Adhikarana కర్ణశూలస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౧) · Śloka ౧
అథ కర్ణరోగనిదానం |
సమీరణః శ్రోత్రగతోऽన్యథాచరన్ సమంతతః శూలమతీవ కర్ణయోః |
కరోతి దోషైశ్చ యథాస్వమావృతః స కర్ణశూలః కథితో దురాచరః ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 20) |
View original
अथ कर्णरोगनिदानम् |
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः |
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ముఖరోగే జిహ్వాశ్రయరోగోऽభిహితః, జిహ్వా చేంద్రియాధిష్ఠానం, అత ఇంద్రియాధిష్ఠానదుష్టిసామ్యాత్ కర్ణరోగనిదానముచ్యతే; కర్ణశబ్దేన చ కర్ణశష్కుల్యవచ్ఛిన్నమదృష్టోపగృహీతం శ్రోత్రముచ్యతే, తత్ర యద్యప్యేకదేశగతో రోగస్తథాऽప్యవయవేऽపి సముదాయోపచారతః కర్ణవ్యపదేశః| తత్ర కర్ణశూలం కష్టత్వాత్ ప్రాగాహ– సమీరణ ఇత్యాది| అత్రానయైవ సంప్రాప్త్యాऽర్థతో నిదానసంచయాద్యాక్షిప్తం; యతో నిదానాత్ సంచయః, సంచయాత్ ప్రకోపః, ప్రకోపాత్ ప్రసరః, ప్రసరాత్ స్థానసంశ్రయః, తతో వ్యక్తిః, తతో భేద ఇతి| కర్ణశూలస్య చ కష్టత్వం మూర్ఛాద్యుపద్రవయోగాత్| యదాహ విదేహః– “మూర్ఛా దాహో జ్వరః కాసో హృల్లాసో వమథుస్తథా| ఉపద్రవాః కర్ణశూలే భవంత్యేతే మరిష్యతః||” ఇతి| అన్యథాచరన్నితి ప్రతిలోమం చరన్| దోషైరితి కఫపిత్తరక్తైః; రక్తేऽపి రుజాకర్తృత్వాత్ సామాన్యేన దోషవ్యపదేశః| యథాస్వమావృత ఇతి స్వనిదానకుపితదోషైర్యథాస్వీయలక్షణైరావృతో న తు కోపితైర్వాయునా; “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్” ఇతి న్యాయాత్; యతః స్వతంత్రకుపితా దోషాః సంసర్గభాజో భవంతి, పరతంత్రకుపితాస్త్వనుబంధరూపా భవంతి; అథవా యథాస్వమితి శూలవిశేషణం, యథాస్వీయమిత్యర్థః| దురాచార ఇతి దుఃఖేనాచర్యతే ఇతి దురాచరః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ముఖరోగే జిహ్వాశ్రయా రోగా అభిహితాః, జిహ్వా చేంద్రియాధిష్ఠానం, అత ఇంద్రియాధిష్ఠానదుష్టిసామ్యాత్కర్ణరోగనిదానముచ్యతే| కర్ణశబ్దేన కర్ణశష్కుల్యవచ్ఛిన్నమదృష్టోపగృహీతం శ్రోత్రముచ్యతే| అత్ర యద్యప్యేకదేశే రోగః, తథాऽప్యవయవేऽపి సముదాయోపచారాత్కర్ణరోగవ్యపదేశః| అత్ర కర్ణశూలం కష్టసాధ్యత్వాత్ప్రాగాహ– సమీరణ ఇత్యాది| అత్రానయైవ సంప్రాప్త్యాऽర్థతో నిదానసంచయాద్యాక్షిప్తం బోద్ధవ్యం| యతో నిదానాత్ సంచయః, సంచయాత్ ప్రకోపః, ప్రకోపాత్ప్రసరః, ప్రసరాత్ స్థానసంశ్రయః, తతో వ్యక్తిః, తతో భేద ఇతి| కర్ణశూలస్య చ కష్టత్వం మూర్ఛాద్యుపద్రవయోగాత్| యదాహ విదేహః– “మూర్ఛా దాహో జ్వరః కాసః కుత్సాऽన్నే వమథుః సతృట్| ఉపద్రవాః కర్ణశూలే భవంత్యేతే మరిష్యతః||” ఇతి| శ్రోత్రగతః శ్రోత్రం శష్కులీపరిచ్ఛిన్నమాకాశః, సమీరణో వాయుః, శ్రోత్రగతః శ్రోత్రప్రాప్తః, అన్యథా చరన్నితి ప్రతిలోమం చరన్ విమార్గగ ఇతి వా; చరన్ సమంతతః కర్ణయోరతీవ శూలం కరోతీతి సంబంధనీయం| కథంభూతో వాయుః? దోషైరితి పిత్తకఫరక్తైః, రక్తేऽపి రుజాదికర్తృత్వేన దోషసామ్యాద్దోషవ్యపదేశః| యథాస్వమావృత ఇతి యథాస్వమత్ర స్వస్య దోషస్యానతిక్రమేణ యథాస్వం, తేన స్వనిదానకుపితైర్దోషైర్యథాత్మీయలక్షణావృతో న తు కుపితేన వాయునా కోపితైః, అథ వా యథాస్వమితి శూలవిశేషణం, యథాత్మీయమిత్యర్థః| స తథావిధో రోగః కర్ణశూలః కథితః| కింవిశిష్టః? దురాసదో దుర్వారః, ‘దురాచరః’ ఇతి పాఠే దుఃఖేన చర్యతే ఉపచర్యత ఇతి దురాచరః||1||
