Adhikarana అపీనస/పీనసలక్షణం (౧) · Śloka ౧
అథ నాసారోగనిదానం |
ఆనహ్యతే యస్య విశుష్యతే చ ప్రక్లిద్యతే ధూప్యతి చాపి నాసా |
న వేత్తి యో గంధరసాంశ్చ జంతుర్జుష్టం వ్యవస్యేదిహ పీనసేన |
తం చానిలశ్లేష్మభవం వికారం బ్రూయాత్ ప్రతిశ్యాయసమానలింగం ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇంద్రియాధికరణవికారాధికారాన్నాసారోగనిదానం| తత్రాదావపీనసమాహ– ఆనహ్యత ఇత్యాది| ఆనహ్యత ఇత్యాబధ్యతే, వాతశోషితకఫేన| ప్రక్లిద్యతే ఆర్ద్రీభవతి| ధూప్యతీతి సంతాపమనుభవతి; దివాదేరాకృతిగణత్వాత్ ధూప్యతీతి రూపం| గంధరసానితి గంధాన్ సురభ్యసురభీన్, ఆబద్ధత్వేన నాసాయాః; నాసారోగారంభకదోషేణ రసనాయా అపి దుష్టేః రసాన్ మధురాదీన్న వేత్తి| తం చానిలశ్లేష్మభవమితి వాతకఫజం| నను, అన్యత్ర పిత్తకఫజోऽసదృశలింగశ్చ పఠ్యతే; తద్యథా– “మస్తులుంగోచితః శ్లేష్మా యదా పిత్తాద్విదహ్యతే| తదాऽసృక్ పిచ్ఛిలం నాసా బహుసింహాణకం స్రవేత్|| సకండూదాహపాకం చ తం తు విద్యాదపీనసం|” ఇతి, తత్ కథం న విరోధః? నైవం, సంప్రాప్తివిశేషేణాస్య తథాభావ ఇతి కార్తికః| తంత్రాంతరప్రత్యయాత్ పిత్తసంబంధో లింగవిశేషశ్చాత్ర బోద్ధవ్య ఇత్యర్థః| గదాధరస్తు తత్సంవాదాత్ ‘అనలశ్లేష్మభవం’ ఇతి పఠిత్వా శ్లేష్మపిత్తజ ఏవ న్యాయ్య ఇత్యాహ| ప్రతిశ్యాయసమానలింగమితి కఫవాతజప్రతిశ్యాయతుల్యలింగం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇంద్రియాధికరణాధికారాన్నాసారోగనిదానారంభః| తత్రైకత్రింశన్నాసారోగాః, తత్రాపీనసమాహ– ఆనహ్యత ఇత్యాది| ఆనహ్యతే ఆబధ్యతే, విశుష్యతే వాతశోషితకఫేన, ప్రక్లిద్యతే ఆర్ద్రీభవతి, ధూప్యతి సంతాపమనుభవతి, గంధాన్ సురభ్యసురభీన్, ఆనద్ధత్వేన నాసాయాః; నాసారోగారంభకదోషేణ రసనాయాశ్చ దుష్టేః| రసాన్ మధురాదీన్న వేత్తి| తం చానిలశ్లేష్మభవమితి వాతకఫజం బ్రూయాత్| నన్వన్యత్ర పిత్తశ్లేష్మజోऽన్యాదృశశ్చ పఠ్యతే, తద్యథా– “మస్తులుంగోచితః శ్లేష్మా యదా పిత్తాద్విదహ్యతే| తదాऽసృక్పిచ్ఛిలం నాసా బహుసింహాణకం స్రవేత్|| సకండూదాహపాకం చ తం తు విద్యాద్ధి పీనసం” ఇతి, తత్కథం న విరోధః? మైవం, సంప్రాప్తివిశేషేణాస్య తథాభావ ఇతి కార్తికః| తంత్రాంతరప్రత్యయాత్ పిత్తసంబంధో లింగవిశేషశ్చ బోద్ధవ్య ఇత్యర్థః| ప్రతిశ్యాయసమానలింగమితి కఫవాతజప్రతిశ్యాయతుల్యలింగం||1||
Adhikarana పూతినస్యలక్షణం (౨) · Śloka ౨
దోషైర్విదగ్ధైర్గలతాలుమూలే సమ్మూర్ఛితో యస్య సమీరణస్తు |
నిరేతి పూతిర్ముఖనాసికాభ్యాం తం పూతినస్యం ప్రవదంతి రోగం ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూతినస్యమాహ– దోషైరిత్యాది| దోషైరితి పిత్తకఫరక్తైః, రక్తస్యాపి దోషతుల్యరూపత్వాద్దోషత్వం| విదగ్ధైరితి పిత్తశ్లేష్మణోః సరక్తయోరూష్మణా విరుద్ధలవణామ్లరసపాకేన పూతిభావమాపన్నైః| సమ్మూర్ఛిత ఇతి ఉచ్ఛ్రాయం నీతః| నిరేతీతి సమీరణ ఏవ, అన్యస్య కర్తృపదస్యాభావాత్| తం పూతినస్యమితి నాసికాభవో నస్యః, పూతిర్నస్యో వాయుర్యత్ర తం పూతినస్యం| ఇహైవ విదేహః– “కఫపిత్తమసృఙ్మిశ్రం సంచితం మూర్ధ్ని దేహినాం| విదగ్ధమూష్మణా గాఢం రుజాం కృత్వాऽక్షిశంఖజాం|| తతః ప్రస్యందతే ఘ్రాణాత్ సరక్తం పూతిపీతకం| పూతినస్యం తు తం విద్యాద్ ఘ్రాణకండూజ్వరప్రదం||” ఇతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూతినస్యమాహ– దోషైరిత్యాది| దోషైః పిత్తకఫరక్తైః, రక్తస్యాపి తుల్యదోషత్వాద్దోషత్వం, అతో బహువచనం; విదగ్ధైరితి పిత్తశ్లేష్మణోః సరక్తయోరూష్మణా విరుద్ధలవణామ్లరసపాకేన పూతిభావమాపన్నైః| సమ్మూర్ఛిత ఉచ్ఛ్రాయం నీతః, నిరేతి నిర్గచ్ఛతి, సమీరణ ఏవ, తం పూతినస్యమితి నాసికాభవో నస్యః, పూతిర్నస్యో వాయుర్యత్ర| తథాచ విదేహే– “కఫపిత్తమసృఙ్మిశ్రం సంచితం మూర్ధ్ని దేహినాం| విదగ్ధమూష్మణా గాఢం రుజాం కృత్వాऽక్షిశంఖజాం|| తేన ప్రస్యందతే ఘ్రాణాత్సరక్తం పూతిపీతకం| పూతినస్యం తు తం విద్యాద్ ఘ్రాణకండూజ్వరప్రదం||” ఇతి||2||
