതി യഥാऽന്യസ്മിന് ജ്വരേ ആദാനകാലസ്വഭാവാദ്വാതപിത്താനുബലത്വാച്ചാനശനാദ്ഭയം ഭവതീത്യര്ഥഃ| വസന്തേ കാലേ കഫോ ദുഷ്ടോ ജ്വരം കുര്യാദിതി, തം കഫമനു വാതപിത്തം ഭവേദിതി അനുബന്ധരൂപേ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുശ്ചാത്ര വസന്തസ്യാദാനമധ്യത്വേऽഗ്നേരുഷ്ണത്വാദ്വാതപിത്തപ്രകോപനമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ആദാനമധ്യേ തസ്യാപി വാതപിത്തം ഭവേദനു” ഇതി| അതഃ കഫപിത്തപ്രകൃത്യാ ച ലങ്ഘനം യുക്തമേവ കിന്ത്വാദാനമധ്യത്വേന നിര്ഭയം തന്ന കാര്യമ്| അത ഏവ തത്ര നാനശനാദ്ഭയമിത്യേതസ്മാത്പൂര്വമേവ പഠിതമ്, അന്യഥാ സര്വശേഷേ പഠിതം സ്യാദിതി ||൫൬-൫൭||
Adhikarana കാലസ്യ ദോഷവിശേഷേ ലക്ഷണത്വമ് (൫൮) · Śloka ൫൮
കാലേ യഥാസ്വം സര്വേഷാം പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിരേവ വാ |൫൮|
(വാ. നി. അ. ൨) |
View original
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा |५८|
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കാലോऽപി ദോഷവിശേഷസ്യ ലക്ഷണമിത്യാഹ– കാല ഇത്യാദി| യഥാസ്വം കാലേ യസ്യ വാതാദേര്യഃ പ്രകോപകാലസ്തത്ര തജ്ജന്യജ്വരസ്യ പ്രവൃത്തിരുത്പാദോ വൃദ്ധിര്വാ ഭവതി; അഥവാ പ്രവൃത്തിര്നിത്യജ്വരസ്യ, വൃദ്ധിര്വിഷമജ്വരസ്യേതി|൫൮|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
യഥാസ്വം കാലേ വാതാദേര്യഃ പ്രകോപകാലസ്തത്ര തജ്ജന്യസ്യ ജ്വരസ്യ പ്രവൃത്തിരുത്പാദഃ അഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭവതി| അഥവാ പ്രവൃത്തിര്നിത്യജ്വരസ്യ വൃദ്ധിര്വിഷമജ്വരസ്യേതി| കാലോऽപി ദോഷവിശേഷലക്ഷണമ്|൫൮|–
Adhikarana ജ്വരാണാമുപശയാനുപശയൌ (൫൮) · Śloka ൫൮
നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശായിതാ ||൫൮||
(വാ. നി. അ. ൨) |
View original
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ||५८||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
(യഥാ കാലോ ദോഷവിശേഷസ്യ ലക്ഷണം) തഥോപശയാനുപശയാവപി ലക്ഷണമിത്യാഹ– നിദാനേത്യാദി| നിദാനത്വേന യേ ഉക്താ ആഹാരാചാരാദയസ്തൈരനുപശയോ ദുഃഖം നിദാനോക്താനുപശയഃ| വിപരീതൈര്ദോഷാദിവിപരീതാഹാരാചാരൈരുപശായിതാസുഖജനനശീലത്വം വിപരീതോപശായിതേതി||൫൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തഥോപശയാനുപശയാവപീത്യാഹ– നിദാനേത്യാദി| നിദാനത്വേന യേ ഉക്താ ആഹാരാചാരാദയസ്തൈരനുപശയോ ദുഃഖം നിദാനോക്തോऽനുപശയഃ, വിപരീതൈര്ദോഷാഹാരാചാരൈരുപശായിതാ സുഖജനനശീലത്വം വിപരീതോപശായിതേതി; നിദാനത്വേനോപയുക്ത ആഹാരാചാരാദിഃ ദോഷസ്യ ദുഃഖജനകത്വേനാനുപശയോ വിപരീതസ്ത്വാഹാരാചാരാദിര്ദോഷാനുത്പാദകത്വാദുപശയ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൫൮||
Adhikarana അന്തര്വേഗ-ബഹിര്വേഗജ്വരലക്ഷണമ് (൫൯-൬൦) · Śloka ൬൧
അന്തര്ദാഹോऽധികസ്തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ |
സന്ധ്യസ്ഥിശൂലമസ്വേദോ ദോഷവര്ചോവിനിഗ്രഹഃ ||൫൯||
അന്തര്വേഗസ്യ ലിങ്ഗാനി ജ്വരസ്യൈതാനി ലക്ഷയേത് |
സന്താപോ ഹ്യധികോ ബാഹ്യസ്തൃഷ്ണാദീനാം ച മാര്ദവമ് ||൬൦||
ബഹിര്വേഗസ്യ ലിങ്ഗാനി സുഖസാധ്യത്വമേവ ച |൬൧|
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः ||५९||
अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् |
सन्तापो ह्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् ||६०||
बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च |६१|
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉക്തജ്വരാണാം മധ്യേ സമ്പ്രാപ്തിവശാത് കശ്ചിദന്തര്വേഗോ ഭവതി കശ്ചിദ്ബഹിര്വേഗസ്തയോര്ലക്ഷണമാഹ– അന്തര്ദാഹ ഇത്യാദി| ശ്വസനം ശ്വാസഃ; ‘സദനമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം, തന്ന യുക്തമിതി ജേജ്ജടഃ; യതോऽന്തര്വേഗ ഏവ സുശ്രുതേ ഗമ്ഭീരാഖ്യഃ പഠിതഃ, തത്ര ച ശ്വാസ ഏവ പഠിത ഇതി| വിനിഗ്രഹോऽപ്രവൃത്തിഃ| സന്താപ ഇത്യാദി| തൃഷ്ണാദീനാമിത്യാദിശബ്ദേനോക്തപ്രലാപാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മാര്ദവം സ്വല്പത്വമ്| അസ്യ സുഖസാധ്യത്വാഭിധാനേനാന്തര്വേഗസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാം സൂചയതി, അസാധ്യതാം വാ, “ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി സുശ്രുതവചനാദിതി||൫൯-൬൦||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉക്തജ്വരാണാം മധ്യേ സമ്പ്രാപ്തിവശാത്കശ്ചിദന്തര്വേഗോ ഭവതി, കശ്ചിദ്ബഹിര്വേഗസ്തയോര്ലക്ഷണമാഹ– അന്തരിത്യാദി| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈരന്തര്വേഗജ്വരം ലക്ഷയേത്| ശ്വസനം ശ്വാസഃ, അന്യേ ‘സദനമ്’ ഇതി പഠന്തി| ദോഷസ്യ വായോര്വര്ചസഃ പുരീഷസ്യ ച വിനിഗ്രഹോऽപ്രവൃത്തിഃ| ബഹിര്വേഗസ്യ ലക്ഷണമാഹ– സന്താപ ഇത്യാദി| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈര്ബഹിര്വേഗം ലക്ഷയേത്| തൃഷ്ണാദീനാമിത്യാദിശബ്ദേന പ്രലാപാദീനാം ഗ്രഹണം, മാര്ദവം സ്വല്പത്വമ്| അസ്യ തു സുഖസാധ്യത്വാഭിധാനേനാന്തര്വേഗസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വം ദര്ശിതമസാധ്യത്വം വാ| സുശ്രുതേ അന്തര്വേഗോ ഗമ്ഭീരാഖ്യയാ പഠിതഃ– “ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത്” ഇതി||൫൯-൬൦||–
