௪௯. குஷ்டநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஷ்டாதஶஸங்க்யாரூபேண துல்யத்வாத் குஷ்டநிதாநமுச்யதே| விஶேஷேண குஷ்டஜநகஂ நிதாநமாஹ– விரோதீநீத்யாதி| விரோதீநி “ந மத்ஸ்யாந் பயஸாऽப்யவஹரேத்” (ச. ஸூ. அ. ௨௬) இத்யாதிநோக்தாநி| பஜதாமிதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே| ஆகதாமிதி உபஸ்திதவேகாம்| வேகாஂஶ்சாந்யாநிதி மூத்ரபுரீஷாதிவேகாந்| வ்யாயாமமதிஸந்தாபமதிபுக்த்வேதி புக்த்வா வ்யாயாமமதியுஜ்ய ஸந்தாபமதியுஜ்ய ச நிஷேவிணாமிதி ஏதயோரேவ ஸேவநஶீலாநாஂ; நிஷேவிணாமித்யநேந ஸஹ ப்ரதமதஃ ஸம்பந்தே கத்யோகலக்ஷணா ஷஷ்டீ ஸ்யாத், ததஶ்ச வ்யாயாமஸ்யாதிஸந்தாபஸ்யாதிநிஷேவிணாமிதி ப்ரயோகஃ ப்ரஸஜ்யேத| “ஶீதோஷ்ணலங்கநாஹாராந் க்ரமஂ முக்த்வா நிஷேவிணாம்” இதி பாடாந்தரே ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ யதா யேந க்ரமேண ஸேவ்யத்வமுக்தஂ, தத்வைபரீத்யேந தாந் ஸேவ்யமாநாந்| ஶீதோஷ்ணலங்கநாஹாராநித்யநந்தரஂ ப்ரதீதி த்ரஷ்டவ்யஂ, தேந ஶீதோஷ்ணாதீந் ப்ரதி யஃ க்ரமஸ்தஂ முக்த்வா ஏதேஷாமேவ நிஷேவிணாம்| கர்மஶ்ரமபயார்தாநாமிதி கர்மாதிபிரார்தத்வே ஸதி த்ருதமவிஶ்ரம்ய ஶீதாம்புஸேவிநாம்| கர்ம ஆதபஃ| அஜீர்ணாத்யஶிநாமிதி அஜீர்ணமாமமந்நம், அபக்வமிதி யாவத், தத்புஞ்ஜாநாநாம்; அத்யஶிநாமாஹாரே ஏவாபரிணதே புஞ்ஜாநாநாம்| அஶிநாமிதி அஜீர்ணாதிஶப்தாப்யாஂ ஸஹ ஸம்பந்த்யதே| பஞ்சகர்மாபசாரிணாமிதி பஞ்சகர்மணி க்ரியமாணே அபசாரிணாம்| நவாந்நததிமத்ஸ்யாநீதி அதிஶப்தோ நவாந்நாதிபிஃ ஸர்வைஃ ஸம்பத்யதே| வ்யவாயஂ சாப்யஜீர்ண இதி விதக்தாதிரூபே அஜீர்ணே| தர்ஷயதாமிதி அபிபவதாம்| பாபஂ கர்ம ச குர்வதாமித்யநேநைவ விப்ராதிதர்ஷணே லப்தே புநஸ்தத்வசநஂ விஶேஷார்தம்| தோஷதூஷ்யஸங்க்ரஹமாஹ– வாதாதய இத்யாதிநா| வாதாதீநாஂ த்ரித்வே ப்ரதீதேऽபி த்ரய இதி வசநஂ ஸர்வகுஷ்டேஷு மிலிதாநாமேவ த்ரயாணாஂ துஷ்டிப்ரதர்ஶநார்தம்| த்ரவ்யஸங்க்ரஹ இதி த்ரவ்யமாரம்பகஂ காரணமுச்யதே; யதா– “ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா|” (ச. ஸூ. அ. ௧) இதி| அர்தலப்தமபி ஸப்தகமிதி பதஂ ஸர்வத்ர ஸப்தகநியமார்தஂ புநருக்தம்| நநு, விஸர்பாணாஂ ஸமுத்பாதே ஏதாவத்யேவ ஸாமக்ரீ, யதுக்தம்– “ரக்தஂ லஸீகா த்வங்மாஂஸஂ தூஷ்யஂ தோஷாஸ்த்ரயோ மலாஃ| விஸர்பாணாஂ ஸமுத்பத்தௌ விஜ்ஞேயாஃ ஸப்த தாதவஃ||” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி| லஸீகயா ச தத்ரோதகமுச்யதே, தத் கிந்நிபந்தநஃ குஷ்டவிஸர்பயோர்பேதஃ? உச்யதே– குஷ்டஂ சிரக்ரியைஃ ஸ்திரைரப்ரபலரக்தபித்தைர்தோஷைர்ஜந்யதே, விஸர்பஸ்த்வசிரவிஸர்பணஶீலைஃ ப்ரபலரக்தபித்தைஃ; குஷ்டே குருப்ரதர்ஷணபரத்ரவ்யாபஹாராதயோ நிமித்தஂ, ந விஸர்பே| அந்யே த்வாஹுஃ– விஸர்பா வாதாதிபிரேகைகஶோऽபி பவந்தி, யதுக்தம்– “பதக் த்ரயஸ்த்ரிபிஶ்சைகோ விஸர்பா த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ|” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி, குஷ்டஂ து த்ரிதோஷஜமேவேதி| கிஂ த்வேதத்ஸமாதாநஂ த்ரிதோஷஜத்வேऽபி விஸர்பாணாமேகதோஷஜகுஷ்டவதேகதோஷஜத்வகீர்தநஂ ஸங்கதமிதி ந மநோஹரம்| அதஃ குஷ்டாநீதி அத இத்யஸ்மாத் தோஷதூஷ்யஸமுதாயாத்| ஸப்த சைகாதஶைவ சேதி விச்சேதபாடேந ஸப்தாநாஂ மஹாகுஷ்டத்வமேகாதஶாநாஂ க்ஷுத்ரத்வமிதி போதயதி||௧-௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஷ்டாதஶரூபஸங்க்யாதுல்யத்வாத்குஷ்டநிதாநமுச்யதே| விஶேஷேண குஷ்டஜநகஂ நிதாநமாஹ– விரோதீநீத்யாதி| ஏததாசரதாஂ நணாஂ குஷ்டாநி ஜாயந்தே இதி ஸம்பந்தஃ| விரோதீநி க்ஷீரமத்ஸ்யாதீநி பஜதாமிதி ஸம்பத்யதே| ஆகதாமிதி உபஸ்திதவேகாஂ சர்திஂ, ததா வேகாஂஶ்சாந்யாநிதி மூத்ரபுரீஷாதிவேகாந், ப்ரதிக்நதாஂ ப்ரதிகாதஂ குர்வதாம்| வ்யாயாமமதிஸந்தாபமதிபுக்த்வேதி புக்த்வா வ்யாயாமமதியுஜ்ய ஸந்தாபமதியுஜ்ய நிஷேவிணாமிதி| ஏதயோரேவ ஸேவநஶீலாநாஂ, நிஷேவிணாமித்யநேந ப்ரதமதஃ ஸம்பந்தே கத்யோகலக்ஷணா ஷஷ்டீ ஸ்யாத்; தத்ர வ்யாயாமஸ்யாதிஸந்தாபஸ்யாதிநிஷேவிணாமிதி ப்ரயோகஃ ப்ரயுஜ்யதே| ஶீதேத்யாதி ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ து யதா யேந க்ரமேண ஸேவ்யத்வமுக்தஂ, தத்வைபரீத்யேந தாந் ஸேவமாநாநாம்| கர்ம ஆதபஃ| அஜீர்ணாத்யஶிநாமித்யாதி| அஜீர்ணமநக்நிபக்வமந்நஂ, சர்வணமிதி யாவத், தத்போஜிநாம்| அத்யஶிநாம், ஆஹார ஏவாபரிணதே புஞ்ஜாநாநாம்| அஶிநாமிதி அஜீர்ணாதிப்யாஂ ஸஹ ஸம்பத்யதே| பஞ்சகர்மாபசாரிணாமிதி பஞ்ச