Adhikarana నాసాపాకలక్షణం (౩) · Śloka ౩
ఘ్రాణాశ్రితం పిత్తమరూంషి కుర్యాద్యస్మిన్ వికారే బలవాంశ్చ పాకః |
తం నాసికాపాకమితి వ్యవస్యేద్విక్లేదకోథావథవాऽపి యత్ర ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నాసాపాకమాహ– ఘ్రాణాశ్రితమిత్యాది| అరూంషీతి వ్రణాన్| యస్మిన్ వికార ఇతి యస్యాం వికృతౌ సత్యాం| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్| విక్లేదః ఆర్ద్రతా, కోథః, పూతిభావః||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నాసాపాకమాహ– ఘ్రాణాశ్రితమిత్యాది| అరూంషి వ్రణాన్, యస్మిన్నితి యస్మిన్వికారే, దృష్టౌ దర్శనం గతౌ||3||
Adhikarana పూయరక్తలక్షణం (౪) · Śloka ౪
దోషైర్విదగ్ధైరథవాऽపి జంతోర్లలాటదేశేऽభిహతస్య తైస్తైః |
నాసా స్రవేత్ పూయమసృగ్విమిశ్రం తం పూయరక్తం ప్రవదంతి రోగం ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
దోషాగంతుజం పూయరక్తమాహ– దోషైరిత్యాది| విదగ్ధైరితి పిత్తరక్తాధికత్వాద్విరుద్ధాం పరిణతిం ప్రాప్తైః, లలాటాభిఘాతేన వా పాకం ప్రాప్తైః| తైస్తరితి ప్రహారపీడనాదిభిః||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దోషాగంతుజం పూయరక్తమాహ– దోషైరిత్యాది| విదగ్ధైరితి పిత్తరక్తాధికత్వాత్ విరుద్ధాం గతిం ప్రాప్తైః లలాటాభిఘాతేన వా పాకం ప్రాప్తైః, తైస్తైరితి ప్రహారపీడనాదిభిః||4||
Adhikarana దోషజక్షవథులక్షణం (౫) · Śloka ౫
ఘ్రాణాశ్రితే మర్మణి సంప్రదుష్టో యస్యానిలో నాసికయా నిరేతి |
కఫానుజాతో బహుశోऽతిశబ్దస్తం రోగమాహుః క్షవథుం విధిజ్ఞాః ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షవథుర్దోషాగంతుభేదాద్ద్వివిధో భవతి; తత్ర దోషజం ప్రాగాహ– ఘ్రాణాశ్రిత ఇత్యాది| మర్మణీతి శృంగాటకే, ‘నస్తకయోః’ ఇతి పాఠాంతరే నాసాపుటయోః, ‘తదాశ్రితః సన్’ ఇతి శేషః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షవథుర్దోషాగంతుభేదాద్ ద్వివిధో భవతి, తత్ర దోషజమాహ– ఘ్రాణాశ్రిత ఇత్యాది| మర్మణి శృంగాటకాఖ్యే, ‘నస్తకయోః’ ఇతి పాఠాంతరే నాసాపుటయోః, తదాస్థితః సన్నితి శేషః||5||
Adhikarana ఆగంతుజక్షవథులక్షణం (౬) · Śloka ౬
తీక్ష్ణోపయోగాదభిజిఘ్రతో వా భావాన్ కటూనర్కనిరీక్షణాద్వా |
సూత్రాదిభిర్వా తరుణాస్థిమర్మణ్యుద్ఘాటితేऽన్యః క్షవథుర్నిరేతి ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆగంతుజమాహ– తీక్ష్ణోపయోగాదిత్యాది| తీక్ష్ణోపయోగాద్రాజికాదితీక్ష్ణద్రవ్యభక్షణాత్| భావాన్ కటూనితి కటూని ద్రవ్యాణి| అభిజిఘ్రతో భృశం జిఘ్రతః| అర్కనిరీక్షణాద్వా కఫవిలయనకరాత్| తరుణాస్థిమర్మణీతి తరుణాస్థి నాసావంశాస్థి తదేవ మర్మ తస్మిన్ ఫణామర్మణీత్యర్థః, అభిఘాతాదినా మర్మవ్యథాజనకత్వాత్; అథవా తరుణాస్థ్ని చ మర్మణి చ శృంగాటకే, ద్వంద్వైకవద్భావనిర్దేశాత్| ఉద్ఘాటితే చాలితే| అన్య ఆగంతుజః||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆగంతుజమాహ– తీక్ష్ణేత్యాది| తీక్ష్ణోపయోగాత్ రాజికాదిభక్షణాత్, భావాన్ కటూనితి కటుద్రవ్యాణి, అతిజిఘ్రతో భృశం జిఘ్రతః, అర్కనిరీక్షణాద్వా కఫవిలయనకరత్వాద్, అథవా సూత్రాదిభిః, తరుణాస్థిమర్మణీతి తరుణాస్థి నాసావంశాస్థి, తదేవ మర్మ, అభిఘాతాదినా మర్మవద్వ్యథాజనకత్వాత్, ఉద్ఘాటితేऽర్ధచాలితే, అన్యః ఆగంతుజః, దోషజాగంతురేక ఏవ గణనీయః||6||
Adhikarana భ్రంశథులక్షణం (౭) · Śloka ౭
ప్రభ్రశ్యతే నాసికయా తు యస్య సాంద్రో విదగ్ధో లవణః కఫస్తు |
ప్రాక్సంచితో మూర్ధని సూర్యతప్తస్తం భ్రంశథుం రోగముదాహరంతి ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
