૫૮. નાસારોગનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇન્દ્રિયાધિકરણવિકારાધિકારાન્નાસારોગનિદાનમ્| તત્રાદાવપીનસમાહ– આનહ્યત ઇત્યાદિ| આનહ્યત ઇત્યાબધ્યતે, વાતશોષિતકફેન| પ્રક્લિદ્યતે આર્દ્રીભવતિ| ધૂપ્યતીતિ સન્તાપમનુભવતિ; દિવાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ધૂપ્યતીતિ રૂપમ્| ગન્ધરસાનિતિ ગન્ધાન્ સુરભ્યસુરભીન્, આબદ્ધત્વેન નાસાયાઃ; નાસારોગારમ્ભકદોષેણ રસનાયા અપિ દુષ્ટેઃ રસાન્ મધુરાદીન્ન વેત્તિ| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવમિતિ વાતકફજમ્| નનુ, અન્યત્ર પિત્તકફજોઽસદૃશલિઙ્ગશ્ચ પઠ્યતે; તદ્યથા– “મસ્તુલુઙ્ગોચિતઃ શ્લેષ્મા યદા પિત્તાદ્વિદહ્યતે| તદાઽસૃક્ પિચ્છિલં નાસા બહુસિંહાણકં સ્રવેત્|| સકણ્ડૂદાહપાકં ચ તં તુ વિદ્યાદપીનસમ્|” ઇતિ, તત્ કથં ન વિરોધઃ? નૈવં, સમ્પ્રાપ્તિવિશેષેણાસ્ય તથાભાવ ઇતિ કાર્તિકઃ| તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાત્ પિત્તસમ્બન્ધો લિઙ્ગવિશેષશ્ચાત્ર બોદ્ધવ્ય ઇત્યર્થઃ| ગદાધરસ્તુ તત્સંવાદાત્ ‘અનલશ્લેષ્મભવમ્’ ઇતિ પઠિત્વા શ્લેષ્મપિત્તજ એવ ન્યાય્ય ઇત્યાહ| પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમિતિ કફવાતજપ્રતિશ્યાયતુલ્યલિઙ્ગમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇન્દ્રિયાધિકરણાધિકારાન્નાસારોગનિદાનારમ્ભઃ| તત્રૈકત્રિંશન્નાસારોગાઃ, તત્રાપીનસમાહ– આનહ્યત ઇત્યાદિ| આનહ્યતે આબધ્યતે, વિશુષ્યતે વાતશોષિતકફેન, પ્રક્લિદ્યતે આર્દ્રીભવતિ, ધૂપ્યતિ સન્તાપમનુભવતિ, ગન્ધાન્ સુરભ્યસુરભીન્, આનદ્ધત્વેન નાસાયાઃ; નાસારોગારમ્ભકદોષેણ રસનાયાશ્ચ દુષ્ટેઃ| રસાન્ મધુરાદીન્ન વેત્તિ| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવમિતિ વાતકફજં બ્રૂયાત્| નન્વન્યત્ર પિત્તશ્લેષ્મજોઽન્યાદૃશશ્ચ પઠ્યતે, તદ્યથા– “મસ્તુલુઙ્ગોચિતઃ શ્લેષ્મા યદા પિત્તાદ્વિદહ્યતે| તદાઽસૃક્પિચ્છિલં નાસા બહુસિંહાણકં સ્રવેત્|| સકણ્ડૂદાહપાકં ચ તં તુ વિદ્યાદ્ધિ પીનસમ્” ઇતિ, તત્કથં ન વિરોધઃ? મૈવં, સમ્પ્રાપ્તિવિશેષેણાસ્ય તથાભાવ ઇતિ કાર્તિકઃ| તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાત્ પિત્તસમ્બન્ધો લિઙ્ગવિશેષશ્ચ બોદ્ધવ્ય ઇત્યર્થઃ| પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમિતિ કફવાતજપ્રતિશ્યાયતુલ્યલિઙ્ગમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂતિનસ્યમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| દોષૈરિતિ પિત્તકફરક્તૈઃ, રક્તસ્યાપિ દોષતુલ્યરૂપત્વાદ્દોષત્વમ્| વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ સરક્તયોરૂષ્મણા વિરુદ્ધલવણામ્લરસપાકેન પૂતિભાવમાપન્નૈઃ| સમ્મૂર્છિત ઇતિ ઉચ્છ્રાયં નીતઃ| નિરેતીતિ સમીરણ એવ, અન્યસ્ય કર્તૃપદસ્યાભાવાત્| તં પૂતિનસ્યમિતિ નાસિકાભવો નસ્યઃ, પૂતિર્નસ્યો વાયુર્યત્ર તં પૂતિનસ્યમ્| ઇહૈવ વિદેહઃ– “કફપિત્તમસૃઙ્મિશ્રં સઞ્ચિતં મૂર્ધ્નિ દેહિનામ્| વિદગ્ધમૂષ્મણા ગાઢં રુજાં કૃત્વાઽક્ષિશઙ્ખજામ્|| તતઃ પ્રસ્યન્દતે ઘ્રાણાત્ સરક્તં પૂતિપીતકમ્| પૂતિનસ્યં તુ તં વિદ્યાદ્ ઘ્રાણકણ્ડૂજ્વરપ્રદમ્||” ઇતિ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂતિનસ્યમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| દોષૈઃ પિત્તકફરક્તૈઃ, રક્તસ્યાપિ તુલ્યદોષત્વાદ્દોષત્વમ્, અતો બહુવચનં; વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ સરક્તયોરૂષ્મણા વિરુદ્ધલવણામ્લરસપાકેન પૂતિભાવમાપન્નૈઃ| સમ્મૂર્છિત ઉચ્છ્રાયં નીતઃ, નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ, સમીરણ એવ, તં પૂતિનસ્યમિતિ નાસિકાભવો નસ્યઃ, પૂતિર્નસ્યો વાયુર્યત્ર| તથાચ વિદેહે– “કફપિત્તમસૃઙ્મિશ્રં સઞ્ચિતં મૂર્ધ્નિ દેહિનામ્| વિદગ્ધમૂષ્મણા ગાઢં રુજાં કૃત્વાઽક્ષિશઙ્ખજામ્|| તેન પ્રસ્યન્દતે ઘ્રાણાત્સરક્તં પૂતિપીતકમ્| પૂતિનસ્યં તુ તં વિદ્યાદ્ ઘ્રાણકણ્ડૂજ્વરપ્રદમ્||” ઇતિ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નાસાપાકમાહ– ઘ્રાણાશ્રિતમિત્યાદિ| અરૂંષીતિ વ્રણાન્| યસ્મિન્ વિકાર ઇતિ યસ્યાં વિકૃતૌ સત્યામ્| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| વિક્લેદઃ આર્દ્રતા, કોથઃ, પૂતિભાવઃ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નાસાપાકમાહ– ઘ્રાણાશ્રિતમિત્યાદિ| અરૂંષિ વ્રણાન્, યસ્મિન્નિતિ યસ્મિન્વિકારે, દૃષ્ટૌ દર્શનં ગતૌ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દોષાગન્તુજં પૂયરક્તમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તરક્તાધિકત્વાદ્વિરુદ્ધાં પરિણતિં પ્રાપ્તૈઃ, લલાટાભિઘાતેન વા પાકં પ્રાપ્તૈઃ| તૈસ્તરિતિ પ્રહારપીડનાદિભિઃ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષાગન્તુજં પૂયરક્તમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તરક્તાધિકત્વાત્ વિરુદ્ધાં ગતિં પ્રાપ્તૈઃ લલાટાભિઘાતેન વા પાકં પ્રાપ્તૈઃ, તૈસ્તૈરિતિ પ્રહારપીડનાદિભિઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષવથુર્દોષાગન્તુભેદાદ્દ્વિવિધો ભવતિ; તત્ર દોષજં પ્રાગાહ– ઘ્રાણાશ્રિત ઇત્યાદિ| મર્મણીતિ શૃઙ્ગાટકે, ‘નસ્તકયોઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે નાસાપુટયોઃ, ‘તદાશ્રિતઃ સન્’ ઇતિ શેષઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષવથુર્દોષાગન્તુભેદાદ્ દ્વિવિધો ભવતિ, તત્ર દોષજમાહ– ઘ્રાણાશ્રિત ઇત્યાદિ| મર્મણિ શૃઙ્ગાટકાખ્યે, ‘નસ્તકયોઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે નાસાપુટયોઃ, તદાસ્થિતઃ સન્નિતિ શેષઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આગન્તુજમાહ– તીક્ષ્ણોપયોગાદિત્યાદિ| તીક્ષ્ણોપયોગાદ્રાજિકાદિતીક્ષ્ણદ્રવ્યભક્ષણાત્| ભાવાન્ કટૂનિતિ કટૂનિ દ્રવ્યાણિ| અભિજિઘ્રતો ભૃશં જિઘ્રતઃ| અર્કનિરીક્ષણાદ્વા કફવિલયનકરાત્| તરુણાસ્થિમર્મણીતિ તરુણાસ્થિ નાસાવંશાસ્થિ તદેવ મર્મ તસ્મિન્ ફણામર્મણીત્યર્થઃ, અભિઘાતાદિના મર્મવ્યથાજનકત્વાત્; અથવા તરુણાસ્થ્નિ ચ મર્મણિ ચ શૃઙ્ગાટકે, દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવનિર્દેશાત્| ઉદ્ઘાટિતે ચાલિતે| અન્ય આગન્તુજઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આગન્તુજમાહ– તીક્ષ્ણેત્યાદિ| તીક્ષ્ણોપયોગાત્ રાજિકાદિભક્ષણાત્, ભાવાન્ કટૂનિતિ કટુદ્રવ્યાણિ, અતિજિઘ્રતો ભૃશં જિઘ્રતઃ, અર્કનિરીક્ષણાદ્વા કફવિલયનકરત્વાદ્, અથવા સૂત્રાદિભિઃ, તરુણાસ્થિમર્મણીતિ તરુણાસ્થિ નાસાવંશાસ્થિ, તદેવ મર્મ, અભિઘાતાદિના મર્મવદ્વ્યથાજનકત્વાત્, ઉદ્ઘાટિતેઽર્ધચાલિતે, અન્યઃ આગન્તુજઃ, દોષજાગન્તુરેક એવ ગણનીયઃ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ભ્રંશથુમાહ– પ્રભ્રશ્યત ઇત્યાદિ| પ્રભ્રશ્યતે ગલતિ| વિદગ્ધો લવણ ઇતિ સ્વરૂપાખ્યાનં, વિદગ્ધત્વાદેવ કફસ્ય લવણત્વસિદ્ધેઃ| પ્રાક્સઞ્ચિત ઇત્યનેન સઞ્ચયપૂર્વકં કોપં દર્શયતિ, હેતુભૂયસ્ત્વેન ચયમન્તરેણાપિ કોપદર્શનાત્| યદુક્તમ્– “ન કેવલં ચયં પ્રાપ્ય દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્| અન્યતોઽપિ હિ કુપ્યન્તિ હેતુબાહુલ્યતો બલાત્||” ઇતિ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભ્રંશથુમાહ– પ્રભ્રશ્યત ઇત્યાદિ| વિદગ્ધો લવણ ઇતિ સ્વરૂપાખ્યાનં, વિદગ્ધત્વાદેવ કફસ્ય લવણત્વસિદ્ધેઃ, ‘પિત્તતપ્ત’ ઇતિ સુશ્રુતપાઠઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દીપ્તમાહ– ઘ્રાણે ભૃશમિત્યાદિ| પ્રદીપ્તેવેતિ પ્રજ્વલિતેવ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દીપ્તમાહ– ઘ્રાણ ઇત્યાદિ| પ્રદીપ્તેવેતિ પ્રજ્વલિતેવ, વિદેહેઽસ્ય લક્ષણમ્– “ધૂમાયતે યદા નાસા ચલત્કૃષ્યતિ દીપ્યતે| નિશ્ચરેત્તમ ઉચ્છ્વાસં તં વ્યાધિં દીપ્તમાદિશેત્||” ઇતિ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રતીનાહમાહ– ઉચ્છ્વાસમાર્ગમિત્યાદિ|૯|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રતીનાહમાહ– ઉચ્છ્વાસમાર્ગમિત્યાદિ|૯|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નાસાસ્રાવમાહ– ઘ્રાણાદિત્યાદિ| દોષ ઇતિ કફઃ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નાસાસ્રાવમાહ– દોષ ઇતિ કફઃ| અસ્ય લક્ષણં વિદેહે– “સ્રોતઃશૃઙ્ગાટકે શ્લેષ્મા| ચિતઃ ક્લેદિત ઊષ્મણા| વિશેષાત્સ્યન્દતે રાત્રૌ નાસાસ્રાવં તુ તદ્વિદુઃ||” ઇતિ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નાસાશોષમાહ– ઘ્રાણાશ્રિતે સ્રોતસીત્યાદિ| અત્ર ચ વાયુકૃતસ્રોતઃશોષણેન તદ્ગતશ્લેષ્મશોષો બોદ્ધવ્યઃ| પ્રતપ્ત ઇત્યનેન પિત્તમપિ ગમ્યતે, પ્રતપનસ્ય પિત્તમન્તરેણાસમ્ભવાત્| તથાચ કશ્ચિત્ પઠતિ– “ઘ્રાણાશ્રિતે શ્લેષ્મણિ મારુતેન પિત્તેન ગાઢં પરિશોષિતે ચ||” ઇતિ| પ્રતપ્ત ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પ્રદીપ્તે’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| કૃચ્છ્રાચ્છ્વસેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્મિન્નિતિ કષ્ટેનોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ કરોતિ યત્રેત્યર્થઃ||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નાસાશોષમાહ– ઘ્રાણેત્યાદિ| નાસાશોષસ્તુ વાયુકૃતસ્રોતઃશોષણેન તદ્ગતશ્લેષ્મશોષો જ્ઞેયઃ| પ્રતપ્ત ઇત્યનેન ચ પિત્તમપિ ગમ્યતે, પ્રતપનસ્ય પિત્તમન્તરેણાસમ્ભવાત્| પ્રતપ્ત ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પ્રદીપ્તે’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| કૃચ્છ્રાચ્છ્વસિતીતિ કષ્ટેનોચ્છ્વસિતિ શ્વાસં કરોતિ યત્રેત્યર્થઃ| વૈદેહેઽસ્ય લક્ષણમ્– “વાતપિત્તૌ યદા ઘ્રાણકફરક્તં વિશોષયેત્| તદા સ્યાદુચ્છ્વસેન્નાસા તસ્ય શુષ્કં વિધીયતે|| ભૃશશુષ્કાવચૂર્ણેન નાસાશોષં તુ તં વિદુઃ|” ઇતિ||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચિકિત્સાભેદાર્થં પીનસસ્યામપક્વલક્ષણમાહ– શિરોગુરુત્વમિત્યાદિ| તનુરઘનઃ| સ્વરઃ ક્ષામ ઇતિ અવિસ્પષ્ટં વચનમ્| ષ્ઠીવત્યથાભીક્ષ્ણમિતિ મુહુર્મુહુર્નાસિકયા શ્લેષ્માણં