൨൦. മഹാരോഗാധ്യായഃ

Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨

അഥാതോ മഹാരോഗാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩

ചത്വാരോ രോഗാ ഭവന്തി- ആഗന്തുവാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ; തേഷാം ചതുര്ണാമപി രോഗാണാം രോഗത്വമേകവിധം ഭവതി, രുക്സാമാന്യാത്; ദ്വിവിധാ പുനഃ പ്രകൃതിരേഷാമ്, ആഗന്തുനിജവിഭാഗാത്; ദ്വിവിധം ചൈഷാമധിഷ്ഠാനം, മനഃശരീരവിശേഷാത് ; വികാരാഃ പുനരപരിസങ്ഖ്യേയാഃ, പ്രകൃത്യധിഷ്ഠാനലിങ്ഗായതനവികല്പവിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത് ||൩||

Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪

മുഖാനി തു ഖല്വാഗന്തോര്നഖദശനപതനാഭിചാരാഭിശാപാഭിഷങ്ഗാഭിഘാതവ്യധ- ബന്ധനവേഷ്ടനപീഡനരജ്ജുദഹനശസ്ത്രാശനിഭൂതോപസര്ഗാദീനി, നിജസ്യ തു മുഖം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമ്||൪||

Adhikarana ൪ (൫) · Śloka ൫

ദ്വയോസ്തു ഖല്വാഗന്തുനിജയോഃ പ്രേരണമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൫||

Adhikarana ൫ (൬) · Śloka ൬

സര്വേऽപി തു ഖല്വേതേऽഭിപ്രവൃദ്ധാശ്ചത്വാരോ രോഗാഃ പരസ്പരമനുബധ്നന്തി, ന ചാന്യോന്യേന സഹ സന്ദേഹമാപദ്യന്തേ ||൬||

Adhikarana ൬ (൭) · Śloka ൭

ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വം സമുത്പന്നോ ജഘന്യം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമാപാദയതി; നിജേ തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പൂര്വം വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ ജഘന്യം വ്യഥാമഭിനിര്വര്തയന്തി||൭||

Adhikarana ൭ (൮) · Śloka ൮

തേഷാം ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം ശരീരേ സ്ഥാനവിഭാഗ ഉപദേക്ഷ്യതേ; തദ്യഥാ- ബസ്തിഃ പുരീഷാധാനം കടിഃ സക്ഥിനീ പാദാവസ്ഥീനി പക്വാശയശ്ച വാതസ്ഥാനാനി, തത്രാപി പക്വാശയോ വിശേഷേണ വാതസ്ഥാനം; സ്വേദോ രസോ ലസീകാ രുധിരമാമാശയശ്ച പിത്തസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യാമാശയോ വിശേഷേണ പിത്തസ്ഥാനമ്; ഉരഃ ശിരോ ഗ്രീവാ പര്വാണ്യാമാശയോ മേദശ്ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യുരോ വിശേഷേണ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമ്||൮||