భ్రంశథుమాహ– ప్రభ్రశ్యత ఇత్యాది| ప్రభ్రశ్యతే గలతి| విదగ్ధో లవణ ఇతి స్వరూపాఖ్యానం, విదగ్ధత్వాదేవ కఫస్య లవణత్వసిద్ధేః| ప్రాక్సంచిత ఇత్యనేన సంచయపూర్వకం కోపం దర్శయతి, హేతుభూయస్త్వేన చయమంతరేణాపి కోపదర్శనాత్| యదుక్తం– “న కేవలం చయం ప్రాప్య దోషాః కుప్యంతి దేహినాం| అన్యతోऽపి హి కుప్యంతి హేతుబాహుల్యతో బలాత్||” ఇతి||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
భ్రంశథుమాహ– ప్రభ్రశ్యత ఇత్యాది| విదగ్ధో లవణ ఇతి స్వరూపాఖ్యానం, విదగ్ధత్వాదేవ కఫస్య లవణత్వసిద్ధేః, ‘పిత్తతప్త’ ఇతి సుశ్రుతపాఠః||7||
Adhikarana దీప్తలక్షణం (౮) · Śloka ౮
ఘ్రాణే భృశం దాహసమన్వితే తు వినిఃసరేద్ధూమ ఇవేహ వాయుః |
నాసా ప్రదీప్తేవ చ యస్య జంతోర్వ్యాధిం తు తం దీప్తముదాహరంతి ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
దీప్తమాహ– ఘ్రాణే భృశమిత్యాది| ప్రదీప్తేవేతి ప్రజ్వలితేవ||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దీప్తమాహ– ఘ్రాణ ఇత్యాది| ప్రదీప్తేవేతి ప్రజ్వలితేవ, విదేహేऽస్య లక్షణం– “ధూమాయతే యదా నాసా చలత్కృష్యతి దీప్యతే| నిశ్చరేత్తమ ఉచ్ఛ్వాసం తం వ్యాధిం దీప్తమాదిశేత్||” ఇతి||8||
Adhikarana ప్రతీనాహలక్షణం (౯) · Śloka ౯
ఉచ్ఛ్వాసమార్గం తు కఫః సవాతో రుంధ్యాత్ ప్రతీనాహముదాహరేత్తం |9|
(చ. చి. అ. 26) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రతీనాహమాహ– ఉచ్ఛ్వాసమార్గమిత్యాది|9|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రతీనాహమాహ– ఉచ్ఛ్వాసమార్గమిత్యాది|9|–
Adhikarana నాసాస్రావలక్షణం (౯) · Śloka ౯
ఘ్రాణాద్ఘనః పీతసితస్తనుర్వా దోషః స్రవేత్ స్రావముదాహరేత్తం ||9||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నాసాస్రావమాహ– ఘ్రాణాదిత్యాది| దోష ఇతి కఫః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నాసాస్రావమాహ– దోష ఇతి కఫః| అస్య లక్షణం విదేహే– “స్రోతఃశృంగాటకే శ్లేష్మా| చితః క్లేదిత ఊష్మణా| విశేషాత్స్యందతే రాత్రౌ నాసాస్రావం తు తద్విదుః||” ఇతి||9||
Adhikarana నాసాశోషలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
ఘ్రాణాశ్రితే స్రోతసి మారుతేన గాఢం ప్రతప్తే పరిశోషితే చ |
కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసేదూర్ధ్వమధశ్చ జంతుర్యస్మిన్ స నాసాపరిశోష ఉక్తః ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 22) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నాసాశోషమాహ– ఘ్రాణాశ్రితే స్రోతసీత్యాది| అత్ర చ వాయుకృతస్రోతఃశోషణేన తద్గతశ్లేష్మశోషో బోద్ధవ్యః| ప్రతప్త ఇత్యనేన పిత్తమపి గమ్యతే, ప్రతపనస్య పిత్తమంతరేణాసంభవాత్| తథాచ కశ్చిత్ పఠతి– “ఘ్రాణాశ్రితే శ్లేష్మణి మారుతేన పిత్తేన గాఢం పరిశోషితే చ||” ఇతి| ప్రతప్త ఇత్యస్య స్థానే ‘ప్రదీప్తే’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్మిన్నితి కష్టేనోచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసౌ కరోతి యత్రేత్యర్థః||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నాసాశోషమాహ– ఘ్రాణేత్యాది| నాసాశోషస్తు వాయుకృతస్రోతఃశోషణేన తద్గతశ్లేష్మశోషో జ్ఞేయః| ప్రతప్త ఇత్యనేన చ పిత్తమపి గమ్యతే, ప్రతపనస్య పిత్తమంతరేణాసంభవాత్| ప్రతప్త ఇత్యస్య స్థానే ‘ప్రదీప్తే’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసితీతి కష్టేనోచ్ఛ్వసితి శ్వాసం కరోతి యత్రేత్యర్థః| వైదేహేऽస్య లక్షణం– “వాతపిత్తౌ యదా ఘ్రాణకఫరక్తం విశోషయేత్| తదా స్యాదుచ్ఛ్వసేన్నాసా తస్య శుష్కం విధీయతే|| భృశశుష్కావచూర్ణేన నాసాశోషం తు తం విదుః|” ఇతి||10||
Adhikarana పీనసస్యామపక్వలక్షణం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
శిరోగురుత్వమరుచిర్నాసాస్రావస్తనుః స్వరః |
క్షామః ష్ఠీవత్యథాభీక్ష్ణమామపీనసలక్షణం ||11||
ఆమలింగాన్వితః శ్లేష్మా ఘనః ఖేషు నిమజ్జతి |
