Adhikarana mūtrāghātanidānam (1) · Śloka 1
atha mūtrāghātanidānam |
jāyantē kupitairdōṣairmūtrāghātāstrayōdaśa |
prāyō mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ ||1||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtravikārasādharmyāt mūtrāghātānāha– jāyanta ityādi| mūtrakr̥cchramūtrāghātayōścāyaṁ viśēṣaḥ– mūtrakr̥cchrē kr̥cchratvamatiśayitam, īṣadvibandhaḥ; mūtrāghātē tu vibandhō balavān, kr̥cchratvamalpamiti| mūtravighātādyairmūtravēgavidhāraṇādibhiḥ; ādyaśabdēna purīṣaśukravēgavighātādīnāṁ rūkṣāśanādīnāṁ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayōdaśēti sambandhaḥ||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtravikārasādharmyānmūtrāghātānāha| mūtrakr̥cchramūtrāghātayōścāyamēva bhēdaḥ– mūtrakr̥cchrē kr̥cchratvamatiśayitamīṣadvibandhaḥ, mūtrāghātē tu vibandhō balavān kr̥cchratvamalpamiti| tēṣāṁ samprāptimāha– jāyanta ityādi| mūtravēgavidhāraṇādyaiḥ ādiśabdēna purīṣaśukrādivēgavighātānāṁ rūkṣāśanādīnāṁ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayōdaśēti sambandhaḥ||1||
Adhikarana vātakuṇḍalikālakṣaṇam (2-3) · Śloka 3
raukṣyādvēgavighātādvā vāyurbastau savēdanaḥ |
mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkr̥taḥ ||2||
mūtramalpālpamathavā sarujaṁ sampravartatē |
vātakuṇḍalikāṁ tāṁ tu vyādhiṁ vidyāt sudāruṇam ||3||
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātakuṇḍalikāmāha– raukṣyādityādi| āviśyētyāvr̥tya; ‘āvidhya’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| carati gacchati| viguṇaḥ kupitaḥ| kuṇḍalīkr̥ta iti vātyāvadbastāvēva bhramaṁstiṣṭhatīti||2-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tēṣāṁ madhyē vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha– raukṣyētyādi| raukṣyādibhirvēgavighātādibhiśca viguṇō duṣṭaḥ, kuṇḍalībhūtō vāyuḥ, bastau mūtrāśayē, carati pradhāvati, ābaddhatvādbhramaṁstiṣṭhatītyarthaḥ vātyāvat| āviśya āvr̥tya mūtramiti| tasmānmūtramalpamalpaṁ savyathaṁ pravartatē, taṁ vyādhiṁ vātakuṇḍalikāmāhuḥ| sudāruṇaṁ māraṇātmakatvāt||2-3||
Adhikarana aṣṭhīlālakṣaṇam (4) · Śloka 4
ādhmāpayan bastigudaṁ ruddhvā vāyuścalōnnatām |
kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṁ mūtraviṇmārgarōdhinīm ||4||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ruddhvēti bastigudamēva| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, sā ca vātavyādhāvuktā||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ādhmāpayan pūrayan bastigudaṁ tathā bastigudamēva ruddhvā vāyuraṣṭhīlāṁ kuryāt| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, aṣṭhīlā uttarāpathē nadīṣu pāṣāṇapiṇḍī| calōnnatāṁ calāṁ calanaśīlām| unnatām ūrdhvasthitām| tīvrārtimativyathām| mūtramārgaḥ mēḍhraṁ, viṇmārgaḥ pāyuḥ, tayōḥ rōdhinīm||4||
Adhikarana vātabastilakṣaṇam (5-6) · Śloka 6
vēgaṁ vidhārayēdyastu mūtrasyākuśalō naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṁ tasya bastērbastigatō'nilaḥ ||5||
mūtrasaṅgō bhavēttēna bastikukṣinipīḍitaḥ |
vātabastiḥ sa vijñēyō vyādhiḥ kr̥cchraprasādhanaḥ ||6||
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātabastimāha– vēgamityādi| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau ca nipīḍitaḥ sampiṇḍitō vāyuriti sambandhaḥ; ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhāntarē bastikukṣyō rujākara iti||5-6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātabastimāha– vēgamityādi| akuśalō mūrkhaḥ, tasya puruṣasya bastērmukhaṁ niruṇaddhi bastigatō vāyuḥ, tēna vāyunā mūtrasaṅgō vidyāt| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau nipīḍitaḥ, sampiṇḍitō vāyuriti sambandhaḥ| ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhē tatra bastikukṣau caran||5-6||
Adhikarana mūtrātītalakṣaṇam (7) · Śloka 7
ciraṁ dhārayatō mūtraṁ tvarayā na pravartatē |
mēhamānasya mandaṁ vā mūtrātītaḥ sa ucyatē ||7||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtrātītamāha– ciramityādi| tvarayā na pravartatē iti mūtramityarthaḥ| mēhamānasya mūtraṁ tyajataḥ| ‘vahamānasya’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtrātītamāha– ciramityādi| ciraṁ carakalaṁ mūtraṁ dhārayataḥ puṁsaḥ tvarayā vēgēna na pravartatē, mēhamānasya mūtraṁ tyajataḥ pravartatē cēttadā mandaṁ śanaiḥ, ‘vāhamānasya’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam||7||
Adhikarana mūtrajaṭharalakṣaṇam (8-9) · Śloka 9
mūtrasya vēgē'bhihatē tadudāvartahētukaḥ |
apānaḥ kupitō vāyurudaraṁ pūrayēdbhr̥śam ||8||
nābhēradhastādādhmānaṁ janayēttīvravēdanam |
tanmūtrajaṭharaṁ vidyādadhōbastinirōdhanam ||9||
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtrajaṭharamāha– mūtrasya vēga ityādi| tadudāvartahētuka iti mūtravēgadhāraṇajanitōdāvartanimittaḥ| adhōbastinirōdhanamiti bastēradhōbhāgē vibandhakārakam||8-9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtrajaṭharamāha– mūtrasyētyādi| tadudāvartahētuta iti mūtravēgadhāraṇajanitōdāvartanimittataḥ| apānaḥ ’apānasañjñakō vātaḥ kupitaḥ’ atiśayēnōdaraṁ pūrayati| tatō nābhēradhastāttīvravēdanamādhmānaṁ kuryāt| adhastādbastinirōdhanaṁ bastēradhōbhāgē vibandhakārakam||8-9||
Adhikarana mūtrōtsaṅgalakṣaṇam (10-11) · Śloka 11
bastau vā'pyathavā nālē maṇau vā yasya dēhinaḥ |
mūtraṁ pravr̥ttaṁ sajjēta saraktaṁ vā pravāhataḥ ||10||
sravēcchanairalpamalpaṁ sarujaṁ vā'tha nīrujam |
viguṇānilajō vyādhiḥ sa mūtrōtsaṅgasañjñitaḥ ||11||
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtrōtsaṅgamāha– bastāvityādi| nālē mēḍhrē, maṇau mēḍhrāgrē| pravr̥ttaṁ sajjētēti saṁsaktaṁ sanna pravartatē| saraktaṁ vā pravāhata iti pravāhaṇakupitavāyunā bastyādibhēdajanitaraktayuktaṁ mūtraṁ pravartatē||10-11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtrōtsaṅgamāha– bastāvityādi| bastau mūtrāśayē, athavā nālē mēḍhrē, athavā maṇau mēḍhrāgrē, mūtraṁ sajjatē na pravartatē, saraktaṁ vā pravartatē pravāhata iti; śanairmandam, alpamalpaṁ stōktaṁ savyathaṁ vā rujārahitaṁ vā pravartatē mūtramiti sambandhaḥ||10-11||
Adhikarana mūtrakṣayalakṣaṇam (12) · Śloka 12
rūkṣasya klāntadēhasya bastisthau pittamārutau |
mūtrakṣayaṁ sarugdāhaṁ janayētāṁ tadāhvayam ||12||
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtrakṣayamāha– rūkṣasyētyādi| tadāhvayamiti mūtrakṣayākhyaṁ, kāraṇē kāryōpacārāt||12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtrakṣayamāha– rūkṣasyētyādi| klāntadēhasya śrāntaśarīrasya, bastisthau mūtrāśayasthau, pittamārutau mūtranāśaṁ kurutaḥ vyathādāhayuktam| tadāhvayaṁ mūtrakṣayākhyaṁ, kāraṇē kāryōpacārāt||12||
Adhikarana mūtragranthilakṣaṇam (13) · Śloka 13
antarbastimukhē vr̥ttaḥ sthirō'lpaḥ sahasā bhavēt |
aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyatē ||13||
(vā. ni. a. 9) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhē bastimukhasyābhyantarē| granthirguḍakākāraḥ| nanu, sthānavēdanākāraṇānāmabhinnatvādaśmaryā saha kō bhēdaḥ? ucyatē– aśmaryāṁ pittādikaṁ saṁhanyatē, atra tu raktamēva| uktaṁ hi tantrāntarē– “raktaṁ vātakaphādduṣṭaṁ bastidvārē sudāruṇam| granthiṁ kuryāt sa kr̥cchrēṇa sr̥jēnmūtraṁ tadāvr̥tam|| aśmarīsamaśūlaṁ taṁ raktagranthiṁ pracakṣatē||” iti| viśēṣajñānaṁ tu kuta iti cēt? aśmarīpūrvarūpōktasya mūtrē bastasagandhatvādērbhāvābhāvābhyām||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhasyābhyantarē, granthirguṭikākāraḥ, sthiraḥ acalaḥ, alpō laghurāmalakākāraḥ| nanu, sthānavēdanākāraṇāmabhinnatvādaśmaryā saha kō bhēdaḥ? ucyatē– aśmaryāṁ pittādikaṁ saṁhanyatē, atra tu raktamēva; athavā ayaṁ sahasā bhavēt, aśmarī tu sañcayēna| anyacca aśmarī pittēna pacyatē, vāyunā śōṣyatē, kaphēna vadhyatē, atra tu raktamēva| uktaṁ hi tantrāntarē– “raktaṁ vātakaphādduṣṭaṁ bastidvārē sudāruṇam| granthiṁ kuryātsa kr̥cchrēṇa sr̥jēnmūtraṁ tadāvr̥tam|| aśmarīsamaśūlaṁ hi raktagranthiṁ pracakṣatē|” iti| tathā aśmarīpūrvarūpōktasya mūtrē bastasagandhatvādērabhāvāt||13||
Adhikarana mūtraśukralakṣaṇam (14) · Śloka 14
mūtritasya striyaṁ yātō vāyunā śukramuddhatam |
sthānāccyutaṁ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartatē ||14||
bhasmōdakapratīkāśaṁ mūtraśukraṁ taducyatē |
(vā. ni. a. 9) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtraśukramāha– mūtritasyētyādi| mūtritasya mūtravēgitasya| sthānāccyutaṁ svasthānādbhraṣṭaṁ śukram||14||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtraśukramāha– mūtritasyētyādi| mūtritasya mūtravēgayuktasya vātēnōddhūtaṁ sthānāccyutaṁ svasthānādbhraṣṭaṁ, mūtrayatō mūtraṁ kurvataḥ puruṣasya prāk prathamaṁ pravartatē, athavā paścāt bhasmamilitōdakasadr̥śam||14||–
Adhikarana uṣṇavātalakṣaṇam (15-16) · Śloka 16
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṁ bastiṁ prāpyānilānvitam ||15||
bastiṁ mēḍhraṁ gudaṁ caiva pradahēt srāvayēdadhaḥ |
mūtraṁ hāridramathavā saraktaṁ raktamēva vā ||16||
kr̥cchrāt punaḥ punarjantōruṣṇavātaṁ bruvanti tam |