Adhikarana ൮ (൯-൧൧) · Śloka ൧൧

സര്വശരീരചരാസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ സര്വസ്മിഞ്ഛരീരേ കുപിതാകുപിതാഃ ശുഭാശുഭാനി കുര്വന്തി- പ്രകൃതിഭൂതാഃ ശുഭാന്യുപചയബലവര്ണപ്രസാദാദീനി, അശുഭാനി പുനര്വികൃതിമാപന്നാ വികാരസഞ്ജ്ഞകാനി||൯|| തത്ര വികാരാഃ സാമാന്യജാ, നാനാത്മജാശ്ച| തത്ര സാമാന്യജാഃ പൂര്വമഷ്ടോദരീയേ വ്യാഖ്യാതാഃ, നാനാത്മജാംസ്ത്വിഹാധ്യായേऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- അശീതിര്വാതവികാരാഃ, ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ||൧൦|| തത്രാദൌ വാതവികാരാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- നഖഭേദശ്ച, വിപാദികാ ച, പാദശൂലം ച, പാദഭ്രംശശ്ച, പാദസുപ്തതാ ച, വാതഖുഡ്ഡതാ ച, ഗുല്ഫഗ്രഹശ്ച, പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ച, ഗൃധ്രസീ ച, ജാനുഭേദശ്ച, ജാനുവിശ്ലേഷശ്ച, ഊരുസ്തമ്ഭശ്ച, ഊരുസാദശ്ച, പാങ്ഗുല്യം ച, ഗുദഭ്രംശശ്ച, ഗുദാര്തിശ്ച, വൃഷണാക്ഷേപശ്ച , ശേഫസ്തമ്ഭശ്ച, വങ്ക്ഷണാനാഹശ്ച, ശ്രോണിഭേദശ്ച, വിഡ്ഭേദശ്ച, ഉദാവര്തശ്ച, ഖഞ്ജത്വം ച, കുബ്ജത്വം ച, വാമനത്വം ച, ത്രികഗ്രഹശ്ച, പൃഷ്ഠഗ്രഹശ്ച, പാര്ശ്വാവമര്ദശ്ച, ഉദരാവേഷ്ടശ്ച, ഹൃന്മോഹശ്ച , ഹൃദ്ദ്രവശ്ച, വക്ഷൌദ്ഘര്ഷശ്ച , വക്ഷൌപരോധശ്ച, വക്ഷസ്തോദശ്ച, ബാഹുശോഷശ്ച, ഗ്രീവാസ്തമ്ഭശ്ച, മന്യാസ്തമ്ഭശ്ച, കണ്ഠോദ്ധ്വംസശ്ച, ഹനുഭേദശ്ച , ഓഷ്ഠഭേദശ്ച, അക്ഷിഭേദശ്ച , ദന്തഭേദശ്ച, ദന്തശൈഥില്യം ച, മൂകത്വം ച , വാക്സങ്ഗശ്ച, കഷായാസ്യതാ ച, മുഖശോഷശ്ച, അരസജ്ഞതാ ച, ഘ്രാണനാശശ്ച, കര്ണശൂലം ച, അശബ്ദശ്രവണം ച, ഉച്ചൈഃശ്രുതിശ്ച , ബാധിര്യം ച, വര്ത്മസ്തമ്ഭശ്ച, വര്ത്മസങ്കോചശ്ച, തിമിരം ച, അക്ഷിശൂലം ച, അക്ഷിവ്യുദാസശ്ച, ഭ്രൂവ്യുദാസശ്ച, ശങ്ഖഭേദശ്ച, ലലാടഭേദശ്ച, ശിരോരുക് ച, കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ച, അര്ദിതം ച, ഏകാങ്ഗരോഗശ്ച, സര്വാങ്ഗരോഗശ്ച, പക്ഷവധശ്ച , ആക്ഷേപകശ്ച, ദണ്ഡകശ്ച, തമശ്ച , ഭ്രമശ്ച, വേപഥുശ്ച, ജൃമ്ഭാ ച, ഹിക്കാ ച, വിഷാദശ്ച, അതിപ്രലാപശ്ച, രൌക്ഷ്യം ച, പാരുഷ്യം ച, ശ്യാവാരുണാവഭാസതാ ച, അസ്വപ്നശ്ച, അനവസ്ഥിതചിത്തത്വം ച; ഇത്യശീതിര്വാതവികാരാ വാതവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൧||

Adhikarana ൯ (൧൨) · Śloka ൧൨

സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു വാതവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു വായോരിദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാ വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- രൌക്ഷ്യം ശൈത്യം ലാഘവം വൈശദ്യം ഗതിരമൂര്തത്വമനവസ്ഥിതത്വം ചേതി വായോരാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച വായോഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ ; തദ്യഥാ- സ്രംസഭ്രംസവ്യാസസങ്ഗഭേദസാദഹര്ഷതര്ഷകമ്പവര്തചാലതോദവ്യഥാചേഷ്ടാദീനി , തഥാ ഖരപരുഷവിശദസുഷിരാരുണവര്ണകഷായവിരസമുഖത്വശോഷശൂലസുപ്തിസങ്കോചനസ്തമ്ഭനഖഞ്ജതാദീനി ച വായോഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൨||

Adhikarana ൧൦ (൧൩) · Śloka ൧൩

തം മധുരാമ്ലലവണസ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത, സ്നേഹസ്വേദാസ്ഥാപനാനുവാസനനസ്തഃകര്മഭോജനാഭ്യങ്ഗോത്സാദനപരിഷേകാദിഭിര്വാതഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; തത്രാസ്ഥാപനാനുവാസനം തു ഖലു സര്വത്രോപക്രമേഭ്യോ വാതേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവ പക്വാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം വാതമൂലം ഛിനത്തി; തത്രാവജിതേऽപി വാതേ ശരീരാന്തര്ഗതാ വാതവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ വനസ്പതേര്മൂലേ ഛിന്നേ സ്കന്ധശാഖാപ്രരോഹകുസുമഫലപലാശാദീനാം നിയതോ വിനാശസ്തദ്വത്||൧൩||

Adhikarana ൧൧ (൧൪-൧൬) · Śloka ൧൬

പിത്തവികാരാംശ്ചത്വാരിംശതമത ഊര്ധ്വമനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- ഓഷശ്ച, പ്ലോഷശ്ച, ദാഹശ്ച, ദവഥുശ്ച, ധൂമകശ്ച, അമ്ലകശ്ച, വിദാഹശ്ച, അന്തര്ദാഹശ്ച, അംസദാഹശ്ച , ഊഷ്മാധിക്യം ച, അതിസ്വേദശ്ച (അങ്ഗസ്വേദശ്ച), അങ്ഗഗന്ധശ്ച, അങ്ഗാവദരണം ച, ശോണിതക്ലേദശ്ച, മാംസക്ലേദശ്ച, ത്വഗ്ദാഹശ്ച, (മാംസദാഹശ്ച ), ത്വഗവദരണം ച, ചര്മദലനം ച, രക്തകോഠശ്ച, രക്തവിസ്ഫോടശ്ച, രക്തപിത്തം ച, രക്തമണ്ഡലാനി ച, ഹരിതത്വം ച, ഹാരിദ്രത്വം ച, നീലികാ ച, കക്ഷാ(ക്ഷ്യാ)ച, കാമലാ ച, തിക്താസ്യതാ ച, ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ ച, പൂതിമുഖതാ ച, തൃഷ്ണാധിക്യം ച, അതൃപ്തിശ്ച, ആസ്യവിപാകശ്ച, ഗലപാകശ്ച, അക്ഷിപാകശ്ച, ഗുദപാകശ്ച, മേഢ്രപാകശ്ച, ജീവാദാനം ച , തമഃപ്രവേശശ്ച, ഹരിതഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ പിത്തവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൪|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു പിത്തവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു പിത്തസ്യേദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- ഔഷ്ണ്യം തൈക്ഷ്ണ്യം ദ്രവത്വമനതിസ്നേഹോ വര്ണശ്ച ശുക്ലാരുണവര്ജോ ഗന്ധശ്ച വിസ്രോ രസൌ ച കടുകാമ്ലൌ സരത്വം ച പിത്തസ്യാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച പിത്തസ്യ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ദാഹൌഷ്ണ്യപാകസ്വേദക്ലേദകോഥകണ്ഡൂസ്രാവരാഗാ യഥാസ്വം ച ഗന്ധവര്ണരസാഭിനിര്വര്തനം പിത്തസ്യ കര്മാണി; തൈരന്വിതം പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൫|| തം മധുരതിക്തകഷായശീതൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്നേഹവിരേകപ്രദേഹപരിഷേകാഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ പിത്തഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വിരേചനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ പിത്തേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ; തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം പിത്തമൂലമപകര്ഷതി, തത്രാവജിതേ പിത്തേऽപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ പിത്തവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാऽഗ്നൌ വ്യപോഢേ കേവലമഗ്നിഗൃഹം ശീതീഭവതി തദ്വത്||൧൬||