નિરસ્યતીત્યર્થઃ| આમરસાન્વિતેન દોષેણ શિરોગુરુત્વાદયઃ| “આમલિઙ્ગાન્વિતઃ શ્લેષ્મા ઘનઃ ખેષુ નિમજ્જતિ” ઇત્યાદિ પક્વલક્ષણમ્| આમલિઙ્ગૈઃ શિરોગુરુત્વાદિભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા નિમજ્જતીતિ લીનો ભવતિ| અયમર્થઃ– શ્લેષ્મા તાવલ્લીનો ભવતિ, આમલિઙ્ગાન્યપિ લીનાનિ ભવન્તિ, તથાચ ‘તનુત્વમામલિઙ્ગાનામ્’ ઇતિ સુશ્રુતઃ| ‘ન સજ્જતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ન સક્તો ભવતિ, ન તિષ્ઠતીતિ યાવત્; તદાઽઽમલિઙ્ગાન્વિતઃ સ્તોકેનામલિઙ્ગેનાન્વિતઃ| ઘનઃ સ્ત્યાનઃ| ખેષુ નાસારન્ધ્રેષુ, ‘સ્થિતઃ’ ઇતિ શેષઃ; વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુવચનમ્| સ્વરવિશુદ્ધિઃ સ્વરભેદાભાવઃ, વર્ણવિશુદ્ધિઃ પ્રકૃતિસવર્ણતા||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચિકિત્સાભેદાર્થં પીનસસ્યામપક્વલક્ષણં કથયન્નાહ– શિર ઇત્યાદિ| તનુઃ અઘનઃ, સ્વરઃ ક્ષામઃ અવિસ્પષ્ટવચનઃ, ષ્ઠીવેત્તથાઽભીક્ષ્ણમિતિ મુર્હુર્મુહુર્નાસયા શ્લેષ્માણં નિરસ્યતીત્યર્થઃ| પક્વલક્ષણમાહ– આમેત્યાદિ| આમલિઙ્ગૈઃ શિરોગુરુત્વાદિભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા, નિમજ્જતિ લીનો ભવતીતિ, અયમર્થઃ– શ્લેષ્મા વિલીનો ભવતિ, આમલિઙ્ગાન્યપિ, તથાચ– “તનુત્વં ચામલિઙ્ગાનામ્” ઇતિ સુશ્રુતે| ‘ન સજ્જતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ન સક્તો ભવતિ, ન તિષ્ઠતીતિ યાવત્| સ્વરવિશુદ્ધિઃ સ્વરભેદાભાવઃ, વર્ણવિશુદ્ધિઃ પ્રકૃતિવર્ણતા||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રતિશ્યાયઃ પઞ્ચવિધો ભવતિ, વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજભેદાત્; તસ્ય નિદાનં દ્વિવિધમ્– એકં સદ્યોજનકં, તચ્ચ બલવત્ત્વેન ચયં નાપેક્ષત એવ; અપરં ચયાદિક્રમેણ જનકં, ચયાદિક્રમોત્પન્નશ્ચ દોષો ગરીયાન્ સકલશરીરસમ્ભાવનયા બદ્ધમૂલત્વાત્| તત્ર સદ્યોજનકનિદાનપૂર્વિકાં તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સન્ધારણેત્યાદિ| સન્ધારણં પુરીષાદિવેગધારણં, રજો ધૂલિઃ, શિરોભિતાપઃ શિરોઽભિતપ્યતે યેન સ શિરોભિતાપો ધૂમાદિઃ; રજોધૂમાદયશ્ચ નાસાપ્રવિષ્ટાઃ સન્તો હેતવઃ| અતિસ્વપનં દિવાસ્વપનમિત્યર્થઃ| અવશ્યયા તુષારેણ| સંસ્ત્યાનદોષે શિરસીતિ ઘનીભૂતશ્લેષ્મણિ શિરસિ| સુશ્રુતેનાપિ સદ્યોજનકં નિદાનં પઠિતં; તદ્યથા– “નારીપ્રસઙ્ગઃ શિરસોઽભિતાપો ધૂમો રજઃ શીતમતિપ્રતાપઃ| સન્ધારણં મૂત્રપુરીષયોશ્ચ સદ્યઃ પ્રતિશ્યાયનિદાનમુક્તમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) ઇતિ| ચયાદિક્રમેણ જનકમપિ દોષં દર્શયન્નાહ– ચયં ગતા ઇત્યાદિ| ચયં ગતા ઇતિ સામર્થ્યાત્ સ્વે સ્વે સ્થાને, “સ્વસ્થાનવૃદ્ધિર્દોષાણાં ચય ઇત્યભિધીયતે|” ઇતિ વચનાત્| તથૈવ શોણિતમિતિ ચયં ગતમ્| નનુ, યદિ સ્વસ્થાનસ્થિતા દોષાઃ તત્ કથં મૂર્ધ્નિ પ્રતિશ્યાયસમ્ભવઃ? ઇત્યાહ– પ્રકુપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈરિતિ| વિવિધૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહદિવાસ્વપ્નાદિભિઃ| પ્રકોપવિશેષશ્ચ પ્રસરઃ| યદુક્તમ્– “પ્રકુપિતાનાં પર્યુષિતકિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અત એવ, “ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્|” ઇત્યત્ર પ્રકોપમાત્રમુપાત્તમ્| એતેન પ્રસરેણ શિરઃસમ્પ્રાપ્તા દોષાઃ પ્રતિશ્યાયકરાઃ| અન્યે તુ ચયં ગતા મૂર્ધનીતિ યથાસ્થિતમેવ યોજયન્તિ, ઉદાનવાયોરૂર્ધ્વગતિત્વાચ્છિરસ્યપિ સમ્ભવાત્, ત્વક્સિરાશ્રિતત્વાત્ પિત્તાસૃજોઃ કફસ્ય ચ નિસર્ગતઃ શિરોવસ્થિતેઃ શિરસિ ચય ઇતિ| તત ઇતિ પ્રકોપવિશેષાત્ પ્રસરાદનન્તરમ્| પ્રતિશ્યાય ઇતિ વાતં પ્રતિ અભિમુખં શ્યાયો ગમનં કફાદીનાં યત્ર સ પ્રતિશ્યાયઃ| ‘શૈઙ્’ ગતૌ, ઇત્યસ્ય પ્રયોગઃ| તથાચ ચરકઃ– “ઘ્રાણમૂલે સ્થિતઃ શ્લેષ્મા રુધિરં પિત્તમેવ વા| મારુતાધ્માતશિરસઃ શ્યાયતે મારુતં પ્રતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૮)||૧૩-૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એવં નાસારોગા દશ શ્રીકણ્ઠોક્તાઃ કથિતાઃ| પ્રતિશ્યાયઃ પઞ્ચવિધો ભવતિ, વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજભેદાત્, તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સન્ધારણેત્યાદિ| નિદાનં દ્વિવિધમ્– એકં સદ્યોજનકમ્, અપરં ચયાદિક્રમજાતં, તત્રેદં સદ્યોનિદાનમ્| સન્ધારણં પુરીષાદિવેગવિધારણં, રજો ધૂલિઃ, શિરોભિતાપઃ શિરોઽભિતાપ્યતે યેન સ શિરોભિતાપઃ ધૂમાદિઃ, રજોધૂમાદયશ્ચ નાસાપ્રવિષ્ટાઃ પ્રતિશ્યાયહેતવઃ, અતિસ્વપ્નં દિવાસ્વપ્નમિત્યર્થઃ| અવશ્યયા તુષારેણ| સંસ્ત્યાનદોષે શિરસીતિ સંહતકફે શિરસિ| સુશ્રુતેનાપિ સદ્યોજનકં નિદાનં પઠિતમ્| તદ્યથા– “નારીપ્રસઙ્ગઃ શિરસોઽભિતાપો ધૂમો રજઃ શીતમતિપ્રતાપઃ| સન્ધારણં મૂત્રપુરીષયોશ્ચ સદ્યઃપ્રતિશ્યાયનિદાનમુક્તમ્||” ઇતિ| ચયાદિક્રમજસ્ય નિદાનમાહ– ચયમિત્યાદિ| ચયં ગતાઃ ઇતિ સ્વે સ્વે સ્થાને સઞ્ચયં પ્રાપ્તાઃ “સ્વસ્થાનવૃદ્ધિર્દોષાણાં ચયઃ” ઇતિ વચનાત્| મારુતાદય ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ એતે, તથૈવ શોણિતમપિ ચયં ગતં તતો મૂર્ધ્નિ પ્રતિશ્યાયકરં ભવતીતિ યોજ્યમ્| નનુ, યદિ સ્વે સ્વે સ્થાને સ્થિતા દોષાસ્તત્કથં મૂર્ધ્નિ પ્રતિશ્યાયસમ્ભવઃ ઇત્યાહ– પ્રકોપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈરિતિ, બલવદ્વિગ્રહાદિક્રોધાદિદિવાસ્વપ્નાદિભિશ્ચ કોપનૈઃ પ્રકોપ્યમાણાઃ; પ્રકોપવિશેષશ્ચ પ્રસરઃ| યદુક્તમ્– “કુપિતાનાં દોષાણાં કિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્ગતાનાં પ્રસરો ભવતિ” ઇતિ| અત એવાહ– “ચયપ્રકોપોપશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્” ઇતિ| અત એવ પ્રકોપમાત્રમુપાત્તમ્| એવં ચ પ્રસરણસ્થાનસંશ્રયેણ શિરઃસમ્પ્રાપ્તા દોષાઃ પ્રતિશ્યાયકરાઃ| અન્યે તુ ચયં ગતો મૂર્ધ્નીતિ યથાવસ્થિતમેવ મન્યન્તે, ઉદાનવાયોરૂર્ધ્વગતિત્વાત્, શિરસ્યપિ વાતસમુદ્ભવત્વાત્| ત્વક્સિરાસૃતત્વાત્પિત્તાસૃજોઃ કફસ્ય ચ નિસર્ગતઃ શિરોવસ્થિતેઃ શિરસિ ચય ઇતિ| અથવા સર્વશરીરચરાસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ સરક્તાઃ, સર્વત્રૈતત્કાર્યદર્શનાત્| તત ઇતિ પ્રકોપવિશેષાત્ પ્રસરાદનન્તરમ્| પ્રતિશ્યાય ઇતિ વાતં પ્રતિ અભિમુખં શ્યાયો ગમનં કફાદીનાં યત્ર સ પ્રતિશ્યાયઃ| ‘શ્યૈઙ્’ ગતૌ ઇત્યસ્ય પ્રયોગઃ| તથા ચરકઃ– “ઘ્રાણમૂલે સ્થિતઃ શ્લેષ્મા રુધિરં પિત્તમેવ ચ| મારુતાધ્માનશિરસઃ શ્યાયતે મારુતં પ્રતિ|| પ્રતિશ્યાયસ્તતો ઘોરો જાયતે દેહકર્ષણઃ|” ઇતિ||૧૩-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– ક્ષવપ્રવૃત્તિરિત્યાદિ| ઉપદ્રવાશ્ચાપ્યપરે ઇતિ ઉપદ્રવાસ્તત્કાલભાવિનો રોગાઃ, નતુ પારિભાષિકાઃ પશ્ચાત્કાલભાવિનઃ; તે