Adhikarana ആമജ്വര-പച്യമാന-നിരാമജ്വരലക്ഷണമ് (൬൧-൬൫) · Śloka ൬൫
ലാലാപ്രസേകോ ഹൃല്ലാസഹൃദയാശുദ്ധ്യരോചകാഃ ||൬൧||
തന്ദ്രാലസ്യാവിപാകാസ്യവൈരസ്യം ഗുരുഗാത്രതാ |
ക്ഷുന്നാശോ ബഹുമൂത്രത്വം സ്തബ്ധതാ ബലവാന് ജ്വരഃ ||൬൨||
ആമജ്വരസ്യ ലിങ്ഗാനി ന ദദ്യാത്തത്ര ഭേഷജമ് |
ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ് ||൬൩||
( ശോധനം ശമനീയം ച കരോതി വിഷമജ്വരമ്) |
ജ്വരവേഗോऽധികസ്തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ |
മലപ്രവൃത്തിരുത്ക്ലേശഃ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ് ||൬൪||
ക്ഷുത് ക്ഷാമതാ ലഘുത്വം ച ഗാത്രാണാം ജ്വരമാര്ദവമ് |
ദോഷപ്രവൃത്തിരഷ്ടാഹോ നിരാമജ്വരലക്ഷണമ് ||൬൫||
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ||६१||
तन्द्रालस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता |
क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः ||६२||
आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् |
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||६३||
( शोधनं शमनीयं च करोति विषमज्वरम्) |
ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ||६४||
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् |
दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् ||६५||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമാമപച്യമാനപക്വലക്ഷണാന്യാഹ– ലാലേത്യാദി| നനു, ന ദദ്യാത്തത്ര ഭേഷജമിതി വിരുദ്ധം, ദ്വിവിധം ഹി ഭേഷജമുക്തം ചരകേണ ദ്രവ്യഭൂതമദ്രവ്യഭൂതം ചേതി; തത്ര ദ്രവ്യഭൂതം കഷായാദി, അദ്രവ്യഭൂതം ലങ്ഘനസ്വേദാദി; അത്ര ലങ്ഘനാദികം ഷഡങ്ഗാര്ധശൃതം ച പ്രയുജ്യതേ| ഉച്യതേ– ഭേഷജശബ്ദേനാത്രാന്നപാനസാധനവ്യതിരിക്താ കല്പനോച്യതേ, ച തു സാമാന്യേനൌഷധമാത്രം; കഥമേഷാ പ്രതീതിരിതി ചേത്, തരുണജ്വരേ ഭേഷജപാനനിഷേധേऽപി ഭേഷജവിധാനദര്ശനാത്| ഏവം പച്യമാനേऽപി ബോദ്ധവ്യം, തത്രാപി സാമതായാഃ സദ്ഭാവാത്| ക്ഷുദിത്യാദി| അസമാസകരണാത് ക്ഷുദാദയോ വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച ഭോദ്ധവ്യാഃ| അഷ്ടാഹഃ പക്വലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ| ഹരിചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– അസത്യപ്യഷ്ടാഹേ ക്ഷുദാദിഭിര്നിരാമത്വം ദോഷപ്രവൃത്ത്യാ വാ ക്ഷുധാദ്യഭാവേऽപ്യഷ്ടാഹേനൈവ ശിഷ്യഹിതൈഷിതയാ കാലം ലക്ഷണം ച നിര്ദിഷ്ടവാനിതി| ദ്വിവിധാ ഹി സാമതാ– ഏകാ രസസ്യ, അപരാ ദോഷസ്യ; രസസാമതാ തു മുഖവൈരസ്യാദിലക്ഷണാ, ദോഷസാമതാ തരുണത്വരൂപാ, സാऽഷ്ടാഹേനൈവാപൈതി| അത്ര ച ഹരിചന്ദ്രേണ ഹേതുരുക്തഃ– (‘ സപ്താഹേനൈവ പച്യന്തേ സപ്തധാതുഗതാ മലാഃ| നിരാമശ്ചാപ്യതഃ പ്രോക്തോ ജ്വരഃ പ്രായോऽഷ്ടമേऽഹനി||’ ഇതി|) സപ്താനാം ധാതൂനാം ധാത്വഗ്നിനാ സപ്താഹേനാമപാകാദഷ്ടാഹേനൈവ നിരാമത്വമിതി| രസസാമതാ ത്വഷ്ടാഹാത് പരതോऽപ്യനുവര്തതേ| ഏനമര്ഥ ജേജ്ജടോऽപീച്ഛതി, യദേവം ലിഖതി ചരകസുശ്രുതടീകായാമ്– ‘തരുണാ സാമതാऽഷ്ടാഹാദപൈതി, രസസാമതാ തു പരതോऽപ്യനുവര്തതേ’| ഇതി ഏതത്പ്രയോജനം ച തരുണസാമതായാമൌഷധം നോപയുജ്യതേ, രസസാമതായാം തു പാചനം ദീയതേ| അത ഏവാഹ ചരകഃ ‘ജ്വരിതം ഷഡഹേऽതീതേ ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജിതമ്| പാചനം ശമനീയം വാ കഷായം പായയേത്തു തമ്||’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– ‘മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ പ്രചലേഷു മലേഷു ച| പക്വം ദോഷം വിജാനീയാജ്ജ്വരേ ദേയം തദൌഷധമ്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യഭിധായാപി യത് സുശ്രുതേ ന പഠിതമ്– ‘സപ്തരാത്രാത് പരം കേചിന്മന്യന്തേ ദേയമൌഷധമ്| ദശരാത്രാത് പരം കേചിദ്ദാതവ്യമിതി നിശ്ചിതാഃ| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി, തേനൈവം ജ്ഞാപയതി– സപ്താഹാദര്വാക് പാചനമപി ന ദീയത ഇതി കാര്തികകുണ്ഡേനാപി വ്യാഖ്യാതമിതി| നനു ‘ജ്വരിതം ഷഡഹേऽതീതേ’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ചരകവചനസ്യ ‘സപ്തരാത്രാത് പരം’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദിനാ സുശ്രുതവചനേന വിരോധഃ, യതഃ ഷഡഹേऽതീതേ സപ്തമദിനം ഭവതി, തത്ര കഷായം വിധത്ത ഇതി| ഉച്യതേ, ഷഡഹേऽതീതേ സപ്തമേ ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജിതമഷ്ടമേ കഷായം പായയേദിത്യഷ്ടമപദലോപാദ്യോജ്യം രസൌദനവദിതി ചക്രഃ, ‘ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്|’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ദോഷശ്രുതേരുക്തസുശ്രുതവിരോധാച്ച| പ്രകാരാന്തരേണൈനമര്ഥം കാര്തികകുണ്ഡോऽപ്യാഹ, തദ്യഥാ– ഷഡഹേऽതീതേ ഇതി ജ്വരോത്പാദദിനം പരിത്യജ്യ ഗണനാ, ബസ്തിദാനദിനപരിഹാരേണ പരിഹാരകാലഗണനാവത് ഏവം ‘പായയേദാതുരം സാമമൌഷധം സപ്തമേ ദിനേ| ശമനേനാഥവാ ദൃഷ്ട്വാ നിരാമം തമുപാചരേത്||’ ഇത്യേതദപി വചനം വ്യാഖ്യേയമ്| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണാപി സപ്തമദിനേ കഷായപാനം യദ്വ്യാഖ്യാതം തസ്യായമേവാഭിപ്രായോ ഗവേഷണീയഃ, സുശ്രുതദിവിരോധാത്| ചന്ദ്രികാകാരേണാപി വ്യാഖ്യാതമ്– “അക്ഷിരോഗേ ദിനചതുഷ്ടയവജ്ജ്വരസ്യ സപ്താഹം സാമതാകാലഃ, തത്ര ന പാചനം ന വാ ശമനം ശോധനമ്” ഇതി| യത്തു പേയാദ്യനന്തരം ഹാരീതേനോക്തമ്– “ഏതാം ക്രിയാം പ്രയുഞ്ജീത ഷഡ്രാത്രം സപ്തമേऽഹനി| പിബേത് കഷായസംയോഗാന് ജ്വരഘ്നാന് സാധുസാധിതാന്||” ഇതി; തഥാ– “ഇതി ഷഡ്രാത്രികഃ പ്രോക്തോ നവജ്വരഹിതോ വിധിഃ| അതഃ പരം പാചനീയം ശമനം വാ ജ്വരേ ഹിതമ്|” ഇതി ഖരനാദവചനം ച പൂര്വവദഷ്ടാഹപ്രതിപാദകം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അഥ വാ പിത്തജ്വരാഭിപ്രായേണൈവ തദ്വചനദ്വയമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– ‘സപ്തരാത്രാത്പരമ്’ ഇത്യാരഭ്യ, യാവത് ‘പൈത്തികേ വാ ജ്വരേ ദേയമല്പകാലസമുത്ഥിതേ| അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജ്യം ദോഷപാകതഃ||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| സപ്താഹാദര്വാഗപി യദേതത്പാചനം കഷായപാനമുക്തം തന്നാത്യുദ്ഭൂതസാമതായാം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– ‘സപ്താഹാദൌഷധം കേചിദാഹുരന്യേ ദശാഹതഃ| കേചില്ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ യോജ്യമാമോല്ബണേ ന തു|| തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയോ യതഃ| ദോഷേ അഥവാ അതിനിചിതേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണി|| അപച്യമാനം ഭൈഷജ്യം ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്||’ (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി| ‘അയമര്ഥോऽഭിയുക്തൈശ്ച കൈശ്ചിദുക്തശ്ചികിത്സകൈഃ| സപ്താഹാത് പരതോऽസ്തബ്ധേ സാമേ സ്യാത് പാചനം ജ്വരേ|| നിരാമേ ശമനം, സ്തബ്ധേ സാമേ നൌഷധമാചരേത്|’ ഇതി സങ്ക്ഷേപഃ| വിസ്തരസ്തു കഷായനിര്ണയപ്രകരണേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| പക്വജ്വരലക്ഷണേന ജീര്ണജ്വരലക്ഷണമപി ചികിത്സോചിതം ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– ‘ആസപ്തരാത്രമ്’ ഇത്യാദി| ജതൂകര്ണേനാപ്യുക്തമ്– ‘ജീര്ണസ്ത്രയോദശദിവസഃ’ ഇതി| ‘ത്രിസപ്താഹേ വ്യതീതേ തു ജ്വരോ യസ്തനുതാം ഗതഃ| പ്ലീഹാഗ്നിസാദം കുരുതേ സ ജീര്ണജ്വര ഉച്യതേ||’ ഇതി തു തന്ത്രാന്തരമതിപുരാണാഭിപ്രായേണ ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൬൧-൬൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ചികിത്സാവിശേഷദര്ശനാര്ഥമാമജ്വരലക്ഷണമാഹ– ലാലേത്യാദി| ലാലാപ്രസേകഃ ലാലാസ്രാവഃ, ഹൃല്ലാസഃ ഉപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, ഹൃദയാശുദ്ധിഃ ഹൃദയം പൂര്ണമിവ, ഗുരു ഇവ ചാപരേ| ക്ഷുന്നാശഃ ഛിക്കായാ അനിഃസരണമ്, അഥവാ ക്ഷുത് ക്ഷുധാ തസ്യാ നാശഃ| ബലവാന് ജ്വരോ ബലാധികഃ ഏതാനി ലക്ഷണാനി ആമജ്വരേ ഭവന്തി, തത്ര ഭേഷജം പാചനാദി ന ദേയം, യദി ദത്തം ഭേഷജം ഭൂയോ ജ്വരം വര്ധയതി ശോധനം യത്, യച്ച ശമനീയം തദ്വിഷമജ്വരം കുര്യാത്| തത്ര സാമതാ ദ്വിധാ– ഏകാ രസസ്യാപരാ ദോഷസ്യ, ദോഷസാമതാ തരുണത്വരൂപാ, രസസാമതാऽഷ്ടാഹാത്പരതോ നിവര്തതേ, തരുണസാമതായാമൌഷധം നോപയുജ്യതേ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “സപ്തരാത്രാത്പരം കേചിത്മന്യന്തേ ദേയമൌഷധമ്| ദശരാത്രാത്പരം കേചിദ്ദാതവ്യമിതി നിശ്ചിതാഃ” ഇതി| ഏതച്ച മധുകോശേ ബഹു വിസ്തൃതമ്| പച്യമാനജ്വരലക്ഷണമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ജ്വരവേഗോऽധികോ ഭവതി, യഥാ നിര്വാണാവസ്ഥായാം ദീപഃ പ്രജ്വലതി തദ്വത്പച്യമാനാവസ്ഥായാം ജ്വരസ്യ വേഗാധിക്യം ഭവതി, മലപ്രവൃത്തിശ്ച ഭവതീതി പച്യമാനസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണം ജാനീയാത്| അഥ നിരാമജ്വരലക്ഷണമാഹ– ക്ഷുദിത്യാദി| ക്ഷുച്ഛിക്കാ തസ്യാഃ പ്രാദുര്ഭാവഃ| അന്യേ ക്ഷുത് ക്ഷുധാ| ക്ഷാമതാ കൃശത്വം, ജ്വരമാര്ദവം ജ്വരാല്പത്വം, ദോഷപ്രവൃത്തിഃ വായോഃ പ്രവര്തനം ‘ഗുദേന’ ഇതി ശേഷഃ| ‘ഉത്സാഹ’ ഇത്യത്ര ‘ അഷ്ടാഹ’ ഇതി പഠന്തി, അഷ്ടദിനേഭ്യഃ പരതഃ| ഏതന്നിരാമജ്വരലക്ഷണം, തത്രൌഷധം ദേയം ജ്വരസ്യ|| ൬൧-൬൫||
Adhikarana ജ്വരസ്യ സാധ്യലക്ഷണമ് (൬൬) · Śloka ൬൬
ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോऽനുപദ്രവഃ |൬൬|
(ച. ചി. അ. ൩) |
View original
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः |६६|