Adhikarana ൧൨ (൧൭-൧൯) · Śloka ൧൯

ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച വിംശതിമത ഊര്ധ്വം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- തൃപ്തിശ്ച, തന്ദ്രാ ച, നിദ്രാധിക്യം ച, സ്തൈമിത്യം ച, ഗുരുഗാത്രതാ ച, ആലസ്യം ച, മുഖമാധുര്യം ച, മുഖസ്രാവശ്ച, ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണം ച, മലസ്യാധിക്യം ച, ബലാസകശ്ച , അപക്തിശ്ച, ഹൃദയോപലേപശ്ച, കണ്ഠോപലേപശ്ച, ധമനീപ്രതി(വി)ചയശ്ച, ഗലഗണ്ഡശ്ച, അതിസ്ഥൌല്യം ച, ശീതാഗ്നിതാ ച, ഉദര്ദശ്ച, ശ്വേതാവഭാസതാ ച, ശ്വേതമൂത്രനേത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൭|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു ശ്ലേഷ്മവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു ശ്ലേഷ്മണ ഇദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- സ്നേഹശൈത്യശൌക്ല്യഗൌരവമാധുര്യസ്ഥൈര്യപൈച്ഛില്യമാര്ത്സ്ന്യാനി ശ്ലേഷ്മണ ആത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ശ്വൈത്യശൈത്യകണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌരവസ്നേഹസുപ്തിക്ലേദോപദേഹബന്ധമാധുര്യചിരകാരിത്വാനി ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൮|| തം കടുകതിക്തകഷായതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്വേദവമനശിരോവിരേചനവ്യായാമാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വമനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മണി പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യോരോഗതം കേവലം വൈകാരികം ശ്ലേഷ്മമൂലമൂര്ധ്വമുത്ക്ഷിപതി, തത്രാവജിതേ ശ്ലേഷ്മണ്യപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ ഭിന്നേ കേദാരസേതൌ ശാലിയവഷഷ്ടികാദീന്യനഭിഷ്യന്ദ്യമാനാന്യമ്ഭസാ പ്രശോഷമാപദ്യന്തേ തദ്വദിതി||൧൯||

Adhikarana ൧൩ (൨൦-൨൨) · Śloka ൨൨

ഭവന്തി ചാത്ര- രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക് പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപൂര്വം സമാചരേത്||൨൦|| യസ്തു രോഗമവിജ്ഞായ കര്മാണ്യാരഭതേ ഭിഷക്| അപ്യൌഷധവിധാനജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിര്യദൃച്ഛയാ||൨൧|| യസ്തു രോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വഭൈഷജ്യകോവിദഃ| ദേശകാലപ്രമാണജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിരസംശയമ്||൨൨||

Adhikarana ൧൪ (൨൩-൨൫) · Śloka ൨൫

തത്ര ശ്ലോകാഃ- സങ്ഗ്രഹഃ പ്രകൃതിര്ദേശോ വികാരമുഖമീരണമ് | അസന്ദേഹോऽനുബന്ധശ്ച രോഗാണാം സമ്പ്രകാശിതഃ||൨൩|| ദോഷസ്ഥാനാനി രോഗാണാം ഗണാ നാനാത്മജാശ്ച യേ| രൂപം പൃഥക് ച ദോഷാണാം കര്മ ചാപരിണാമി യത്||൨൪|| പൃഥക്ത്വേന ച ദോഷാണാം നിര്ദിഷ്ടാഃ സമുപക്രമാഃ| സമ്യങ്മഹതി രോഗാണാമധ്യായേ തത്ത്വദര്ശിനാ||൨൫||

Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൫

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മഹാരോഗാധ്യായോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦|| സമാപ്തോ രോഗചതുഷ്കഃ||൫||