கர்மாணி வமநவிரேகாதீநி, தேஷாமபசாரிணாஂ வ்யாபத்த்வயோகிநாம்| நவாந்நததிமத்ஸ்யாதீதி, அதிஶப்தோ நவாந்நாதிகுடாந்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| வ்யவாயஂ சாப்யஜீர்ணேऽந்நே இத்யாதி| வ்யவாயஂ மைதுநஂ, விதக்தரூபே அஜீர்ணே; திவா ச நித்ராஂ பஜதாம்| தர்ஷயதாமிதி அபிபவதாம்| பாபஂ கர்ம ச குர்வதாமித்யநேநைவ விப்ராதிதர்ஷணே லப்தே புநஸ்தத்வசநஂ விஶேஷார்தப்ரதிபாதகம்| தோஷதூஷ்யஸங்க்ரஹமாஹ– வாதாதய இத்யாதி| வாதாதீநாஂ த்ரித்வே ப்ரதீதேऽபி த்ரய இதி வசநஂ ஸர்வகுஷ்டேஷு மிலிதாநாமேவ த்ரயாணாஂ துஷ்டிப்ரதர்ஶநார்தம்| த்ரவ்யஸங்க்ரஹ இதி த்ரவ்யமாரம்பகஂ காரணமுச்யதே| யதா– “ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா|” இதி| அர்தலப்தமபி ஸப்தகமிதி பதஂ ஸர்வத்ர ஸப்தகநியமார்தஂ புநருக்தம்| நநு, விஸர்பாணாமப்யுத்பத்த்யாதௌ ஏதாவத்யேவ ஸாமக்ரீ| யதுக்தம்– “ரக்தஂ லஸீகா த்வங்மாஂஸஂ தூஷ்யஂ தோஷாஸ்த்ரயோ மலாஃ| விஸர்பாணாஂ ஸமுத்பத்தௌ விஜ்ஞேயாஃ ஸப்த தாதவஃ||” இதி| தத்குஷ்டவிஸர்பயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே– குஷ்டஂ சிரக்ரியைஃ ஸ்திரைரப்ரபலரக்தபித்தைர்தோஷைர்ஜந்யதே, விஸர்பஸ்த்வசிரவிஸரணஶீலைஃ ப்ரபலரக்தபித்தைஃ, குஷ்டே குருப்ரதர்ஷணபரத்ரவ்யாபஹாராதயோ நிமித்தஂ, ந விஸர்பே| அந்யே த்வாஹுஃ– விஸர்பா வாதாதிபிரேகைகஶோऽபி பவந்தி, யதுக்தம்– “பதக்த்ரயஸ்த்ரிபிஶ்சைகோ விஸர்பா த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ|” இதி; குஷ்டஂ த்ரிதோஷஜமேவேதி| கிந்த்வயஂ ஸமாதிஃ த்ரிதோஷஜத்வேऽபி விஸர்பாணாமேகதோஷகுஷ்டவதேகதோஷஜத்வகீர்தநஂ ஸங்கதமிதி ந மநோஹரம்| குஷ்டஸங்க்யாமாஹ– அத இத்யாதி| அத இத்யஸ்மாத்தோஷதூஷ்யஸமுதாயாத்ஸப்த ததா ஏகாதஶ குஷ்டாநி ஜாயந்தே| ஸப்த சைகாதஶைவேதி விச்சேதபாடேந ஸப்தாநாஂ மஹாகுஷ்டத்வமேகதஶாநாஂ க்ஷுத்ரத்வமிதி போதயதி||௧-௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குஷ்டாநாஂ த்ரிதோஷஜத்வேऽபி உல்பணதோஷேண ஸப்தப்ரகாரதாமாஹ– குஷ்டாநீத்யாதி| தோஷைஃ பதக் த்ரயஃ, த்வந்த்வைஸ்த்ரயஃ, ஸமாகதைஃ ஸந்நிபாதைரேக இதி ஸப்தத்வம்| வ்யபதேஶோऽதிகஂ த்வதஃ இதி யதா– வாதேந குஷ்டஂ காபாலமித்யாதி||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குஷ்டாநாஂ த்ரிதோஷஜத்வேऽப்யுத்ரேகதோஷேண ஸப்தப்ரகாரத்வமாஹ– குஷ்டாநீத்யாதி| குஷ்டாநி ஸப்ததா ஸப்தப்ரகாராணி, கதமித்யாஹ பதக்தோஷைஃ வாதேந, பித்தேந, ஶ்லேஷ்மணா, த்ரீணி; ததா தைரேவ தோஷைர்த்வந்த்வைர்வாதபித்தாப்யாஂ, வாதகபாப்யாஂ, கபபித்தாப்யாஂ த்ரீணி, ததா தைரேவ தோஷைஃ ஸமாகதைஃ ஸந்நிபதிதைரேகம், இதி ஸப்தத்வம்| நந்வேவஂ ஸத்யேகதோஷஜஂ த்விதோஷஜஂ குஷ்டஂ தத்ஸர்வஂ த்ரிதோஷஜஂ ஸ்யாதித்யாஹ– ஸர்வேஷ்வித்யாதி| ஸர்வேஷ்வபி குஷ்டேஷு த்ரிதோஷஜேஷு ஸத்ஸ்வதிகத்வதஃ அதிகத்வாத்வ்யபதேஶோ நிர்தேஶஃ கார்யஃ, ஸந்நிபாதஸ்ய ஸமவிஷமத்வாத்; யதா– வாதேந குஷ்டஂ காபாலமித்யாதி||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– அதிஶ்லக்ஷ்ணேத்யாதிநா| அதிஶ்லக்ஷ்ணஃ அதிமஸணஃ| கரோ ரூக்ஷஃ (கரஃ கர்கஶஃ), அதிஶ்லக்ஷ்ணோ வா கரோ வா ஸ்பர்ஶஃ| ஸ்வேதாஸ்வேதௌ ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோऽவரோதாநவரோதகதௌ| ஸ்வாபஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| கோடோந்நதிஃ வரடீதஷ்டஸங்காஶஃ ஶோதஃ கோடஃ, தஸ்யோந்நதிஃ| ஶீக்ரோத்பத்திஶ்சிரஸ்திதிஶ்ச வ்ரணாநாமேவ| நிமித்தேऽல்பேऽதிகோபநமிதி அந்யதாऽபி துஷ்டஶோணிதத்வாத்வ்ரணாநாஂ தேஹகதாநாமல்பேऽபி ஹேதௌ கோபஃ| குஷ்டலக்ஷணமக்ரஜமிதி குஷ்டாநாஂ பூர்வரூபமித்யர்தஃ||௮-௯||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– அதீத்யாதி| அதிஶ்லக்ஷ்ணாதிகஂ குஷ்டலக்ஷணமப்ரஜமிதி குஷ்டாநாஂ பூர்வரூபமித்யர்தஃ| அதிஶ்லக்ஷ்ண இதி அதிமஸணஃ, கரோ ரூக்ஷஃ, அதிஶ்லக்ஷ்ணோ வா கரஃ ஸ்பர்ஶஃ| ஸ்வேதாऽஸ்வேதாவிதி ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோவரோதாநவரோதகதௌ| விவர்ணதா வைவர்ண்யஂ, தாஹஃ ஸர்வாங்கீணஃ, கண்டூஃ த்வசி, ஸ்வாபஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞத்வஂ, கோடோந்நதிஃ வரடீதஂஶஸங்காஶஃ ஶோபஃ கோடஃ தஸ்யோந்நதிஃ, ஶ்ரமோऽநாயாஸஜஃ| ஶீக்ரோத்பத்திஶ்சிரஸ்திதிஃ வ்ரணாநாமேவ| அல்பேऽபி நிமித்தே கோபோ வ்ரணாநாம்||௮-௯||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸப்தமஹாகுஷ்டாநாஂ லக்ஷணமாஹ– கஷ்ணாருணகபாலாபமித்யாதி| கஷ்ணாருணகபாலாபஂ கஷ்ணாருணகபாலவர்ணஂ, கபாலஂ கர்பரஶகலம்| பருஷஂ கரஸ்பர்ஶம்| தநு தநுத்வக், விஷமஂ துஶ்சிகித்ஸ்யம்| ஔதும்பரமாஹ– ருகித்யாதி| ரோமபிஞ்ஜரமிதி ரோமபிஃ பிஞ்ஜரஂ கபிலரோமமித்யர்தஃ| மண்டலகுஷ்டமாஹ– ஶ்வேதேத்யாதி| ஸ்திரஂ கடிநஂ, ஸ்த்யாநமார்த்ரஂ ஸஜலஂ வா| உத்ஸந்நமண்டலமுத்கதமண்டலம்| கச்ச்ரஂ கச்ச்ரஸாத்யம்| அந்யோந்யஸஂயுக்தமிதி அபராபரைர்மிலிதம்| ஷ்யஜிஹ்வமாஹ– கர்கஶமித்யாதி| ஷ்யஜிஹ்வஸஂஸ்தாநமிதி ஷ்யோ நீலாண்டோ ஹரிணஃ, ‘ரோபு’ இதி ப்ரஸித்தஃ, தஸ்ய ஜிஹ்வாகாரம்| புண்டரீகமாஹ– ஸஶ்வேதமித்யாதி| புண்டரீகதலோபமமிதி புண்டரீகஂ ரக்தபத்மஂ தத்பத்ரோபமஂ, தேந ஸஶ்வேதஂ ரக்தபர்யந்தம்| ஸராகமிதி ஸலோஹிதஂ, மத்யே ஶ்வேதலோஹிதமித்யர்தஃ| ஸித்மலக்ஷணமாஹ– ஶ்வேதமித்யாதி| ஶ்வேதஂ தாம்ரமிதி ஶ்வேதலோஹிதாத்மகம்| ப்ராயஶ்சோரஸீத்யுரஸி தத்பாஹுல்யேந பவதி, கபப்ரதாநத்வாத்| ப்ராயோக்ரஹணாதந்யத்ராபி பவதி| காகணமாஹ– யதித்யாதி| யத் காகணந்திகாவர்ணமிதி காகணந்திகா குஞ்ஜா| குஞ்ஜாஸவர்ணத்வேந ச மத்யே கஷ்ணமந்தே ரக்தம், அதவா மத்யே ரக்தமந்தே கஷ்ணம்| குஷ்டத்வேநைவ த்ரிதோஷலக்ஷணத்வே ஸித்தே த்ரிதோஷலிங்கமிதி புநருக்தஂ ப்ரபலதோஷத்ரயலிங்கத்வோபதர்ஶநார்தம்| இதி ஸப்தமஹாகுஷ்டாநி| மஹத்த்வஂ சைஷாஂ ஶீக்ரமுத்தரோத்தரதாத்வவகாஹநபஹுதோஷஜத்வக்ரியாபூயஸ்த்வயோகாத்||௧௦-௧௬||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸப்தமஹாகுஷ்டாநாஂ லக்ஷணமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| கஷ்ணாருணா யே ஸ்புடிதகட்யாஃ கண்டாஸ்தத்வர்ணம், அந்யே கஷ்ணாருணகபாலஶர்கராவர்ணமாஹுஃ| ரூக்ஷஂ ரூக்ஷஸ்பர்ஶஂ, பருஷஂ கரஸ்பர்ஶம்| தநு தநுத்வக், தோதபஹுலஂ தோதாட்யஂ, விஷமஂ துஶ்சிகித்ஸ்யம்| ஔதும்பரஂ குஷ்டமாஹ– ருகித்யாதி| ருக்தாஹராககண்டூபிர்யுக்தஂ, ரோமபிஞ்ஜரமிதி ரோமபிஃ பிஞ்ஜரஂ கபிலரோம இத்யர்தஃ| உதும்பரபலாபாஸஂ பக்வோதும்பரவர்ணம்| மண்டலகுஷ்டமாஹ– ஶ்வேதமித்யாதி| ஏவஂவிதஂ குஷ்டஂ மண்டலஂ மண்டலஸஞ்ஜ்ஞயோச்யதே, ஶ்வேதஂ ரக்தஂ ததாபாஸஂ, ஸ்திரஂ கடிநஂ, ஸ்த்யாநஂ ஸாந்த்ரஂ ஸதலஂ வா, உத்ஸந்நமண்டலஂ உந்நதமண்டலஂ, கச்ச்ரஂ கச்ச்ரஸாத்யஂ, அந்யோந்யஸஂஸக்தமிதி, பரஸ்பரைர்மிலிதம்| க்ஷஜிஹ்வமாஹ– கர்கஶமித்யாதி| கர்கஶஂ கரஸ்பர்ஶம்| க்ஷோ நீலாண்டோ ஹரிண இதி, அந்யே க்ஷஃ ‘ரீச’ இத்யாஹுஃ, தஜ்ஜிஹ்வாகாரம்| புண்டரீகமாஹ– ஸஶ்வேதமிதி| புண்டரீகஂ ஶ்வேதகமலஂ, தஸ்யோபமஂ, தேந ஸஶ்வேதஂ ரக்தபர்யந்தஂ மத்யே ஶ்வேதஂ ப்ராந்தேஷு ரக்தம்| ஸோத்ஸேதமுந்நதம்| ஸராகமிதி ப்ராந்தேऽதிகராகப்ரதிபாதகஂ, ஸராகமித்யத்ர ‘ஸதாஹம்’ இதி க்வசித்பாடஃ| ஸித்மலக்ஷணமாஹ– ஶ்வேதமித்யாதி| ஶ்வேதஂ தாம்ரமிதி ஶ்வேதலோஹிதாத்மகஂ, தநு அகநஂ, யத் கஷ்டஂ ஸத்ரஜஶ்சூர்ணஂ முஞ்சதீதி| ப்ராயஶ்சோரஸீத்யாதி| உரஸி பாஹுல்யேந பவதி, கபப்ரதாநத்வாத்| ப்ராயோக்ரஹணாதந்யத்ராபி போத்தவ்யம்| காகணமாஹ– யதித்யாதி| காகணந்திகா குஞ்ஜா, தத்ஸமவர்ணத்வேந மத்யே கஷ்ணமந்தேऽதிரக்தம், அதவா ரக்தமந்தே கஷ்ணஂ, ததா ஸபாகஂ, ததா தீவ்ரவேதநஂ, ததா த்ரிதோஷலிங்கஂ, தத் காகணாக்யஂ குஷ்டஂ நைவ ஸித்யதி| குஷ்டத்வேநைவ த்ரிதோஷலிங்கத்வே ஸித்தே த்ரிதோஷலிங்கமிதி புநருக்தஂ தத் ப்ரபலதோஷத்ரயலிங்கோபதர்ஶநார்தம்| இதி ஸப்த மஹாகுஷ்டாநி| மஹத்த்வஂ சைஷாஂ ஶீக்ரமுத்தரோத்தரதாத்வவகாஹநபஹுலதோஷஜந்யத்வக்ரியாபூயஸ்த்வயோகாத்||௧௦-௧௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அதஃ பரமேகாதஶக்ஷுத்ரகுஷ்டாந்யுச்யந்தே– அஸ்வேதநமித்யாதி| மஹாவாஸ்து மஹாஸ்தாநம்| மத்ஸ்யஶகலோபமமிதி மத்ஸ்யஸ்ய த்வக்ஸதஶம்| சர்மாக்யஂ சர்மகுஷ்டம்| பஹலமபத்தலம்| கிடிபமாஹ– ஶ்யாவமித்யாதி| கிணகரஸ்பர்ஶமிதி கிணோ வ்ரணஸ்தாநம்| பருஷஂ ரூக்ஷம்| வைபாதிகமிதி விபாதிகாயாஃ ஸ்வார்தேऽண்| அலஸகமாஹ– கண்டூமத்பிரித்யாதி| கண்டைரிதி ஸ்போடைஃ| தத்ருமண்டலமாஹ– கண்ட்வித்யாதி| தத்ருமண்டலமிதி மண்டலரூபதயோத்பாதாத் தத்ருமண்டலமிதி கீர்தநம்| நநு, கதமஸ்ய சரகே க்ஷுத்ரத்வேநாபிதாநஂ, ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டே தத்ரோருக்தத்வாத்; ததா ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டே, ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டே தர்ஶிதம்| உச்யதே– அஸிதா தத்ருரவகாடமூலா ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டம், அஸிதேதரதத்ருஶ்சரகேऽநவகாடமூலா க்ஷுத்ரகுஷ்டஂ, ஸுஶ்ருதே