૫૭. કર્ણરોગનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મુખરોગે જિહ્વાશ્રયરોગોઽભિહિતઃ, જિહ્વા ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્, અત ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદુષ્ટિસામ્યાત્ કર્ણરોગનિદાનમુચ્યતે; કર્ણશબ્દેન ચ કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નમદૃષ્ટોપગૃહીતં શ્રોત્રમુચ્યતે, તત્ર યદ્યપ્યેકદેશગતો રોગસ્તથાઽપ્યવયવેઽપિ સમુદાયોપચારતઃ કર્ણવ્યપદેશઃ| તત્ર કર્ણશૂલં કષ્ટત્વાત્ પ્રાગાહ– સમીરણ ઇત્યાદિ| અત્રાનયૈવ સમ્પ્રાપ્ત્યાઽર્થતો નિદાનસઞ્ચયાદ્યાક્ષિપ્તં; યતો નિદાનાત્ સઞ્ચયઃ, સઞ્ચયાત્ પ્રકોપઃ, પ્રકોપાત્ પ્રસરઃ, પ્રસરાત્ સ્થાનસંશ્રયઃ, તતો વ્યક્તિઃ, તતો ભેદ ઇતિ| કર્ણશૂલસ્ય ચ કષ્ટત્વં મૂર્છાદ્યુપદ્રવયોગાત્| યદાહ વિદેહઃ– “મૂર્છા દાહો જ્વરઃ કાસો હૃલ્લાસો વમથુસ્તથા| ઉપદ્રવાઃ કર્ણશૂલે ભવન્ત્યેતે મરિષ્યતઃ||” ઇતિ| અન્યથાચરન્નિતિ પ્રતિલોમં ચરન્| દોષૈરિતિ કફપિત્તરક્તૈઃ; રક્તેઽપિ રુજાકર્તૃત્વાત્ સામાન્યેન દોષવ્યપદેશઃ| યથાસ્વમાવૃત ઇતિ સ્વનિદાનકુપિતદોષૈર્યથાસ્વીયલક્ષણૈરાવૃતો ન તુ કોપિતૈર્વાયુના; “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્” ઇતિ ન્યાયાત્; યતઃ સ્વતન્ત્રકુપિતા દોષાઃ સંસર્ગભાજો ભવન્તિ, પરતન્ત્રકુપિતાસ્ત્વનુબન્ધરૂપા ભવન્તિ; અથવા યથાસ્વમિતિ શૂલવિશેષણં, યથાસ્વીયમિત્યર્થઃ| દુરાચાર ઇતિ દુઃખેનાચર્યતે ઇતિ દુરાચરઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મુખરોગે જિહ્વાશ્રયા રોગા અભિહિતાઃ, જિહ્વા ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્, અત ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદુષ્ટિસામ્યાત્કર્ણરોગનિદાનમુચ્યતે| કર્ણશબ્દેન કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નમદૃષ્ટોપગૃહીતં શ્રોત્રમુચ્યતે| અત્ર યદ્યપ્યેકદેશે રોગઃ, તથાઽપ્યવયવેઽપિ સમુદાયોપચારાત્કર્ણરોગવ્યપદેશઃ| અત્ર કર્ણશૂલં કષ્ટસાધ્યત્વાત્પ્રાગાહ– સમીરણ ઇત્યાદિ| અત્રાનયૈવ સમ્પ્રાપ્ત્યાઽર્થતો નિદાનસઞ્ચયાદ્યાક્ષિપ્તં બોદ્ધવ્યમ્| યતો નિદાનાત્ સઞ્ચયઃ, સઞ્ચયાત્ પ્રકોપઃ, પ્રકોપાત્પ્રસરઃ, પ્રસરાત્ સ્થાનસંશ્રયઃ, તતો વ્યક્તિઃ, તતો ભેદ ઇતિ| કર્ણશૂલસ્ય ચ કષ્ટત્વં મૂર્છાદ્યુપદ્રવયોગાત્| યદાહ વિદેહઃ– “મૂર્છા દાહો જ્વરઃ કાસઃ કુત્સાઽન્ને વમથુઃ સતૃટ્| ઉપદ્રવાઃ કર્ણશૂલે ભવન્ત્યેતે મરિષ્યતઃ||” ઇતિ| શ્રોત્રગતઃ શ્રોત્રં