ચ ઘ્રાણધૂમાયનમન્થાદયઃ| યદાહ વિદેહઃ– “પૂર્વરૂપાણિ દૃશ્યન્તે પ્રતિશ્યાયે ભવિષ્યતિ| ઘ્રાણધૂમાયનં મન્થઃ ક્ષવથુસ્તાલુદારણમ્|| કણ્ઠધ્વંસો મુખસ્રાવઃ શિરસઃ પૂરણં તથા|” ઇતિ| પુરઃસરા ઇતિ પૂર્વરૂપાણિ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– ક્ષવેત્યાદિ| ઉપદ્રવાઃ તત્કાલભાવિનો રોગાઃ| અપરે ઇતિ ઘ્રાણધૂમાયનમન્થાદયઃ| યદુક્તં વિદેહે– “પૂર્વરૂપાણિ દૃશ્યન્તે પ્રતિશ્યાયે ભવિષ્યતિ| ઘ્રાણધૂમાયનં મન્થઃ ક્ષવથુસ્તાલુદારણમ્| કણ્ઠધ્વંસો મુખસ્રાવઃ શિરસઃ પૂરણં તથા||” ઇતિ| પુરઃસરા ઇતિ પૂર્વરૂપાણિ||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતાદિપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગાન્યાહ– આનદ્ધેત્યાદિ| આનદ્ધા વિબદ્ધા| પિહિતા સપિધાનેવ| નિસ્તોદઃ સૂચિવ્યધનવદ્વ્યથા| શઙ્ખયોરિતિ ભ્રૂપુચ્છાન્તયોઃ| સપીતક ઇતિ ઈષત્ પીતઃ| પિત્તપ્રતિશ્યાયવાન્ માનવઃ કૃશો ભવતિ| અતિપાણ્ડુર્ધૂસરઃ| ઉષ્ણાભિપીડિત ઇતિ ઉષ્ણગુણેનાભિપીડિત ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તેષુ વાતિકમાહ– આનદ્ધેત્યાદિ| આનદ્ધા વિબદ્ધા, આધ્માનાપૂરિતેવેતિ યાવત્| પિહિતા સપિધાનેવ, તથા ગલતાલ્વોષ્ઠશોષાદયો ભવન્તિ, નિસ્તોદઃ શૂલવ્યધનવદ્વ્યથા, શઙ્ખયોરિતિ ભ્રૂપુચ્છાન્તયોઃ| પૈત્તિકમાહ– સપીતક ઇત્યાદિ| ઈષત્પીતકઃ| પિત્તપ્રતિશ્યાયવાન્માનવઃ કૃશો ભવતિ| અતિપાણ્ડુર્ધૂસરઃ, ઉષ્ણાભિપીડિત ઇતિ ઉષ્ણગુણેનાભિપીડિતઃ| શ્લૈષ્મિકમાહ– સધૂમમિત્યાદિ| શુક્લાવભાસઃ શ્વેતવપુઃ, શૂનાક્ષઃ ઉચ્છૂનનયનઃ||૧૬-૧૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– ભૂત્વેત્યાદિ| ભૂત્વા ભૂત્વા ઇતિ વીપ્સયા પુનઃ પુનઃ સમ્ભવં દર્શયતિ| અન્યતમદોષસ્ય કાલાદિનાઽનવધારિતેન બલહાનેર્નિવૃત્તિઃ, અકસ્માત્ પ્રવૃત્તિરપિ અસમ્યઙ્નિવૃત્તદોષસ્ય કાલાદિના બલલાભાત્| અત્ર યદ્યપિ દોષત્રયલિઙ્ગાનિ નોક્તાનિ, તથાઽપિ સર્વપ્રભવત્વાત્ પ્રત્યેતવ્યાનિ| અસાધ્યશ્ચાયં દુષ્ટતાં ગતઃ સન્, “નૃણાં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયસ્ત્વસાધ્યઃ સર્વજઃ સ્મૃતઃ|” ઇતિ વિદેહવચનાત્||૨૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– ભૂત્વેત્યાદિ| વીપ્સયા પુનઃપુનઃ સમ્ભવં દર્શયતિ| અન્યતમદોષસ્ય કાલાદિનાઽનવધારિતેન બલહાનેર્નિવૃત્તિઃ, અકસ્માત્ પ્રવૃત્તિરપિ, અસમ્યઙ્નિવૃત્તદોષસ્ય કાલાદિના બલલાભાત્| અત્ર યદ્યપિ દોષત્રયલિઙ્ગાનિ નોક્તાનિ તથાઽપિ સર્વપ્રભવત્વાત્ પ્રત્યેતવ્યાનિ| કેચિત્ ‘સર્વપ્રભવઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યસ્યાગ્રેઽધિકં પાદદ્વયં પઠન્તિ, તચ્ચ– “લિઙ્ગાનિ ચૈવ સર્વેષાં પીનસાનાં ચ સર્વજે” ઇતિ સર્વજે પ્રતિશ્યાયે સર્વેષાં વાતાદીનાં પીનસાનાં લિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| અસાધ્યશ્ચાયં દુષ્ટતાં ગતઃ સન્– “નૃણાં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયસ્ત્વસાધ્યઃ સર્વજઃ સ્મૃતઃ” ઇતિ વિદેહવચનાત્||૨૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એકદોષસ્યાપિ દુરુપચારાદ્દોષદ્વયાનુબન્ધેન દુષ્ટતાં ગતસ્ય દોષત્રયસમ્બન્ધસામ્યેન સન્નિપાતજાનન્તરં લિઙ્ગમાહ– પ્રક્લિદ્યતે પુનર્નાસેત્યાદિ| આનહ્યત ઇતિ વિબધ્યતે| વિવ્રિયત ઇતિ વિગતાવરણા ભવતીત્યર્થઃ| ક્લેદશોષપિધાનવિવરણાનિ નૈકકાલં ભિન્નદોષજાનિ બોદ્ધવ્યાનિ, તેન વિરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| એવમિતિ ઇત્થમ્ભૂતલિઙ્ગં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં પરસ્પરવિરુદ્ધોપક્રમદોષસમ્બન્ધાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં જાનીયાત્| અયં ચ પઞ્ચાનામેવાવસ્થાન્તરતયા અનન્યત્વાન્ન ષષ્ઠઃ| નનુ, અવસ્થાન્તરત્વેઽપિ અભિષ્યન્દાદધિમન્થ ઇવ ભિન્નો ભવિષ્યતિ? ન, તદ્વદ્વાતાદિજત્વેનાનિર્દેશાત્||૨૧-૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એકદોષસ્યાપિ દુરુપચારાદ્ દોષદ્વયાનુબન્ધેન દુષ્ટિં ગતસ્ય દોષત્રયસમ્બન્ધસામ્યેન સન્નિપાતજાનન્તરં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગમાહ– પ્રક્લિદ્યત ઇત્યાદિ| આનહ્યત ઇતિ વિબધ્યતે, વિવ્રિયત ઇતિ વિગતાવરણા ભવતિ, ક્લેદશોષપિધાનવિવરણાનિ નૈકકાલં ભિન્નદોષજાનિ બોદ્ધવ્યાનિ, તેન વિરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| ઇત્થમ્ભૂતલિઙ્ગં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં પરસ્પરવિરુદ્ધોપક્રમદોષસમ્બન્ધાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં જાનીયાત્| અયં ચ પઞ્ચાનામેવાવસ્થાન્તરતયાઽનન્યત્વાન્ન ષષ્ઠો ગણનીયઃ| નન્વવસ્થાન્તરત્વેઽપિ અભિષ્યન્દાદધિમન્થ ઇવ ભિન્નો ભવિષ્યતીતિ? નૈવં, તદ્વદ્વાતાદિજત્વેનાનિર્દેશાત્||૨૧-૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજલિઙ્ગમાહ– રક્તજ ઇત્યાદિ| ઉરોઘાતપ્રપીડિત ઇતિ ઉરોઘાતસ્તન્ત્રાન્તરપઠિતલક્ષણઃ, તેન પ્રકર્ષેણ પીડિતઃ| તદ્યથા– “ઉરઃક્ષતમુરઃસ્તમ્ભઃ પૂતિકર્ણકફોરસઃ| સકાસઃ સજ્વરો જ્ઞેય ઉરોઘાતઃ સપીનસઃ||” ઇતિ| અત્ર પિત્તપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગાન્યપિ બોદ્ધવ્યાનિ, તુલ્યત્વાત્ પિત્તરક્તયોઃ| તથા ચ ક્વચિત્ પઠ્યતે– “પિત્તપ્રતિશ્યાયકૃતૈર્લિઙ્ગૈશ્ચાપિ સમન્વિતઃ|” ઇતિ||૨૩-૨૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગમાહ– રક્તજ ઇત્યાદિ| ઉરોઘાતઃ તન્ત્રાન્તરપઠિતલક્ષણઃ, તેન પ્રકર્ષેણ પીડિતઃ, તદ્યથા– “ઉરઃક્ષતમુરઃસ્તમ્ભઃ પૂતિકર્ણકફોરસઃ| સકાસઃ સજ્વરો જ્ઞેય ઉરોઘાતઃ સપીનસઃ||” ઇતિ| અત્ર પિત્તપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગાન્યપિ બોદ્ધવ્યાનિ, તુલ્યત્વાત્પિત્તરક્તયોઃ| તથાચ ક્વચિત્પઠ્યતે– “પિત્તપ્રતિશ્યાયકૃતૈર્લિઙ્ગૈશ્ચાપિ સમન્વિતઃ” ઇતિ||૨૩-૨૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અપ્રતિક્રિયયા કાલાન્તરેણ સર્વ એવ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયા ભવન્તિ, તે ચાસાધ્યા ઇત્યાહ– સર્વ એવેત્યાદિ| મૂર્છન્તિ ચાત્ર ક્રિમય ઇતિ અત્રેતિ એષુ, બહુવચનાન્તાત્ત્રલ્પ્રત્યયવિધિઃ; અન્યે તુ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ રક્તજ એવ ક્રિમિમૂર્છનં વદન્તિ| શ્વેતા ઇતિ કફાધિકત્વાત્ પ્રતિશ્યાયસ્ય સર્વત્ર કફજા એવ શ્વેતક્રિમયો ભવન્તિ| ‘ક્રિમિતો યઃ શિરોરોગસ્તુલ્યં તેનાસ્ય લક્ષણમ્’ ઇતિ ક્રિમિજશિરોરોગેણેહ તુલ્યં લિઙ્ગં, તચ્ચ “નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રમ્” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમ્||૨૫-૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા અપ્રતિક્રિયમાણાઃ કાલાન્તરેણ દુષ્ટતાં યાન્તિ, તે ચાસાધ્યા