૩૧. મૂત્રાઘાતનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રવિકારસાધર્મ્યાત્ મૂત્રાઘાતાનાહ– જાયન્ત ઇત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતયોશ્ચાયં વિશેષઃ– મૂત્રકૃચ્છ્રે કૃચ્છ્રત્વમતિશયિતમ્, ઈષદ્વિબન્ધઃ; મૂત્રાઘાતે તુ વિબન્ધો બલવાન્, કૃચ્છ્રત્વમલ્પમિતિ| મૂત્રવિઘાતાદ્યૈર્મૂત્રવેગવિધારણાદિભિઃ; આદ્યશબ્દેન પુરીષશુક્રવેગવિઘાતાદીનાં રૂક્ષાશનાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| વાતકુણ્ડલિકાદયસ્ત્રયોદશેતિ સમ્બન્ધઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રવિકારસાધર્મ્યાન્મૂત્રાઘાતાનાહ| મૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતયોશ્ચાયમેવ ભેદઃ– મૂત્રકૃચ્છ્રે કૃચ્છ્રત્વમતિશયિતમીષદ્વિબન્ધઃ, મૂત્રાઘાતે તુ વિબન્ધો બલવાન્ કૃચ્છ્રત્વમલ્પમિતિ| તેષાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– જાયન્ત ઇત્યાદિ| મૂત્રવેગવિધારણાદ્યૈઃ આદિશબ્દેન પુરીષશુક્રાદિવેગવિઘાતાનાં રૂક્ષાશનાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| વાતકુણ્ડલિકાદયસ્ત્રયોદશેતિ સમ્બન્ધઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતકુણ્ડલિકામાહ– રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| આવિશ્યેત્યાવૃત્ય; ‘આવિધ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ચરતિ ગચ્છતિ| વિગુણઃ કુપિતઃ| કુણ્ડલીકૃત ઇતિ વાત્યાવદ્બસ્તાવેવ ભ્રમંસ્તિષ્ઠતીતિ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તેષાં મધ્યે વાતકુણ્ડલિકાલક્ષણમાહ– રૌક્ષ્યેત્યાદિ| રૌક્ષ્યાદિભિર્વેગવિઘાતાદિભિશ્ચ વિગુણો દુષ્ટઃ, કુણ્ડલીભૂતો વાયુઃ, બસ્તૌ મૂત્રાશયે, ચરતિ પ્રધાવતિ, આબદ્ધત્વાદ્ભ્રમંસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ વાત્યાવત્| આવિશ્ય આવૃત્ય મૂત્રમિતિ| તસ્માન્મૂત્રમલ્પમલ્પં સવ્યથં પ્રવર્તતે, તં વ્યાધિં વાતકુણ્ડલિકામાહુઃ| સુદારુણં મારણાત્મકત્વાત્||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અષ્ઠીલામાહ– આધ્માપયન્નિત્યાદિ| રુદ્ધ્વેતિ બસ્તિગુદમેવ| અષ્ઠીલાતુલ્યત્વાદષ્ઠીલા, સા ચ વાતવ્યાધાવુક્તા||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અષ્ઠીલામાહ– આધ્માપયન્નિત્યાદિ| આધ્માપયન્ પૂરયન્ બસ્તિગુદં તથા બસ્તિગુદમેવ રુદ્ધ્વા વાયુરષ્ઠીલાં કુર્યાત્| અષ્ઠીલાતુલ્યત્વાદષ્ઠીલા, અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે નદીષુ પાષાણપિણ્ડી| ચલોન્નતાં ચલાં ચલનશીલામ્| ઉન્નતામ્ ઊર્ધ્વસ્થિતામ્| તીવ્રાર્તિમતિવ્યથામ્| મૂત્રમાર્ગઃ મેઢ્રં, વિણ્માર્ગઃ પાયુઃ, તયોઃ રોધિનીમ્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતબસ્તિમાહ– વેગમિત્યાદિ| બસ્તિકુક્ષિનિપીડિત ઇતિ બસ્તૌ કુક્ષૌ ચ નિપીડિતઃ સમ્પિણ્ડિતો વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ; ‘બસ્તિકુક્ષી નિપીડયન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે બસ્તિકુક્ષ્યો રુજાકર ઇતિ||૫-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતબસ્તિમાહ– વેગમિત્યાદિ| અકુશલો મૂર્ખઃ, તસ્ય પુરુષસ્ય