స్వరవర్ణవిశుద్ధిశ్చ పరిపక్వస్య లక్షణం ||12||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చికిత్సాభేదార్థం పీనసస్యామపక్వలక్షణమాహ– శిరోగురుత్వమిత్యాది| తనురఘనః| స్వరః క్షామ ఇతి అవిస్పష్టం వచనం| ష్ఠీవత్యథాభీక్ష్ణమితి ముహుర్ముహుర్నాసికయా శ్లేష్మాణం నిరస్యతీత్యర్థః| ఆమరసాన్వితేన దోషేణ శిరోగురుత్వాదయః| “ఆమలింగాన్వితః శ్లేష్మా ఘనః ఖేషు నిమజ్జతి” ఇత్యాది పక్వలక్షణం| ఆమలింగైః శిరోగురుత్వాదిభిరన్వితః శ్లేష్మా నిమజ్జతీతి లీనో భవతి| అయమర్థః– శ్లేష్మా తావల్లీనో భవతి, ఆమలింగాన్యపి లీనాని భవంతి, తథాచ ‘తనుత్వమామలింగానాం’ ఇతి సుశ్రుతః| ‘న సజ్జతి’ ఇతి పాఠాంతరే న సక్తో భవతి, న తిష్ఠతీతి యావత్; తదాऽऽమలింగాన్వితః స్తోకేనామలింగేనాన్వితః| ఘనః స్త్యానః| ఖేషు నాసారంధ్రేషు, ‘స్థితః’ ఇతి శేషః; వ్యక్త్యపేక్షయా బహువచనం| స్వరవిశుద్ధిః స్వరభేదాభావః, వర్ణవిశుద్ధిః ప్రకృతిసవర్ణతా||11-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చికిత్సాభేదార్థం పీనసస్యామపక్వలక్షణం కథయన్నాహ– శిర ఇత్యాది| తనుః అఘనః, స్వరః క్షామః అవిస్పష్టవచనః, ష్ఠీవేత్తథాऽభీక్ష్ణమితి ముర్హుర్ముహుర్నాసయా శ్లేష్మాణం నిరస్యతీత్యర్థః| పక్వలక్షణమాహ– ఆమేత్యాది| ఆమలింగైః శిరోగురుత్వాదిభిరన్వితః శ్లేష్మా, నిమజ్జతి లీనో భవతీతి, అయమర్థః– శ్లేష్మా విలీనో భవతి, ఆమలింగాన్యపి, తథాచ– “తనుత్వం చామలింగానాం” ఇతి సుశ్రుతే| ‘న సజ్జతి’ ఇతి పాఠాంతరే న సక్తో భవతి, న తిష్ఠతీతి యావత్| స్వరవిశుద్ధిః స్వరభేదాభావః, వర్ణవిశుద్ధిః ప్రకృతివర్ణతా||11-12||
Adhikarana ప్రతిశ్యాయస్య నిదానపూర్వికా సంప్రాప్తిః (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
సంధారణాజీర్ణరజోతిభాష్యక్రోధర్తువైషమ్యశిరోభితాపైః |
ప్రజాగరాతిస్వపనాంబుశీతైరవశ్యయా మైథునబాష్పధూమైః |
సంస్త్యానదోషే శిరసి ప్రవృద్ధో వాయుః ప్రతిశ్యాయముదీరయేత్తు ||13||
(చ. చి. అ. 26) |
చయం గతా మూర్ధని మారుతాదయః పృథక్ సమస్తాశ్చ తథైవ శోణితం |
ప్రకుప్యమాణా వివిధైః ప్రకోపణైస్తతః ప్రతిశ్యాయకరా భవంతి హి ||14||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రతిశ్యాయః పంచవిధో భవతి, వాతపిత్తకఫసన్నిపాతరక్తజభేదాత్; తస్య నిదానం ద్వివిధం– ఏకం సద్యోజనకం, తచ్చ బలవత్త్వేన చయం నాపేక్షత ఏవ; అపరం చయాదిక్రమేణ జనకం, చయాదిక్రమోత్పన్నశ్చ దోషో గరీయాన్ సకలశరీరసంభావనయా బద్ధమూలత్వాత్| తత్ర సద్యోజనకనిదానపూర్వికాం తస్య సంప్రాప్తిమాహ– సంధారణేత్యాది| సంధారణం పురీషాదివేగధారణం, రజో ధూలిః, శిరోభితాపః శిరోऽభితప్యతే యేన స శిరోభితాపో ధూమాదిః; రజోధూమాదయశ్చ నాసాప్రవిష్టాః సంతో హేతవః| అతిస్వపనం దివాస్వపనమిత్యర్థః| అవశ్యయా తుషారేణ| సంస్త్యానదోషే శిరసీతి ఘనీభూతశ్లేష్మణి శిరసి| సుశ్రుతేనాపి సద్యోజనకం నిదానం పఠితం; తద్యథా– “నారీప్రసంగః శిరసోऽభితాపో ధూమో రజః శీతమతిప్రతాపః| సంధారణం మూత్రపురీషయోశ్చ సద్యః ప్రతిశ్యాయనిదానముక్తం||” (సు. ఉ. తం. అ. 24) ఇతి| చయాదిక్రమేణ జనకమపి దోషం దర్శయన్నాహ– చయం గతా ఇత్యాది| చయం గతా ఇతి సామర్థ్యాత్ స్వే స్వే స్థానే, “స్వస్థానవృద్ధిర్దోషాణాం చయ ఇత్యభిధీయతే|” ఇతి వచనాత్| తథైవ శోణితమితి చయం గతం| నను, యది స్వస్థానస్థితా దోషాః తత్ కథం మూర్ధ్ని ప్రతిశ్యాయసంభవః? ఇత్యాహ– ప్రకుప్యమాణా వివిధైః ప్రకోపణైరితి| వివిధైరితి బలవద్విగ్రహదివాస్వప్నాదిభిః| ప్రకోపవిశేషశ్చ ప్రసరః| యదుక్తం– “ప్రకుపితానాం పర్యుషితకిణ్వోదకపిష్టసమవాయ ఇవోద్రిక్తానాం ప్రసరో భవతి|” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి| అత ఏవ, “చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం యథాక్రమం|” ఇత్యత్ర ప్రకోపమాత్రముపాత్తం| ఏతేన