(su. u. taṁ. a. 58) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uṣṇavātamāha– vyāyāmētyādi| vyāyāmāt virōdhisaumyadhātukṣayāttējōvr̥ddhyā pittavr̥ddhiḥ| anilānvitamanilasaṁyutam| ‘anilāvr̥tam’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam| saraktamīṣallōhitam||15-16||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
uṣṇavātamāha– vyāyāmētyādi| vyāyāmādvirōdhitvēna saumyadhātukṣayāttējōvr̥ddhyā pittavr̥ddhiḥ, tat kupitaṁ pittamanilānvitamanilasaṁyutaṁ bastiṁ prāpya bastyādikaṁ pradahan mūtramadhaḥ srāvayēt| kīdr̥śaṁ? hāridram, athavā saraktaṁ īṣadraktam, athavā kēvalaṁ raktamēva| ‘anilāvr̥tam’ iti pāṭhāntaram||15-16||–
Adhikarana mūtrasādalakṣaṇam (17-18) · Śloka 18
pittaṁ kaphō dvāvapi vā saṁhanyētē'nilēna cēt ||17||
kr̥cchrānmūtraṁ tadā pītaṁ śvētaṁ raktaṁ ghanaṁ sr̥jēt |
sadāhaṁ rōcanāśaṅkhacūrṇavarṇaṁ bhavēttu tat ||18||
śuṣkaṁ samastavarṇaṁ vā mūtrasādaṁ vadanti tam |
(vā. ni. a. 9) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mūtrasādamāha– pittamityādi| saṁhanyētē styānīkriyētē| śuṣkamalpaṁ, tanmūtraṁ pittēna rōcanābhaṁ, kaphēna śaṅkhacūrṇābhaṁ, samastavarṇamuktasakalavarṇaṁ sannipātāt||17-18||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mūtrasādamāha– pittamityādi| vātēna saṁhanyētē styānīkriyētē, tadā kr̥cchrāt mūtrayēt| pittēna pītaraktaṁ kaphēna śvētaṁ ghanaṁ, tridōṣēṇa samastavarṇaṁ, tadēva śuṣkaṁ, pittēna rōcanācūrṇābhaṁ, kaphēna śaṅkhacūrṇābhaṁ, sannipātāduktasakalavarṇam||17-18||–
Adhikarana viḍvighātalakṣaṇam (19-20) · Śloka 20
rūkṣadurbalayōrvātēnōdāvr̥ttaṁ śakr̥dyadā ||19||
mūtrasrōtō'nupadyēta viṭsaṁsr̥ṣṭaṁ tadā naraḥ |
viḍgandhaṁ mūtrayēt kr̥cchrādviḍvighātaṁ vinirdiśēt ||20||
(vā. ni. a. 9) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
viḍvighātamāha– rūkṣētyādi| anupadyēta prāpnuyāt| viḍgandhamityatra vāśabdō draṣṭavyaḥ||19-20||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
viḍvighātamāha– rūkṣētyādi| dvayōstayōrvātēna adhōvr̥taṁ mūtrāśayātsrōtāṁsi anupadyēta āpnuyāt, tadā viṭsaṁsr̥ṣṭaṁ purīṣamiśraṁ viḍgandhaṁ mūtraṁ kr̥cchrāt mūtrayēt| ‘udāvartam’ iti pāṭhāntaraṁ, tatrāpi sa ēvārthaḥ||19-20||
Adhikarana bastikuṇḍalalakṣaṇam (21-22) · Śloka 24
drutādhvalaṅghanāyāsairabhighātāt prapīḍanāt |
svasthānādbastirudvr̥ttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat ||21||
śūlaspandanadāhārtō binduṁ binduṁ sravatyapi |
pīḍitastu sr̥jēddhārāṁ saṁstambhōdvēṣṭanārtimān ||22||
bastikuṇḍalamāhustaṁ ghōraṁ śastraviṣōpamam |
pavanaprabalaṁ prāyō durnivāramabuddhibhiḥ |24|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
bastikuṇḍalamāha– drutētyādi| laṅghanamutpatanam| udvr̥ttaḥ svasthānādūrdhvaṁ gataḥ, garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatāpatyavat, ētēna bastipuṭasya pārśvagamanaṁ darśitam| pīḍita iti nābhēradhaḥ| udvēṣṭanārtiḥ udvēṣṭanarūpā''rtiḥ| śastraviṣōpamaṁ śastraviṣasadr̥śamiti vibhinnārthasūcanārthaṁ prasiddhānubhavōpadarśanārtham||21-22||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