Adhikarana కర్ణనాద-బాధిర్యలక్షణం (౨-౩) · Śloka ౩
కర్ణస్రోతః స్థితే వాతే శృణోతి వివిధాన్ స్వరాన్ |
భేరీమృదంగశంఖానాం కర్ణనాదః స ఉచ్యతే ||2||
యదా శబ్దవహం వాయుః స్రోత ఆవృత్య తిష్ఠతి |
శుద్ధః శ్లేష్మాన్వితో వాऽపి బాధిర్యం తేన జాయతే ||3||
View original
कर्णस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् |
भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते ||२||
यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణనాదమాహ– కర్ణస్రోతఃస్థిత ఇత్యాది| యదా కర్ణస్రోతసి వివిధప్రకారేణావస్థితో వాయుర్భవతి తదా తస్య వివిధాభిహననాదుక్తవివిధశబ్దశ్రవణం, భేరీమృదంగశంఖానామిత్యుపలక్షణం, తేన భృంగారాదిశబ్దశ్రవణం చ భవతి| యదుక్తం విదేహే– “శిరోగతో యదా వాయుః శ్రోత్రయోః ప్రతిపద్యతే| తదా తు వివిధాన్ శబ్దాన్ సమీరయతి కర్ణయోః|| భృంగారక్రౌంచనాదం వా మండూకకాకయోస్తథా| తంత్రీమృదంగశబ్దం వా సామతూర్యస్వనం తథా|| గీతాధ్యయనవంశానాం నిర్ఘోషం క్ష్వేడనం తథా| అపామివ పతంతీనాం శకటస్యేవ గచ్ఛతః|| శ్వసతామివ సర్పాణాం సదృశః శ్రూయతే స్వనః|” ఇతి||2-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణనాదమాహ– కర్ణేత్యాది| భేరీమృదంగశంఖానామిత్యుపలక్షణం, తేన భృంగారాదిశబ్దగ్రహణం చ భవతి| యదుక్తం విదేహే– “శిరోగతో యదా వాయుః శ్రోత్రయోః ప్రతిపద్యతే| తదా తు వివిధాంఛబ్దాన్సమీరయతి కర్ణయోః|| భృంగారక్రౌంచనాదం వా మండూకకాకయోస్తథా| తంత్రీమృదంగశబ్దం వా సామతూర్యస్వనం తథా|| గీతాధ్యయనవంశానాం నిర్ఘోషం క్ష్వేడనం తథా| అపామివ పతంతీనాం శకటస్యేవ గచ్ఛతః|| శ్వసతామివ సర్పాణాం సదృశః శ్రూయతే స్వనః|” ఇతి| ప్రణాదస్యాపీడాకరత్వేऽపి రోగాఖ్యా, తిలకాలకవన్మనోదుఃఖజనకత్వాత్| బాధిర్యమాహ– యదేత్యాది| శబ్దవహం స్రోతః కర్ణశష్కులీపరిచ్ఛిన్నమాకాశం, తద్గతవాతజనితమత్ర బాధిర్యం, అపిశబ్దాద్రక్తపిత్తావరణయోరుపగ్రహ ఇతి||2-3||
Adhikarana కర్ణక్ష్వేడలక్షణం (౪) · Śloka ౪
వాయుః పిత్తాదిభిర్యుక్తో వేణుఘోషోపమం స్వనం |
కరోతి కర్ణయోః క్ష్వేడం కర్ణక్ష్వేడః స ఉచ్యతే ||4||
View original
वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम् |
करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते ||४||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణక్ష్వేడమాహ– వాయురిత్యాది| క్ష్వేడమేవ వ్యాకరోతి– వేణుఘోషోపమం స్వనమితి| నను, కర్ణనాదాత్ కథమస్య భేదః? ఉచ్యతే– కర్ణనాదే కేవలానిలజే నానాశబ్దాన్ శృణోతి, అత్ర తు వేణుశబ్దమేవ నియమేన; తథాऽయం పిత్తాదిసంసృష్టవాతజన్య ఇతి| తథాహ విదేహః– “మారుతః కఫపిత్తాభ్యాం సంసృష్టః శోణితేన చ| కర్ణక్ష్వేడం సంజనయేత్ క్ష్వేడనం వేణుఘోషవత్||” ఇతి||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణక్ష్వేడమాహ– వాయురిత్యాది| నను? కర్ణనాదకర్ణక్ష్వేడయోః కో భేదః? ఉచ్యతే– కర్ణనాదే కేవలానిలజే నానాశబ్దాన్ శృణోతి, అత్ర తు వేణుశబ్దమేవ నియమేన, తథాऽయం పిత్తాదిసంసృష్టవాతజన్యః| తథాచ విదేహః– “మారుతః కఫపిత్తాభ్యాం సంసృష్టః శోణితేన చ| కర్ణక్ష్వేడం సంజనయేత్క్ష్వేడనం వేణుఘోషవత్||” ఇతి||4||
Adhikarana కర్ణస్రావలక్షణం (౫) · Śloka ౫
శిరోऽభిఘాతాదథవా నిమజ్జతో జలే ప్రపాకాదథవాऽపి విద్రధేః |