அஸிதேதரதத்ர்வா விஸர்பகுஷ்டேऽந்தர்பாவஃ, விஸர்பணயோகாத்; ததாऽவகாடஂ ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டஂ, ஸித்மபுஷ்பிகா து த்வங்மாத்ரகதா ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டம்; அஸிததத்ரௌ அஸிதஸித்மநோऽவரோத இதி கதாதரஃ| ஜேஜ்ஜடஸ்த்வாஹ– சரகோக்தஂ ஸித்மைவ ஸுஶ்ருதே தத்ருஶப்தாபிஹிதஂ, நாமபேதஃ கேவலஂ பரஂ ந வஸ்துபேதஃ, ஸந்தி ஹ்யர்தாந்தராணி ஸமாநஶப்தாபிஹிதாநீத்யவிரோதஃ| கிந்த்வியமஸாத்வீ வ்யாக்யா, லக்ஷணவைலக்ஷண்யாத்; கிஞ்ச சரகஸுஶ்ருதயோஃ குஷ்டஂ ப்ரதி பஹுப்ரகாரோ விரோதஃ, ததாஹி ஸுஶ்ருதோக்தமருணஂ ந சரகே பட்யதே, மண்டலஂ சரகோக்தஂ ந ஸுஶ்ருதே, க்ஷுத்ரகுஷ்டே சரகோக்தசர்மாக்யாலஸகஶதாருப்ரபதீநி ந ஸுஶ்ருதே, ஸுஶ்ருதோக்தக்ஷுத்ரகுஷ்டாலஸகாதயஶ்ச ந சரகே; தஸ்மாதயஂ ஸமாதிருசிதஃ– குஷ்டாநாமஸங்க்யேயத்வமிதி கேசித் சரகே, கேசித் ஸுஶ்ருதே குஷ்டப்ரகாரா உச்யந்தே| உக்தஂ ஹி சரகே– “குஷ்டஂ ஸப்தவிதம், அஷ்டாதஶவிதம், அஸங்க்யேயஂ வா|” (ச. நி. அ. ௫) இதி| சர்மதலமாஹ– ரக்தமித்யாதி| யத்கலத்யபீதி கலதி விதீர்யதே| ஶதாருமாஹ– ரக்தேத்யாதி| ஶதாருரிதி பஹுவ்ரணயோகாந்விதஂ நாம| விசர்சிகாமாஹ– ஸகண்ட்வித்யாதி| ஸகண்டூஃ பிடகா ஶ்யாவா பஹுஸ்ராவா விசர்சிகேதி அத்ர கபகார்யஂ கண்டூஃ, பஹுஸ்ராவத்வஂ பித்தாத், ஶ்யாவத்வஂ வாதாத்; ஏவஂ ஸர்வத்ர தோஷத்ரயலிங்கமூஹ்யம்| நநு, ஏககுஷ்டமாரப்ய விசர்சிகாபர்யந்தேந த்வாதஶக்ஷுத்ரகுஷ்டாநி பவந்தி, தத் கதமேகாதஶேதி? உச்யதே– விசர்சிகைவ பாதயோர்பவந்தீ விதாரணயோகாத்விபாதிகா பவதி, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| ததா ச போஜஃ– “தோஷாஃ ப்ரதூஷ்ய த்வங்மாஂஸஂ பாணிபாதஸமாஶ்ரிதாஃ| பிடகாஂ ஜநயந்த்யாஶு தாஹகண்டூஸமந்விதாம்|| தால்யதே த்வக் கரா ரூக்ஷா பாண்யோர்ஜ்ஞேயா விசர்சிகா| பாதே விபாதிகா ஜ்ஞேயா ஸ்தாநாந்யத்வாத்விசர்சிகா||” இதி கதாதரஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– ஸைவ ஸ்போடைஸ்தீவ்ரதாஹைரித்யபிதாநேந பாமைவ தீவ்ரதாஹபஹத்ஸ்போடயுக்தா கச்சூஃ, ந ததோ பிந்நேதி||௧௭-௨௨||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதஃ ப்ரபத்யேகாதஶ க்ஷுத்ரகுஷ்டாந்யாஹ– தத்ர சர்மகுஷ்டமாஹ– அஸ்வேதநமித்யாதி| ததேககுஷ்டஂ நாம, அஸ்வேதநஂ ஸ்வேதரஹிதஂ, மஹாவாஸ்து மஹாதிஷ்டாநம்| மத்ஸ்யஶகலோபமமிதி மத்ஸ்யத்வக்கண்டஸதஶம்| சர்மகுஷ்டமாஹ– ஹஸ்திசர்மவத், பஹுலமபத்தலம்| கிட்டிபமாஹ– ஶ்யாவமித்வாதி| தத் கிட்டிபநாம குஷ்டஂ ஸ்மதம்| ஶ்யாவஂ ஶ்யாவவர்ணஂ, கிணகரஸ்பர்ஶமிதி கிணோ வ்ரணஸ்தாநஂ, தத்வத் கரஸ்பர்ஶஂ கர்கஶஂ, பருஷஂ ரூக்ஷஂ, கிட்டிபாக்யஂ குஷ்டம்| வைபாதிகமாஹ– பாணிபாதயோஃ ஸ்புடநஂ விதாரணஂ, வைபாதிகஂ குஷ்டம்| அலஸகுஷ்டமாஹ– கண்டூமத்பிரிதி| கண்டைஃ ஸ்போடைஃ, சிதஂ யுக்தம், அலஸகாக்யஂ குஷ்டம்| தத்ருமண்டலமாஹ– ஸகண்டூராகாஃ கண்டூராகஸஂயுக்தாஃ பிடகா யத்ர தத் ஸகண்டூராகபிடிகஂ, ததா உத்கதமுத்ஸந்நம், ஏவஂவிதஂ மண்டலஂ யத், தத் தத்ருநாம குஷ்டம்| நநு, கதமஸ்யாஶ்சரகே க்ஷுத்ரத்வேநாபிதாநஂ, ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டத்வேநேதி, ததா ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டே, ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டே தர்ஶிதஂ? உச்யதே– அஸிதா தத்ருரவகாடமூலா ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டம், அஸிதேதரதத்வ்ரா விஸர்பகுஷ்டேऽந்தர்பாவஃ, விஸர்பணயோகாத்| ததா ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டே, ஸித்மபுஷ்பிகா து த்வங்மாத்ரகதா ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டமித்யாதி| சர்மதலமாஹ– ரக்தமிதி| தலயதி விதாரயதி, அஸ்பர்ஶஸஹஂ ச வஸ்த்ராதிஸ்பர்ஶநாக்ஷமஂ, தச்சர்மதலநாம| பாமாமாஹ– ஸூக்ஷ்மா இதி| ஏவஂவிதாஃ பிடகாஃ பாமா இத்யுக்தா வைத்யைரித்யர்தஃ| பஹ்வ்யஃ ப்ரபூதாஃ, ஸ்ராவவத்யஃ ஸ்ராவயுக்தாஃ, கண்டூமத்யஃ கண்டூயுக்தாஃ| கச்சுமாஹ– ஸைவேதி| ஸைவ பாமா பாண்யோஃ ஹஸ்தயோஃ| ஸ்பிசோஃ கடிப்ரோதயோஶ்ச கச்சுஃ கத்யதே| தீவ்ரதாஹைஃ தீவ்ரஸந்தாபைஃ, ஸ்போடைரித்யர்தஃ| ஸ்போடமாஹ– ஸ்போடா இதி| ஸுகமம்| ஶதாருமாஹ– ரக்தமிதி| ஶதாருரிதி பஹுவ்ரணயோகாதந்விதஂ நாம| விசர்சிகாமாஹ– ஸகண்டூரிதி| ஸகண்டூஃ பிடகா பவேத்| ஶ்யாவா வர்ணதஃ, பஹுஸ்ராவா பூரிப்ரஸ்ராவா| அத்ர கபகார்யஂ கண்டூஃ, பஹுஸ்ராவத்வஂ பித்தாத், ஶ்யாவத்வஂ வாதாத், ஏவஂ ஸர்வத்ர