bastikuṇḍalamāha– drutētyādi| drutādhvalaṅghanaṁ drutēna adhvagamanaṁ, laṅghanamutpatanaṁ vā, abhighātāllaguḍādibhiḥ, prapīḍanādvā niṣpīḍanāt, ētairhētubhirbastirudvr̥ttaḥ svasthānādūrdhvaṁ gataḥ| garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatā'patyavattiṣṭhati, ētēna bastipuṭasya pārśvagamanamapi sūcitam| pīḍita iti nābhēradhaḥ, tathā saṁstambhādiyuktaḥ, udvēṣṭanarūpā artiḥ| udvēṣṭanarūpapīḍātiyuktam| śastraviṣōpamamiti vibhinnārthasūcanārthaṁ, prasiddhaprabhāvōpadarśanārthaṁ ca| śastrōpamaṁ śīghrēṇa māraṇātmakaṁ, viṣōpamamiti kālāntarēṇa| viṣamatra garaḥ prāyēṇa vātabahulam||21-22||–
Adhikarana bastikuṇḍalasya dōṣāntarasaṁsr̥ṣṭasya lakṣaṇam (23) · Śloka 24
tasmin pittānvitē dāhaḥ śūlaṁ mūtravivarṇatā ||23||
ślēṣmaṇā gauravaṁ śōthaḥ snigdhaṁ mūtraṁ ghanaṁ sitam |24|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātasyaiva dōṣāntarānubandhinō lakṣaṇamāha– tasminnityādi| ślēṣmaṇā anvitē tasminniti bōddhavyam||23||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyaivētaradōṣānubandhēna lakṣaṇamāha– tasminnityādi||23||–
Adhikarana bastikuṇḍalasya sādhyāsādhyavicāraḥ (24) · Śloka 25
ślēṣmaruddhabilō bastiḥ pittōdīrṇō na sidhyati ||24||
avibhrāntabilaḥ sādhyō, na tu yaḥ kuṇḍalīkr̥taḥ |25|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasyaiva sādhyatvāsādhyatvamāha– ślēṣmaruddhabila ityādi| bilaṁ bastimukhaśuṣiram| pittōdīrṇaḥ upacitapittaḥ, sa ēva avibhrāntabilō'nāvr̥tabilaḥ| kaphēna kuṇḍalīkr̥tō'sādhya iti bōdhyam| akuṇḍalīkr̥tastu sādhyatvēnōktaḥ||24||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
avibhrāntabilaḥ kaphēnāruddhamukhaḥ, ghanakaphēna kuṇḍalīkr̥tō na bhavati sa sādhyaḥ, kuṇḍalīkr̥tastvasādhyaḥ| bilaṁ bastimukhasuṣiram||24||
Adhikarana kuṇḍalībhūtabastērlakṣaṇam (25) · Śloka 25
syādbastau kuṇḍalībhūtē tr̥ṇmōhaḥ śvāsa ēva ca ||25||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kuṇḍalībhūtasyaiva liṅgamāha– syādityādi| ētau viḍvighātabastikuṇḍalau suśrutēna na paṭhitau, tēna hi mūtrōdakasādamēva dvidhā paṭhitvā ‘dvādaśa mūtrāghātā’ ityuktaṁ, sarvānabhidhānaṁ tu parādhikāratvēnēti mantavyam||25||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kuṇḍalībhūtasya tasyaiva liṅgamāha– syādityādi| ślēṣmaṇā ruddhabilaḥ bastiḥ kuṇḍalākāratvēna tiṣṭhati| “vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca| mūtrātītaḥ sajaṭharō mūtrōtsaṅgaḥ kṣayastathā|| mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca| mūtrasādō viḍvighātō bastikuṇḍalikā tathā||” ētē mūtrāghātāstrayōdaśa jñēyāḥ||25||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 31
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūtrāghātanidānaṁ samāptam ||31||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūtrāghātanidānaṁ samāptam||31||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ mūtrāghātanidānaṁ samāptam||31||