స్రవేద్ధి పూయం శ్రవణోऽనిలార్దితః స కర్ణసంస్రావ ఇతి ప్రకీర్తితః ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 20) |
View original
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः |
स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణస్రావమాహ– శిరోऽభిఘాతాదిత్యాది| స్రవేద్ధి పూయమిత్యుపలక్షణం, తేన రక్తజలే చ స్రవత ఇతి మంతవ్యం, శిరోऽభిఘాతజలమజ్జనమాత్రేణ పూయస్యాసంభవాత్; అథవా ప్రపాకాదితి సర్వత్ర సంబధ్యతే; తర్హి న పాకాత్ పృథక్ స్రావ ఉక్తః, సర్వత్ర పాకస్యావిశిష్టత్వాదితి కార్తికః| నను, పాకాత్ విద్రధేః స్రావసంభవోऽస్తు, విద్రధౌ తు వాతేతరదోషస్యాపి సంభవాత్ కథమనిలార్దిత ఇత్యుక్తం? ఉచ్యతే– అతిస్రావేణాత్రానిలకోపాదనిలార్దితత్వం బోద్ధవ్యం||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణస్రావమాహ– శిరోऽభిఘాతాదిత్యాది| అత్ర పూయమిత్యుపలక్షణం, తేన రక్తజలే చ స్రవత ఇతి మంతవ్యం| అత్ర ప్రపాకాదితి సర్వత్ర సంబధ్యతే, తర్హి న పాకాత్పృథక్ స్రావ ఉక్తః స్యాత్, సర్వత్ర పాకస్యావిశిష్టత్వాదితి కార్తికః| నను, పాకాద్విద్రధేః స్రావసంభవోऽస్తు, విద్రధౌ తు వాతేతరదోషస్యాపి సద్భావాత్తత్కథమనిలార్దిత ఇత్యుక్తం? ఉచ్యతే, అతిస్రావేణాత్రానిలకోపాదనిలార్దితత్వం బోద్ధవ్యం| శిరోऽభిఘాతాత్, అథవా జలే నిమజ్జతః, అథవా విద్రధేః కర్ణవిద్రధేః ప్రపాకాదనిలార్దితః శ్రవణః పూయం స్రవేత్, స కర్ణసంస్రావాఖ్యో రోగ ఉక్తః||5||
Adhikarana కర్ణగూథక-కర్ణప్రతినాహలక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭
మారుతః కఫసంయుక్తః కర్ణకండూం కరోతి చ |
పిత్తోష్మశోషితః శ్లేష్మా కురుతే కర్ణగూథకం ||6||
స కర్ణగూథో ద్రవతాం గతో యదా విలాయితో ఘ్రాణముఖం ప్రపద్యతే |
తదా స కర్ణప్రతినాహసంజ్ఞితో భవేద్వికారః శిరసోऽర్ధభేదకృత్ ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 20) |
View original
मारुतः कफसंयुक्तः कर्णकण्डूं करोति च |
पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम् ||६||
स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते |
तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽर्धभेदकृत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణప్రతినాహమాహ– స కర్ణగూథో ద్రవతామిత్యాది| విలాయిత ఇతి స్నేహస్వేదాభ్యాం విలీనీకృతః సన్| ఘ్రాణముఖమితి ద్వంద్వత్వాదేకవద్భావః, తేన ఘ్రాణం చ ముఖం చ ప్రతిపద్యతే ఇత్యర్థః| అన్యే ‘ఘ్రాణముఖాత్’ ఇతి పఠంతి, తదా ఘ్రాణముఖాత్ నాసాసకాశాత్ ప్రతిపద్యతే గచ్ఛతీత్యర్థః| అయం కఫజో వికారః; అథవా కర్ణగూథశోషే మారుతపిత్తవ్యాపారాత్త్రయాణామపి సంబంధోऽస్తి, తేన సన్నిపాతజోऽయం; తథాచ విదేహః– “కఫాద్వా మారుతాద్వాऽపి సన్నిపాతేన వా పునః|” ఇతి| శిరసోऽర్ధభేదకృదితి అర్ధావభేదశిరోరోగకృత్||6-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణకండూమాహ– మారుత ఇత్యాది| సుగమం| కర్ణగూథమాహ– పిత్తేత్యాది| సుగమం| కర్ణప్రతినాహమాహ– స ఇత్యాది| యదా స కర్ణగూథో విలాయిత ఇతి స్నేహస్వేదాభ్యాం విలీనీకృతో ద్రవతాం గతః సన్| ఘ్రాణముఖమితి ద్వంద్వైకవద్భావః, తేన ఘ్రాణం ముఖం చ ప్రతిపద్యత ఇత్యర్థః| అన్యే ‘ఘ్రాణముఖాద్’ ఇతి పఠంతి, తదా ఘ్రాణముఖాత్సకాశాత్ప్రతిపద్యతే గచ్ఛతీత్యర్థః| తదా స కర్ణప్రతినాహసంజ్ఞితో వికారో భవేత్| అయం కఫజో వికారః; అథవా కర్ణగూథశోథే మారుతపిత్తవ్యాఖ్యాపారాత్తయోరప్యత్ర సంబంధోऽస్తి, తేన సన్నిపాతజోऽయం| తథాహి విదేహః– “కఫాద్వా మారుతాద్వాऽపి సహ పిత్తేన వా పునః|” ఇతి| శిరసోऽర్ధభేదకృదితి అర్ధావభేదశిరోరోగకృత్||6-7||