ભવન્તીત્યત આહ– સર્વ ઇત્યાદિ| અત્ર એષુ પ્રતિશ્યાયેષુ, બહુવચનાન્તાત્ત્રલ્| અન્યે તુ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ રક્તજ એવ ક્રિમિમૂર્છનં વદન્તિ| શ્વેત ઇતિ કફાધિકત્વાત્| પ્રતિશ્યાયે સર્વત્ર કફજા એવ શ્વેતાઃ કૃમયો ભવન્તિ| ક્રિમિજો ય ઇત્યાદિ ક્રિમિજશિરોરોગેણ તુલ્યં લિઙ્ગમિત્યર્થઃ| તલ્લક્ષણમ્– “નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રમ્” ઇત્યાદિ શિરોરોગનિદાને વક્ષ્યમાણમ્||૨૫-૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અતઃ પરમપરાન્ વિકારાન્ પ્રવૃદ્ધાઃ પ્રતિશ્યાયાઃ કુર્વન્તિ, તાનાહ– બાધિર્યમિત્યાદિ| ઘોરાન્નયનામયાનિત્યભિધાનાદેવાન્ધ્યે લબ્ધે વિશેષેણ તત્કરત્વપ્રતિપાદનાર્થમાન્ધ્યગ્રહણમ્| અઘ્રત્વમિતિ ન જિઘ્રતીત્યઘ્રસ્તસ્ય ભાવોઽઘ્રત્વમ્| ‘ઘ્રા’ ગન્ધોપાદાને, ઇત્યસ્માત્ ‘સુપિ સ્થઃ’ ઇત્યત્ર યોગવિભાગાત્ કપ્રત્યયઃ||૨૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતઃ પરમપરાન્ યાન્ વિકારાન્ પ્રવૃદ્ધાઃ પ્રતિશ્યાયાઃ કુર્વન્તિ તાનાહ– બાધિર્યમિત્યાદિ| ઘોરનયનામયાભિધાનાદેવાન્ધ્યે લબ્ધે વિશેષેણ તત્કરત્વપ્રતિપાદનાર્થમાન્ધ્યગ્રહણમ્| અઘ્રત્વમિતિ ન જિઘ્રતીત્યઘ્રઃ, તસ્ય ભાવોઽઘ્રત્વમ્| ‘ઘ્રા’ ગન્ધોપાદાને, ઇત્યસ્માત્ “સુપિ સ્થઃ” ઇત્યત્ર “સુપિ” ઇતિ યોગવિભાગાત્કપ્રત્યયઃ||૨૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સુશ્રુતે નાસારોગા એકત્રિંશદુક્તાઃ, અત્રાપ્યપીનસમારભ્ય પ્રતિશ્યાયપર્યન્તેન પઞ્ચદશોક્તાઃ, શેષસઙ્ખ્યાપૂરણાય અપરાન્ ષોડશ નાસારોગાનાહ– અર્બુદં સપ્તધેત્યાદિ| એકૈકદોષરક્તમાંસમેદઃસમ્ભવત્વેન ષડર્બુદાનિ, શાલાક્યસિદ્ધાન્તેન સન્નિપાતજમધિકમ્, એવં સપ્ત| તથાચ વિદેહઃ– “સર્વલિઙ્ગં રુજાયુક્તમર્બુદં વિદ્ધિ સર્વજમ્|” ઇતિ| શોથાશ્ચત્વારો વાતપિત્તકફસન્નિપાતજભેદાત્, એવમર્શોઽપિ ચતુર્વિધં, રક્તપિત્તં ચતુર્વિધમપિ તચ્ચ રક્તપિત્તત્વસામાન્યાદેકત્વેન ગણનીયં, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| અર્બુદાદીનાં તત્ર તત્રોક્તાનામત્રાભિધાનં શાલાક્યોક્તસઙ્ખ્યાપૂરણાર્થમાશ્રયપ્રભાવેણાતિરિક્તલિઙ્ગાદિખ્યાપનાર્થં ચ||૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સુશ્રુતે નાસારોગા એકત્રિંશદુક્તાઃ| તત્ર પીનસમારભ્ય પ્રતિશ્યાયપર્યન્તેન પઞ્ચદશોક્તાઃ, અપરાન્ ષોડશ સઙ્ખ્યાપૂરણાય નાસારોગાનાહ– અર્બુદમિત્યાદિ| વાતપિત્તકફશોણિતમાંસમેદોજત્વેન ષડ્વિધમર્બુદં, શાલાક્યસિદ્ધાન્તેન, વિદેહેન સન્નિપાતજમધિકમુક્તમ્, એવં સપ્ત| શોથાશ્ચત્વારો વાતપિત્તકફસન્નિપાતભેદાત્ એવમર્શોઽપિ ચતુર્વિધં, સહજરક્તજયોરર્શસોર્દોષજેઽન્તર્ભાવઃ| રક્તપિત્તં ચતુર્વિધમપિ રક્તપિત્તત્વસામાન્યાદેકત્વેન ગણનીયં, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| અર્બુદાદીનામુક્તાનામપ્યત્રાભિધાનં શાલાક્યોક્તસઙ્ખ્યાપૂરણાય, આશ્રયપ્રભાવેણાતિરિક્તલિઙ્ગાદિખ્યાપનાર્થં ચ| ઘ્રાણાર્શોઽર્બુદયોર્ગ્રન્થાન્તરે ભેદ ઉક્તઃ, તદ્યથા– “શિરોલલાટતાલૂનાં ગૌરવં દુઃખનિદ્રતા| અર્શસામર્બુદાનાં ચ દોષૈઃ શેષાકૃતિઃ સમા|| અર્શાંસિ ગોસ્તનાકારાણ્યર્બુદં કોલસમ્મિતમ્|” ઇતિ||૨૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં નાસારોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં નાસારોગનિદાનમ્||૫૮||