ప్రసరేణ శిరఃసంప్రాప్తా దోషాః ప్రతిశ్యాయకరాః| అన్యే తు చయం గతా మూర్ధనీతి యథాస్థితమేవ యోజయంతి, ఉదానవాయోరూర్ధ్వగతిత్వాచ్ఛిరస్యపి సంభవాత్, త్వక్సిరాశ్రితత్వాత్ పిత్తాసృజోః కఫస్య చ నిసర్గతః శిరోవస్థితేః శిరసి చయ ఇతి| తత ఇతి ప్రకోపవిశేషాత్ ప్రసరాదనంతరం| ప్రతిశ్యాయ ఇతి వాతం ప్రతి అభిముఖం శ్యాయో గమనం కఫాదీనాం యత్ర స ప్రతిశ్యాయః| ‘శైఙ్’ గతౌ, ఇత్యస్య ప్రయోగః| తథాచ చరకః– “ఘ్రాణమూలే స్థితః శ్లేష్మా రుధిరం పిత్తమేవ వా| మారుతాధ్మాతశిరసః శ్యాయతే మారుతం ప్రతి||” (చ. చి. అ. 8)||13-14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏవం నాసారోగా దశ శ్రీకంఠోక్తాః కథితాః| ప్రతిశ్యాయః పంచవిధో భవతి, వాతపిత్తకఫసన్నిపాతరక్తజభేదాత్, తస్య సంప్రాప్తిమాహ– సంధారణేత్యాది| నిదానం ద్వివిధం– ఏకం సద్యోజనకం, అపరం చయాదిక్రమజాతం, తత్రేదం సద్యోనిదానం| సంధారణం పురీషాదివేగవిధారణం, రజో ధూలిః, శిరోభితాపః శిరోऽభితాప్యతే యేన స శిరోభితాపః ధూమాదిః, రజోధూమాదయశ్చ నాసాప్రవిష్టాః ప్రతిశ్యాయహేతవః, అతిస్వప్నం దివాస్వప్నమిత్యర్థః| అవశ్యయా తుషారేణ| సంస్త్యానదోషే శిరసీతి సంహతకఫే శిరసి| సుశ్రుతేనాపి సద్యోజనకం నిదానం పఠితం| తద్యథా– “నారీప్రసంగః శిరసోऽభితాపో ధూమో రజః శీతమతిప్రతాపః| సంధారణం మూత్రపురీషయోశ్చ సద్యఃప్రతిశ్యాయనిదానముక్తం||” ఇతి| చయాదిక్రమజస్య నిదానమాహ– చయమిత్యాది| చయం గతాః ఇతి స్వే స్వే స్థానే సంచయం ప్రాప్తాః “స్వస్థానవృద్ధిర్దోషాణాం చయః” ఇతి వచనాత్| మారుతాదయ ఇతి వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ఏతే, తథైవ శోణితమపి చయం గతం తతో మూర్ధ్ని ప్రతిశ్యాయకరం భవతీతి యోజ్యం| నను, యది స్వే స్వే స్థానే స్థితా దోషాస్తత్కథం మూర్ధ్ని ప్రతిశ్యాయసంభవః ఇత్యాహ– ప్రకోప్యమాణా వివిధైః ప్రకోపణైరితి, బలవద్విగ్రహాదిక్రోధాదిదివాస్వప్నాదిభిశ్చ కోపనైః ప్రకోప్యమాణాః; ప్రకోపవిశేషశ్చ ప్రసరః| యదుక్తం– “కుపితానాం దోషాణాం కిణ్వోదకపిష్టసమవాయ ఇవోద్గతానాం ప్రసరో భవతి” ఇతి| అత ఏవాహ– “చయప్రకోపోపశమాః పిత్తాదీనాం యథాక్రమం” ఇతి| అత ఏవ ప్రకోపమాత్రముపాత్తం| ఏవం చ ప్రసరణస్థానసంశ్రయేణ శిరఃసంప్రాప్తా దోషాః ప్రతిశ్యాయకరాః| అన్యే తు చయం గతో మూర్ధ్నీతి యథావస్థితమేవ మన్యంతే, ఉదానవాయోరూర్ధ్వగతిత్వాత్, శిరస్యపి వాతసముద్భవత్వాత్| త్వక్సిరాసృతత్వాత్పిత్తాసృజోః కఫస్య చ నిసర్గతః శిరోవస్థితేః శిరసి చయ ఇతి| అథవా సర్వశరీరచరాస్తు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః సరక్తాః, సర్వత్రైతత్కార్యదర్శనాత్| తత ఇతి ప్రకోపవిశేషాత్ ప్రసరాదనంతరం| ప్రతిశ్యాయ ఇతి వాతం ప్రతి అభిముఖం శ్యాయో గమనం కఫాదీనాం యత్ర స ప్రతిశ్యాయః| ‘శ్యైఙ్’ గతౌ ఇత్యస్య ప్రయోగః| తథా చరకః– “ఘ్రాణమూలే స్థితః శ్లేష్మా రుధిరం పిత్తమేవ చ| మారుతాధ్మానశిరసః శ్యాయతే మారుతం ప్రతి|| ప్రతిశ్యాయస్తతో ఘోరో జాయతే దేహకర్షణః|” ఇతి||13-14||
Adhikarana ప్రతిశ్యాయపూర్వరూపం (౧౫) · Śloka ౧౫
క్షవప్రవృత్తిః శిరసోऽతిపూర్ణతా స్తంభోऽంగమర్దః పరిహృష్టరోమతా |
ఉపద్రవాశ్చాప్యపరే పృథగ్విధా నృణాం ప్రతిశ్యాయపురఃసరాః స్మృతాః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య పూర్వరూపమాహ– క్షవప్రవృత్తిరిత్యాది| ఉపద్రవాశ్చాప్యపరే ఇతి ఉపద్రవాస్తత్కాలభావినో రోగాః, నతు పారిభాషికాః పశ్చాత్కాలభావినః; తే చ ఘ్రాణధూమాయనమంథాదయః| యదాహ విదేహః– “పూర్వరూపాణి దృశ్యంతే ప్రతిశ్యాయే భవిష్యతి| ఘ్రాణధూమాయనం మంథః క్షవథుస్తాలుదారణం|| కంఠధ్వంసో ముఖస్రావః శిరసః పూరణం తథా|” ఇతి| పురఃసరా ఇతి పూర్వరూపాణి||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య పూర్వరూపమాహ– క్షవేత్యాది| ఉపద్రవాః తత్కాలభావినో రోగాః| అపరే ఇతి ఘ్రాణధూమాయనమంథాదయః| యదుక్తం విదేహే– “పూర్వరూపాణి దృశ్యంతే ప్రతిశ్యాయే భవిష్యతి| ఘ్రాణధూమాయనం మంథః క్షవథుస్తాలుదారణం| కంఠధ్వంసో ముఖస్రావః శిరసః పూరణం తథా||” ఇతి| పురఃసరా ఇతి పూర్వరూపాణి||15||