Adhikarana క్రిమికర్ణకలక్షణం (౮) · Śloka ౮
యదా తు మూర్ఛంత్యథవాऽపి జంతవః సృజంత్యపత్యాన్యథవాऽపి మక్షికాః |
తద్వ్యంజనత్వాచ్ఛ్రవణో నిరుచ్యతే భిషగ్భిరాద్యైః క్రిమికర్ణకో గదః ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 20) |
View original
यदा तु मूर्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः |
तद्व्यञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः क्रिमिकर्णको गदः ||८||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్రిమికర్ణకమాహ– యదా తు మూర్ఛంతీత్యాది| మూర్ఛంతి ఉచ్ఛ్రితా భవంతి| జంతవః క్రిమయః| క్రిమిమూర్ఛనం చ మాంసశోణితకోథే సతి జ్ఞేయం, తదంతరేణ క్రిమీణామసంభవాత్| అపత్యానీతి డింభకాన్| తద్వ్యంజనత్వాదితి క్రిమిలక్షణత్వాత్| శ్రవణో నిరుచ్యతే ఇతి క్రిమికర్ణకో గద ఇతి ఆశ్రయాశ్రితయోరభేదోపచారాచ్ఛ్రవణః క్రిమికర్ణకో గదో భణ్యతే| శ్రవణశబ్దః పుంలింగోऽప్యస్తీత్యస్మాదేవ నిర్దేశాత్ ప్రతీయతే| అయం వికారస్త్రిదోషజో మంతవ్యః| తథా చ నిమిః– “శ్లేష్మపిత్తజలోన్మిశ్రే కోథే శోణితమాంసజే| మూర్ఛంతి జంతవస్తత్ర కృష్ణాస్తామ్రాః సితారుణాః|| భక్షయంతీవ తే కర్ణం కుర్వంతో వివిధా రుజః| క్రిమికర్ణం తు తం విద్యాత్ సన్నిపాతప్రకోపజం||” ఇతి||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కృమికర్ణకమాహ– యదేత్యాది| మూర్ఛంతి ఉచ్ఛ్రితా భవంతి, జంతవః కృమయః, కృమిమూర్ఛనం చ మాంసశోణితకోథే సతి జ్ఞేయం, తమంతరేణ కృమీణామసంభవాత్| అపత్యాని డింభకాన్ సూక్ష్మకృమీనితి యావత్| మక్షికా మమ్మణాఖ్యా నీలవర్ణాః| ఆద్యైర్గ్భిషభిర్విదేహాదిభిః, తద్వ్యంజనత్వాదితి కృమిలక్షణత్వాత్, ఆశ్రయాశ్రితయోరభేదోపచారాత్ శ్రవణః కృమికర్ణకో గదో భణ్యతే| శ్రవణశబ్దః పుంల్లింగోऽప్యస్తీత్యస్మాదేవ నిర్దేశాత్ప్రతీయతే| అయం వికారస్త్రిదోషజో మంతవ్యః| తథాచ నిమిః– “శ్లేష్మపిత్తజలోన్మిశ్రే కోథే శోణితమాంసజే| జాయంతే జంతవస్తత్ర కృష్ణాస్తామ్రాః సితారుణాః|| భక్షయంతీవ తే కర్ణం కుర్వంతో వివిధా రుజః| కృమికర్ణం తు తం విద్యాత్సన్నిపాతప్రకోపజం||” ఇతి||8||
Adhikarana కర్ణప్రవిష్టపతంగకీటాదిలక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
పతంగాః శతపద్యశ్చ కర్ణస్రోతః ప్రవిశ్య హి |
అరతిం వ్యాకులత్వం చ భృశం కుర్వంతి వేదనాం ||9||
కర్ణో నిస్తుద్యతే తస్య తథా ఫరఫరాయతే |
కీటే చరతి రుక్ తీవ్రా నిష్పందే మందవేదనా ||10||
View original
पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि |
अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ||९||
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते |
कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ||१०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణప్రవిష్టపతంగకీటాదిలింగమాహ– పతంగా ఇత్యాది| శతపద్య ఇతి కారండికాః| నిష్పందే ఇతి స్థిరే||9-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణప్రవిష్టకీటపతంగాదిలింగమాహ– పతంగా ఇత్యాది| శతపద్యః కారండికాః| నిస్తుద్యతే ప్రాజనేనేవ| అన్యత్ సుగమం||9-10||