தோஷத்ரயலிங்கமூஹ்யம்| நந்வேககுஷ்டமாரப்ய விசர்சிகாபர்யந்தேந த்வாத்வஶ குஷ்டாநி பவந்தி, தத் கதமேகாதஶேத்யுச்யதே– விசர்சிகைவ பாதயோர்பவந்தீ விதாரணயோகாத் விபாதிகா கத்யதே, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| ததா ச போஜஃ– “தோஷாஃ ப்ரதூஷ்ய த்வங்மாஂஸஂ பாணிபாதஸமாஶ்ரிதாஃ| பிடகா ஜநயந்த்யாஶு தாஹகண்டூஸமந்விதாம்|| தஹ்யதே த்வக் கரா ரூக்ஷா பாண்யோர்ஜ்ஞேயா விசர்சிகா| பாதே விபாதிகா ஜ்ஞேயா ஸ்தாநாந்யத்வாத்விசர்சிகா||” இதி||௧௭-௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தோஷத்ரயநியதஂ குஷ்டலிங்கமாஹ– கரஂ ஶ்யாவாருணமித்யாதி| ஶ்யாவாருணமிதி ஶ்யாவஂ வா அருணஂ வா பவதி| சரகே குஷ்டமதிகத்ய தோஷவிஶேஷகுஷ்டஜநகஹேதூநாஂ பரஸ்பரஂ ஜ்ஞாப்யஜ்ஞாபகத்வமுக்தஂ; யதா– “குஷ்டவிஶேஷைர்தோஷாஃ தோஷவிஶேஷைஃ புநஃ குஷ்டாநி| ஜ்ஞாயந்தே தே ஹேதுஂ ஹேதுஸ்தாஂஶ்ச ப்ரகாஶயதி||” (ச. சி. அ. ௭) இதி||௨௩-௨௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தோஷத்ரயநியதஂ குஷ்டலிங்கமாஹ– கரமித்யாதி| ஶ்யாவஂ அருணஂ வா பவதி, ஸவேதநஂ வேதநாயுக்தம், ஏதத்வாதகுஷ்டஂ ஜாநீயாத்| பித்தாச்ச ப்ரக்வதிதஂ ஶடிதமிவ| யுக்தஂ ச கபாத் க்லேதி க்லிந்நதாயுக்தஂ, கநஂ நிபிடம்| த்வந்த்வஜே குஷ்டே த்விதோஷலிங்கஂ, ஸாந்நிபாதிகே த்ரிதோஷலிங்கம்||௨௩-௨௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதாநீமுத்தரோத்தரஸப்ததாதுகதகுஷ்டஸ்ய லக்ஷணஂ க்ரமேணாஹ– த்வக்ஸ்தே வைவர்ண்யமித்யாதி| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோऽபிதீயதே, தாதுப்ரஸ்தாவாத்; த்வக்ஶப்தேந ரஸஸ்யாபிதாநஂ தாத்ஸ்த்யாத்; ஜேஜ்ஜடஸ்து த்வசமேவாஹ| பாஹ்யாயாஸ்த்வசஶ்சரகே உதகதரத்வேநோக்தே ரஸக்ரஹணஸ்யாநர்ஹத்வாத்த்விதீயாऽஸக்தராऽத்ரோக்தா, உதகாச்ச ரஸோ பிந்நஃ; ததாஹ்யுக்தம்– “உதகஂ தஶாஞ்ஜலிமிதஂ, ரஸோ நவாஞ்ஜலிமிதஃ|” (ச. ஶா. அ. ௭) இதி| ரஸஂ விஹாய ரக்தாத்யுக்திஶ்ச ப்ராகேவ ரஸஂ க்ரோடீகத்ய திர்யக்ஸிராகதைர்தோஷைஃ குஷ்டஜநநாத், ஸிராஸு ரக்தவ்யவஸ்திதேஶ்சேதி தஸ்யாஶயஃ| ஸாக்ஷாத்ரஸ இத்யநபிதாநாத்பஹத்குஷ்டஂ ரஸகதஂ ந பவதீதி நாஶங்கநீயம்| யதஃ ஸுஶ்ருதேநைவோக்தம்– “தேஷாஂ து மஹத்த்வஂ ஸர்வதாத்வநுஸாரித்வாத்|” (ஸு. நி. அ. ௫) இதி, ஸர்வஶப்தேந ச ரஸஸ்யாபி க்ரஹணம்| போஜேऽப்யுக்தம்– “ப்ரதுஷ்டாஃ ப்ரச்யுதா தோஷா ரஸாஸங்மாஂஸஸஂஶ்ரிதாஃ| குஷ்டாநி ஜநயந்த்யாஶு ஶரீரேஷு ஶரீரிணாம்||” இதி| “த்வக்ஸ்ராவோ ரோமஹர்ஷஶ்ச ஸ்வேதஸ்யாதிப்ரவர்தநம்|” இதி| ஏதத் கேசித் ஶோணிதகதஸ்யைவ லிங்கஂ மந்யந்தே, அந்யே ரஸகதஸ்யேதி| இஹ ரௌக்ஷ்யஂ ஸ்வேதாதிப்ரவத்திர்லோமஹர்ஷஶ்ச குஷ்டாரம்பகதோஷைஃ ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோதுஷ்ட்யா பவதி| யதுக்தம்– “ஸ்வேதவாஹிஷு துஷ்டேஷு பாருஷ்யஂ ரோமஹர்ஷணம்| அதிஸ்வேதநமஸ்வேதஃ பரிதாஹஶ்ச ஜாயதே||” இதி| விபூயக இதி விஶேஷேண பூயயோகித்வம்| கௌண்யஂ கரபங்கஃ| அங்காநாஂ ஸம்பேத இதி அங்காநாஂ பங்கஃ| ப்ராகுக்தாநி ததைவ சேதி ரஸரக்தமாஂஸதாதுகதகுஷ்டலிங்காநீத்யர்தஃ; ஏதச்சைகத்ராபிஹிதமபி க்ரமேண பராபரதாதுதுஷ்டௌ பூர்வபூர்வதாதுதுஷ்டிலிங்கக்யாபநபரஂ, ந்யாயஸ்ய ஸமாநத்வாத்| யதுச்யதே– “ஸமாநேஷ்வர்தேஷ்வேகத்ராபிஹிதோ விதிரந்யத்ராப்யாஸஞ்ஜநீயஃ|” இதி ஶுக்ரகதகுஷ்டலிங்கமாஹ– தம்பத்யோரித்யாதி| குஷ்டஂ ஶுக்ரகதமபத்யேந வ்யஜ்யத இத்யர்தஃ| அத்ர ஶுக்ரதுஷ்டிலக்ஷணப்ரஸ்தாவேந தத்துல்யகார்யா ஸ்த்ரீகதாऽऽர்தவதுஷ்டிரப்யுக்தா| ததபீத்யபிஶப்தாத் பூர்வோக்தாந்யபி ரஸாதிமஜ்ஜாந்தர்கதகுஷ்டலிங்காநி பவந்தி| குஷ்டிதமிதி ஸஞ்ஜாதஂ குஷ்டமஸ்யேதி தாரகாதித்வாதிதச்| அத்ர துஷ்டஂ ஶுக்ரமார்தவஂ வா ஸர்வதா பீஜத்வாநுபகாதாதபத்யஜநகஂ, பரந்து விகதஂ ஜநயதீதி த்ரஷ்டவ்யம்||௨௫-௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீமுத்தரோத்தரஸப்ததாதுகதகுஷ்டலக்ஷணஂ க்ரமேணோச்யதே– த்வகித்யாதி| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோ வாச்யஃ, தாதுப்ரஸ்தாவாத்; த்வக்ஶப்தேந ரஸஸ்யாபிதாநஂ, தாத்ஸ்த்யாத்| பஹத்குஷ்டஂ ரஸகதஂ ந பவதீதி ந ஶங்கநீயஂ, யதஃ ஸுஶ்ருதேநோக்தம்– “தேஷாஂ து மஹத்த்வஂ ஸர்வதாத்வநுஸாரித்வாத்|” இதி| அதஃ ஸர்வஶப்தேந ரஸஸ்யாபி க்ரஹணம்| போஜேऽப்யுக்தம்– “ப்ரதுஷ்டாஃ ப்ரச்யுதா தோஷா ரஸாஸங்மாஂஸஸஂஶ்ரிதாஃ| குஷ்டாநி ஜநயந்த்யாஶு ஶரீரேஷு ஶரீரிணாம்||” இதி| வைவர்ண்யமங்காநாஂ விவர்ணதா| ரௌக்ஷ்யஂ ச ஸ்வேதாதிப்ரவத்திர்லோமஹர்ஷஶ்ச