Adhikarana వాతజ-పిత్తజ-కఫజప్రతిశ్యాయలక్షణం (౧౬-౧౯) · Śloka ౧౯
ఆనద్ధా పిహితా నాసా తనుస్రావప్రసేకినీ |
గలతాల్వోష్ఠశోషశ్చ నిస్తోదః శంఖయోస్తథా ||16||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
క్షవప్రవృత్తిరత్యర్థం వక్త్రవైరస్యమేవ చ |
భవేత్ స్వరోపఘాతశ్చ ప్రతిశ్యాయేऽనిలాత్మకే ||17||
ఉష్ణః సపీతకః స్రావో ఘ్రాణాత్ స్రవతి పైత్తికే |
కృశోऽతిపాండుః సంతప్తో భవేదుష్ణాభిపీడితః ||18||
సధూమమగ్నిం సహసా వమతీవ స మానవః |
ఘ్రాణాత్ కఫః కఫకృతే శీతః పాండుః స్రవేద్బహుః |
శుక్లావభాసః శుక్లాక్షో భవేద్గురుశిరా నరః ||19||
కంఠతాల్వోష్ఠశిరసాం కండూభిరభిపీడితః |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతాదిప్రతిశ్యాయలింగాన్యాహ– ఆనద్ధేత్యాది| ఆనద్ధా విబద్ధా| పిహితా సపిధానేవ| నిస్తోదః సూచివ్యధనవద్వ్యథా| శంఖయోరితి భ్రూపుచ్ఛాంతయోః| సపీతక ఇతి ఈషత్ పీతః| పిత్తప్రతిశ్యాయవాన్ మానవః కృశో భవతి| అతిపాండుర్ధూసరః| ఉష్ణాభిపీడిత ఇతి ఉష్ణగుణేనాభిపీడిత ఇత్యర్థః||16-19||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషు వాతికమాహ– ఆనద్ధేత్యాది| ఆనద్ధా విబద్ధా, ఆధ్మానాపూరితేవేతి యావత్| పిహితా సపిధానేవ, తథా గలతాల్వోష్ఠశోషాదయో భవంతి, నిస్తోదః శూలవ్యధనవద్వ్యథా, శంఖయోరితి భ్రూపుచ్ఛాంతయోః| పైత్తికమాహ– సపీతక ఇత్యాది| ఈషత్పీతకః| పిత్తప్రతిశ్యాయవాన్మానవః కృశో భవతి| అతిపాండుర్ధూసరః, ఉష్ణాభిపీడిత ఇతి ఉష్ణగుణేనాభిపీడితః| శ్లైష్మికమాహ– సధూమమిత్యాది| శుక్లావభాసః శ్వేతవపుః, శూనాక్షః ఉచ్ఛూననయనః||16-19||–
Adhikarana సన్నిపాతజప్రతిశ్యాయలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
భూత్వా భూత్వా ప్రతిశ్యాయో యస్యాకస్మాన్నివర్తతే ||20||
సంపక్వో వాऽప్యపక్వో వా స సర్వప్రభవః స్మృతః |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతజమాహ– భూత్వేత్యాది| భూత్వా భూత్వా ఇతి వీప్సయా పునః పునః సంభవం దర్శయతి| అన్యతమదోషస్య కాలాదినాऽనవధారితేన బలహానేర్నివృత్తిః, అకస్మాత్ ప్రవృత్తిరపి అసమ్యఙ్నివృత్తదోషస్య కాలాదినా బలలాభాత్| అత్ర యద్యపి దోషత్రయలింగాని నోక్తాని, తథాऽపి సర్వప్రభవత్వాత్ ప్రత్యేతవ్యాని| అసాధ్యశ్చాయం దుష్టతాం గతః సన్, “నృణాం దుష్టప్రతిశ్యాయస్త్వసాధ్యః సర్వజః స్మృతః|” ఇతి విదేహవచనాత్||20||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– భూత్వేత్యాది| వీప్సయా పునఃపునః సంభవం దర్శయతి| అన్యతమదోషస్య కాలాదినాऽనవధారితేన బలహానేర్నివృత్తిః, అకస్మాత్ ప్రవృత్తిరపి, అసమ్యఙ్నివృత్తదోషస్య కాలాదినా బలలాభాత్| అత్ర యద్యపి దోషత్రయలింగాని నోక్తాని తథాऽపి సర్వప్రభవత్వాత్ ప్రత్యేతవ్యాని| కేచిత్ ‘సర్వప్రభవః స్మృతః’ ఇత్యస్యాగ్రేऽధికం పాదద్వయం పఠంతి, తచ్చ– “లింగాని చైవ సర్వేషాం పీనసానాం చ సర్వజే” ఇతి సర్వజే ప్రతిశ్యాయే సర్వేషాం వాతాదీనాం పీనసానాం లింగాని భవంతీతి యోజ్యం| అసాధ్యశ్చాయం దుష్టతాం గతః సన్– “నృణాం దుష్టప్రతిశ్యాయస్త్వసాధ్యః సర్వజః స్మృతః” ఇతి విదేహవచనాత్||20||–
Adhikarana దుష్టప్రతిశ్యాయలక్షణం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
ప్రక్లిద్యతే పునర్నాసా పునశ్చ పరిశుష్యతి ||21||
పునరానహ్యతే వాऽపి పునర్వివ్రియతే తథా |
నిఃశ్వాసో వాऽతిదుర్గంధో నరో గంధాన్ న వేత్తి చ ||22||
ఏవం దుష్టప్రతిశ్యాయం జానీయాత్ కృచ్ఛ్రసాధనం |