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജ്വരസ്യ സാധ്യലക്ഷണമാഹ– ബലവത്സ്വിത്യാദി| ബലവത്സു പുരുഷേഷു സാധ്യഃ, യദുക്തമ്– ‘ബലാധിഷ്ഠാനാമാരോഗ്യമ്’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അല്പദോഷേഷു നാതിപ്രബലദോഷേഷു| അനുപദ്രവ ഇതി ജ്വരസ്യോപദ്രവാഃ കാസാദയഃ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “കാസോ മൂര്ഛാऽരുചിശ്ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാതീസാരവിഡ്ഗ്രഹാഃ| ഹിക്കാശ്വാസാങ്ഗഭേദാശ്ച ജ്വരസ്യോപദ്രവാ ദശ||” ഇതി|൬൬|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സാധ്യജ്വരലക്ഷണമാഹ– ബലവത്സ്വിത്യാദി| ബലവത്സു ബലയുക്തേഷു പുരുഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോ ഭവതി| യദുക്തമ്– “ബലാധിഷ്ഠാനമാരോഗ്യമ്” ഇതി| സ്വല്പദോഷേഷു നാതിബലദോഷേഷു പുരുഷേഷു| അനുപദ്രവഃ ജ്വരസ്യോപദ്രവാ കാസാദയഃ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “കാസോ മൂര്ഛാऽരുചിശ്ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാതീസാരവിഡ്ഗ്രഹാഃ| ഹിക്കാ ശ്വാസോऽങ്ഗഭേദശ്ച ജ്വരസ്യോപദ്രവാ ദശ” ഇതി|൬൬|–
Adhikarana ജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണാനി (൬൬-൭൩) · Śloka ൭൩
ഹേതുഭിര്ബഹുഭിര്ജാതോ ബലിഭിര്ബഹുലക്ഷണഃ ||൬൬||
ജ്വരഃ പ്രാണാന്തകൃദ്യശ്ച ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശനഃ |
ജ്വരഃ ക്ഷീണസ്യ ശൂനസ്യ ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘരാത്രികഃ ||൬൭||
അസാധ്യോ ബലവാന് യശ്ച കേശസീമന്തകൃജ്ജ്വരഃ |
(ച. ചി. അ. ൩) |
ഗമ്ഭീരസ്തു ജ്വരോ ജ്ഞേയോ ഹ്യന്തര്ദാഹേന തൃഷ്ണയാ ||൬൮||
ആനദ്ധത്വേന ചാത്യര്ഥം ശ്വാസകാസോദ്ഗമേന ച |
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
ആരമ്ഭാദ്വിഷമോ യസ്തു യശ്ച വാ ദൈര്ഘരാത്രികഃ ||൬൯||
ക്ഷീണസ്യ ചാതിരൂക്ഷസ്യ ഗമ്ഭീരോ യസ്യ ഹന്തി തമ് |
വിസഞ്ജ്ഞസ്താമ്യതേ യസ്തു ശേതേ നിപതിതോऽപി വാ ||൭൦||
ശീതാര്ദിതോऽന്തരുഷ്ണശ്ച ജ്വരേണ മ്രിയതേ നരഃ |
യോ ഹൃഷ്ടരോമാ രക്താക്ഷോ ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാന് ||൭൧||
വക്ത്രേണ ചൈവോച്ഛ്വസിതി തം ജ്വരോ ഹന്തി മാനവമ് |
ഹിക്കാശ്വാസതൃഷായുക്തം മൂഢം വിഭ്രാന്തലോചനമ് ||൭൨||
സന്തതോച്ഛ്വാസിനം ക്ഷീണം നരം ക്ഷപയതി ജ്വരഃ |
ഹതപ്രഭേന്ദ്രിയം ക്ഷീണമരോചകനിപീഡിതമ് ||൭൩||
ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത് |
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ||६६||
ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः |
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ||६७||
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः |
(च. चि. अ. ३) |
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||६८||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
आरम्भाद्विषमो यस्तु यश्च वा दैर्घरात्रिकः ||६९||
क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम् |
विसञ्ज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा ||७०||
शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः |
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सङ्घातशूलवान् ||७१||
वक्त्रेण चैवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम् |
हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् ||७२||
सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः |
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||७३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണാന്യാഹ– ഹേതുഭിരിത്യാദി| നനു, യോ ഹേതുഭിര്ബലിഭിര്ബഹുഭിശ്ചോപജായതേ സ ബഹുലക്ഷണ ഏവ ഭവതി, തത് കിം ബഹുലക്ഷണവചനേന? ഉച്യതേ– യഥാ സ്വഹേതുകുപിതാ ദോഷാഃ സര്വസ്യൈവ രോഗസ്യ ഹേതവോ ഭവന്തി, പ്രാക്തനകര്മാപേക്ഷയാ തു യദാ വിശിഷ്ടാം സാമഗ്രീം സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാമാസാദയന്തി തദാ ജ്വരമാപാദയന്തി, തഥാ ദൂഷ്യാദിസഹകാരികാരണസാന്നിധ്യാസാന്നിധ്യാഭ്യാം ബഹുലക്ഷണതാമല്പലക്ഷണതാം ച കുര്വന്തി| തഥാ ഹി തന്ത്രാന്തരമ്– ഏകം ദ്വൌ ത്രീന് ബഹൂന് വാऽപി ദേഹേ ധാത്വാദിയോഗതഃ| ദര്ശയന്തി വികാരാംസ്തേ കുപിതാഃ പവനാദയഃ||’ ഇതി| അഥവാ വികൃതിവിഷമസമവായാദ്ബഹുഹേതുകോऽപ്യല്പലക്ഷണോऽല്പഹേതുകോऽപി ബഹുലക്ഷണ ഇതി| പ്രാണാന്തകൃദിതി ഛേദഃ| ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശന ഇതി ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ ചികിത്സ്യമാനോऽപീന്ദ്രിയശക്തിം രൂപാദിഗ്രഹണലക്ഷണാമുപഹന്തി സോऽപ്യസാധ്യോ ന തൂപേക്ഷയാ; അന്യേऽപി ഹി രോഗാ ഉപേക്ഷ്യമാണാ ഇന്ദ്രിയശക്തിമുപഘ്നന്തി അസാധ്യതാം ചാധിരോഹന്തി| ഏവം ബഹുലക്ഷണോऽപ്യാദാവേവ ചികിത്സ്യമാന ഏവ ബോദ്ധവ്യഃ| ഇന്ദ്രിയാണ്യത്ര ഏകാദശ ബോദ്ധവ്യാനി സാങ്ഖ്യസിദ്ധാന്തേന, തഥാ ചരകസുശ്രുതനിര്ദിഷ്ടത്വാത്; ‘ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ഘ്രാണം രസനം സ്പര്ശനം ചേതി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, ഹസ്തപാദഗുദോപസ്ഥജിഹ്വാഃ കര്മേന്ദ്രിയാണി ചേതി, ഉഭയാത്മകം മനഃ||’; ഏവമന്യത്രാപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ജ്വരഃ ക്ഷീണസ്യ ശൂനസ്യേതി അപരമസാധ്യലക്ഷണമ്| ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി ഗമ്ഭീരോऽന്തര്ധാതുസ്ഥഃ; അഥവാ ഗമ്ഭീര ഇവ ഗമ്ഭീരഃ, യത്ര വാതാദീനാം നിശ്ചയഃ കര്തും ന ശക്യതേ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗഃ| ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി ‘ദീര്ഘരാത്രാനുബന്ധീ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ, “ദീര്ഘാം മരണരൂപാം രാത്രിമനുവര്തതേ ഇതി ദൈര്ഘരാത്രികഃ” ഇതി ചക്രഃ, അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര പക്ഷേ ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ, അസാധ്യ ഇതി പരേണ| കേശസീമന്തകൃദിതി അകസ്മാത് കേശേഷു സീമന്താന് യഃ കരോതി| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ “കേശാഃ സീമന്തിനോ യസ്യ സങ്ക്ഷിപ്തേ വിനതേ ഭ്രുവൌ| ലുനന്തി ചാക്ഷിപക്ഷ്മാണി സോऽചിരാദ്യാതി മൃത്യവേ||” ഇതി| ഗമ്ഭീരാര്ഥാ യേ ജേജ്ജടാദിഭിര്വ്യാഖ്യാതാസ്തേഷു മധ്യേ അത്ര ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗ ഇത്യയമര്ഥോ മാധവകരസ്യാഭിമതഃ; അത ഏവാസൌ ഏതദനന്തരം സൌശ്രുതം ഗമ്ഭീരലക്ഷണം ലിഖതി– ഗമ്ഭീര ഇത്യാദി| യ ഏവ ചരകേऽന്തര്വേഗഃ സ ഏവ സുശ്രുതേ ഗമ്ഭീരഃ പഠിതഃ; സമലക്ഷണത്വാത്, പൃഥക്പാഠാഭാവാച്ചേതി| ആനദ്ധത്വേന ചേതി ബദ്ധദോഷത്വേന| ആരമ്ഭാദിത്യാദി| ആരമ്ഭാദുത്പാദാത് പ്രഭൃതി യസ്യ വിഷമജ്വരഃ സോऽസാധ്യഃ, യസ്യ തു നിത്യജ്വരിണോ ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ വാऽപചാരാദിനാ വിഷമഃ സ സാധ്യ ഏവ| ഏതച്ച വിഷമത്വം സതതാദിരൂപം ബോദ്ധവ്യം, നതു വിഷമത്വമാത്രേണ, വാതികജ്വരേऽപി പ്രസങ്ഗാദിതി| ദൈര്ഘരാത്രികോ വ്യാഹൃത ഏവ; ന ചാസ്യ പുനരുക്തത്വം, തന്ത്രാന്തരീയവാക്യത്വാത്; അധികാര്ഥപ്രതിപാദനാര്ഥം ബുദ്ധ്വാऽപി ലിഖിതമ്; ഏവം ഗമ്ഭീരേऽപി വാച്യമ്| ‘അതിരൂക്ഷസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘അനിമിഷാക്ഷസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സദാ സ്ഫാരിതനേത്രസ്യേത്യര്ഥഃ| വിസഞ്ജ്ഞഃ വിഹ്വലഃ, താമ്യതേ മുഹ്യതി| ശേതേ നിപതിത ഇതി ശയിതോ നിപതിത ഏവാസ്തേ ന ച ഉത്ഥാതും സമര്ഥഃ| ശീതാര്ദിതോऽന്തരുഷ്ണശ്ചേതി ശീതാര്ദിതോ ബഹിഃ, അന്തരുഷ്ണോऽന്തര്ദാഹവാന്| ഹൃഷ്ടരോമാ രോമാഞ്ചിതഗാത്രഃ| ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാനിതി സങ്ഘാതരൂപേണ വസ്തുനാ അഷ്ഠീലികാദിനാऽऽക്രാന്തമിവ ഹൃദയം മന്യതേ യഃ സ തഥാ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– നാനാപ്രകാരശൂലവാനിതി| വക്ത്രേണ ചൈവോച്ഛ്വസിതീത്യേവകാരേണ നാസികാം വ്യവച്ഛിനത്തി വ്യാദിതാസ്യപ്രതിപാദനാര്ഥം, ഖരശ്വാസ ഇത്യര്ഥഃ| ഹിക്കേത്യാദി| ഹിക്കാദിഭിര്മിലിതൈരേകേനാപ്യതിബലവതാऽസാധ്യത്വമ്| മൂഢം മോഹയുക്തമ്| വിഭ്രാന്തലോചനം ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷണം, ചലിതനേത്രം വാ| സന്തതോച്ഛ്വാസിനം നിരന്തരഖരശ്വാസയുക്തമ്| ഹതപ്രഭേത്യാദി| ഹതപ്രഭാണി ഹതശക്തീനി സ്വവിഷയാഗ്രാഹീണി ചക്ഷുരാദീനി യസ്യ സ തഥാ; അഥവാ ഹതാ പ്രഭാ ദീപ്തിരിന്ദ്രിയാണി ച യസ്യ സ തഥാ| ‘അരോചകനിപീഡിതമ്’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ജേജ്ജടഃ പാഠാന്തരദ്വയം പഠതി– ‘ദുരാത്മാനമുപദ്രുതമ്’ ഇതി, വ്യാചഷ്ടേ ച– “ദുരാത്മാനം ദുഷ്ടാന്തഃകരണമ്, ഉപദ്രുതമിതി ശ്വാസാദിഭിരുപദ്രവൈരുപദ്രുതമ്; ദുരാത്മഭിരുപദ്രുതമ്” ഇതി പാഠാന്തരേ തു രാക്ഷസാദിഭിര്ജുഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ഏഷാമസാധ്യലക്ഷണാനാമുപലക്ഷണത്വാദന്യാന്യപി തന്ത്രാന്തരേഷു ദ്രഷ്ടവ്യാനി| തദ്യഥാ– ‘പ്രേതൈഃ സഹ പിബേന്മദ്യം സ്വപ്നേ യഃ കൃഷ്യതേ ശുനാ| സുഘോരം ജ്വരമാസാദ്യ സ ജീവമപസൃജ്യതേ|| ജ്വരഃ പൌര്വാഹ്ണികോ യസ്യ ശുഷ്കകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ|| ജ്വരോ യസ്യാപരാഹ്ണേ തു ശ്ലേഷ്മകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ|| സഹസാ ജ്വരസന്താപസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ഛാ ബലക്ഷയഃ| വിശ്ലേഷണം ച സന്ധീനാം മുമൂര്ഷോരുപജായതേ|| ഗോസര്ഗേ വദനാദ്യസ്യ സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ ഭൃശമ്| ലേപജ്വരോപസൃഷ്ടസ്യ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്|| മൃത്യുശ്ച തസ്മിന് ബഹുപിച്ഛിലത്വാച്ഛീതസ്യ ജന്തോഃ പരിതഃ സരത്വാത്| സ്വേദോ ലലാടേ ഹിമവന്നരസ്യ ശീതാര്ദിതസ്യൈതി സുപിച്ഛിലശ്ച|| കണ്ഠേ സ്ഥിതോ യസ്യ ന യാതി വക്ഷോ നൂനം യമസ്യൈതി ഗൃഹം സ മര്ത്യഃ|| സ്രുതസ്വേദോ ലലാടാദ്യഃ ശ്ലഥസന്ധാനബന്ധനഃ| മുഹ്യേദുത്ഥാപ്യമാനസ്തു സ സ്ഥൂലോऽപി ന ജീവതി|| യസ്യ സ്വേദോऽതിബഹുലഃ പിച്ഛിലോ യാതി സര്വതഃ| രോഗിണഃ ശീതഗാത്രസ്യ തദാ മരണമാദിശേത്||’ ഇതി| ആധാനജന്മനിധനേ പ്രത്യയാഖ്യേ വിപത്കരേ| നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ| ജ്വരസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്തതേ||’ (വൃ. വാ. നി. അ. ൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന നക്ഷത്രഭേദേന ജ്വരസ്യ സാധ്യത്വാസാധ്യത്വം യദഭിഹിതം, തദ്ധാരീതവൃദ്ധവാഗ്ഭടയോര്ദ്രഷ്ടവ്യമ്, ഇഹ തു വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| സന്നിപാതാ സാധ്യപ്രകരണം യഥാ– ‘പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസ ദ്വാദശാഹ– സപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്||’ ഇതി| സപ്താഹാദ്വാതാധികഃ, ദശാഹാത് പിത്താധികഃ, ദ്വാദശാഹാത് കഫാധികഃ; പിത്താധികവദ്വാതപിത്താധികഃ, കഫാധികവദ്വാതകഫാധികഃ, യോഗവാഹിത്വാദ്വായോഃ| ( യദാഹ ചരകഃ– ‘യോഗവാഹീ പരം വായുഃ സംയോഗാദുഭയാര്ഥകൃത്| ദാഹകൃത്തേജസാ യുക്തഃ ശീതകൃത്സോമസംശ്രയാത്||’ ഇതി (ച. ചി. അ. ൩)| ധാതുപാകാദ്ധന്തി, മലപാകാദ്വിമുഞ്ചതീതി വ്യവസ്ഥിതവികല്പഃ; ധാതുമലപാകവികല്പേ ച ദൈവമേവ ഹേതുഃ| ഉത്തരോത്തരരോഗവൃദ്ധിബലഹാനിഭ്യാം ശുക്രാദിധാതുസഹിതമൂത്രാദിനാ ച ധാതുപാകോ ജ്ഞേയഃ, അന്യഥാ തു മലപാകഃ| യദുക്തമ്– ‘നിദ്രാനാശോ ഹൃദി സ്തമ്ഭോ വിഷ്ടമ്ഭോ ഗൌരവാരുചീ| അരതിര്ബലഹാനിശ്ച ധാതൂനാം പാകലക്ഷണമ്|| ഇതി; അന്യതാച മലപാകഃ– ദോഷപ്രകൃതിവൈകൃത്യം ലഘുതാ ജ്വരദേഹയോഃ| ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈമല്യം ദോഷാണാം പാകലക്ഷണമ്||’ ഇതി| നനു, തരതമാദിഭാവവ്യവസ്ഥിതശീഘ്രമധ്യമന്ദശക്തിത്വാത് സ്ഥിരശീഘ്രമധ്യമശക്തിത്വാത് ദോഷാണാം കഥം സപ്താഹാദിനിയമ ഇതി ചേത്| ന, തഥാ– സ്വഭാവാദ്വ്യാധേഃ, വിചിത്രാ ഹി പ്രതിരോഗം സ്വഭാവാഃ; യഥാऽഗ്നിരോഹിണീ സപ്താഹേന ഹന്തി ന തഥാऽന്യേ വികാരാ ഇതി| അഥഃ ‘സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ യാവത് നവമ്യേകാദശീ തഥാ| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി ഹാരീതവചനസംവാദാര്ഥമേവം വ്യാചക്ഷതേ– ദശമീപ്രത്യാസത്ത്യാ നവമീ, ദ്വാദശീപ്രത്യാസത്ത്യാ ഏകാദശീ ച ഗൃഹ്യതേ; തതോ വൃദ്ധ്യേതി പദമാവര്ത്യ സര്വത്ര ദ്വൈഗുണ്യം കാര്യമ്| ഏവം, ‘സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ| പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യത്ര സുശ്രുതവാക്യേ പുനഃശബ്ദേന ദ്വൈഗുണ്യമിതി കാര്തികകുണ്ഡോ വ്യാഖ്യാതവാന്| ഏവം ദശദ്വാദശസപ്താഹൈഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാനിലാധികഃ| ദഗ്ധോഷ്മണാ ധാതുമലാന് ഹന്തി മുഞ്ചതി വാ ജ്വരഃ||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇത്യത്രാധികശബ്ദമാവര്ത്യ ക്രിയാവിശേഷണം കൃത്വാ ദ്വൈഗുണ്യം വ്യാഖ്യാതമ്| തഥാ വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്തദശദ്വാദശവാസരാന്| പ്രായോऽനുയാതി മര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇത്യത്രാഗ്നിവേശമതേ പ്രായോഗ്രഹണേന ദ്വൈഗുണ്യമിതി| നനു, സപ്തമീത്യാദൌ കഥം തര്ഹി ദശവിംശതിദ്വാദശചതുര്വിംശതീനാം ഗ്രഹണമിതി ചേത്| ഉച്യതേ– ഏകാദശീത്യത്ര ഏകേതി പദമാവര്തനീയം, തേന നവമീ ഏകേതി ദശമീ ലഭ്യതേ, ഏകാദശീ ഏകേതി ദ്വാദശീ , തതഃ സര്വത്ര ദ്വൈഗുണ്യമ്| തു ശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, തേന സപ്തമീ ഗൃഹ്യതേ സാ ദ്വിഗുണാ ച| ഏവം നവമ്യാദിഷു യോജ്യമ്| ചതുര്വിംശത്യധികസ്തു മര്യാദാദിവസോ നാസ്തി, തത്പ്രതിപാദകാഗമാദര്ശനാത്||൬൬-൭൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഹേതുഭിരിത്യാദി| യോ ജ്വരോ ബലിഭിഃ പ്രബലൈര്ഹേതുഭിഃ കാരണൈര്ജാതോऽത ഏവ ബഹുലക്ഷണഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണ ഇത്യര്ഥഃ സ ത്വസാധ്യഃ; യശ്ച ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശനോ ഭവതി സോऽപി ജ്വരഃ പ്രാണാന്തകൃത് മരണാത്മക ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ ചികിത്സിതമാത്രോऽപി ഇന്ദ്രിയശക്തിം രസരൂപാദിഗ്രഹണലക്ഷണാമുപഹരതി സോऽപ്യസാധ്യോ ന തൂപേക്ഷയാ| അന്യേऽതി ഹി രോഗാ ഉപേക്ഷ്യമാണാ ഇന്ദ്രിയശക്തിമുപഘ്നന്തി അസാധ്യതാം ചാധിരോഹന്തി; ഏവമുക്തലക്ഷണോऽപ്യാദാവേവാചികിത്സ്യമാന ഏവ ബോധ്യഃ| ഇന്ദ്രിയാണി ചാത്ര ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ഘ്രാണം രസനം സ്പര്ശനം ചേതി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ഹസ്തപാദഗുദോപസ്ഥജിഹ്വാഃ പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി ഉഭയാത്മകം മന ഏവമേകാദശേന്ദ്രിയാണി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ശൂനസ്യ ശോഥയുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ, ക്ഷീണസ്യ ജ്വരേണ, ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘ്യരാത്രികഃ, ഗമ്ഭീരോऽന്തര്ധാതുസ്ഥഃ, അഥവാ ഗമ്ഭീര ഇവ ഗമ്ഭീരഃ, യത്ര വാതാദീനാം നിശ്ചയഃ കര്തും ന ശക്യതേ, അന്യേ ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗഃ| ദൈര്ഘ്യരാത്രിക ഇതി ദീര്ഘരാത്രാനുബന്ധീതി ജേജ്ജടഃ, ദീര്ഘാം മരണരൂപാം രാത്രിമനുവര്തത ഇതി ചക്രഃ, അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കേശസീമന്തകൃദിതി അകസ്മാത്കേശേഷു സീമന്താന് കരോതി യഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “കേശാഃ സീമന്തിനോ യസ്യ സങ്ക്ഷിപ്തേ വിതതേ ഭ്രുവൌ| ലുനന്തി ചാക്ഷിപക്ഷ്മാണി സോऽചിരാദ്യാതി മൃത്യവേ” ഇതി| സുശ്രുതോക്തം സാധ്യഗമ്ഭീരജ്വരലക്ഷണമാഹ– ഗമ്ഭീരസ്ത്വിത്യാദി| ആനദ്ധത്വേനേതി ദോഷപുരീഷവിബന്ധേന| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ആരമ്ഭാദിത്യാദി| ആരമ്ഭാത്പ്രഭൃതി യസ്യ വിഷമോ ജ്വരഃ സോऽസാധ്യഃ| തച്ച വിഷമത്വം സതതാദിരൂപത്യേന ബോദ്ധവ്യം ന തു വിഷമത്വം വേഗാദിനാ| ദൈര്ഘരാത്രികഃ പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാതോऽപി ന പുനരുക്തഃ, തന്ത്രാന്തരീയവാക്യത്വാത് അധികാര്യപ്രതിപാദനാര്ഥം തദ്വാക്യം പഠിതമ്| ‘അതിരൂക്ഷസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘അനിമിഷാക്ഷസ്യ’ ഇതി പാഠം പഠന്ത്യന്യേ| തത്ര സര്വദാ സ്ഫാരിതനേത്രസ്യേത്യര്ഥഃ| അന്യദപ്യസാധ്യലക്ഷണമാഹ– വിസഞ്ജ്ഞോ വിഹ്വലഃ, താമ്യതി പ്രമുഹ്യതി, ശേതേ നിപതത ഇവ ആസ്തേ നൈവോത്ഥാതും സമര്ഥഃ| ശീതാര്ദിതോ ബഹിരന്തര്ദാഹവാന്| അന്യദപ്യസാധ്യലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| ഹൃഷ്ടരോമാ രോമാഞ്ചിതഃ| ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാനിതി സങ്ഘാതരൂപേണ വസ്തുനാ അഷ്ഠീലകാദിനാ ആക്രാന്തമിവ ഹൃദയം മന്യതേ യഃ, അഷ്ഠീലാ പാഷാണലോഷ്ടികാ, അനേന പ്രകാരേണ ശൂലവാനിതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– നാനാപ്രകാരശൂലവാനിതി| വക്ത്രേണ ചൈവോച്ഛ്വസിതീതി ഏവകാരേണ നാസികാഭ്യാം വ്യവച്ഛിനത്തി| ഹിക്കേത്യാദിഭിര്മിലിതൈരേകേന വാऽപ്യതിബലവതാऽസാധ്യത്വമ്| മൂഢം മോഹയുക്തം, വിഭ്രാന്തലോചനം ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷണം ചലിതനേത്രം വാ, സന്തതോച്ഛ്വാസിനം നിരന്തരോച്ഛ്വാസിനമ്| ലക്ഷണാന്തരമാഹ– ഹതേത്യാദി| ഹതപ്രഭാണി ഹതശക്തീനി സ്വവിഷയാഗ്രാഹീണി ച ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി യസ്യ സ തഥാ; അഥവാ ഹതാ പ്രഭാ ദീപ്തിരിന്ദ്രിയാണി ച യസ്യ സ തഥാ| അരോചകനിപീഡിതമിത്യത്ര ജേജ്ജടഃ പാഠദ്വയം പഠതി ‘ദുരാത്മാനമുപദ്രുതം ഇതി| ദുരാത്മാനം ദുഷ്ടാന്തഃകരണമ്| ഉപദ്രുതമുപദ്രവയുക്തമ്| ‘ദുരാത്മഭിരുപദ്രുതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ രാക്ഷസാദിഭിര്ജുഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗഃ, തീക്ഷ്ണോऽതിദുഃസഹോ ബഹിരന്തശ്ച, താഭ്യാമന്യോന്യമാര്തം പീഡിതം, ക്ഷാമം ക്ഷീണം, തമിത്ഥമ്ഭൂതം ജ്വരിതം സ്വാര്ഥവിദ്യായശോഹാനിഭയാദസാധ്യത്വാത്പരിവര്ജയേത്| ഏഷാമസാധ്യലക്ഷണാനാമുപലക്ഷണത്വാദന്യാന്യപി തന്ത്രാന്തരേഷു ദ്രഷ്ടവ്യാനി| തദ്യഥാ– “പ്രേതൈഃ സഹ പിബേന്മദ്യം സ്വപ്നേ യഃ കൃഷ്യതേ ശുനാ| സ ഘോരം ജ്വരമാസാദ്യ നരോ ജീവാദ്വിമുച്യതേ|| ജ്വരഃ പൂര്വാഹ്ണികോ യസ്യ ശുഷ്കകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനശ്ച യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ|| ഗോസര്ഗേ വരനാദ്യസ്യ സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ ഭൃശമ്| ലേപജ്വരോപസൃഷ്ടസ്യ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്” ഇതി| അത്ര ഗോസര്ഗേ പ്രത്യൂഷേ| “മൃത്യുശ്ച തസ്മിന്ബഹുപിച്ഛിലത്വാച്ഛീതസ്യ ജന്തോഃ പരിതഃ സരത്വാത്| സ്വേദോ ലലാടേ ഹിമവന്നരസ്യ ശീതാര്ദിതസ്യൈതി സുപിച്ഛിലശ്ച|| കണ്ഠേ സ്ഥിതോ യസ്യ ന യാതി വക്ഷോ നൂനം യമസ്യൈതി ഗൃഹം സ മര്ത്യഃ” ഇതി| തഥാऽന്യത്രാപി– “ആവിലാക്ഷം പ്രതാമ്യന്തം നിദ്രായുക്തമതീവ ച| ക്ഷീണശോണിതമാംസം ച നരം ക്ഷപയതി ജ്വരഃ|| സ്രുതസ്വേദോ ലലാടാദ്യഃ ശ്ലഥസന്ധാനബന്ധനഃ| മുഹ്യത്യുത്ഥാപ്യമാനസ്തു സ സ്ഥൂലോऽപി ന ജീവതി|| യസ്യ സ്വേദോऽതിബഹുലഃ പിച്ഛിലോ യാതി സര്വതഃ| രോഗിണഃ ശീതഗാത്രസ്യ തദാ മരണമാദിശേത്|| യസ്താമ്യതി സ്വപിതി ശീതലഗാത്രയഷ്ടിരന്തര്വിദാഹസഹിതം സ്മരണാദപേതമ്| സോച്ഛ്വാസിനം കുപിതരോമചയം സശൂലം തം വര്ജയേദ്ഭിഷഗിഹ ജ്വരിതം വിധിജ്ഞഃ” ഇതി “ജ്വരസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്തതേ” ഇത്യാദി നക്ഷത്രഭേദേന ജ്വരസ്യാസാധ്യത്വമ്| യദുക്തം തദ്ധാരീതവൃദ്ധവാഗ്ഭടയോര്ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൬൬-൭൩||–
Adhikarana ജ്വരവിമുക്തിപൂര്വരൂപമ് (൭൪) · Śloka ൭൪
ദാഹഃ സ്വേദോ ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ കമ്പവിഡ്ഭിദസഞ്ജ്ഞതാ |
കൂജനം ചാസ്യവൈഗന്ധ്യമാകൃതിര്ജ്വരമോക്ഷണേ ||൭൪||
View original
दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पविड्भिदसञ्ज्ञता |