શષ્કુલીપરિચ્છિન્નમાકાશઃ, સમીરણો વાયુઃ, શ્રોત્રગતઃ શ્રોત્રપ્રાપ્તઃ, અન્યથા ચરન્નિતિ પ્રતિલોમં ચરન્ વિમાર્ગગ ઇતિ વા; ચરન્ સમન્તતઃ કર્ણયોરતીવ શૂલં કરોતીતિ સમ્બન્ધનીયમ્| કથમ્ભૂતો વાયુઃ? દોષૈરિતિ પિત્તકફરક્તૈઃ, રક્તેઽપિ રુજાદિકર્તૃત્વેન દોષસામ્યાદ્દોષવ્યપદેશઃ| યથાસ્વમાવૃત ઇતિ યથાસ્વમત્ર સ્વસ્ય દોષસ્યાનતિક્રમેણ યથાસ્વં, તેન સ્વનિદાનકુપિતૈર્દોષૈર્યથાત્મીયલક્ષણાવૃતો ન તુ કુપિતેન વાયુના કોપિતૈઃ, અથ વા યથાસ્વમિતિ શૂલવિશેષણં, યથાત્મીયમિત્યર્થઃ| સ તથાવિધો રોગઃ કર્ણશૂલઃ કથિતઃ| કિંવિશિષ્ટઃ? દુરાસદો દુર્વારઃ, ‘દુરાચરઃ’ ઇતિ પાઠે દુઃખેન ચર્યતે ઉપચર્યત ઇતિ દુરાચરઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણનાદમાહ– કર્ણસ્રોતઃસ્થિત ઇત્યાદિ| યદા કર્ણસ્રોતસિ વિવિધપ્રકારેણાવસ્થિતો વાયુર્ભવતિ તદા તસ્ય વિવિધાભિહનનાદુક્તવિવિધશબ્દશ્રવણં, ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનામિત્યુપલક્ષણં, તેન ભૃઙ્ગારાદિશબ્દશ્રવણં ચ ભવતિ| યદુક્તં વિદેહે– “શિરોગતો યદા વાયુઃ શ્રોત્રયોઃ પ્રતિપદ્યતે| તદા તુ વિવિધાન્ શબ્દાન્ સમીરયતિ કર્ણયોઃ|| ભૃઙ્ગારક્રૌઞ્ચનાદં વા મણ્ડૂકકાકયોસ્તથા| તન્ત્રીમૃદઙ્ગશબ્દં વા સામતૂર્યસ્વનં તથા|| ગીતાધ્યયનવંશાનાં નિર્ઘોષં ક્ષ્વેડનં તથા| અપામિવ પતન્તીનાં શકટસ્યેવ ગચ્છતઃ|| શ્વસતામિવ સર્પાણાં સદૃશઃ શ્રૂયતે સ્વનઃ|” ઇતિ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણનાદમાહ– કર્ણેત્યાદિ| ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનામિત્યુપલક્ષણં, તેન ભૃઙ્ગારાદિશબ્દગ્રહણં ચ ભવતિ| યદુક્તં વિદેહે– “શિરોગતો યદા વાયુઃ શ્રોત્રયોઃ પ્રતિપદ્યતે| તદા તુ વિવિધાઞ્છબ્દાન્સમીરયતિ કર્ણયોઃ|| ભૃઙ્ગારક્રૌઞ્ચનાદં વા મણ્ડૂકકાકયોસ્તથા| તન્ત્રીમૃદઙ્ગશબ્દં વા સામતૂર્યસ્વનં તથા|| ગીતાધ્યયનવંશાનાં નિર્ઘોષં ક્ષ્વેડનં તથા| અપામિવ પતન્તીનાં શકટસ્યેવ ગચ્છતઃ|| શ્વસતામિવ સર્પાણાં સદૃશઃ શ્રૂયતે સ્વનઃ|” ઇતિ| પ્રણાદસ્યાપીડાકરત્વેઽપિ રોગાખ્યા, તિલકાલકવન્મનોદુઃખજનકત્વાત્| બાધિર્યમાહ– યદેત્યાદિ| શબ્દવહં સ્રોતઃ કર્ણશષ્કુલીપરિચ્છિન્નમાકાશં, તદ્ગતવાતજનિતમત્ર બાધિર્યમ્, અપિશબ્દાદ્રક્તપિત્તાવરણયોરુપગ્રહ ઇતિ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણક્ષ્વેડમાહ– વાયુરિત્યાદિ| ક્ષ્વેડમેવ વ્યાકરોતિ– વેણુઘોષોપમં સ્વનમિતિ| નનુ, કર્ણનાદાત્ કથમસ્ય ભેદઃ? ઉચ્યતે– કર્ણનાદે કેવલાનિલજે નાનાશબ્દાન્ શૃણોતિ, અત્ર તુ વેણુશબ્દમેવ નિયમેન; તથાઽયં પિત્તાદિસંસૃષ્ટવાતજન્ય ઇતિ| તથાહ વિદેહઃ– “મારુતઃ કફપિત્તાભ્યાં સંસૃષ્ટઃ શોણિતેન ચ| કર્ણક્ષ્વેડં સઞ્જનયેત્ ક્ષ્વેડનં વેણુઘોષવત્||” ઇતિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણક્ષ્વેડમાહ– વાયુરિત્યાદિ| નનુ? કર્ણનાદકર્ણક્ષ્વેડયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– કર્ણનાદે કેવલાનિલજે નાનાશબ્દાન્ શૃણોતિ, અત્ર તુ વેણુશબ્દમેવ નિયમેન, તથાઽયં પિત્તાદિસંસૃષ્ટવાતજન્યઃ| તથાચ વિદેહઃ– “મારુતઃ કફપિત્તાભ્યાં સંસૃષ્ટઃ શોણિતેન ચ| કર્ણક્ષ્વેડં સઞ્જનયેત્ક્ષ્વેડનં વેણુઘોષવત્||” ઇતિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણસ્રાવમાહ– શિરોઽભિઘાતાદિત્યાદિ| સ્રવેદ્ધિ પૂયમિત્યુપલક્ષણં, તેન રક્તજલે ચ સ્રવત ઇતિ મન્તવ્યં, શિરોઽભિઘાતજલમજ્જનમાત્રેણ પૂયસ્યાસમ્ભવાત્; અથવા પ્રપાકાદિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે; તર્હિ ન પાકાત્ પૃથક્ સ્રાવ ઉક્તઃ, સર્વત્ર પાકસ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ કાર્તિકઃ| નનુ, પાકાત્ વિદ્રધેઃ સ્રાવસમ્ભવોઽસ્તુ, વિદ્રધૌ તુ વાતેતરદોષસ્યાપિ સમ્ભવાત્ કથમનિલાર્દિત ઇત્યુક્તમ્? ઉચ્યતે– અતિસ્રાવેણાત્રાનિલકોપાદનિલાર્દિતત્વં બોદ્ધવ્યમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણસ્રાવમાહ– શિરોઽભિઘાતાદિત્યાદિ| અત્ર પૂયમિત્યુપલક્ષણં, તેન રક્તજલે ચ સ્રવત ઇતિ મન્તવ્યમ્| અત્ર પ્રપાકાદિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે, તર્હિ ન પાકાત્પૃથક્ સ્રાવ ઉક્તઃ સ્યાત્, સર્વત્ર પાકસ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ કાર્તિકઃ| નનુ, પાકાદ્વિદ્રધેઃ સ્રાવસમ્ભવોઽસ્તુ, વિદ્રધૌ તુ વાતેતરદોષસ્યાપિ સદ્ભાવાત્તત્કથમનિલાર્દિત ઇત્યુક્તં? ઉચ્યતે, અતિસ્રાવેણાત્રાનિલકોપાદનિલાર્દિતત્વં બોદ્ધવ્યમ્| શિરોઽભિઘાતાત્, અથવા જલે નિમજ્જતઃ, અથવા વિદ્રધેઃ કર્ણવિદ્રધેઃ પ્રપાકાદનિલાર્દિતઃ શ્રવણઃ પૂયં સ્રવેત્, સ કર્ણસંસ્રાવાખ્યો રોગ ઉક્તઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણપ્રતિનાહમાહ– સ કર્ણગૂથો દ્રવતામિત્યાદિ| વિલાયિત ઇતિ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિલીનીકૃતઃ સન્| ઘ્રાણમુખમિતિ દ્વન્દ્વત્વાદેકવદ્ભાવઃ, તેન ઘ્રાણં ચ મુખં ચ પ્રતિપદ્યતે ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘ઘ્રાણમુખાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદા ઘ્રાણમુખાત્ નાસાસકાશાત્ પ્રતિપદ્યતે ગચ્છતીત્યર્થઃ| અયં કફજો વિકારઃ; અથવા કર્ણગૂથશોષે મારુતપિત્તવ્યાપારાત્ત્રયાણામપિ સમ્બન્ધોઽસ્તિ, તેન સન્નિપાતજોઽયં; તથાચ વિદેહઃ– “કફાદ્વા મારુતાદ્વાઽપિ સન્નિપાતેન વા પુનઃ|” ઇતિ| શિરસોઽર્ધભેદકૃદિતિ અર્ધાવભેદશિરોરોગકૃત્||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણકણ્ડૂમાહ– મારુત ઇત્યાદિ| સુગમમ્| કર્ણગૂથમાહ– પિત્તેત્યાદિ| સુગમમ્| કર્ણપ્રતિનાહમાહ– સ ઇત્યાદિ| યદા સ કર્ણગૂથો વિલાયિત ઇતિ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિલીનીકૃતો દ્રવતાં ગતઃ સન્| ઘ્રાણમુખમિતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ, તેન ઘ્રાણં મુખં ચ પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘ઘ્રાણમુખાદ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદા ઘ્રાણમુખાત્સકાશાત્પ્રતિપદ્યતે ગચ્છતીત્યર્થઃ| તદા સ કર્ણપ્રતિનાહસઞ્જ્ઞિતો વિકારો ભવેત્| અયં કફજો વિકારઃ; અથવા કર્ણગૂથશોથે મારુતપિત્તવ્યાખ્યાપારાત્તયોરપ્યત્ર સમ્બન્ધોઽસ્તિ, તેન સન્નિપાતજોઽયમ્| તથાહિ વિદેહઃ– “કફાદ્વા મારુતાદ્વાઽપિ સહ પિત્તેન વા પુનઃ|” ઇતિ| શિરસોઽર્ધભેદકૃદિતિ અર્ધાવભેદશિરોરોગકૃત્||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્રિમિકર્ણકમાહ– યદા તુ મૂર્છન્તીત્યાદિ| મૂર્છન્તિ ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ| જન્તવઃ ક્રિમયઃ| ક્રિમિમૂર્છનં ચ માંસશોણિતકોથે સતિ જ્ઞેયં, તદન્તરેણ ક્રિમીણામસમ્ભવાત્| અપત્યાનીતિ ડિમ્ભકાન્| તદ્વ્યઞ્જનત્વાદિતિ ક્રિમિલક્ષણત્વાત્| શ્રવણો નિરુચ્યતે ઇતિ ક્રિમિકર્ણકો ગદ ઇતિ આશ્રયાશ્રિતયોરભેદોપચારાચ્છ્રવણઃ ક્રિમિકર્ણકો ગદો ભણ્યતે| શ્રવણશબ્દઃ પુંલિઙ્ગોઽપ્યસ્તીત્યસ્માદેવ નિર્દેશાત્ પ્રતીયતે| અયં વિકારસ્ત્રિદોષજો મન્તવ્યઃ| તથા ચ નિમિઃ– “શ્લેષ્મપિત્તજલોન્મિશ્રે કોથે શોણિતમાંસજે| મૂર્છન્તિ જન્તવસ્તત્ર કૃષ્ણાસ્તામ્રાઃ સિતારુણાઃ|| ભક્ષયન્તીવ તે કર્ણં કુર્વન્તો વિવિધા રુજઃ| ક્રિમિકર્ણં તુ તં વિદ્યાત્ સન્નિપાતપ્રકોપજમ્||” ઇતિ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કૃમિકર્ણકમાહ– યદેત્યાદિ| મૂર્છન્તિ ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ, જન્તવઃ કૃમયઃ, કૃમિમૂર્છનં ચ માંસશોણિતકોથે સતિ જ્ઞેયં, તમન્તરેણ કૃમીણામસમ્ભવાત્| અપત્યાનિ ડિમ્ભકાન્ સૂક્ષ્મકૃમીનિતિ યાવત્| મક્ષિકા મમ્મણાખ્યા