குஷ்டாரம்பகைர்தோஷைஃ ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோதுஷ்ட்யா பவதி| யதுக்தம்– “ஸ்வேதவாஹிஷு துஷ்டேஷு பாருஷ்யஂ ரோமஹர்ஷணம்| அதிஸ்வேதநமஸ்வேதஃ பரிதாஹஶ்ச ஜாயதே||” இதி| ரக்தகதமாஹ– கண்டூரித்யாதி| விபூயக இதி விஶேஷேண பூயயோகித்வம்| மாஂஸகதமாஹ– பாஹுல்யமித்யாதி| பாஹுல்யஂ ஸ்தூலமண்டலதா, ஸ்போடஃ த்வசஃ ஸ்புடநஂ, ஸ்திரத்வமசலத்வம்| மேதோகதமாஹ– கௌண்யமித்யாதி| கௌண்யஂ கரபங்கஃ, கதிக்ஷயோ கமநாஶக்திஃ, அங்காநாஂ ஸம்பேதஃ அங்கபங்கஃ, க்ஷதப்ரஸரணஂ, ப்ராகுக்தாநி ரஸரக்தமாஂஸகதலிங்காநி, ஏதச்சைகத்ராபிஹிதமபி க்ரமேண பராபரதாதுதுஷ்டௌ பூர்வதாதுதுஷ்டிலிங்கக்யாபநபரஂ, ந்யாயஸ்ய ஸமாநத்வாத்| யதுச்யதே– “ஸமாநேஷ்வர்தேஷ்வேகத்ராபிஹிதோ விதிரந்யத்ராப்யாஸஞ்ஜநீயஃ” இதி| அஸ்திமஜ்ஜகதமாஹ– நாஸேத்யாதி| நாஸாயா பங்கோऽவதரணம், அக்ஷிராகோ நேத்ரலௌஹித்யஂ, க்ஷதேஷு கமிஸம்பூதிஃ, ஸ்வரஹாநிஶ்ச| ஶுக்ரகதகுஷ்டலிங்கமாஹ– தம்பத்யோரித்யாதி| தம்பத்யோஃ ஸ்த்ரீபுருஷயோஃ, குஷ்டபாஹுல்யாத் ஶுக்ரார்தவயோர்துஷ்டிஃ, ஶுக்ரகதகுஷ்டமபத்யேந வ்யஜ்யத இத்யர்தஃ| அத்ர ஶுக்ரதுஷ்டிலக்ஷணப்ரஸ்தாவேந ச தத்துல்யகார்யா ஸ்த்ரீகதார்தவதுஷ்டிரப்யுக்தா| ததபீத்யபிஶப்தாத் பூர்வோக்தாந்யபி ரஸாதிமஜ்ஜாந்தர்கதகுஷ்டலிங்காநி பவந்தி, அந்யே குஷ்டிலமிதி படந்தி; தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| தத்ர துஷ்டஂ ஶுக்ரமார்தவஂ வா ஸர்வதா பீஜத்வாநுபகாதாதபத்யஜநகஂ, பரஂ து விகதஂ ஜநயதீதி த்ரஷ்டவ்யம்||௨௫-௩௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாத்யாதிபேதமாஹ– ஸாத்யஂ த்வக்ரக்தமாஂஸஸ்தமித்யாதி| வாதஶ்லேஷ்மாதிகஂ ச யதிதி ஏககுஷ்டகிடிபாதிவர்ஜ்யம்| மஜ்ஜாஸ்திஸஂஶ்ரிதமிதி அத்ர மஜ்ஜாஸ்திப்ரத்யாஸத்த்யா ஶுக்ரகதஸ்யாப்யஸாத்யத்வஂ போத்தவ்யம்| ப்ரபிந்நமிதி விதீர்ணம்| பஞ்சகர்மகுணாதீதமிதி பூர்வரூபக்ரியயா ஸஹ ரஸாதிதாதூநாஂ சதுர்ணாஂ க்ரியாகலாபாஃ பஞ்சகர்மாணி, தேஷாஂ குணா வீர்யாணி, தாந்யதீதோ யஃ ஸ ததா, அஸ்திமஜ்ஜாகத இத்யர்தஃ; தாஶ்ச க்ரியாஃ பூர்வரூபே ஶோதநமுபயதஃ; த்வக்ப்ராப்தே ஶோதநாலேபநாதி, ரக்தப்ராப்தே ஶோதநாலேபநகஷாயபாநஶோணிதாவஸேகாதி, ஏவஂ மாஂஸமேதஸோரபி த்ரஷ்டவ்யமிதி| அதவா பஞ்சகர்மாணி வமநாதீநி, தேஷாஂ குணாஃ பலாநி, தாந்யதீதம்||௩௧-௩௨||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ தாத்வநுக்ரமேऽபி ஸாத்யாதிபேதமாஹ– ஸாத்யமித்யாதி| த்வக்ரக்தமாஂஸஸ்தஂ வாதஶ்லேஷ்மாதிகஂ ச யத்தத் ஸாத்யஂ, வாதஶ்லேஷ்மாதிகஂ ச யதிதி சர்மைககுஷ்டகிடிபஸித்மாலஸவிபாதிகா வாதஶ்லேஷ்மஜாஃ ஸாத்யாஃ, மேதோகதஂ த்வந்த்வஜஂ யாப்யம், அஸ்திமஜ்ஜாஸஂஶ்ரயஂ வர்ஜ்யம்| அத்ர மஜ்ஜாஸ்திப்ரத்யாஸத்த்யா ஶுக்ரஸ்ய தத்கதஸ்யாப்யஸாத்யத்வஂ போத்தவ்யம்| புநஶ்சாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– கமீத்யாதி| ப்ரபிந்நஂ விதீர்ணஂ, ப்ரஸ்ருதாங்கஂ ப்ரஸ்ராவயுக்தஶரீரஂ, ஹதஸ்வரஂ கர்கரஸ்வரஂ, பஞ்சகர்மகுணாதீதஂ பஞ்சகர்மாணி வமநாதீநி தேஷாஂ குணாஃ பலாநி, தாநி நிஷ்பலீகத்ய ஜாதம்||௩௧-௩௨||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குஷ்டேஷு சிகித்ஸார்தஂ ப்ரதாநஂ தோஷமாஹ– வாதேந குஷ்டஂ காபாலமித்யாதி| விசர்ச்யபி கபாத்ததேதி ஶ்லேஷ்மபித்தாத், தேந தத்ருப்ரபதி சர்மதலாந்தஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜமித்யர்தஃ| பூர்வத்ரிகமிதி காபாலோதும்பரமண்டலாக்யம்| அதஃ ஸப்தமஹாகுஷ்டாதந்யத் க்ஷுத்ரகுஷ்டம்||௩௩-௩௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குஷ்டேஷு சிகித்ஸார்தஂ தோஷப்ராதாந்யமாஹ– வாதேநேத்யாதி| ஸுகமம்| அந்யதபி தோஷப்ராதாந்யமாஹ– சர்மேதி| தத்ருஶதாருஷீ த்வே குஷ்டே ந கேவலஂ ஶ்லேஷ்மபித்தாத், யாவத்புண்டரீகஂ ததா விஸ்போடஂ ததா பாமா ததா சர்மதலஂ ஜாயதே, ததேதி ஶ்லேஷ்மபித்தாத்; தேந தத்ருப்ரபதி சர்மதலாந்தஂ ஶ்லேஷ்மபித்தாதிகஸந்நிபாதஜமித்யர்தஃ| ஸர்வைரிதி ஸர்வைஸ்த்ரிபிரேவ ஸமைர்தோஷைஃ காகணஂ நாம குஷ்டமுத்பத்யதே| ஏதாநி அஷ்டாதஶ குஷ்டாநி பவந்தி தேஷாஂ மத்யே பூர்வஂ த்ரிகமிதி காபாலோதும்பரமண்டலாக்யஂ தத்ரு காகணஂ புண்டரீகமக்ஷஜிஹ்வஂ சேதி மஹாகுஷ்டாநி ஸ்யுஃ| அதஃ ஸப்தமஹாகுஷ்டாதந்யத் க்ஷுத்ரகுஷ்டஂ போத்தவ்யம்||௩௩-௩௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்வக்துஷ்டிதுல்யத்வாதத்ரைவ கிலாஸமாஹ– குஷ்டைகஸம்பவமித்யாதி| குஷ்டேந ஸஹ ஏகஂ ஸமாநஂ விருத்தாஶநபாபகர்மாதி ஸம்பவோ நிதாநஂ யஸ்ய தத்ததா, குஷ்டேந ஸஹ ஸமாநசிகித்ஸிதத்வஂ ச போத்தவ்யஂ, “குர்யாச்சாஸ்மை குஷ்டோக்தஂ விதாநம்” இதி வசநாத்| சரகே த்வஸ்ய ஹேதுவிஶேஷோऽபி பட்யதே, யதா– “வசாஂஸ்யதத்யாநி கதக்நபாவோ நிந்தா குரூணாஂ குருதர்ஷணஂ ச| பாபக்ரியா பூர்வகதஂ ச கர்ம ஹேதுஃ கிலாஸஸ்ய விரோதி சாந்நம்||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| கிலாஸமேவ மாஂஸமேதஃஸமாஶ்ரயணயோகத்வாதருணஂ ஶ்வித்ரஂ ச பண்யதே| த்வக்கதமேவ கிலாஸஂ, தஸ்ய லக்ஷணஂ நிர்திஷ்டமபரிஸ்ராவீதி| ஸ்ராவோ ஹி ரக்தாதிதுஷ்ட்யா பவதி, தேநாஸ்ய த்வக்கதத்வேந ஸ்ராவாபாவஃ| உக்தஂ ச– “த்வக்கதஂ ச யதஸ்ராவி தத் கிலாஸஂ ப்ரகீர்திதம்|” இதி| த்ரிதாதூத்பவஸஂஶ்ரயமிதி த்ரிதாதுஸ்த்ரயோ தோஷாஸ்ததா ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி ஸஂஶ்ரயோऽதிஷ்டாநஂ யஸ்ய தத்ததா; அதவா த்ரிதாதுஃ ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி உத்பவாய ஸஂஶ்ரயோ யஸ்ய தத்ததா, தோஷாஸ்து ஸர்வஸாதாரணத்வாத் லப்யந்த ஏவ| நநு, யதி தாதுத்ரயாஶ்ரிதஂ கிலாஸஂ, தத் கதஂ “யதா த்வசமதிக்ரம்ய தத்தாதூநவகாஹதே| ஹித்வா கிலாஸஸஞ்ஜ்ஞாஂ ச குஷ்டஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபேத்ததா||” இதி விஶ்வாமித்ரவசநஂ கிலாஸஸஞ்ஜ்ஞாப்ரதிக்ஷேபகஂ ந விருத்யதே? ததா “த்வக்கதமேவ கிலாஸஂ” (ஸு. நி. அ. ௫) இதி ஸுஶ்ருதேऽவதாரணஂ விருத்தம்? உச்யதே– விஶ்வாமித்ரவசநஸ்ய தாவதயமர்தஃ ப்ரத்யேதவ்யஃ– யதோக்தரக்தாதிகதஸமஸ்தகுஷ்டலக்ஷணஜநகதயா தாதூநவகாஹதே ததா ந தத் கிலாஸஂ, கிஂ தர்ஹி குஷ்டஜநகஹேத்வந்தரபஂஹிததோஷோபப்லவாத் தாதூந் தூஷயேத், ததா ஹேதுலக்ஷ்யலக்ஷணமருணாதிகுஷ்டஂ தத்; அந்யதிதரரக்தாதிகதகுஷ்டலிங்கவ்யதிரிக்தமுத்பாதஸமகாலபாவிரக்ததாம்ராதி-வர்ணதாமாத்ரகாரகஂ ரக்தாதிகததோஷஜந்யஂ கிலாஸமேவ, அந்யதா ரக்தாதிகதகிலாஸலக்ஷணேந சரகோக்தேந விரோதஃ ஸ்யாத்| ஸ யதாஹ– “தோஷே ரக்தாஶ்ரிதே ரக்தஂ, தாம்ரஂ மாஂஸஸமாஶ்ரிதே| ஶ்வேதஂ மேதஃஸ்திதே ஶ்வித்ரஂ, குரு தச்சோத்தரோத்தரம்||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| சரகே ஹி கிலாஸஸ்யைவ தாதுத்ரயஸம்பந்தகதவர்ணேந தாருணாதிஸஞ்ஜ்ஞாந்தரமாத்ரஂ கதஂ, ஸுஶ்ருதேऽபி த்வக்கதமேவேத்யநேந ரக்தாதிதுஷ்ட்யா விஶிஷ்டரக்தாதிகதமஹாகுஷ்டலிங்கரஹிதத்வஂ, ததா க்ஷுத்ரகுஷ்டவத்யுகபத்ரக்தலஸீகாத்வங்மாஂஸஸந்தூஷகத்வவிரஹஃ க்யாப்யதே; அதவா ஏவகாரோऽயோகவ்யவச்சேதே, யதா– நீலஂ ஸரோஜஂ பவத்யேவேதி| உக்தப்ரகாரேண தாதுத்ரயமாத்ரகதத்வேநைகதோஷஜத்வேந சாஸ்ய குஷ்டாத்பேதஃ; “ஶ்வித்ரஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபேத்ததா” இதி ஜேஜ்ஜடபாடே து ஶ்வித்ரஸஞ்ஜ்ஞாமாத்ரவ்யவஹாரஃ கிலாஸஸ்ய, ந புநரர்தபேதஃ கஶ்சிதிதி| பாலுகிநா து தாதுபேதேந கிலாஸஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரஂ தர்ஶிதம்– “வாருணஂ தத்து விஜ்ஞேயஂ மாஂஸதாதுஸமாஶ்ரயம்| மேதஃஶ்ரிதஂ பவேச்ச்வித்ரஂ, தாருணஂ ரக்தஸஂஶ்ரயம்||” இதி| ததா சரகேऽபி– “தாருணஂ வாருணஂ ஶ்வித்ரஂ கிலாஸஂ நாமபிஸ்த்ரிபிஃ|” (ச. சி. அ. ௭) இதி| தேநேஹாபி ததா போத்தவ்யம்| க்ரமாத்ரக்தமாஂஸமேதஃஸு சாதிஶேத்வர்ணேநைவேதகுபயமிதி ஈதஶமேவ வர்ணேநாருணஂ தாம்ரஂ ஶ்வேதஂ ச கிலாஸஂ ரக்தமாஂஸமேதஃஸு யதாக்ரமேணாதிஶேத்| உபயமிதி வ்ரணஜஂ தோஷஜஂ ச தச்ச்வித்ரஂ பவதி, ததாச போஜஃ– “ஶ்வித்ரஂ து த்விவிதஂ வித்யாத்தோஷஜஂ வ்ரணஜஂ ததா| தத்ர மித்யோபசாராத்தி வ்ரணஸ்ய வ்ரணஜஂ ஸ்மதம்|| தோஷஜஂ ச த்விதா ப்ரோக்தமாத்மஜஂ பரஜஂ ததா| பரஸஂஸ்காரஸஂஸ்பர்ஶாத்யத்தத் பரஜமுச்யதே| ததாத்மஜஂ விஜாநீயாத்யத்தேஹேஷ்வநிலாதிஜம்||” இதி| ரக்தாதிதாதுத்ரயகதஸ்ய ச கிலாஸஸ்ய தூஷ்யப்ரபாவாத்யஸ்ய கஸ்யாபி தோஷஸ்ய ஸம்பந்தநியதா ஏவாருணாதயோ வர்ணா போத்தவ்யாஃ, யதி து தத்ர தோஷநியதோ வர்ணஃ கல்ப்யதே ததா வர்ணாதிதேஶோ வ்யர்தஃ ஸ்யாத், வாதாத்ரூக்ஷாருணமித்யாதிநைவ ஸித்தத்வாத்| யத்யேவஂ தோஷேணாத்ர வர்ணாபிதாநஂ விபலஂ, நிர்விஷயத்வாத்; நைவஂ, த்வங்மாத்ரகதே கிலாஸே தோஷவர்ணஸ்ய சரிதார்தத்வாத்| ஹந்த தர்ஹி கதஂ ரக்தாதிகதத்வமஸ்ய நிஶ்சேதவ்யஂ? த்வக்கதே ஸ்வபாவேநாருணாதிவர்ணஸ்ய ஸத்பாவேந ஸந்திக்தத்வாத்| உச்யதே– க்ரமேணாருணாதிவர்ணோத்பாதாத்ரக்தாதிகதத்வஂ நிஶ்சேதவ்யம், உத்பத்திமாத்ரே த்வருணாதியோகாத்த்வக்கதத்வமிதி||௩௭-௩௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்வக்துஷ்டிதுல்யத்வாதத்ரைவ கிலாஸமாஹ– குஷ்டைகஸம்பவமிதி| குஷ்டேந ஸஹ ஏகஃ ஸமாநஃ விருத்தாஶநபாபகர்மாதி ஸம்பவோ நிதாநஂ யஸ்ய தத்ததா, குஷ்டதுல்யநிதாநமித்யர்தஃ| குஷ்டேந ஸஹ ஸமாநசிகித்ஸிதத்வஂ ச போத்தவ்யம்| “குர்யாச்சாஸ்மை குஷ்டதுஷ்டஂ விதாநம்|” இதி வசநாத்| சரகே த்வஸ்ய ஹேதுவிஶேஷோऽபி பட்யதே| யதா– “வசாஂஸ்யதத்யாநி கதக்நபாவோ நிந்தா குரூணாஂ குருதர்ஷணஂ ச| பாபக்ரியா பூர்வகதஂ ச கர்ம ஹேதுஃ கிலாஸஸ்ய விரோதி சாந்நம்||” இதி| கிலாஸமேவ மாஂஸமேதஃஸமாஶ்ரயேண யோகித்வாத்தாருணஂ ஶ்வித்ரமிதி பண்யதே| த்வக்கதமேவ கிலாஸஂ, தஸ்ய லக்ஷணஂ நிர்திஷ்டம்– அபரிஸ்ராவீதி| ஸ்ராவோ ஹி ரக்தாதிதுஷ்ட்யா பவதி, தேநாஸ்ய த்வக்கதத்வேந ஸ்ராவாபாவஃ| உக்தஞ்ச– “த்வக்கதஂ து யதஸ்ராவி தத்கிலாஸஂ ப்ரகீர்திதம்|” இதி| த்ரிதாதூத்பவஸஂஶ்ரயமிதி த்ரிதாதுஶப்தேந பதக்தோஷாஃ, த்ரிதாதுஃ ஸஂஶ்ரயோ யஸ்ய தத்ததா, அதவா த்ரிதாதுஃ ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி, தேந வாதாதிநா பதகுத்பவ உத்பாதஸ்ததா ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி ஸஂஶ்ரயோऽதிஷ்டாநஂ யஸ்ய தத்ததா| வாதாதிநா தாதுஸஂஶ்ரயபேதேந வர்ணபேதமாஹ– வாதாதித்யாதி| வாதாத் ஶ்வித்ரஂ ரூக்ஷஂ ஸ்பர்ஶதஃ, அருணஂ ரக்தஂ வர்ணதஃ| பித்தாதித்யாதி| பித்தாத் ஶ்வித்ரஂ கமலபத்ரவத் பத்மதலமிவ தாம்ரஂ வர்ணேந பவேத்| ததா ஸதாஹஂ தாஹயுக்தம்| ரோமவித்வஂஸி ரோமகாதி| கபாதிதி கபாத் ஶ்வித்ரஂ ஶ்வேதஂ ஶுக்லஂ, கநஂ ஸாந்த்ரஂ, ததா குரு அங்கேநாநுபூயதே, ததா ஸஹ கண்ட்வா வர்ததே இதி ஸகண்டு கண்டுயுக்தம்| க்ரமாத்ரக்தமாஂஸமேதஸ்ஸு சாதிஶேத் வர்ணேநைவேதகுபயமிதி ஈதஶமேவ வர்ணேநாருணதாம்ரஶ்வேதேந கிலாஸஂ ரக்தமாஂஸமேதஸ்ஸு யதாக்ரமேணாதிஶேத்| உபயமிதி வ்ரணஜஂ தோஷஜமிதி தத் ஶ்வித்ரஂ பவதி| ததா ச போஜஃ– “ஶ்வித்ரஂ தத்த்விவிதஂ வித்யாத்தோஷஜஂ வ்ரணஜஂ ததா| தத்ர மித்யோபசாராத்தி வ்ரணஸ்ய வ்ரணஜஂ ஸ்மதம்|| தோஷஜஂ த்விவிதஂ ப்ரோக்தமாத்மஜஂ பரஜஂ ததா| பரஸஂஸ்காரஸஂஸ்பர்ஶாத்யத்தத்பரஜமுச்யதே|| ததாத்மஜஂ விஜாநீயாத்யத்தேஹேஷ்வநிலாதிஜம்|” இதி||௩௭-௩௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்ய ஸாத்யத்வமஸாத்யத்வஂ சாஹ– அஶுக்லேத்யாதி| அஶுக்லரோம கஷ்ணரோம, அபஹுலஂ தநு, அஸஂஶ்லிஷ்டஂ பரஸ்பரமஸஂயுக்தம், அநக்நிதக்தஜஂ அக்நிதக்தஜஂ யந்ந பவதி, ஏதத் ஸாத்யம்| அதோऽந்யதா அதோऽந்யதோக்தஸர்வப்ரகாரமஸாத்யஂ, சரகேऽப்யேவஂவிதஸ்யாஸாத்யத்வமுக்தம்| யதா– “யச்சுக்லரோம பஹுலஂ யத் ஸஂலக்நஂ பரஸ்பரம்| யச்ச வர்ஷகணோபேதஂ தச்ச்வித்ரஂ நைவ ஸித்யதி||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| குஹ்யபாணிதலௌஷ்டேஷ்விதி தலமத்ர பாததலஂ ஸுஶ்ருதே ‘அந்தே ஜாதம்’ இதி ஸாமாந்யேந நிர்தேஶாத்||௪௦-௪௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸாத்யாऽஸாத்யத்வமாஹ– அஶுக்லேத்யாதி| அஶுக்லரோம யாவந்ந ரோமாணி ஶுக்லாநி பவந்தி, அபஹுலஂ தநு, அஸஂஶ்லிஷ்டஂ மிதஃ பரஸ்பரமஸஂயுக்தம், அக்நிதக்தஜஂ யந்ந பவதி; ஏதத்ஸாத்யம்| அதோऽந்யதா உக்தப்ரகாரவிபரீதமஸாத்யம்| யதுக்தஂ சரகே– “யத் ஶுக்லரோம பஹுலஂ யத்ஸஂலக்நஂ பரஸ்பரம்| யச்ச வர்ஷகணோபேதஂ தச்ச்வித்ரஂ நைவ ஸித்த்யதி||” இதி| அஸாத்யமாஹ– குஹ்யேத்யாதி| ஏஷு ஸ்தாநேஷ்வநவமபி த்யாஜ்யம்| குஹ்யஂ லிங்கஂ, தலமத்ர பாததலம்||௪௦-௪௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குஷ்டஸ்ய ஸஂஸர்கஜப்ரஸங்கேந ஸர்வாநேவ ஸஂஸர்கஜாந் ரோகாநாஹ– ப்ரஸங்காதித்யாதி| ப்ரஸங்கோ மைதுநம், அதவா ப்ரஸங்கஃ ஸாதத்யஂ; தேந கதாத் காத்ரஸஂஸ்பர்ஶாதேஃ| ஔபஸர்கிகரோகா இதி ஔபஸர்கிகாஃ பாபரோகாதயோ பூதோபஸர்கஜாஶ்ச| ஸங்க்ராமந்தி ஆவிஶந்தி| ரோகஸங்க்ராந்திஶ்ச குஷ்டிப்ரபதிபாபிஜநஸஂஸர்கேண பாபஸங்க்ராந்தேர்விகாரப்ரபாவாத்வா போத்தவ்யா||௪௨-௪௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குஷ்டஸ்ய ஸஂஸர்கஜத்வப்ரஸங்கேநைவ ஸஂஸர்கஜாந் ரோகாநாஹ– ப்ரஸங்காதித்யாதி| ப்ரஸங்கோ மைதுநம், அதவா ப்ரஸங்கோ நைரந்தர்யஂ, தேந கதாத் காத்ரஸ்பர்ஶாதேஃ| ஔபஸர்கிகரோகாதயோ பூதோபஸர்கஜா ரோகாஃ| ஸங்க்ராமந்தி ஆவிஶந்தி| ரோகஸங்க்ராந்திஶ்ச குஷ்டிப்ரபதிபாபிஜநஸஂஸர்கேண பாபஸங்க்ராந்தேர்விகாரப்ரபாவாத்வா போத்தவ்யா||௪௨-௪௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ குஷ்டநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யப்ரணீதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ குஷ்டநிதாநம்||௪௯||