બસ્તેર્મુખં નિરુણદ્ધિ બસ્તિગતો વાયુઃ, તેન વાયુના મૂત્રસઙ્ગો વિદ્યાત્| બસ્તિકુક્ષિનિપીડિત ઇતિ બસ્તૌ કુક્ષૌ નિપીડિતઃ, સમ્પિણ્ડિતો વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| ‘બસ્તિકુક્ષી નિપીડયન્’ ઇતિ પાઠે તત્ર બસ્તિકુક્ષૌ ચરન્||૫-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રાતીતમાહ– ચિરમિત્યાદિ| ત્વરયા ન પ્રવર્તતે ઇતિ મૂત્રમિત્યર્થઃ| મેહમાનસ્ય મૂત્રં ત્યજતઃ| ‘વહમાનસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રાતીતમાહ– ચિરમિત્યાદિ| ચિરં ચરકલં મૂત્રં ધારયતઃ પુંસઃ ત્વરયા વેગેન ન પ્રવર્તતે, મેહમાનસ્ય મૂત્રં ત્યજતઃ પ્રવર્તતે ચેત્તદા મન્દં શનૈઃ, ‘વાહમાનસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રજઠરમાહ– મૂત્રસ્ય વેગ ઇત્યાદિ| તદુદાવર્તહેતુક ઇતિ મૂત્રવેગધારણજનિતોદાવર્તનિમિત્તઃ| અધોબસ્તિનિરોધનમિતિ બસ્તેરધોભાગે વિબન્ધકારકમ્||૮-૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રજઠરમાહ– મૂત્રસ્યેત્યાદિ| તદુદાવર્તહેતુત ઇતિ મૂત્રવેગધારણજનિતોદાવર્તનિમિત્તતઃ| અપાનઃ ’અપાનસઞ્જ્ઞકો વાતઃ કુપિતઃ’ અતિશયેનોદરં પૂરયતિ| તતો નાભેરધસ્તાત્તીવ્રવેદનમાધ્માનં કુર્યાત્| અધસ્તાદ્બસ્તિનિરોધનં બસ્તેરધોભાગે વિબન્ધકારકમ્||૮-૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રોત્સઙ્ગમાહ– બસ્તાવિત્યાદિ| નાલે મેઢ્રે, મણૌ મેઢ્રાગ્રે| પ્રવૃત્તં સજ્જેતેતિ સંસક્તં સન્ન પ્રવર્તતે| સરક્તં વા પ્રવાહત ઇતિ પ્રવાહણકુપિતવાયુના બસ્ત્યાદિભેદજનિતરક્તયુક્તં મૂત્રં પ્રવર્તતે||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રોત્સઙ્ગમાહ– બસ્તાવિત્યાદિ| બસ્તૌ મૂત્રાશયે, અથવા નાલે મેઢ્રે, અથવા મણૌ મેઢ્રાગ્રે, મૂત્રં સજ્જતે ન પ્રવર્તતે, સરક્તં વા પ્રવર્તતે પ્રવાહત ઇતિ; શનૈર્મન્દમ્, અલ્પમલ્પં સ્તોક્તં સવ્યથં વા રુજારહિતં વા પ્રવર્તતે મૂત્રમિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રક્ષયમાહ– રૂક્ષસ્યેત્યાદિ| તદાહ્વયમિતિ મૂત્રક્ષયાખ્યં, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રક્ષયમાહ– રૂક્ષસ્યેત્યાદિ| ક્લાન્તદેહસ્ય શ્રાન્તશરીરસ્ય, બસ્તિસ્થૌ મૂત્રાશયસ્થૌ, પિત્તમારુતૌ મૂત્રનાશં કુરુતઃ વ્યથાદાહયુક્તમ્| તદાહ્વયં મૂત્રક્ષયાખ્યં, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રગ્રન્થિમાહ– અન્તરિત્યાદિ| અન્તર્બસ્તિમુખે બસ્તિમુખસ્યાભ્યન્તરે| ગ્રન્થિર્ગુડકાકારઃ| નનુ, સ્થાનવેદનાકારણાનામભિન્નત્વાદશ્મર્યા સહ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– અશ્મર્યાં પિત્તાદિકં સંહન્યતે, અત્ર તુ રક્તમેવ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તં વાતકફાદ્દુષ્ટં બસ્તિદ્વારે સુદારુણમ્| ગ્રન્થિં કુર્યાત્ સ કૃચ્છ્રેણ સૃજેન્મૂત્રં તદાવૃતમ્|| અશ્મરીસમશૂલં તં રક્તગ્રન્થિં પ્રચક્ષતે||” ઇતિ| વિશેષજ્ઞાનં તુ કુત ઇતિ ચેત્? અશ્મરીપૂર્વરૂપોક્તસ્ય મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વાદેર્ભાવાભાવાભ્યામ્||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રગ્રન્થિમાહ– અન્તરિત્યાદિ| અન્તર્બસ્તિમુખસ્યાભ્યન્તરે, ગ્રન્થિર્ગુટિકાકારઃ, સ્થિરઃ અચલઃ, અલ્પો લઘુરામલકાકારઃ| નનુ, સ્થાનવેદનાકારણામભિન્નત્વાદશ્મર્યા સહ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– અશ્મર્યાં પિત્તાદિકં સંહન્યતે, અત્ર તુ રક્તમેવ; અથવા અયં સહસા ભવેત્, અશ્મરી તુ સઞ્ચયેન| અન્યચ્ચ અશ્મરી પિત્તેન પચ્યતે, વાયુના શોષ્યતે, કફેન વધ્યતે, અત્ર તુ રક્તમેવ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “રક્તં વાતકફાદ્દુષ્ટં બસ્તિદ્વારે સુદારુણમ્| ગ્રન્થિં કુર્યાત્સ કૃચ્છ્રેણ સૃજેન્મૂત્રં તદાવૃતમ્|| અશ્મરીસમશૂલં હિ રક્તગ્રન્થિં પ્રચક્ષતે|” ઇતિ| તથા અશ્મરીપૂર્વરૂપોક્તસ્ય મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વાદેરભાવાત્||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રશુક્રમાહ– મૂત્રિતસ્યેત્યાદિ| મૂત્રિતસ્ય મૂત્રવેગિતસ્ય| સ્થાનાચ્ચ્યુતં સ્વસ્થાનાદ્ભ્રષ્ટં શુક્રમ્||૧૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રશુક્રમાહ– મૂત્રિતસ્યેત્યાદિ| મૂત્રિતસ્ય મૂત્રવેગયુક્તસ્ય વાતેનોદ્ધૂતં સ્થાનાચ્ચ્યુતં સ્વસ્થાનાદ્ભ્રષ્ટં, મૂત્રયતો મૂત્રં કુર્વતઃ પુરુષસ્ય પ્રાક્ પ્રથમં પ્રવર્તતે, અથવા પશ્ચાત્ ભસ્મમિલિતોદકસદૃશમ્||૧૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉષ્ણવાતમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| વ્યાયામાત્ વિરોધિસૌમ્યધાતુક્ષયાત્તેજોવૃદ્ધ્યા પિત્તવૃદ્ધિઃ| અનિલાન્વિતમનિલસંયુતમ્| ‘અનિલાવૃતમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| સરક્તમીષલ્લોહિતમ્||૧૫-૧૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉષ્ણવાતમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| વ્યાયામાદ્વિરોધિત્વેન સૌમ્યધાતુક્ષયાત્તેજોવૃદ્ધ્યા પિત્તવૃદ્ધિઃ, તત્ કુપિતં પિત્તમનિલાન્વિતમનિલસંયુતં બસ્તિં પ્રાપ્ય બસ્ત્યાદિકં પ્રદહન્ મૂત્રમધઃ સ્રાવયેત્| કીદૃશં? હારિદ્રમ્, અથવા સરક્તં ઈષદ્રક્તમ્, અથવા કેવલં રક્તમેવ| ‘અનિલાવૃતમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૧૫-૧૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રસાદમાહ– પિત્તમિત્યાદિ| સંહન્યેતે સ્ત્યાનીક્રિયેતે| શુષ્કમલ્પં, તન્મૂત્રં પિત્તેન રોચનાભં, કફેન શઙ્ખચૂર્ણાભં, સમસ્તવર્ણમુક્તસકલવર્ણં સન્નિપાતાત્||૧૭-૧૮||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રસાદમાહ– પિત્તમિત્યાદિ| વાતેન સંહન્યેતે સ્ત્યાનીક્રિયેતે, તદા કૃચ્છ્રાત્ મૂત્રયેત્| પિત્તેન પીતરક્તં કફેન શ્વેતં ઘનં, ત્રિદોષેણ સમસ્તવર્ણં, તદેવ શુષ્કં, પિત્તેન રોચનાચૂર્ણાભં, કફેન શઙ્ખચૂર્ણાભં, સન્નિપાતાદુક્તસકલવર્ણમ્||૧૭-૧૮||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિડ્વિઘાતમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| અનુપદ્યેત પ્રાપ્નુયાત્| વિડ્ગન્ધમિત્યત્ર વાશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧૯-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિડ્વિઘાતમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| દ્વયોસ્તયોર્વાતેન અધોવૃતં મૂત્રાશયાત્સ્રોતાંસિ અનુપદ્યેત આપ્નુયાત્, તદા વિટ્સંસૃષ્ટં પુરીષમિશ્રં વિડ્ગન્ધં મૂત્રં કૃચ્છ્રાત્ મૂત્રયેત્| ‘ઉદાવર્તમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૧૯-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