નીલવર્ણાઃ| આદ્યૈર્ગ્ભિષભિર્વિદેહાદિભિઃ, તદ્વ્યઞ્જનત્વાદિતિ કૃમિલક્ષણત્વાત્, આશ્રયાશ્રિતયોરભેદોપચારાત્ શ્રવણઃ કૃમિકર્ણકો ગદો ભણ્યતે| શ્રવણશબ્દઃ પુંલ્લિઙ્ગોઽપ્યસ્તીત્યસ્માદેવ નિર્દેશાત્પ્રતીયતે| અયં વિકારસ્ત્રિદોષજો મન્તવ્યઃ| તથાચ નિમિઃ– “શ્લેષ્મપિત્તજલોન્મિશ્રે કોથે શોણિતમાંસજે| જાયન્તે જન્તવસ્તત્ર કૃષ્ણાસ્તામ્રાઃ સિતારુણાઃ|| ભક્ષયન્તીવ તે કર્ણં કુર્વન્તો વિવિધા રુજઃ| કૃમિકર્ણં તુ તં વિદ્યાત્સન્નિપાતપ્રકોપજમ્||” ઇતિ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણપ્રવિષ્ટપતઙ્ગકીટાદિલિઙ્ગમાહ– પતઙ્ગા ઇત્યાદિ| શતપદ્ય ઇતિ કારણ્ડિકાઃ| નિષ્પન્દે ઇતિ સ્થિરે||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણપ્રવિષ્ટકીટપતઙ્ગાદિલિઙ્ગમાહ– પતઙ્ગા ઇત્યાદિ| શતપદ્યઃ કારણ્ડિકાઃ| નિસ્તુદ્યતે પ્રાજનેનેવ| અન્યત્ સુગમમ્||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણવિદ્રધિમાહ– ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્ત્વિત્યાદિ| ક્ષતપ્રભવોઽભિઘાતપ્રભવશ્ચ, ક્ષતાભિઘાતપ્રભવયોરાગન્તુકત્વાદેકત્વમ્, એવં વાતાદિજસ્યાપિ દોષજત્વાદેકત્વમ્| સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેદિતિ અસ્રમાસ્રાવં, સરક્તપીતારુણવર્ણત્વં ચાસ્રાવસ્ય વાતપિત્તકફસમ્ભવાત્||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણવિદ્રધિમાહ– ક્ષતેત્યાદિ| ક્ષતપ્રભવશ્ચાભિઘાતપ્રભવશ્ચ, ક્ષતાભિઘાતપ્રભવયોરાગન્તુકત્વાદૈક્યમ્| એવં વાતાદિજસ્યાપિ દોષજત્વાદેકત્વમ્| ક્ષતવિદ્રધેર્લક્ષણમાહ– સેત્યાદિ| અસ્રં આસ્રાવં, રક્તપીતારુણવર્ણત્વં ચાસ્રાવસ્ય વાતપિત્તરક્તસમ્ભવત્વાત્| ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવ વેદનાવિશેષઃ, ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| દોષવિદ્રધેર્લક્ષણં તૈરેવ જ્ઞાતવ્યમ્||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણપાકલક્ષણમાહ– કર્ણપાક ઇત્યાદિ| કોથવિક્લેદકૃદિતિ કોથઃ પૂતિભાવઃ, વિક્લેદ આર્દ્રતા| નનુ, કર્ણગૂથલક્ષણે પિત્તેન શોષણમુક્તં, તત્કથમાર્દ્રતા? નૈવમ્, એવંવિકારજનકકર્મસહકારિણા દ્રવાંશોદ્રિક્તેન પિત્તેનાર્દ્રતા, તત્ર ત્વેતદ્વિપરીતત્વેન શોષઃ||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણપાકલક્ષણમાહ– કર્ણેત્યાદિ| કોથવિક્લેદકૃદિતિ કોથઃ પૂતિભાવઃ, વિક્લેદ આર્દ્રતા| કર્ણવિદ્રધિપાકાત્, અથવા અમ્બુપૂરણાત્ કર્ણપાકો જાયતે| નનુ, કર્ણગૂથલક્ષણે પિત્તેન શોષણમુક્તં, તત્કથમાર્દ્રતા? મૈવમ્, એતદ્વિકારજનકકર્મસહકારિણા દ્રવાંશોદ્રિક્તેન પિત્તેનાર્દ્રતા, તત્ર ત્વેતદ્વિપરીતેન શોષઃ||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂતિકર્ણલક્ષણમાહ– પૂયમિત્યાદિ| પૂયં સ્રવતિ વા પૂતીતિ ક્રિયાવિશેષણં, વાશબ્દોઽત્ર સમુચ્ચયે; તેનાવેદનત્વં, સવેદનત્વં વા, ઘનસ્રાવિત્વં ચ સમુચ્ચીયતે| ઘનસ્રાવનિયમાચ્ચ કર્ણસ્રાવાદસ્ય ભેદઃ| તથાચોક્તં સુશ્રુતે– “સ્રોતઃસ્થિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા વિલીયમાને ભૃશસમ્પ્રતાપિતે| અવેદનો વાઽથ સવેદનો વા ઘનં સ્રવેત્ પૂતિ ચ પૂતિકર્ણઃ||” ઇતિ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦)| પૂતિમાન્ કર્ણઃ પૂતિકર્ણઃ|૧૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂતિકર્ણલક્ષણમાહ– પૂયમિત્યાદિ| પૂતીતિ ક્રિયાવિશેષણં, વાશબ્દોઽત્ર સમુચ્ચયે; તેનાવેદનત્વં સવેદનત્વં વા, ઘનસ્રાવિત્વં ચ સમુચ્ચીયતે| ઘનસ્રાવનિયમાચ્ચ કર્ણસ્રાવાદસ્ય ભેદઃ| તથાચોક્તં સુશ્રુતે– “ શ્રોતઃસ્થિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા વિલીયમાને ભૃશસમ્પ્રતાપિતે| અવેદનો વાઽપ્યથવા સવેદનો ઘનં સ્રવેત્પૂતિ ચ પૂતિકર્ણઃ||” ઇતિ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૦)| પૂતિમાન્ કર્ણઃ પૂતિકર્ણકઃ|૧૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં સઙ્ખ્યાપૂરણાર્થં કર્ણગતશોથાર્બુદાર્શસામતિદેશેન લક્ષણમાહ– કર્ણશોથેત્યાદિ| કર્ણશોથાશ્ચત્વારો વાતપિત્તકફરક્તજત્વેન; એવમર્શશ્ચતુર્વિધં, સહજસન્નિપાતજાર્શસોઃ સન્નિપાતાગન્તુજશોથયોશ્ચાત્રાસમ્ભૂતિરાધારપ્રભાવાત્| અર્બુદં ચ સપ્તવિધં વાતપિત્તકફરક્તમાંસમેદઃસિરાનિમિત્તભેદાત્; સિરાજસ્ય વાતજાવરુદ્ધસ્યાત્ર પૃથગ્ગણનં શાલાક્યસિદ્ધાન્તસંવાદાદિતિ કાર્તિકઃ| યથા સુશ્રુતે એવ કર્ણરોગાનન્તરમ્– “દોષૈસ્ત્રિભિસ્તૈઃ પૃથગેકશશ્ચ બ્રૂયાત્તથાઽર્શાંસિ તથૈવ શોથાન્| શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્ય ચાપિ સર્વાત્મકં સપ્તમમર્બુદં તુ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) ઇતિ| નાસારોગેઽભિધાસ્યતિ, તથેહાપિ યુજ્યતે; તેન રક્તજસ્ય પિત્તસમાનલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજેઽન્તર્ભાવઃ, તથાઽઽગન્તુજસ્યાપિ રક્તપિત્તલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજ એવાન્તર્ભાવઃ; તેન શોથઃ સન્નિપાતજોઽત્ર અગણનીયઃ, એવં સહજરક્તજયોર્દોષજ એવાન્તર્ભાવાત્ સન્નિપાતજમર્શોઽપૃથગ્ગણનીયમ્, અર્બુદં ચ સન્નિપાતજં સપ્તમિતિ, એવમેભિઃ સહાષ્ટાવિંશતિઃ સુશ્રુતોક્તાઃ કર્ણરોગા ભવન્તિ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણગતશોફાર્બુદાર્શસામતીતાવેક્ષણેન લક્ષણમાહ– કર્ણેત્યાદિ| યદ્યપિ શોફાદયઃ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટાઃ, તથાપિ કર્ણરોગસઙ્ગ્રહાર્થં સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થં ચ પુનર્નિર્દિષ્ટાઃ કર્ણશોફાશ્ચત્વારઃ, વાતપિત્તકફરક્તજત્વેનેતિ; એવમર્શશ્ચતુર્વિધમ્| સહજસન્નિપાતજાર્શસોઃ સન્નિપાતજાગન્તુજશોફયોશ્ચાત્રાસમ્ભૂતિરાધારશ્ચ પ્રભાવાત્| અર્બુદં ચ સપ્તવિધં વાતપિત્તકફરક્તમાંસમેદઃસિરાનિમિત્તભેદાત્; સિરાજન્યસ્ય વાતજાવરુદ્ધસ્યાત્ર પૃથગ્દર્શનં શાલાક્યસિદ્ધાન્તસંવાદાદિતિ કાર્તિકઃ| યદાહ સુશ્રુત એવ કર્ણરોગાનન્તરમ્– “દોષૈસ્ત્રિભિસ્તૈઃ પૃથગેકશશ્ચ ભૂયાત્તથાઽર્શાંસિ તથૈવ શોફાન્| શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્ય ચાપિ સર્વાત્મકં સપ્તમમર્બુદં સ્યાત્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) ઇતિ| નાસારોગેઽભિધાસ્યતિ, તથેહાપિ યુજ્યતે; તેન રક્તજસ્ય પિત્તલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજેઽન્તર્ભાવઃ, આગન્તુજસ્યાપિ રક્તપિત્તલિઙ્ગત્વાત્ પિત્તજ એવાન્તર્ભાવઃ; તેન શોફઃ સન્નિપાતજોઽત્રાગણનીયઃ, એવં સહજરક્તજયોર્દોષજ એવાન્તર્ભાવાત્ સન્નિપાતજમર્શસોઽપૃથગ્ગણનીયમ્, અર્બુદં ચ સન્નિપાતજં સપ્તમિતિ, એવમેભિઃ સહાષ્ટાવિંશતિઃ સુશ્રુતોક્તાઃ કર્ણરોગા ભવન્તિ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં ચરકોક્તં કર્ણરોગચતુષ્ટયં વાતપિત્તકફસન્નિપાતજભેદાદાહ– નાદોઽતિરુગિત્યાદિ| અશ્રવણમિતિ અશબ્દશ્રુતિઃ| વૈશ્રુત્યમિતિ વિરુદ્ધશ્રવણમ્||૧૪-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં ચરકોક્તકર્ણરોગચતુષ્ટયં વાતપિત્તકફસન્નિપાતજભેદાદાહ– નાદ ઇત્યાદિ| સુગમમ્| વૈશ્રુત્યેતિ વૈશ્રુત્યં વિરુદ્ધં શ્રવણં, સ્રુતિઃ સ્રાવઃ, સ્નિગ્ધા સ્યાત્||૧૪-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કર્ણાવયવત્વાત્ કર્ણપાલ્યાસ્તદ્વિકારાનાહ– સૌકુમાર્યાદિત્યાદિ| સૌકુમાર્યાદ્ધેતોશ્ચિરં વર્ધનેન ત્યક્તે સહસા ચ વર્ધયિતુમારબ્ધે કર્ણે શોથઃ, પરિપોટવાન્ મનાક્ત્વગવદરણવાનિત્યર્થઃ||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કર્ણાવયવત્વાત્ કર્ણપાલ્યાસ્તદ્વિકારાનાહ– સૌકુમાર્યાદિત્યાદિ| સૌકુમાર્યાદ્ધેતોશ્ચિરોત્સૃષ્ટે