೫೭. ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮುಖರೋಗೇ ಜಿಹ್ವಾಶ್ರಯರೋಗೋಽಭಿಹಿತಃ, ಜಿಹ್ವಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್, ಅತ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನದುಷ್ಟಿಸಾಮ್ಯಾತ್ ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ; ಕರ್ಣಶಬ್ದೇನ ಚ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮದೃಷ್ಟೋಪಗೃಹೀತಂ ಶ್ರೋತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕದೇಶಗತೋ ರೋಗಸ್ತಥಾಽಪ್ಯವಯವೇಽಪಿ ಸಮುದಾಯೋಪಚಾರತಃ ಕರ್ಣವ್ಯಪದೇಶಃ| ತತ್ರ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಕಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗಾಹ– ಸಮೀರಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾನಯೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಽರ್ಥತೋ ನಿದಾನಸಞ್ಚಯಾದ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ; ಯತೋ ನಿದಾನಾತ್ ಸಞ್ಚಯಃ, ಸಞ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಪ್ರಸರಃ, ಪ್ರಸರಾತ್ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಃ, ತತೋ ವ್ಯಕ್ತಿಃ, ತತೋ ಭೇದ ಇತಿ| ಕರ್ಣಶೂಲಸ್ಯ ಚ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ಮೂರ್ಛಾದ್ಯುಪದ್ರವಯೋಗಾತ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹೋ ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಹೃಲ್ಲಾಸೋ ವಮಥುಸ್ತಥಾ| ಉಪದ್ರವಾಃ ಕರ್ಣಶೂಲೇ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಮರಿಷ್ಯತಃ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯಥಾಚರನ್ನಿತಿ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಚರನ್| ದೋಷೈರಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತೈಃ; ರಕ್ತೇಽಪಿ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದೋಷವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯಥಾಸ್ವಮಾವೃತ ಇತಿ ಸ್ವನಿದಾನಕುಪಿತದೋಷೈರ್ಯಥಾಸ್ವೀಯಲಕ್ಷಣೈರಾವೃತೋ ನ ತು ಕೋಪಿತೈರ್ವಾಯುನಾ; “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್” ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್; ಯತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ ಸಂಸರ್ಗಭಾಜೋ ಭವನ್ತಿ, ಪರತನ್ತ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ; ಅಥವಾ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಶೂಲವಿಶೇಷಣಂ, ಯಥಾಸ್ವೀಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುರಾಚಾರ ಇತಿ ದುಃಖೇನಾಚರ್ಯತೇ ಇತಿ ದುರಾಚರಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮುಖರೋಗೇ ಜಿಹ್ವಾಶ್ರಯಾ ರೋಗಾ ಅಭಿಹಿತಾಃ, ಜಿಹ್ವಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್, ಅತ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನದುಷ್ಟಿಸಾಮ್ಯಾತ್ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಕರ್ಣಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಮದೃಷ್ಟೋಪಗೃಹೀತಂ ಶ್ರೋತ್ರಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕದೇಶೇ ರೋಗಃ, ತಥಾಽಪ್ಯವಯವೇಽಪಿ ಸಮುದಾಯೋಪಚಾರಾತ್ಕರ್ಣರೋಗವ್ಯಪದೇಶಃ| ಅತ್ರ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಗಾಹ– ಸಮೀರಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾನಯೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಽರ್ಥತೋ ನಿದಾನಸಞ್ಚಯಾದ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯತೋ ನಿದಾನಾತ್ ಸಞ್ಚಯಃ, ಸಞ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಪ್ರಕೋಪಾತ್ಪ್ರಸರಃ, ಪ್ರಸರಾತ್ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಃ, ತತೋ ವ್ಯಕ್ತಿಃ, ತತೋ ಭೇದ ಇತಿ| ಕರ್ಣಶೂಲಸ್ಯ ಚ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ಮೂರ್ಛಾದ್ಯುಪದ್ರವಯೋಗಾತ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹೋ ಜ್ವರಃ ಕಾಸಃ ಕುತ್ಸಾಽನ್ನೇ ವಮಥುಃ ಸತೃಟ್| ಉಪದ್ರವಾಃ ಕರ್ಣಶೂಲೇ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಮರಿಷ್ಯತಃ||” ಇತಿ| ಶ್ರೋತ್ರಗತಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶಷ್ಕುಲೀಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮಾಕಾಶಃ, ಸಮೀರಣೋ ವಾಯುಃ, ಶ್ರೋತ್ರಗತಃ ಶ್ರೋತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಚರನ್ನಿತಿ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಚರನ್ ವಿಮಾರ್ಗಗ ಇತಿ ವಾ; ಚರನ್ ಸಮನ್ತತಃ ಕರ್ಣಯೋರತೀವ ಶೂಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಕಥಮ್ಭೂತೋ ವಾಯುಃ? ದೋಷೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತೈಃ, ರಕ್ತೇಽಪಿ ರುಜಾದಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ ದೋಷಸಾಮ್ಯಾದ್ದೋಷವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯಥಾಸ್ವಮಾವೃತ ಇತಿ ಯಥಾಸ್ವಮತ್ರ ಸ್ವಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸ್ವಂ, ತೇನ ಸ್ವನಿದಾನಕುಪಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಥಾತ್ಮೀಯಲಕ್ಷಣಾವೃತೋ ನ ತು ಕುಪಿತೇನ ವಾಯುನಾ ಕೋಪಿತೈಃ, ಅಥ ವಾ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಶೂಲವಿಶೇಷಣಂ, ಯಥಾತ್ಮೀಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ತಥಾವಿಧೋ ರೋಗಃ ಕರ್ಣಶೂಲಃ ಕಥಿತಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ? ದುರಾಸದೋ ದುರ್ವಾರಃ, ‘ದುರಾಚರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ದುಃಖೇನ ಚರ್ಯತೇ ಉಪಚರ್ಯತ ಇತಿ ದುರಾಚರಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣನಾದಮಾಹ– ಕರ್ಣಸ್ರೋತಃಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಕರ್ಣಸ್ರೋತಸಿ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣಾವಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುರ್ಭವತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಿವಿಧಾಭಿಹನನಾದುಕ್ತವಿವಿಧಶಬ್ದಶ್ರವಣಂ, ಭೇರೀಮೃದಙ್ಗಶಙ್ಖಾನಾಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಭೃಙ್ಗಾರಾದಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಂ ಚ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಶಿರೋಗತೋ ಯದಾ ವಾಯುಃ ಶ್ರೋತ್ರಯೋಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತದಾ ತು ವಿವಿಧಾನ್ ಶಬ್ದಾನ್ ಸಮೀರಯತಿ ಕರ್ಣಯೋಃ|| ಭೃಙ್ಗಾರಕ್ರೌಞ್ಚನಾದಂ ವಾ ಮಣ್ಡೂಕಕಾಕಯೋಸ್ತಥಾ| ತನ್ತ್ರೀಮೃದಙ್ಗಶಬ್ದಂ ವಾ ಸಾಮತೂರ್ಯಸ್ವನಂ ತಥಾ|| ಗೀತಾಧ್ಯಯನವಂಶಾನಾಂ ನಿರ್ಘೋಷಂ ಕ್ಷ್ವೇಡನಂ ತಥಾ| ಅಪಾಮಿವ ಪತನ್ತೀನಾಂ ಶಕಟಸ್ಯೇವ ಗಚ್ಛತಃ|| ಶ್ವಸತಾಮಿವ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸದೃಶಃ ಶ್ರೂಯತೇ ಸ್ವನಃ|” ಇತಿ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣನಾದಮಾಹ– ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಭೇರೀಮೃದಙ್ಗಶಙ್ಖಾನಾಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಭೃಙ್ಗಾರಾದಿಶಬ್ದಗ್ರಹಣಂ ಚ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಶಿರೋಗತೋ ಯದಾ ವಾಯುಃ ಶ್ರೋತ್ರಯೋಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತದಾ ತು ವಿವಿಧಾಞ್ಛಬ್ದಾನ್ಸಮೀರಯತಿ ಕರ್ಣಯೋಃ|| ಭೃಙ್ಗಾರಕ್ರೌಞ್ಚನಾದಂ ವಾ ಮಣ್ಡೂಕಕಾಕಯೋಸ್ತಥಾ| ತನ್ತ್ರೀಮೃದಙ್ಗಶಬ್ದಂ ವಾ ಸಾಮತೂರ್ಯಸ್ವನಂ ತಥಾ|| ಗೀತಾಧ್ಯಯನವಂಶಾನಾಂ ನಿರ್ಘೋಷಂ ಕ್ಷ್ವೇಡನಂ ತಥಾ| ಅಪಾಮಿವ ಪತನ್ತೀನಾಂ ಶಕಟಸ್ಯೇವ ಗಚ್ಛತಃ|| ಶ್ವಸತಾಮಿವ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸದೃಶಃ ಶ್ರೂಯತೇ ಸ್ವನಃ|” ಇತಿ| ಪ್ರಣಾದಸ್ಯಾಪೀಡಾಕರತ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾಖ್ಯಾ, ತಿಲಕಾಲಕವನ್ಮನೋದುಃಖಜನಕತ್ವಾತ್| ಬಾಧಿರ್ಯಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಶಬ್ದವಹಂ ಸ್ರೋತಃ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲೀಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮಾಕಾಶಂ, ತದ್ಗತವಾತಜನಿತಮತ್ರ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್, ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾವರಣಯೋರುಪಗ್ರಹ ಇತಿ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷ್ವೇಡಮೇವ ವ್ಯಾಕರೋತಿ– ವೇಣುಘೋಷೋಪಮಂ ಸ್ವನಮಿತಿ| ನನು, ಕರ್ಣನಾದಾತ್ ಕಥಮಸ್ಯ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕರ್ಣನಾದೇ ಕೇವಲಾನಿಲಜೇ ನಾನಾಶಬ್ದಾನ್ ಶೃಣೋತಿ, ಅತ್ರ ತು ವೇಣುಶಬ್ದಮೇವ ನಿಯಮೇನ; ತಥಾಽಯಂ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟವಾತಜನ್ಯ ಇತಿ| ತಥಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಮಾರುತಃ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಶೋಣಿತೇನ ಚ| ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಂ ಸಞ್ಜನಯೇತ್ ಕ್ಷ್ವೇಡನಂ ವೇಣುಘೋಷವತ್||” ಇತಿ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು? ಕರ್ಣನಾದಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕರ್ಣನಾದೇ ಕೇವಲಾನಿಲಜೇ ನಾನಾಶಬ್ದಾನ್ ಶೃಣೋತಿ, ಅತ್ರ ತು ವೇಣುಶಬ್ದಮೇವ ನಿಯಮೇನ, ತಥಾಽಯಂ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟವಾತಜನ್ಯಃ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಮಾರುತಃ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಶೋಣಿತೇನ ಚ| ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಂ ಸಞ್ಜನಯೇತ್ಕ್ಷ್ವೇಡನಂ ವೇಣುಘೋಷವತ್||” ಇತಿ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಸ್ರಾವಮಾಹ– ಶಿರೋಽಭಿಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರವೇದ್ಧಿ ಪೂಯಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ರಕ್ತಜಲೇ ಚ ಸ್ರವತ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಂ, ಶಿರೋಽಭಿಘಾತಜಲಮಜ್ಜನಮಾತ್ರೇಣ ಪೂಯಸ್ಯಾಸಮ್ಭವಾತ್; ಅಥವಾ ಪ್ರಪಾಕಾದಿತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತರ್ಹಿ ನ ಪಾಕಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಸ್ರಾವ ಉಕ್ತಃ, ಸರ್ವತ್ರ ಪಾಕಸ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ನನು, ಪಾಕಾತ್ ವಿದ್ರಧೇಃ ಸ್ರಾವಸಮ್ಭವೋಽಸ್ತು, ವಿದ್ರಧೌ ತು ವಾತೇತರದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್ ಕಥಮನಿಲಾರ್ದಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅತಿಸ್ರಾವೇಣಾತ್ರಾನಿಲಕೋಪಾದನಿಲಾರ್ದಿತತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಸ್ರಾವಮಾಹ– ಶಿರೋಽಭಿಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪೂಯಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ರಕ್ತಜಲೇ ಚ ಸ್ರವತ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಪ್ರಪಾಕಾದಿತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತರ್ಹಿ ನ ಪಾಕಾತ್ಪೃಥಕ್ ಸ್ರಾವ ಉಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸರ್ವತ್ರ ಪಾಕಸ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ನನು, ಪಾಕಾದ್ವಿದ್ರಧೇಃ ಸ್ರಾವಸಮ್ಭವೋಽಸ್ತು, ವಿದ್ರಧೌ ತು ವಾತೇತರದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ಸದ್ಭಾವಾತ್ತತ್ಕಥಮನಿಲಾರ್ದಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ? ಉಚ್ಯತೇ, ಅತಿಸ್ರಾವೇಣಾತ್ರಾನಿಲಕೋಪಾದನಿಲಾರ್ದಿತತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶಿರೋಽಭಿಘಾತಾತ್, ಅಥವಾ ಜಲೇ ನಿಮಜ್ಜತಃ, ಅಥವಾ ವಿದ್ರಧೇಃ ಕರ್ಣವಿದ್ರಧೇಃ ಪ್ರಪಾಕಾದನಿಲಾರ್ದಿತಃ ಶ್ರವಣಃ ಪೂಯಂ ಸ್ರವೇತ್, ಸ ಕರ್ಣಸಂಸ್ರಾವಾಖ್ಯೋ ರೋಗ ಉಕ್ತಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಪ್ರತಿನಾಹಮಾಹ– ಸ ಕರ್ಣಗೂಥೋ ದ್ರವತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಾಯಿತ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ವಿಲೀನೀಕೃತಃ ಸನ್| ಘ್ರಾಣಮುಖಮಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವಃ, ತೇನ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ಮುಖಂ ಚ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಘ್ರಾಣಮುಖಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾ ಘ್ರಾಣಮುಖಾತ್ ನಾಸಾಸಕಾಶಾತ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಕಫಜೋ ವಿಕಾರಃ; ಅಥವಾ ಕರ್ಣಗೂಥಶೋಷೇ ಮಾರುತಪಿತ್ತವ್ಯಾಪಾರಾತ್ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ, ತೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽಯಂ; ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಕಫಾದ್ವಾ ಮಾರುತಾದ್ವಾಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ವಾ ಪುನಃ|” ಇತಿ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧಭೇದಕೃದಿತಿ ಅರ್ಧಾವಭೇದಶಿರೋರೋಗಕೃತ್||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಮಾಹ– ಮಾರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಕರ್ಣಗೂಥಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಕರ್ಣಪ್ರತಿನಾಹಮಾಹ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಸ ಕರ್ಣಗೂಥೋ ವಿಲಾಯಿತ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ವಿಲೀನೀಕೃತೋ ದ್ರವತಾಂ ಗತಃ ಸನ್| ಘ್ರಾಣಮುಖಮಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಕವದ್ಭಾವಃ, ತೇನ ಘ್ರಾಣಂ ಮುಖಂ ಚ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಘ್ರಾಣಮುಖಾದ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾ ಘ್ರಾಣಮುಖಾತ್ಸಕಾಶಾತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಾ ಸ ಕರ್ಣಪ್ರತಿನಾಹಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ವಿಕಾರೋ ಭವೇತ್| ಅಯಂ ಕಫಜೋ ವಿಕಾರಃ; ಅಥವಾ ಕರ್ಣಗೂಥಶೋಥೇ ಮಾರುತಪಿತ್ತವ್ಯಾಖ್ಯಾಪಾರಾತ್ತಯೋರಪ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ, ತೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽಯಮ್| ತಥಾಹಿ ವಿದೇಹಃ– “ಕಫಾದ್ವಾ ಮಾರುತಾದ್ವಾಽಪಿ ಸಹ ಪಿತ್ತೇನ ವಾ ಪುನಃ|” ಇತಿ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧಭೇದಕೃದಿತಿ ಅರ್ಧಾವಭೇದಶಿರೋರೋಗಕೃತ್||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ರಿಮಿಕರ್ಣಕಮಾಹ– ಯದಾ ತು ಮೂರ್ಛನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ಜನ್ತವಃ ಕ್ರಿಮಯಃ| ಕ್ರಿಮಿಮೂರ್ಛನಂ ಚ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕೋಥೇ ಸತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ತದನ್ತರೇಣ ಕ್ರಿಮೀಣಾಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಅಪತ್ಯಾನೀತಿ ಡಿಮ್ಭಕಾನ್| ತದ್ವ್ಯಞ್ಜನತ್ವಾದಿತಿ ಕ್ರಿಮಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್| ಶ್ರವಣೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಕ್ರಿಮಿಕರ್ಣಕೋ ಗದ ಇತಿ ಆಶ್ರಯಾಶ್ರಿತಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾಚ್ಛ್ರವಣಃ ಕ್ರಿಮಿಕರ್ಣಕೋ ಗದೋ ಭಣ್ಯತೇ| ಶ್ರವಣಶಬ್ದಃ ಪುಂಲಿಙ್ಗೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯಸ್ಮಾದೇವ ನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಅಯಂ ವಿಕಾರಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜಲೋನ್ಮಿಶ್ರೇ ಕೋಥೇ ಶೋಣಿತಮಾಂಸಜೇ| ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಜನ್ತವಸ್ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತಾಮ್ರಾಃ ಸಿತಾರುಣಾಃ|| ಭಕ್ಷಯನ್ತೀವ ತೇ ಕರ್ಣಂ ಕುರ್ವನ್ತೋ ವಿವಿಧಾ ರುಜಃ| ಕ್ರಿಮಿಕರ್ಣಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಜಮ್||” ಇತಿ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕೃಮಿಕರ್ಣಕಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ಜನ್ತವಃ ಕೃಮಯಃ, ಕೃಮಿಮೂರ್ಛನಂ ಚ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕೋಥೇ ಸತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ತಮನ್ತರೇಣ ಕೃಮೀಣಾಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಅಪತ್ಯಾನಿ ಡಿಮ್ಭಕಾನ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕೃಮೀನಿತಿ ಯಾವತ್| ಮಕ್ಷಿಕಾ ಮಮ್ಮಣಾಖ್ಯಾ ನೀಲವರ್ಣಾಃ| ಆದ್ಯೈರ್ಗ್ಭಿಷಭಿರ್ವಿದೇಹಾದಿಭಿಃ, ತದ್ವ್ಯಞ್ಜನತ್ವಾದಿತಿ ಕೃಮಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್, ಆಶ್ರಯಾಶ್ರಿತಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ಶ್ರವಣಃ ಕೃಮಿಕರ್ಣಕೋ ಗದೋ ಭಣ್ಯತೇ| ಶ್ರವಣಶಬ್ದಃ ಪುಂಲ್ಲಿಙ್ಗೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯಸ್ಮಾದೇವ ನಿರ್ದೇಶಾತ್ಪ್ರತೀಯತೇ| ಅಯಂ ವಿಕಾರಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ| ತಥಾಚ ನಿಮಿಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜಲೋನ್ಮಿಶ್ರೇ ಕೋಥೇ ಶೋಣಿತಮಾಂಸಜೇ| ಜಾಯನ್ತೇ ಜನ್ತವಸ್ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತಾಮ್ರಾಃ ಸಿತಾರುಣಾಃ|| ಭಕ್ಷಯನ್ತೀವ ತೇ ಕರ್ಣಂ ಕುರ್ವನ್ತೋ ವಿವಿಧಾ ರುಜಃ| ಕೃಮಿಕರ್ಣಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಜಮ್||” ಇತಿ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಪ್ರವಿಷ್ಟಪತಙ್ಗಕೀಟಾದಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪತಙ್ಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶತಪದ್ಯ ಇತಿ ಕಾರಣ್ಡಿಕಾಃ| ನಿಷ್ಪನ್ದೇ ಇತಿ ಸ್ಥಿರೇ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಪ್ರವಿಷ್ಟಕೀಟಪತಙ್ಗಾದಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪತಙ್ಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶತಪದ್ಯಃ ಕಾರಣ್ಡಿಕಾಃ| ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಪ್ರಾಜನೇನೇವ| ಅನ್ಯತ್ ಸುಗಮಮ್||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಕ್ಷತಾಭಿಘಾತಪ್ರಭವಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಪ್ರಭವೋಽಭಿಘಾತಪ್ರಭವಶ್ಚ, ಕ್ಷತಾಭಿಘಾತಪ್ರಭವಯೋರಾಗನ್ತುಕತ್ವಾದೇಕತ್ವಮ್, ಏವಂ ವಾತಾದಿಜಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಜತ್ವಾದೇಕತ್ವಮ್| ಸರಕ್ತಪೀತಾರುಣಮಸ್ರಮಾಸ್ರವೇದಿತಿ ಅಸ್ರಮಾಸ್ರಾವಂ, ಸರಕ್ತಪೀತಾರುಣವರ್ಣತ್ವಂ ಚಾಸ್ರಾವಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸಮ್ಭವಾತ್||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಕ್ಷತೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಪ್ರಭವಶ್ಚಾಭಿಘಾತಪ್ರಭವಶ್ಚ, ಕ್ಷತಾಭಿಘಾತಪ್ರಭವಯೋರಾಗನ್ತುಕತ್ವಾದೈಕ್ಯಮ್| ಏವಂ ವಾತಾದಿಜಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಜತ್ವಾದೇಕತ್ವಮ್| ಕ್ಷತವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ರಂ ಆಸ್ರಾವಂ, ರಕ್ತಪೀತಾರುಣವರ್ಣತ್ವಂ ಚಾಸ್ರಾವಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಚೋಷ ಆಚೂಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ದೋಷವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ತೈರೇವ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಣಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಥವಿಕ್ಲೇದಕೃದಿತಿ ಕೋಥಃ ಪೂತಿಭಾವಃ, ವಿಕ್ಲೇದ ಆರ್ದ್ರತಾ| ನನು, ಕರ್ಣಗೂಥಲಕ್ಷಣೇ ಪಿತ್ತೇನ ಶೋಷಣಮುಕ್ತಂ, ತತ್ಕಥಮಾರ್ದ್ರತಾ? ನೈವಮ್, ಏವಂವಿಕಾರಜನಕಕರ್ಮಸಹಕಾರಿಣಾ ದ್ರವಾಂಶೋದ್ರಿಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇನಾರ್ದ್ರತಾ, ತತ್ರ ತ್ವೇತದ್ವಿಪರೀತತ್ವೇನ ಶೋಷಃ||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಥವಿಕ್ಲೇದಕೃದಿತಿ ಕೋಥಃ ಪೂತಿಭಾವಃ, ವಿಕ್ಲೇದ ಆರ್ದ್ರತಾ| ಕರ್ಣವಿದ್ರಧಿಪಾಕಾತ್, ಅಥವಾ ಅಮ್ಬುಪೂರಣಾತ್ ಕರ್ಣಪಾಕೋ ಜಾಯತೇ| ನನು, ಕರ್ಣಗೂಥಲಕ್ಷಣೇ ಪಿತ್ತೇನ ಶೋಷಣಮುಕ್ತಂ, ತತ್ಕಥಮಾರ್ದ್ರತಾ? ಮೈವಮ್, ಏತದ್ವಿಕಾರಜನಕಕರ್ಮಸಹಕಾರಿಣಾ ದ್ರವಾಂಶೋದ್ರಿಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇನಾರ್ದ್ರತಾ, ತತ್ರ ತ್ವೇತದ್ವಿಪರೀತೇನ ಶೋಷಃ||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂತಿಕರ್ಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೂಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯಂ ಸ್ರವತಿ ವಾ ಪೂತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ, ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಮುಚ್ಚಯೇ; ತೇನಾವೇದನತ್ವಂ, ಸವೇದನತ್ವಂ ವಾ, ಘನಸ್ರಾವಿತ್ವಂ ಚ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಘನಸ್ರಾವನಿಯಮಾಚ್ಚ ಕರ್ಣಸ್ರಾವಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ| ತಥಾಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸ್ರೋತಃಸ್ಥಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ ವಿಲೀಯಮಾನೇ ಭೃಶಸಮ್ಪ್ರತಾಪಿತೇ| ಅವೇದನೋ ವಾಽಥ ಸವೇದನೋ ವಾ ಘನಂ ಸ್ರವೇತ್ ಪೂತಿ ಚ ಪೂತಿಕರ್ಣಃ||” ಇತಿ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೦)| ಪೂತಿಮಾನ್ ಕರ್ಣಃ ಪೂತಿಕರ್ಣಃ|೧೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂತಿಕರ್ಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೂಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ, ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಮುಚ್ಚಯೇ; ತೇನಾವೇದನತ್ವಂ ಸವೇದನತ್ವಂ ವಾ, ಘನಸ್ರಾವಿತ್ವಂ ಚ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಘನಸ್ರಾವನಿಯಮಾಚ್ಚ ಕರ್ಣಸ್ರಾವಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ| ತಥಾಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಶ್ರೋತಃಸ್ಥಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ ವಿಲೀಯಮಾನೇ ಭೃಶಸಮ್ಪ್ರತಾಪಿತೇ| ಅವೇದನೋ ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ಸವೇದನೋ ಘನಂ ಸ್ರವೇತ್ಪೂತಿ ಚ ಪೂತಿಕರ್ಣಃ||” ಇತಿ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೦)| ಪೂತಿಮಾನ್ ಕರ್ಣಃ ಪೂತಿಕರ್ಣಕಃ|೧೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾರ್ಥಂ ಕರ್ಣಗತಶೋಥಾರ್ಬುದಾರ್ಶಸಾಮತಿದೇಶೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಣಶೋಥೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣಶೋಥಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜತ್ವೇನ; ಏವಮರ್ಶಶ್ಚತುರ್ವಿಧಂ, ಸಹಜಸನ್ನಿಪಾತಜಾರ್ಶಸೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುಜಶೋಥಯೋಶ್ಚಾತ್ರಾಸಮ್ಭೂತಿರಾಧಾರಪ್ರಭಾವಾತ್| ಅರ್ಬುದಂ ಚ ಸಪ್ತವಿಧಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಿರಾನಿಮಿತ್ತಭೇದಾತ್; ಸಿರಾಜಸ್ಯ ವಾತಜಾವರುದ್ಧಸ್ಯಾತ್ರ ಪೃಥಗ್ಗಣನಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಂವಾದಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯಥಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಏವ ಕರ್ಣರೋಗಾನನ್ತರಮ್– “ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತೈಃ ಪೃಥಗೇಕಶಶ್ಚ ಬ್ರೂಯಾತ್ತಥಾಽರ್ಶಾಂಸಿ ತಥೈವ ಶೋಥಾನ್| ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಸಪ್ತಮಮರ್ಬುದಂ ತು||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ನಾಸಾರೋಗೇಽಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತಥೇಹಾಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ; ತೇನ ರಕ್ತಜಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಜೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ, ತಥಾಽಽಗನ್ತುಜಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ; ತೇನ ಶೋಥಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽತ್ರ ಅಗಣನೀಯಃ, ಏವಂ ಸಹಜರಕ್ತಜಯೋರ್ದೋಷಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮರ್ಶೋಽಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಮ್, ಅರ್ಬುದಂ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಸಪ್ತಮಿತಿ, ಏವಮೇಭಿಃ ಸಹಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ ಕರ್ಣರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಗತಶೋಫಾರ್ಬುದಾರ್ಶಸಾಮತೀತಾವೇಕ್ಷಣೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶೋಫಾದಯಃ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ತಥಾಪಿ ಕರ್ಣರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಚ ಪುನರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಕರ್ಣಶೋಫಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜತ್ವೇನೇತಿ; ಏವಮರ್ಶಶ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್| ಸಹಜಸನ್ನಿಪಾತಜಾರ್ಶಸೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಗನ್ತುಜಶೋಫಯೋಶ್ಚಾತ್ರಾಸಮ್ಭೂತಿರಾಧಾರಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಅರ್ಬುದಂ ಚ ಸಪ್ತವಿಧಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಿರಾನಿಮಿತ್ತಭೇದಾತ್; ಸಿರಾಜನ್ಯಸ್ಯ ವಾತಜಾವರುದ್ಧಸ್ಯಾತ್ರ ಪೃಥಗ್ದರ್ಶನಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಂವಾದಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತ ಏವ ಕರ್ಣರೋಗಾನನ್ತರಮ್– “ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತೈಃ ಪೃಥಗೇಕಶಶ್ಚ ಭೂಯಾತ್ತಥಾಽರ್ಶಾಂಸಿ ತಥೈವ ಶೋಫಾನ್| ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಸಪ್ತಮಮರ್ಬುದಂ ಸ್ಯಾತ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ನಾಸಾರೋಗೇಽಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತಥೇಹಾಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ; ತೇನ ರಕ್ತಜಸ್ಯ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಜೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ, ಆಗನ್ತುಜಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ; ತೇನ ಶೋಫಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽತ್ರಾಗಣನೀಯಃ, ಏವಂ ಸಹಜರಕ್ತಜಯೋರ್ದೋಷಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮರ್ಶಸೋಽಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಮ್, ಅರ್ಬುದಂ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಸಪ್ತಮಿತಿ, ಏವಮೇಭಿಃ ಸಹಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ ಕರ್ಣರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಚರಕೋಕ್ತಂ ಕರ್ಣರೋಗಚತುಷ್ಟಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಭೇದಾದಾಹ– ನಾದೋಽತಿರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ರವಣಮಿತಿ ಅಶಬ್ದಶ್ರುತಿಃ| ವೈಶ್ರುತ್ಯಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಶ್ರವಣಮ್||೧೪-೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಚರಕೋಕ್ತಕರ್ಣರೋಗಚತುಷ್ಟಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಭೇದಾದಾಹ– ನಾದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ವೈಶ್ರುತ್ಯೇತಿ ವೈಶ್ರುತ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಶ್ರವಣಂ, ಸ್ರುತಿಃ ಸ್ರಾವಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್||೧೪-೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಾವಯವತ್ವಾತ್ ಕರ್ಣಪಾಲ್ಯಾಸ್ತದ್ವಿಕಾರಾನಾಹ– ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದ್ಧೇತೋಶ್ಚಿರಂ ವರ್ಧನೇನ ತ್ಯಕ್ತೇ ಸಹಸಾ ಚ ವರ್ಧಯಿತುಮಾರಬ್ಧೇ ಕರ್ಣೇ ಶೋಥಃ, ಪರಿಪೋಟವಾನ್ ಮನಾಕ್ತ್ವಗವದರಣವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರ್ಣಾವಯವತ್ವಾತ್ ಕರ್ಣಪಾಲ್ಯಾಸ್ತದ್ವಿಕಾರಾನಾಹ– ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದ್ಧೇತೋಶ್ಚಿರೋತ್ಸೃಷ್ಟೇ ಶ್ಚಿರಂವರ್ಧನೇನ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೇ ಸಹಸಾ ಚ ವರ್ಧಯಿತುಮಾರಬ್ಧೇ ಕರ್ಣೇ ಶೋಫಃ, ಪರಿಪೋಟಕ ಇತಿ ಪರಿಪೋಟವಾನ್ ಮನಾಕ್ತ್ವಗವದರಣವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಡಲ್ಲನಾಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಕರ್ಣೇ ಚಿರೋತ್ಸೃಷ್ಟೇ ಬಹುಕಾಲಮುಪೇಕ್ಷಿತೇ ಸಹಸಾ ಝಟಿತಿ ಪ್ರವರ್ಧಿತೇ ಸತಿ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾತ್ ಪಾಲ್ಯಾಂ ಶೋಫಃ ಸರುಗಿತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ವಾತಾತ್ ಪರಿಪೋಟಕೋ ರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್; ಚಿರೋತ್ಸೃಷ್ಟತ್ವೇ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ ಹೇತುಃ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉತ್ಪಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋಃ ಶ್ಯಾವತ್ವಾಜನಕತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ ವಾತಾನುಬನ್ಧಾದತ್ರ ಶ್ಯಾವತ್ವಮ್||೧೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉತ್ಪಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್, ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋಃ ಶ್ಯಾವತ್ವಜನಕತ್ವಾಭಾವಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ವಾತಾನುಬನ್ಧಾದತ್ರ ಶ್ಯಾವತ್ವಮ್||೧೭||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉನ್ಮನ್ಥಕಮಾಹ– ಕರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಂ ವಾತಕೃತಂ, ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಾತ್, ಇತಿ ವಾತಕಫಲಿಙ್ಗಮ್||೧೮-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉನ್ಮನ್ಥಕಮಾಹ– ಕರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣಂ ಬಲಾದ್ವರ್ಧಯತಃ ಪಾಲ್ಯಾಂ ವಾಯುಃ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ, ಸ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಸನ್ ಕಫಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧಂ ತಥಾ ಅವೇದನಂ ಶೋಫಂ ಕುರುತೇ, ಸ ಕಫವಾತಜಃ ಉನ್ಮನ್ಥಕಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಕಿಂಲಕ್ಷಣಃ? ಸಕಣ್ಡೂಕಃ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಃ, ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಂ ವಾತಕೃತಂ, ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಾದಿತಿ ವಾತಕಫಲಿಙ್ಗಮ್| ದುಃಖವರ್ಧನಮಾಹ– ಸಂವರ್ಧಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣೇ ದುರ್ವಿದ್ಧೇ ದೈವಕೃತಚ್ಛಿದ್ರಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ವಿದ್ಧೇ ಸಂವರ್ಧಮಾನೇ ಸತಿ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ ಶೋಫೋ ಭವತಿ, ಪಾಕಶ್ಚಾತ್ರ ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಥಃ| ದುಃಖವರ್ಧನಾತ್ ದುಃಖವರ್ಧನಕೋ ನಾಮ ರೋಗಃ||೧೮-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪರಿಲೇಹೀಮಾಹ– ಕಫಾಸೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಿಸರ್ಪನ್ನಿತಿ ಸ ಇತಿ ಪಿಡಕಾತ್ಮಕೋ ವಿಕಾರ; ‘ವಿಸರ್ಪಾನ್ವಿತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಸರ್ಪೇಣಾನ್ವಿತಃ| ಲಿಹೇದಿತಿ ನಿರ್ಮಾಂಸೀಂ ಕರೋತಿ ಆಚ್ಛಾದಯೇದ್ವಾ||೨೧-೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಿಲೇಹೀಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಲಿಹೇದಿತಿ ನಿರ್ಮಾಂಸೀಂ ಕರೋತಿ ಉತ್ಸಾದಯತಿ ವಾ, ‘ಸವಿಸರ್ಪಾನ್ವಿತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಸರ್ಪೇಣಾನ್ವಿತಃ||೨೧-೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಮ್||೫೭||