कूजनं चास्यवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे ||७४||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജ്വരവിമുക്തിപൂര്വരൂപമാഹ– ദാഹ ഇത്യാദി വിഡ്ഭിദിതി വിഡ്ഭേദഃ; സമ്പദാദിപാഠാത് ഭാവേ ക്വിപ്| അസഞ്ജ്ഞിതാ സഞ്ജ്ഞാനാശഃ| കൂജനമ് അസ്ഫുടധ്വനിഃ| യദുക്തമ്– ‘ജ്വരപ്രമോക്ഷേ പുരുഷഃ കൂജേദ്വമതി ചേഷ്ടതേ||’(ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| വാഗ്ഭടോऽപ്യാഹ– ‘ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ ബലീയതേ| തതോ നരഃ ശ്വസന് സ്വിദ്യന് കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ|| (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| വൈഗന്ധ്യം ദുര്ഗന്ധതാ ഗാത്രേ| ജ്വരമോക്ഷണേ ഭവിഷ്യതി ആകൃതിര്ലക്ഷണം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| നനു, ദോഷക്ഷയം വിനാ ന വ്യാധിനിവൃത്തിഃ, ക്ഷീണശ്ച ദോഷഃ കഥമേവംവിധം ലക്ഷണം കുര്യാത്? ഉച്യതേ– കശ്ചിദ്ഭാവഃ ക്ഷീണോऽപി വിനാശകാലേ സ്വശക്തിം ദര്ശയതി, യഥാ– നിര്വാണാവസ്ഥോ ദീപോ വിശേഷാത് പ്രജ്വലതി| അഥവാ ദോഷാഭിഭൂതാനാം ധാതൂനാം ദോഷാപഗമേന ക്ഷോഭാദ്ദാഹാദയഃ തരലതരവാനരപരിഹീയമാനതരുണതരുവല്ലരീശിഖരകമ്പവദിതി||൭൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജ്വരമുക്തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– ദാഹ ഇത്യാദി| ജ്വരമോക്ഷകാലേ ഏതാദൃശ്യാകൃതിര്ലക്ഷണം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ വിഡ്ഭിദിതി വിഡ്ഭേദഃ, അസഞ്ജ്ഞതാ സഞ്ജ്ഞാനാശഃ, കൂജനം കുന്ഥനമ്| യദുക്തമ്– “ജ്വരമോക്ഷേഷു പുരുഷഃ കൂജന്നതിവിചേഷ്ടതേ” ഇതി| വാഗ്ഭടऽപ്യാഹ– “ധാതൂന്പ്രക്ഷോഭയന്ദോഷോ മോക്ഷകാലേ ബലീയതേ| തതോ നരഃ ശ്വസന്സദ്യഃ കൂജന്നതിവിചേഷ്ടതേ” ഇതി| വൈഗന്ധ്യം ദൌര്ഗന്ധ്യമതീവ ഗാത്രേ| നനു ദോഷക്ഷയം വിനാ ന വ്യാധിനിവൃത്തിഃ, ക്ഷീണശ്ച ദോഷഃ കഥമേവംവിധം ലക്ഷണം കുര്യാത്? ഉച്യതേ– കശ്ചിദ്ഭാവഃ ക്ഷീണോऽപി വിനാശകാലേ സ്വശക്തിം ദര്ശയതി, യഥാ നിര്വാണാവസ്ഥോऽപി ദീപോ വിശേഷാത്പ്രജ്വലതി| അഥവാ ദോഷാഭിഭൂതാനാം ധാതൂനാം ദോഷാപഗമേന ക്ഷോഭാദ്ദാഹാദയഃ, യഥാ– തരലതരവാനരപരിഹീയമാനതരുണതരുവല്ലരീശിഖരകമ്പവദിതി| ഏതച്ച ദാഹമാരഭ്യ ലക്ഷണം ത്രിദോഷജേ ഭവതി ന സര്വത്ര; തഥാചൈതദനന്തരം ഭാലുകിഃ പ്രാഹ– “ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ ഹ്യേതദന്തര്വേഗേ ച ധാതുജേ| ലക്ഷണം മോക്ഷകാലേ സ്യാദന്യസ്മിന് സ്വേദദര്ശനമ്” ഇതി ||൭൪||
Adhikarana ജ്വരമുക്തലക്ഷണമ് (൭൫) · Śloka ൭൫
സ്വേദോ ലഘുത്വം ശിരസഃ കണ്ഡൂഃ പാകോ മുഖസ്യ ച |
ക്ഷവഥുശ്ചാന്നലിപ്സാ ച ജ്വരമുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ||൭൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |
View original
स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च |
क्षवथुश्चान्नलिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||७५||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജ്വരമുക്തിലക്ഷണമാഹ– സ്വേദ ഇത്യാദി| സ്വേദോ ഘര്മാഗമനം, സ്രോതസാം സ്ഫുടത്വാത്| ലഘുത്വം ഗാത്രസ്യ| ശിരസഃ കണ്ഡൂരിതി സര്വോ ഹി ജ്വരസ്തൈജസോ വിരോധിവ്യപഗമാത് സൌമ്യഃ ശ്ലേഷ്മാ ലബ്ധബലഃ സന് ശിരസി സ്വസ്ഥാനേऽസാധാരണാത്മലക്ഷണം കണ്ഡൂം കരോതി, വ്യാധിമഹിമ്നാ തു നാന്യത്ര കഫസ്ഥാനേ ഇതി വദന്തി| പാകോ മുഖസ്യേതി ജ്വരോഷ്മകോപിതാത് പിത്താത്, യത്തു പൂര്വം നാകാര്ഷീദന്യത്ര വാ തദപി വ്യാധിമഹിമ്നൈവ| ഏതച്ച ദാഹമാരഭ്യ ലക്ഷണം ത്രിദോഷജേऽന്തര്വേഗേ ജ്വരേ ഭവതി, നതു സര്വത്ര| തഥാ ചൈതദനന്തരം ഭാലുകിഃ പ്രാഹ– ‘ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ ഹ്യേതദന്തര്വേഗേ ച ധാതുഗേ| ലക്ഷണം മോക്ഷകാലേ സ്യാദന്യസ്മിന് സ്വേദദര്ശനമ്||’ ഇതി| നനു, ജ്വരസ്യ പ്രത്യക്ഷത്വാത്തസ്യാഭാവോऽപി പ്രത്യക്ഷഃ, തത് കിം തല്ലക്ഷണപാഠേന? തഥാऽപി വാ പഠിതവ്യം, തര്ഹി സര്വവികാരേഷു പഠ്യതാമ്? ഉച്യതേ– വിഷമജ്വരശങ്കാനിരാസാര്ഥം, വിഷമജ്വരേ ഹി നിവൃത്തോऽപി ജ്വരഃ പുനരായാതി, ദോഷാണാം ധാതുലീനത്വാത്; ഏതല്ലക്ഷണേ തു നിഃശേഷദോഷനിവൃത്ത്യാ ന പുനരാഗമഃ| യത്ര ചൈവംവിധാ ശങ്കാ തത്രൈവ ലക്ഷണം പഠതി ന സര്വത്ര, യഥാ പ്രമേഹാതീസാരാദിഷ്വിതി സര്വം സുസ്ഥമ്||൭൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജ്വരമുക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ജ്വരമുക്തസ്യ പുരുഷസ്യൈവം വിധം ലക്ഷണം ഭവതി| സ്വേദോ ഘര്മാഗമഃ സ്രോതസാം സ്ഫുടത്വാത്, ലഘുത്വം ഗാത്രസ്യ; ശിരസഃ കണ്ഡൂരിതി| സര്വോ ഹി ജ്വരസ്തൈജസഃ വിരോധിവ്യപഗമാത് സൌമ്യഃ ശ്ലേഷ്മാ ലബ്ധബലഃ സന് ശിരസി സ്വസ്ഥാനേऽസാധാരണാത്മകലക്ഷണം കണ്ഡൂം ജനയതി വ്യാധിമഹിമ്നാ നാന്യത്ര സ്ഥാനേ ഇതി വദന്തി| പാകോ മുഖസ്യേതി ജ്വരോഷ്മകോപിതാത്പിത്താത്|| ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| പരമതേ– “ദേഹോ ലഘുര്വ്യപഗതക്ലമമോഹതാപഃ പാകോ മുഖേ കരണസൌഷ്ഠവമവ്യഥത്വമ്| സ്വേദഃ ക്ഷവഃ പ്രകൃതിയോഗിമനോऽന്നലിപ്സാ കണ്ഡൂശ്ച മൂര്ധ്നി വിഗതജ്വരലക്ഷണാനി” ഇതി||൭൫||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൨
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ജ്വരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ज्वरनिदानं समाप्तम् ||२||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ജ്വരനിദാനം സമാപ്തമ്||൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേ ജ്വരനിദാനം സമാപ്തമ്||൨||