Adhikarana కర్ణవిద్రధిలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
క్షతాభిఘాతప్రభవస్తు విద్రధిర్భవేత్తథా దోషకృతోऽపరః పునః |
సరక్తపీతారుణమస్రమాస్రవేత్ ప్రతోదధూమాయనదాహచోషవాన్ ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 20) |
View original
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः |
सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||११||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణవిద్రధిమాహ– క్షతాభిఘాతప్రభవస్త్విత్యాది| క్షతప్రభవోऽభిఘాతప్రభవశ్చ, క్షతాభిఘాతప్రభవయోరాగంతుకత్వాదేకత్వం, ఏవం వాతాదిజస్యాపి దోషజత్వాదేకత్వం| సరక్తపీతారుణమస్రమాస్రవేదితి అస్రమాస్రావం, సరక్తపీతారుణవర్ణత్వం చాస్రావస్య వాతపిత్తకఫసంభవాత్||11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణవిద్రధిమాహ– క్షతేత్యాది| క్షతప్రభవశ్చాభిఘాతప్రభవశ్చ, క్షతాభిఘాతప్రభవయోరాగంతుకత్వాదైక్యం| ఏవం వాతాదిజస్యాపి దోషజత్వాదేకత్వం| క్షతవిద్రధేర్లక్షణమాహ– సేత్యాది| అస్రం ఆస్రావం, రక్తపీతారుణవర్ణత్వం చాస్రావస్య వాతపిత్తరక్తసంభవత్వాత్| ధూమాయనం ధూమోద్వమనమివ వేదనావిశేషః, చోష ఆచూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః| దోషవిద్రధేర్లక్షణం తైరేవ జ్ఞాతవ్యం||11||
Adhikarana కర్ణపాకలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
కర్ణపాకస్తు పిత్తేన కోథవిక్లేదకృద్భవేత్ |
కర్ణవిద్రధిపాకాద్వా జాయతే చాంబుపూరణాత్ ||12||
View original
कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत् |
कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात् ||१२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణపాకలక్షణమాహ– కర్ణపాక ఇత్యాది| కోథవిక్లేదకృదితి కోథః పూతిభావః, విక్లేద ఆర్ద్రతా| నను, కర్ణగూథలక్షణే పిత్తేన శోషణముక్తం, తత్కథమార్ద్రతా? నైవం, ఏవంవికారజనకకర్మసహకారిణా ద్రవాంశోద్రిక్తేన పిత్తేనార్ద్రతా, తత్ర త్వేతద్విపరీతత్వేన శోషః||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణపాకలక్షణమాహ– కర్ణేత్యాది| కోథవిక్లేదకృదితి కోథః పూతిభావః, విక్లేద ఆర్ద్రతా| కర్ణవిద్రధిపాకాత్, అథవా అంబుపూరణాత్ కర్ణపాకో జాయతే| నను, కర్ణగూథలక్షణే పిత్తేన శోషణముక్తం, తత్కథమార్ద్రతా? మైవం, ఏతద్వికారజనకకర్మసహకారిణా ద్రవాంశోద్రిక్తేన పిత్తేనార్ద్రతా, తత్ర త్వేతద్విపరీతేన శోషః||12||
Adhikarana పూతికర్ణలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
పూయం స్రవతి పూతి వా స జ్ఞేయః పూతికర్ణకః |13|
View original
पूयं स्रवति पूति वा स ज्ञेयः पूतिकर्णकः |१३|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూతికర్ణలక్షణమాహ– పూయమిత్యాది| పూయం స్రవతి వా పూతీతి క్రియావిశేషణం, వాశబ్దోऽత్ర సముచ్చయే; తేనావేదనత్వం, సవేదనత్వం వా, ఘనస్రావిత్వం చ సముచ్చీయతే| ఘనస్రావనియమాచ్చ కర్ణస్రావాదస్య భేదః| తథాచోక్తం సుశ్రుతే– “స్రోతఃస్థితే శ్లేష్మణి పిత్తతేజసా విలీయమానే భృశసంప్రతాపితే| అవేదనో వాऽథ సవేదనో వా ఘనం స్రవేత్ పూతి చ పూతికర్ణః||” ఇతి| (సు. ఉ. తం. అ. 20)| పూతిమాన్ కర్ణః పూతికర్ణః|13|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూతికర్ణలక్షణమాహ– పూయమిత్యాది| పూతీతి క్రియావిశేషణం, వాశబ్దోऽత్ర సముచ్చయే; తేనావేదనత్వం సవేదనత్వం వా, ఘనస్రావిత్వం చ సముచ్చీయతే| ఘనస్రావనియమాచ్చ కర్ణస్రావాదస్య భేదః| తథాచోక్తం సుశ్రుతే– “ శ్రోతఃస్థితే శ్లేష్మణి పిత్తతేజసా విలీయమానే భృశసంప్రతాపితే| అవేదనో వాऽప్యథవా సవేదనో ఘనం స్రవేత్పూతి చ పూతికర్ణః||” ఇతి| (సు. ఉ. తం. అ. 20)| పూతిమాన్ కర్ణః పూతికర్ణకః|13|–
Adhikarana కర్ణగతశోథార్బుదార్శసాం లక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
కర్ణశోథార్బుదార్శాంసి జానీయాదుక్తలక్షణైః ||13||
View original
कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ||१३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం సంఖ్యాపూరణార్థం కర్ణగతశోథార్బుదార్శసామతిదేశేన లక్షణమాహ– కర్ణశోథేత్యాది| కర్ణశోథాశ్చత్వారో వాతపిత్తకఫరక్తజత్వేన; ఏవమర్శశ్చతుర్విధం, సహజసన్నిపాతజార్శసోః సన్నిపాతాగంతుజశోథయోశ్చాత్రాసంభూతిరాధారప్రభావాత్| అర్బుదం చ సప్తవిధం వాతపిత్తకఫరక్తమాంసమేదఃసిరానిమిత్తభేదాత్; సిరాజస్య వాతజావరుద్ధస్యాత్ర పృథగ్గణనం శాలాక్యసిద్ధాంతసంవాదాదితి కార్తికః| యథా సుశ్రుతే ఏవ కర్ణరోగానంతరం– “దోషైస్త్రిభిస్తైః పృథగేకశశ్చ బ్రూయాత్తథాऽర్శాంసి తథైవ శోథాన్| శాలాక్యసిద్ధాంతమవేక్ష్య చాపి సర్వాత్మకం సప్తమమర్బుదం తు||” (సు. ఉ. తం. అ. 22) ఇతి| నాసారోగేऽభిధాస్యతి, తథేహాపి యుజ్యతే; తేన రక్తజస్య పిత్తసమానలింగత్వాత్ పిత్తజేऽంతర్భావః, తథాऽऽగంతుజస్యాపి రక్తపిత్తలింగత్వాత్ పిత్తజ ఏవాంతర్భావః; తేన శోథః సన్నిపాతజోऽత్ర అగణనీయః, ఏవం సహజరక్తజయోర్దోషజ ఏవాంతర్భావాత్ సన్నిపాతజమర్శోऽపృథగ్గణనీయం, అర్బుదం చ సన్నిపాతజం సప్తమితి, ఏవమేభిః సహాష్టావింశతిః సుశ్రుతోక్తాః కర్ణరోగా భవంతి||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణగతశోఫార్బుదార్శసామతీతావేక్షణేన లక్షణమాహ– కర్ణేత్యాది| యద్యపి శోఫాదయః ప్రాఙ్నిర్దిష్టాః, తథాపి కర్ణరోగసంగ్రహార్థం సాధ్యాసాధ్యవిభాగార్థం చ పునర్నిర్దిష్టాః కర్ణశోఫాశ్చత్వారః, వాతపిత్తకఫరక్తజత్వేనేతి; ఏవమర్శశ్చతుర్విధం| సహజసన్నిపాతజార్శసోః సన్నిపాతజాగంతుజశోఫయోశ్చాత్రాసంభూతిరాధారశ్చ ప్రభావాత్| అర్బుదం చ సప్తవిధం వాతపిత్తకఫరక్తమాంసమేదఃసిరానిమిత్తభేదాత్; సిరాజన్యస్య వాతజావరుద్ధస్యాత్ర పృథగ్దర్శనం శాలాక్యసిద్ధాంతసంవాదాదితి కార్తికః| యదాహ సుశ్రుత ఏవ కర్ణరోగానంతరం– “దోషైస్త్రిభిస్తైః పృథగేకశశ్చ భూయాత్తథాऽర్శాంసి తథైవ శోఫాన్| శాలాక్యసిద్ధాంతమవేక్ష్య చాపి సర్వాత్మకం సప్తమమర్బుదం స్యాత్||” (సు. ఉ. తం. అ. 22) ఇతి| నాసారోగేऽభిధాస్యతి, తథేహాపి యుజ్యతే; తేన రక్తజస్య పిత్తలింగత్వాత్ పిత్తజేऽంతర్భావః, ఆగంతుజస్యాపి రక్తపిత్తలింగత్వాత్ పిత్తజ ఏవాంతర్భావః; తేన శోఫః సన్నిపాతజోऽత్రాగణనీయః, ఏవం సహజరక్తజయోర్దోషజ ఏవాంతర్భావాత్ సన్నిపాతజమర్శసోऽపృథగ్గణనీయం, అర్బుదం చ సన్నిపాతజం సప్తమితి, ఏవమేభిః సహాష్టావింశతిః సుశ్రుతోక్తాః కర్ణరోగా భవంతి||13||
Adhikarana కర్ణరోగస్య వాతజాదిభేదేన లక్షణాని (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
నాదోऽతిరుక్ కర్ణమలస్య శోషః స్రావస్తనుశ్చాశ్రవణం చ వాతాత్ |
శోథః సరాగో దరణం విదాహః సపీతపూతిస్రవణం చ పిత్తాత్ ||14||
వైశ్రుత్యకండూస్థిరశోథశుక్లస్నిగ్ధస్రుతిః స్వల్పరుజః కఫాచ్చ |
సర్వాణి రూపాణి చ సన్నిపాతాత్ స్రావశ్చ తత్రాధికదోషవర్ణః ||15||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
नादोऽतिरुक् कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात् |
शोथः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणं च पित्तात् ||१४||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्लस्निग्धस्रुतिः स्वल्परुजः कफाच्च |
सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः ||१५||
(च. चि. अ. २६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం చరకోక్తం కర్ణరోగచతుష్టయం వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజభేదాదాహ– నాదోऽతిరుగిత్యాది| అశ్రవణమితి అశబ్దశ్రుతిః| వైశ్రుత్యమితి విరుద్ధశ్రవణం||14-15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీం చరకోక్తకర్ణరోగచతుష్టయం వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజభేదాదాహ– నాద ఇత్యాది| సుగమం| వైశ్రుత్యేతి వైశ్రుత్యం విరుద్ధం శ్రవణం, స్రుతిః స్రావః, స్నిగ్ధా స్యాత్||14-15||
Adhikarana పరిపోటకలక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
సౌకుమార్యాచ్చిరోత్సృష్టే సహసాऽతిప్రవర్ధితే |
కర్ణశోథో భవేత్ పాల్యాం సరుజః పరిపోటవాన్ |
కృష్ణారుణనిభః స్తబ్ధః స వాతాత్ పరిపోటకః ||16||
(సు. చి. అ. 25) |
View original
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते |
कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||१६||
(सु. चि. अ. २५) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్ణావయవత్వాత్ కర్ణపాల్యాస్తద్వికారానాహ– సౌకుమార్యాదిత్యాది| సౌకుమార్యాద్ధేతోశ్చిరం వర్ధనేన త్యక్తే సహసా చ వర్ధయితుమారబ్ధే కర్ణే శోథః, పరిపోటవాన్ మనాక్త్వగవదరణవానిత్యర్థః||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కర్ణావయవత్వాత్ కర్ణపాల్యాస్తద్వికారానాహ– సౌకుమార్యాదిత్యాది| సౌకుమార్యాద్ధేతోశ్చిరోత్సృష్టే శ్చిరంవర్ధనేన పరిత్యక్తే సహసా చ వర్ధయితుమారబ్ధే కర్ణే శోఫః, పరిపోటక ఇతి పరిపోటవాన్ మనాక్త్వగవదరణవానిత్యర్థః| అథ డల్లనాభిప్రాయః– కర్ణే చిరోత్సృష్టే బహుకాలముపేక్షితే సహసా ఝటితి ప్రవర్ధితే సతి సౌకుమార్యాత్ పాల్యాం శోఫః సరుగిత్యాదిలక్షణయుక్తః స్యాత్ స వాతాత్ పరిపోటకో రోగః స్యాత్; చిరోత్సృష్టత్వే సౌకుమార్యం హేతుః||16||
Adhikarana ఉత్పాతలక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
గుర్వాభరణసంయోగాత్తాడనాద్ఘర్షణాదపి |
శోథః పాల్యాం భవేచ్ఛ్యావో దాహపాకరుజాన్వితః ||17||
రక్తో వా రక్తపిత్తాభ్యాముత్పాతః స గదో మతః |
(సు. చి. అ. 25) |
View original
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि |
शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजान्वितः ||१७||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
(सु. चि. अ. २५) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉత్పాతలక్షణమాహ– గుర్విత్యాది| శ్యావత్వం వ్యాధిప్రభావాత్, పిత్తరక్తయోః శ్యావత్వాజనకత్వాత్; కింవా వాతానుబంధాదత్ర శ్యావత్వం||17||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉత్పాతలక్షణమాహ– గుర్విత్యాది| శ్యావత్వం వ్యాధేః ప్రభావాత్, పిత్తరక్తయోః శ్యావత్వజనకత్వాభావాత్; కించ వాతానుబంధాదత్ర శ్యావత్వం||17||–