બસ્તિકુણ્ડલમાહ– દ્રુતેત્યાદિ| લઙ્ઘનમુત્પતનમ્| ઉદ્વૃત્તઃ સ્વસ્થાનાદૂર્ધ્વં ગતઃ, ગર્ભવદિતિ ગર્ભિણ્યા ઉદરાન્તર્ગતાપત્યવત્, એતેન બસ્તિપુટસ્ય પાર્શ્વગમનં દર્શિતમ્| પીડિત ઇતિ નાભેરધઃ| ઉદ્વેષ્ટનાર્તિઃ ઉદ્વેષ્ટનરૂપાઽઽર્તિઃ| શસ્ત્રવિષોપમં શસ્ત્રવિષસદૃશમિતિ વિભિન્નાર્થસૂચનાર્થં પ્રસિદ્ધાનુભવોપદર્શનાર્થમ્||૨૧-૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

બસ્તિકુણ્ડલમાહ– દ્રુતેત્યાદિ| દ્રુતાધ્વલઙ્ઘનં દ્રુતેન અધ્વગમનં, લઙ્ઘનમુત્પતનં વા, અભિઘાતાલ્લગુડાદિભિઃ, પ્રપીડનાદ્વા નિષ્પીડનાત્, એતૈર્હેતુભિર્બસ્તિરુદ્વૃત્તઃ સ્વસ્થાનાદૂર્ધ્વં ગતઃ| ગર્ભવદિતિ ગર્ભિણ્યા ઉદરાન્તર્ગતાઽપત્યવત્તિષ્ઠતિ, એતેન બસ્તિપુટસ્ય પાર્શ્વગમનમપિ સૂચિતમ્| પીડિત ઇતિ નાભેરધઃ, તથા સંસ્તમ્ભાદિયુક્તઃ, ઉદ્વેષ્ટનરૂપા અર્તિઃ| ઉદ્વેષ્ટનરૂપપીડાતિયુક્તમ્| શસ્ત્રવિષોપમમિતિ વિભિન્નાર્થસૂચનાર્થં, પ્રસિદ્ધપ્રભાવોપદર્શનાર્થં ચ| શસ્ત્રોપમં શીઘ્રેણ મારણાત્મકં, વિષોપમમિતિ કાલાન્તરેણ| વિષમત્ર ગરઃ પ્રાયેણ વાતબહુલમ્||૨૧-૨૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતસ્યૈવ દોષાન્તરાનુબન્ધિનો લક્ષણમાહ– તસ્મિન્નિત્યાદિ| શ્લેષ્મણા અન્વિતે તસ્મિન્નિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યૈવેતરદોષાનુબન્ધેન લક્ષણમાહ– તસ્મિન્નિત્યાદિ||૨૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યૈવ સાધ્યત્વાસાધ્યત્વમાહ– શ્લેષ્મરુદ્ધબિલ ઇત્યાદિ| બિલં બસ્તિમુખશુષિરમ્| પિત્તોદીર્ણઃ ઉપચિતપિત્તઃ, સ એવ અવિભ્રાન્તબિલોઽનાવૃતબિલઃ| કફેન કુણ્ડલીકૃતોઽસાધ્ય ઇતિ બોધ્યમ્| અકુણ્ડલીકૃતસ્તુ સાધ્યત્વેનોક્તઃ||૨૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવિભ્રાન્તબિલઃ કફેનારુદ્ધમુખઃ, ઘનકફેન કુણ્ડલીકૃતો ન ભવતિ સ સાધ્યઃ, કુણ્ડલીકૃતસ્ત્વસાધ્યઃ| બિલં બસ્તિમુખસુષિરમ્||૨૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુણ્ડલીભૂતસ્યૈવ લિઙ્ગમાહ– સ્યાદિત્યાદિ| એતૌ વિડ્વિઘાતબસ્તિકુણ્ડલૌ સુશ્રુતેન ન પઠિતૌ, તેન હિ મૂત્રોદકસાદમેવ દ્વિધા પઠિત્વા ‘દ્વાદશ મૂત્રાઘાતા’ ઇત્યુક્તં, સર્વાનભિધાનં તુ પરાધિકારત્વેનેતિ મન્તવ્યમ્||૨૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુણ્ડલીભૂતસ્ય તસ્યૈવ લિઙ્ગમાહ– સ્યાદિત્યાદિ| શ્લેષ્મણા રુદ્ધબિલઃ બસ્તિઃ કુણ્ડલાકારત્વેન તિષ્ઠતિ| “વાતકુણ્ડલિકાઽષ્ઠીલા વાતબસ્તિસ્તથૈવ ચ| મૂત્રાતીતઃ સજઠરો મૂત્રોત્સઙ્ગઃ ક્ષયસ્તથા|| મૂત્રગ્રન્થિર્મૂત્રશુક્રમુષ્ણવાતસ્તથૈવ ચ| મૂત્રસાદો વિડ્વિઘાતો બસ્તિકુણ્ડલિકા તથા||” એતે મૂત્રાઘાતાસ્ત્રયોદશ જ્ઞેયાઃ||૨૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂત્રાઘાતનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં મૂત્રાઘાતનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૧||