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏకదోషస్యాపి దురుపచారాద్దోషద్వయానుబంధేన దుష్టతాం గతస్య దోషత్రయసంబంధసామ్యేన సన్నిపాతజానంతరం లింగమాహ– ప్రక్లిద్యతే పునర్నాసేత్యాది| ఆనహ్యత ఇతి విబధ్యతే| వివ్రియత ఇతి విగతావరణా భవతీత్యర్థః| క్లేదశోషపిధానవివరణాని నైకకాలం భిన్నదోషజాని బోద్ధవ్యాని, తేన విరోధో నోద్భావనీయః| ఏవమితి ఇత్థంభూతలింగం దుష్టప్రతిశ్యాయం పరస్పరవిరుద్ధోపక్రమదోషసంబంధాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యం జానీయాత్| అయం చ పంచానామేవావస్థాంతరతయా అనన్యత్వాన్న షష్ఠః| నను, అవస్థాంతరత్వేऽపి అభిష్యందాదధిమంథ ఇవ భిన్నో భవిష్యతి? న, తద్వద్వాతాదిజత్వేనానిర్దేశాత్||21-22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏకదోషస్యాపి దురుపచారాద్ దోషద్వయానుబంధేన దుష్టిం గతస్య దోషత్రయసంబంధసామ్యేన సన్నిపాతజానంతరం దుష్టప్రతిశ్యాయలింగమాహ– ప్రక్లిద్యత ఇత్యాది| ఆనహ్యత ఇతి విబధ్యతే, వివ్రియత ఇతి విగతావరణా భవతి, క్లేదశోషపిధానవివరణాని నైకకాలం భిన్నదోషజాని బోద్ధవ్యాని, తేన విరోధో నోద్భావనీయః| ఇత్థంభూతలింగం దుష్టప్రతిశ్యాయం పరస్పరవిరుద్ధోపక్రమదోషసంబంధాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యం జానీయాత్| అయం చ పంచానామేవావస్థాంతరతయాऽనన్యత్వాన్న షష్ఠో గణనీయః| నన్వవస్థాంతరత్వేऽపి అభిష్యందాదధిమంథ ఇవ భిన్నో భవిష్యతీతి? నైవం, తద్వద్వాతాదిజత్వేనానిర్దేశాత్||21-22||
Adhikarana రక్తజప్రతిశ్యాయలక్షణం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
రక్తజే తు ప్రతిశ్యాయే రక్తస్రావః ప్రవర్తతే ||23||
తామ్రాక్షశ్చ భవేజ్జంతురురోఘాతప్రపీడితః |
దుర్గంధోచ్ఛ్వాసవదనో గంధానపి న వేత్తి సః ||24||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజలింగమాహ– రక్తజ ఇత్యాది| ఉరోఘాతప్రపీడిత ఇతి ఉరోఘాతస్తంత్రాంతరపఠితలక్షణః, తేన ప్రకర్షేణ పీడితః| తద్యథా– “ఉరఃక్షతమురఃస్తంభః పూతికర్ణకఫోరసః| సకాసః సజ్వరో జ్ఞేయ ఉరోఘాతః సపీనసః||” ఇతి| అత్ర పిత్తప్రతిశ్యాయలింగాన్యపి బోద్ధవ్యాని, తుల్యత్వాత్ పిత్తరక్తయోః| తథా చ క్వచిత్ పఠ్యతే– “పిత్తప్రతిశ్యాయకృతైర్లింగైశ్చాపి సమన్వితః|” ఇతి||23-24||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజప్రతిశ్యాయలింగమాహ– రక్తజ ఇత్యాది| ఉరోఘాతః తంత్రాంతరపఠితలక్షణః, తేన ప్రకర్షేణ పీడితః, తద్యథా– “ఉరఃక్షతమురఃస్తంభః పూతికర్ణకఫోరసః| సకాసః సజ్వరో జ్ఞేయ ఉరోఘాతః సపీనసః||” ఇతి| అత్ర పిత్తప్రతిశ్యాయలింగాన్యపి బోద్ధవ్యాని, తుల్యత్వాత్పిత్తరక్తయోః| తథాచ క్వచిత్పఠ్యతే– “పిత్తప్రతిశ్యాయకృతైర్లింగైశ్చాపి సమన్వితః” ఇతి||23-24||
Adhikarana ప్రతిశ్యాయస్యాసాధ్యలక్షణం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
సర్వ ఏవ ప్రతిశ్యాయా నరస్యాప్రతికారిణః |
దుష్టతాం యాంతి కాలేన తదాऽసాధ్యా భవంతి హి ||25||
మూర్ఛంతి చాత్ర క్రిమయః శ్వేతాః స్నిగ్ధాస్తథాऽణవః |
క్రిమితో యః శిరోరోగస్తుల్యం తేనాస్య లక్షణం ||26||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అప్రతిక్రియయా కాలాంతరేణ సర్వ ఏవ దుష్టప్రతిశ్యాయా భవంతి, తే చాసాధ్యా ఇత్యాహ– సర్వ ఏవేత్యాది| మూర్ఛంతి చాత్ర క్రిమయ ఇతి అత్రేతి ఏషు, బహువచనాంతాత్త్రల్ప్రత్యయవిధిః; అన్యే తు ప్రత్యాసన్నత్వాత్ రక్తజ ఏవ క్రిమిమూర్ఛనం వదంతి| శ్వేతా ఇతి కఫాధికత్వాత్ ప్రతిశ్యాయస్య సర్వత్ర కఫజా ఏవ శ్వేతక్రిమయో భవంతి| ‘క్రిమితో యః శిరోరోగస్తుల్యం తేనాస్య లక్షణం’ ఇతి క్రిమిజశిరోరోగేణేహ తుల్యం లింగం, తచ్చ “నిస్తుద్యతే యస్య శిరోऽతిమాత్రం” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం||25-26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వ ఏవ ప్రతిశ్యాయా అప్రతిక్రియమాణాః కాలాంతరేణ దుష్టతాం యాంతి, తే చాసాధ్యా భవంతీత్యత ఆహ– సర్వ ఇత్యాది| అత్ర ఏషు ప్రతిశ్యాయేషు, బహువచనాంతాత్త్రల్| అన్యే తు ప్రత్యాసన్నత్వాత్ రక్తజ ఏవ క్రిమిమూర్ఛనం వదంతి| శ్వేత ఇతి కఫాధికత్వాత్| ప్రతిశ్యాయే సర్వత్ర కఫజా ఏవ శ్వేతాః కృమయో భవంతి| క్రిమిజో య ఇత్యాది క్రిమిజశిరోరోగేణ తుల్యం లింగమిత్యర్థః| తల్లక్షణం– “నిస్తుద్యతే యస్య శిరోऽతిమాత్రం” ఇత్యాది శిరోరోగనిదానే వక్ష్యమాణం||25-26||