Adhikarana ఉన్మంథకలక్షణం (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦
కర్ణం బలాద్వర్ధయతః పాల్యాం వాయుః ప్రకుప్యతి ||18||
కఫం సంగృహ్య కురుతే శోథం స్తబ్ధమవేదనం |
ఉన్మంథకః సకండూకో వికారః కఫవాతజః ||19||
సంవర్ధ్యమానే దుర్విద్ధే కండూపాకరుజాన్వితః |
శోథో భవతి పాకశ్చ త్రిదోషో దుఃఖవర్ధనః ||20||
(సు. చి. అ. 25) |
View original
कर्णं बलाद्वर्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||१८||
कफं सङ्गृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||१९||
संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूपाकरुजान्वितः |
शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धनः ||२०||
(सु. चि. अ. २५) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉన్మంథకమాహ– కర్ణమిత్యాది| స్తబ్ధత్వం వాతకృతం, కండూః కఫాత్, ఇతి వాతకఫలింగం||18-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉన్మంథకమాహ– కర్ణమిత్యాది| కర్ణం బలాద్వర్ధయతః పాల్యాం వాయుః కోపం యాతి, స వాయుః కుపితః సన్ కఫం సంగృహ్య స్తబ్ధం తథా అవేదనం శోఫం కురుతే, స కఫవాతజః ఉన్మంథకాఖ్యో రోగః స్యాత్| స కింలక్షణః? సకండూకః కండూయుక్తః, స్తబ్ధత్వం వాతకృతం, కండూః కఫాదితి వాతకఫలింగం| దుఃఖవర్ధనమాహ– సంవర్ధమాన ఇత్యాది| కర్ణే దుర్విద్ధే దైవకృతచ్ఛిద్రమతిక్రమ్య విద్ధే సంవర్ధమానే సతి కండ్వాదియుక్తః శోఫో భవతి, పాకశ్చాత్ర దోషత్రయోత్థః| దుఃఖవర్ధనాత్ దుఃఖవర్ధనకో నామ రోగః||18-20||
Adhikarana పరిలేహీలక్షణం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
కఫాసృక్క్రిమయః క్రుద్ధాః సర్షపాభా విసర్పిణః |
కుర్వంతి పాల్యాం పిడకాః కండూదాహరుజాన్వితాః ||21||
కఫాసృక్క్రిమిసంభూతః స విసర్పన్నితస్తతః |
లిహేత్ సశష్కులీం పాలీం పరిలేహీతి స స్మృతః ||22||
(సు. చి. అ. 25) |
View original
कफासृक्क्रिमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसर्पिणः |
कुर्वन्ति पाल्यां पिडकाः कण्डूदाहरुजान्विताः ||२१||
कफासृक्क्रिमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिहेत् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||२२||
(सु. चि. अ. २५) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పరిలేహీమాహ– కఫాసృగిత్యాది| స విసర్పన్నితి స ఇతి పిడకాత్మకో వికార; ‘విసర్పాన్వితః’ ఇతి పాఠాంతరే విసర్పేణాన్వితః| లిహేదితి నిర్మాంసీం కరోతి ఆచ్ఛాదయేద్వా||21-22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరిలేహీమాహ– కఫేత్యాది| లిహేదితి నిర్మాంసీం కరోతి ఉత్సాదయతి వా, ‘సవిసర్పాన్వితః’ ఇతి పాఠాంతరే విసర్పేణాన్వితః||21-22||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౭
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే కర్ణరోగనిదానం సమాప్తం ||57||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कर्णरोगनिदानं समाप्तम् ||५७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం కర్ణరోగనిదానం సమాప్తం||57||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం కర్ణరోగనిదానం||57||