શ્ચિરંવર્ધનેન પરિત્યક્તે સહસા ચ વર્ધયિતુમારબ્ધે કર્ણે શોફઃ, પરિપોટક ઇતિ પરિપોટવાન્ મનાક્ત્વગવદરણવાનિત્યર્થઃ| અથ ડલ્લનાભિપ્રાયઃ– કર્ણે ચિરોત્સૃષ્ટે બહુકાલમુપેક્ષિતે સહસા ઝટિતિ પ્રવર્ધિતે સતિ સૌકુમાર્યાત્ પાલ્યાં શોફઃ સરુગિત્યાદિલક્ષણયુક્તઃ સ્યાત્ સ વાતાત્ પરિપોટકો રોગઃ સ્યાત્; ચિરોત્સૃષ્ટત્વે સૌકુમાર્યં હેતુઃ||૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉત્પાતલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શ્યાવત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્, પિત્તરક્તયોઃ શ્યાવત્વાજનકત્વાત્; કિંવા વાતાનુબન્ધાદત્ર શ્યાવત્વમ્||૧૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉત્પાતલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શ્યાવત્વં વ્યાધેઃ પ્રભાવાત્, પિત્તરક્તયોઃ શ્યાવત્વજનકત્વાભાવાત્; કિઞ્ચ વાતાનુબન્ધાદત્ર શ્યાવત્વમ્||૧૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉન્મન્થકમાહ– કર્ણમિત્યાદિ| સ્તબ્ધત્વં વાતકૃતં, કણ્ડૂઃ કફાત્, ઇતિ વાતકફલિઙ્ગમ્||૧૮-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉન્મન્થકમાહ– કર્ણમિત્યાદિ| કર્ણં બલાદ્વર્ધયતઃ પાલ્યાં વાયુઃ કોપં યાતિ, સ વાયુઃ કુપિતઃ સન્ કફં સઙ્ગૃહ્ય સ્તબ્ધં તથા અવેદનં શોફં કુરુતે, સ કફવાતજઃ ઉન્મન્થકાખ્યો રોગઃ સ્યાત્| સ કિંલક્ષણઃ? સકણ્ડૂકઃ કણ્ડૂયુક્તઃ, સ્તબ્ધત્વં વાતકૃતં, કણ્ડૂઃ કફાદિતિ વાતકફલિઙ્ગમ્| દુઃખવર્ધનમાહ– સંવર્ધમાન ઇત્યાદિ| કર્ણે દુર્વિદ્ધે દૈવકૃતચ્છિદ્રમતિક્રમ્ય વિદ્ધે સંવર્ધમાને સતિ કણ્ડ્વાદિયુક્તઃ શોફો ભવતિ, પાકશ્ચાત્ર દોષત્રયોત્થઃ| દુઃખવર્ધનાત્ દુઃખવર્ધનકો નામ રોગઃ||૧૮-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પરિલેહીમાહ– કફાસૃગિત્યાદિ| સ વિસર્પન્નિતિ સ ઇતિ પિડકાત્મકો વિકાર; ‘વિસર્પાન્વિતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસર્પેણાન્વિતઃ| લિહેદિતિ નિર્માંસીં કરોતિ આચ્છાદયેદ્વા||૨૧-૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પરિલેહીમાહ– કફેત્યાદિ| લિહેદિતિ નિર્માંસીં કરોતિ ઉત્સાદયતિ વા, ‘સવિસર્પાન્વિતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસર્પેણાન્વિતઃ||૨૧-૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કર્ણરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં કર્ણરોગનિદાનમ્||૫૭||