೧೪. ಅರೋಚಕನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಗವಿಕಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರೋಚಕಮಾಹ– ವಾತಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಶೋಕಾದಿನಾ ಗನ್ಧಾನ್ತೇನಾಗನ್ತುರೇಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾನಾಮೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಭಕ್ತೋಪಘಾತಮಿಹ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವದನ್ತಿ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೭) ಇತಿ| ಶೋಕಾದಿಜಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಜಃ, ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಕ್ತಃ| ಅತಿಲೋಭೋಽತ್ರಾಹಿತಸ್ಯ ಸತತೋಪಯೋಗಹೇತುತಯಾ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಕ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅರೋಚಕಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಛೇದಃ|೧|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಗವಿಕಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರೋಚಕಮಾಹ– ವಾತಾದಿಭಿರಿತಿ| ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಶೋಕಭಯಾದಿನಾಽಽಗನ್ತುರೇಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಭಕ್ತೋಪಘಾತಮಿಹ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವದನ್ತಿ” ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ– “ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರೇಕೋ ಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ” ಇತಿ| ಶೋಕಾದಿಜೋ ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಜಸ್ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಕ್ತಃ| ಏತೈರ್ಹೇತುಭಿರರೋಚಕಾ ಭವನ್ತಿ| ಮನೋಘ್ನಾಶನಮುಚ್ಛಿಷ್ಟಕೃಮಿಕ್ಲಿನ್ನಾದಿರೂಪಂ ಶರೀರಶ್ವಯಥುಗತಂ, ಗನ್ಧಃ ಪೂತಿಃ, ತೈಃ|೧|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪರೀತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಹೃಷ್ಟದನ್ತ ಇತಿ ಅಮ್ಲಭಕ್ಷಣೇನೇವ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಪರಿಹೃಷ್ಟದನ್ತ ಇತಿ ಅಮ್ಲಭಕ್ಷಣೇನೇವ, ಕಷಾಯವಕ್ತ್ರ ಇತಿ ಲೋಧ್ರಚರ್ವಿತಸ್ಯೇವ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ತಿಕ್ತವಾಚೀ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯವಿದಾಹಕೃತ್ ಸ್ಯಾತ್, ಸ್ವಾದ್ವಾಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸಕರಃ ಕಫೇನ|” ಇತಿ|೨|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟುರತ್ರ ತಿಕ್ತವಾಚಕಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯವಿದಾಹಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ಸ್ವಾದ್ವಾಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸಕರಃ ಕಫೇನ” ಇತಿ| ವಿರಸಮಿತಿ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ ವಾತೇನ ವಿರಸಾಸ್ಯತಾ| ಪಿತ್ತೇನ ಪೂತಿ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ತ್ರಮಿತಿ ಕಫಜಲಕ್ಷಣೇ ಪಠನೀಯಂ, ಯತೋ ವಿದಗ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲವಣಭಾವಮುಪೈತಿ|೨|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲವಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲವಣಂ ವಕ್ತ್ರಮಿತಿ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಲವಣರಸತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣಃ ಸ್ಮೃತಃ, ಪಿತ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ| ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮಿತಿ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ತತ್ ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಚೇತಿ ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮ್| ಅತ್ರ ವಿಬದ್ಧಂ ಬದ್ಧಮಿವ, ಭಕ್ಷಣಾದ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್; ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ‘ಕಫಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಭಾವೇ ಕ್ತಃ, ಕಫಲಿಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ವಿದಗ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| ‘ವಿಬದ್ಧಸನ್ನದ್ಧಯುತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಿಬದ್ಧಃ ಸನ್ನದ್ಧಃ ಸ ಚ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ, ಸನ್ನದ್ಧೋ ಬದ್ಧಃ; ‘ಣಹ’ ಬನ್ಧನೇ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋಃ ಪೂರ್ವವತ್ ಕ್ತಾದಿ| ‘ವಿಬದ್ಧಸಂಸ್ತಮ್ಭಯುತಮ್’ ಇತಿ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಜಮಾಹ– ಲವಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇನ ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ತ್ರಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಮಾಧುರ್ಯಾದಿಯುತಮಿತಿ ವಕ್ತ್ರೇಣೈವ| ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮಿತಿ ನಿಬದ್ಧಂ ಚ ತತ್ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಚ ತತ್ತಥಾ; ವಿಬದ್ಧಮಿವ ಭಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಂ, ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಕಫಸ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ, ಕಫಲಿಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ವಿಬದ್ಧಸನ್ನದ್ಧಯುತಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವಿಬದ್ಧಃ ಸನ್ನದ್ಧಃ ಸ ಚ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ; ಸನ್ನದ್ಧೋ ಬದ್ಧಃ, ‘ಣಹ’ ಬನ್ಧನೇ, ಇತ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಪ್ರಯೋಗಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜಮಾಹ– ಅರೋಚಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಹೃದ್ಯಗನ್ಧೋ ಘ್ರಾಣೋದ್ವೇಜಕೋ ಗನ್ಧಃ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚಾಸ್ಯಮಿತಿ ಅವಿಕೃತಮುಖರಸತ್ವಂ, ನ ತು ವಾತಾದಿವತ್ ಕಷಾಯತ್ವಾದಿ|೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜಮಾಹ– ಅಹೃದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣೋದ್ವೇಜಕೋ ಗನ್ಧಃ, ಅಶುಚಿಃ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚಾಸ್ಯಮಿತಿ ಅವಿಕೃತಮುಖರಸತ್ವಂ ನ ತು ವಾತಾದಿವದ್ವಕ್ತ್ರಕಷಾಯತ್ವಾದಿಕಮ್, ಅಥ ಅರುಚಿರಿತಿ ವಿಶೇಷತ್ವಮ್|೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ನೈಕರಸಮಿತಿ ವಾತಜಾದ್ಯುಕ್ತಕಷಾಯಾದ್ಯನೇಕರಸತ್ವಮ್||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ಅನೇಕರಸಮಾಸ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ಮುಖವಿಕೃತಿಮಭಿಧಾಯಾನ್ಯದೇಶವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಹೃಚ್ಛೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಿ ಶೂಲೇನ ಪೀಡನಮ್ | ಚೋಷಶ್ಚೂಷಣವತ್ ಪೀಡಾ| ಬಹುಭಿರಿತಿ ತ್ರಿದೋಷೈಃ| ವೈಗುಣ್ಯಮೋಹಜಡತಾಭಿರಥಾಪರಮಿತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ವೈಗುಣ್ಯಂ ಮನಸೋ ವ್ಯಾಕುಲತ್ವಮ್| ಅಪರಮಿತಿ ದೋಷಜಾದನ್ಯಮಾಗನ್ತುಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ಯಾಮಪಿ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮರುಚಿಃ, ಅಭಿಲಷಿತಮಪ್ಯನ್ನಂ ದೀಯಮಾನಂ ನಾಭ್ಯವಹರತೀತ್ಯನ್ನಾನಭಿನನ್ದನಮ್, ಅನ್ನಸ್ಯ ಶ್ರವಣಸ್ಮರಣದರ್ಶನಗನ್ಧಸ್ಪರ್ಶನೈರ್ಯತ್ರೋದ್ವಿಜತೇ ಸ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ; ಏವಂ ತ್ರಿವಿಧೋಽಪಿ ರೋಗಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಾಭ್ಯಾಮರೋಚಕಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವೃದ್ಧಭೋಜೇನ– “ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಮುಖೇ ಚಾನ್ನಂ ಜನ್ತೋರ್ನ ಸ್ವದತೇ ಮುಹುಃ| ಅರೋಚಕಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ, ಭಕ್ತದ್ವೇಷಮತಃ ಶೃಣು|| ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ತು ಮನಸಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾಽಪಿ ಭೋಜನಮ್| ದ್ವೇಷಮಾಯಾತಿ ಯೋ ಜನ್ತುರ್ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಕುಪಿತಸ್ಯ ಭಯಾರ್ತಸ್ಯ ಯಶ್ಚ ಭಕ್ತನಿರೋಧಜಃ” ಇತಿ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಮುಖೇ ವಿಕೃತಿಮಭಿಧಾಯಾನ್ಯದೇಶವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಹೃಚ್ಛೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಿ ಶೂಲೇನ ಪೀಡನಂ ಹೄಚ್ಛೂಲಪೀಡನಂ ತೇನ ಯುಕ್ತಂ, ಚೋಷಃ ಚೂಷಣವತ್ಪೀಡಾ| ಅರೋಚಕಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕಂ ಸಕಫಪ್ರಸೇಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಬಹುಭಿರಿತಿ ತ್ರಿದೋಷೈಃ, ಬಹುರುಜಮನೇಕಪೀಡಾಕರಮ್| ವೈಗುಣ್ಯಮೋಹಜಡತಾಭಿರಥಾಪರಂ ಚೇತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ವೈಗುಣ್ಯಂ ಮನಸೋ ವ್ಯಾಕುಲತ್ವಮ್, ಅಪರಮಿತಿ ದೋಷಜಾದನ್ಯತ್ ಆಗನ್ತುಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರೋಚಕಲಕ್ಷಣಮ್– ಸತ್ಯಾಂ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಅರುಚಿಃ, ಅಭಿಲಷಿತಮಪ್ಯನ್ನಂ ದೀಯಮಾನಂ ನಾಭ್ಯವಹರತೀತಿ ನಾನ್ನಾಭಿನನ್ದನಮ್, ಅನ್ನಸ್ಯ ಶ್ರವಣಸ್ಮರಣದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಗನ್ಧೈರ್ಯತ್ರೋದ್ವಿಜತೇ ಸ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ| ಏವಂ ತ್ರಿವಿಧೋಽಪಿ ರೋಗಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಾಭ್ಯಾಮರೋಚಕಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವೃದ್ಧಭೋಜೇನ– “ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಮುಖೇ ಚಾನ್ನಂ ಜನ್ತೋರ್ನ ಸ್ವದತೇ ಮುಹುಃ| ಅರೋಚಕಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಮತಃ ಶೃಣು|| ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ತು ಮನಸಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಭೋಜನಮ್| ದ್ವೇಷಮಾಯಾತಿ ಯೋ ಜನ್ತುರ್ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಕುಪಿತಸ್ಯ ಭಯಾರ್ತಸ್ಯ ಅಭಿಚಾರಾಭಿಭೂತಯೇ| ಯಸ್ಯಾನ್ನೇ ನ ಭವೇಚ್ಛ್ರದ್ಧಾ ಸ ಭಕ್ತದ್ವೇಷ ಉಚ್ಯತೇ” ಇತಿ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮರೋಚಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಮರೋಚಕನಿದಾನಮ್||೧೪||