Adhikarana ప్రవృద్ధప్రతిశ్యాయజన్యా వికారాః (౨౭) · Śloka ౨౭
బాధిర్యమాంధ్యమఘ్రత్వం ఘోరాంశ్చ నయనామయాన్ |
శోథాగ్నిసాదకాసాంశ్చ వృద్ధాః కుర్వంతి పీనసాః ||27||
(సు. ఉ. తం. అ. 24) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అతః పరమపరాన్ వికారాన్ ప్రవృద్ధాః ప్రతిశ్యాయాః కుర్వంతి, తానాహ– బాధిర్యమిత్యాది| ఘోరాన్నయనామయానిత్యభిధానాదేవాంధ్యే లబ్ధే విశేషేణ తత్కరత్వప్రతిపాదనార్థమాంధ్యగ్రహణం| అఘ్రత్వమితి న జిఘ్రతీత్యఘ్రస్తస్య భావోऽఘ్రత్వం| ‘ఘ్రా’ గంధోపాదానే, ఇత్యస్మాత్ ‘సుపి స్థః’ ఇత్యత్ర యోగవిభాగాత్ కప్రత్యయః||27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అతః పరమపరాన్ యాన్ వికారాన్ ప్రవృద్ధాః ప్రతిశ్యాయాః కుర్వంతి తానాహ– బాధిర్యమిత్యాది| ఘోరనయనామయాభిధానాదేవాంధ్యే లబ్ధే విశేషేణ తత్కరత్వప్రతిపాదనార్థమాంధ్యగ్రహణం| అఘ్రత్వమితి న జిఘ్రతీత్యఘ్రః, తస్య భావోऽఘ్రత్వం| ‘ఘ్రా’ గంధోపాదానే, ఇత్యస్మాత్ “సుపి స్థః” ఇత్యత్ర “సుపి” ఇతి యోగవిభాగాత్కప్రత్యయః||27||
Adhikarana నాసాగతార్బుద-శోథార్శో-రక్తపిత్తానాం భేదాని (౨౮) · Śloka ౨౮
అర్బుదం సప్తధా శోథాశ్చత్వారోऽర్శశ్చతుర్విధం |
చతుర్విధం రక్తపిత్తముక్తం ఘ్రాణేऽపి తద్విదుః ||28||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సుశ్రుతే నాసారోగా ఏకత్రింశదుక్తాః, అత్రాప్యపీనసమారభ్య ప్రతిశ్యాయపర్యంతేన పంచదశోక్తాః, శేషసంఖ్యాపూరణాయ అపరాన్ షోడశ నాసారోగానాహ– అర్బుదం సప్తధేత్యాది| ఏకైకదోషరక్తమాంసమేదఃసంభవత్వేన షడర్బుదాని, శాలాక్యసిద్ధాంతేన సన్నిపాతజమధికం, ఏవం సప్త| తథాచ విదేహః– “సర్వలింగం రుజాయుక్తమర్బుదం విద్ధి సర్వజం|” ఇతి| శోథాశ్చత్వారో వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజభేదాత్, ఏవమర్శోऽపి చతుర్విధం, రక్తపిత్తం చతుర్విధమపి తచ్చ రక్తపిత్తత్వసామాన్యాదేకత్వేన గణనీయం, తేన న సంఖ్యాతిరేకః| అర్బుదాదీనాం తత్ర తత్రోక్తానామత్రాభిధానం శాలాక్యోక్తసంఖ్యాపూరణార్థమాశ్రయప్రభావేణాతిరిక్తలింగాదిఖ్యాపనార్థం చ||28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సుశ్రుతే నాసారోగా ఏకత్రింశదుక్తాః| తత్ర పీనసమారభ్య ప్రతిశ్యాయపర్యంతేన పంచదశోక్తాః, అపరాన్ షోడశ సంఖ్యాపూరణాయ నాసారోగానాహ– అర్బుదమిత్యాది| వాతపిత్తకఫశోణితమాంసమేదోజత్వేన షడ్విధమర్బుదం, శాలాక్యసిద్ధాంతేన, విదేహేన సన్నిపాతజమధికముక్తం, ఏవం సప్త| శోథాశ్చత్వారో వాతపిత్తకఫసన్నిపాతభేదాత్ ఏవమర్శోऽపి చతుర్విధం, సహజరక్తజయోరర్శసోర్దోషజేऽంతర్భావః| రక్తపిత్తం చతుర్విధమపి రక్తపిత్తత్వసామాన్యాదేకత్వేన గణనీయం, తేన న సంఖ్యాతిరేకః| అర్బుదాదీనాముక్తానామప్యత్రాభిధానం శాలాక్యోక్తసంఖ్యాపూరణాయ, ఆశ్రయప్రభావేణాతిరిక్తలింగాదిఖ్యాపనార్థం చ| ఘ్రాణార్శోऽర్బుదయోర్గ్రంథాంతరే భేద ఉక్తః, తద్యథా– “శిరోలలాటతాలూనాం గౌరవం దుఃఖనిద్రతా| అర్శసామర్బుదానాం చ దోషైః శేషాకృతిః సమా|| అర్శాంసి గోస్తనాకారాణ్యర్బుదం కోలసమ్మితం|” ఇతి||28||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౮
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే నాసారోగనిదానం సమాప్తం ||58||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం నాసారోగనిదానం సమాప్తం||58||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం నాసారోగనిదానం||58||