Adhikarana ১ (১-২) · Śloka ২
অথাতো মহারোগাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
পূর্বং সামান্যেন বাতাদিজন্যা গদা উক্তাঃ, সম্প্রত্যবশিষ্টান্ কেবলবাতাদিজন্যানভিধাতুং মহারোগাধ্যাধ্যোঽভিধীযতে ||১-২||
Adhikarana ২ (৩) · Śloka ৩
চত্বারো রোগা ভবন্তি- আগন্তুবাতপিত্তশ্লেষ্মনিমিত্তাঃ; তেষাং চতুর্ণামপি রোগাণাং রোগত্বমেকবিধং ভবতি, রুক্সামান্যাত্; দ্বিবিধা পুনঃ প্রকৃতিরেষাম্, আগন্তুনিজবিভাগাত্; দ্বিবিধং চৈষামধিষ্ঠানং, মনঃশরীরবিশেষাত্ ; বিকারাঃ পুনরপরিসঙ্খ্যেযাঃ, প্রকৃত্যধিষ্ঠানলিঙ্গাযতনবিকল্পবিশেষাপরিসঙ্খ্যেযত্বাত্ ||৩||
चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः; तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति, रुक्सामान्यात्; द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम्, आगन्तुनिजविभागात्; द्विविधं चैषामधिष्ठानं, मनःशरीरविशेषात् ; विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः, प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात् ||३||
🔊 Audio coming soon
আগন্তোরুক্তস্যাপি ত্রিশোথীযে পুনরিহ বিশেষেণ লক্ষণাদ্যভিধানার্থমভিধানম্| প্রকৃতিরিহ স্বভাবঃ| মনঃশরীরবিশেষাদিতি আগন্তোরপি মনঃ শরীরং চাধিষ্ঠানম্, এবং নিজস্যাপি; আগন্তুগ্রহণেন চ মানসোঽপি কামাদির্গৃহ্যতে| এবং চতুর্বিধত্বাদি প্রতিপাদ্য পুনঃ প্রকারান্তরেণাপরিসঙ্খ্যেযতাং রোগাণামাহ- বিকারা ইত্যাদি| পুনরিতি বক্ষ্যমাণপ্রকারান্তরেণ| প্রকৃতিঃ প্রত্যাসন্নং কারণং বাতাদি, অধিষ্ঠানং দূষ্যং, লিঙ্গানি লক্ষণানি, আযতনানি বাহ্যহেতবো দুষ্টাহারাচারাঃ; এষাং বিকল্পরূপো বিশেষো বিকল্পবিশেষঃ, তেষামপরিসঙ্খ্যেযত্বাদিতি| অত্র দোষাঃ সংসর্গাংশাংশবিকল্পাদিভিরসঙ্খ্যেযাঃ, দূষ্যাস্তু শরীরাবযবা অণুশঃ পরস্পরমেলকেন বিভজ্যমানা অসঙ্খ্যেযাঃ, লিঙ্গানি কৃত্স্নবিকারগতান্যসঙ্খ্যেযান্যেব, আবিষ্কৃতানি তু তন্ত্রে কথিতানি, হেতবশ্চাবান্তরবিশেষাদসঙ্খ্যেযাঃ প্রব্যক্তা এব| কেচিত্ পুনঃ ‘এষাং বিকারাঃ’ ইতি পঠন্তি, স তু পাঠো নানুমতস্তাবত্; যদি চ স্যাত্তদা দেহমনঃপ্রত্যবমর্শকম্ এষাম্ ইতি পদং, বহুবচনং তু মনঃশরীরযোর্বহুত্ববিবক্ষযা||৩||
Adhikarana ৩ (৪) · Śloka ৪
মুখানি তু খল্বাগন্তোর্নখদশনপতনাভিচারাভিশাপাভিষঙ্গাভিঘাতব্যধ- বন্ধনবেষ্টনপীডনরজ্জুদহনশস্ত্রাশনিভূতোপসর্গাদীনি, নিজস্য তু মুখং বাতপিত্তশ্লেষ্মণাং বৈষম্যম্||৪||
मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि, निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्||४||
🔊 Audio coming soon
মুখানি কারণানি; যথা “রজস্বলাগমনমলক্ষ্মীমুখানাম্” (সূ. ২৫) ইতি||৪||
Adhikarana ৪ (৫) · Śloka ৫
দ্বযোস্তু খল্বাগন্তুনিজযোঃ প্রেরণমসাত্ম্যেন্দ্রিযার্থসংযোগঃ, প্রজ্ঞাপরাধঃ, পরিণামশ্চেতি||৫||
द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
প্রেরণমিতি কারণম্, অনেকার্থত্বাদ্ধাতূনাম্||৫||
Adhikarana ৫ (৬) · Śloka ৬
সর্বেঽপি তু খল্বেতেঽভিপ্রবৃদ্ধাশ্চত্বারো রোগাঃ পরস্পরমনুবধ্নন্তি, ন চান্যোন্যেন সহ সন্দেহমাপদ্যন্তে ||৬||
सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रवृद्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति, न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
অনুবধ্নন্তি অনুগচ্ছন্তি| ন সন্দেহমাপদ্যন্ত ইতি ন সন্দেহবিষযতামাপদ্যন্তে; মিশ্রীভূতা অপি প্রতিস্বং ভিন্নৈর্লক্ষণৈর্ভেদেন জ্ঞাযন্ত ইত্যর্থঃ||৬||
Adhikarana ৬ (৭) · Śloka ৭
আগন্তুর্হি ব্যথাপূর্বং সমুত্পন্নো জঘন্যং বাতপিত্তশ্লেষ্মণাং বৈষম্যমাপাদযতি; নিজে তু বাতপিত্তশ্লেষ্মাণঃ পূর্বং বৈষম্যমাপদ্যন্তে জঘন্যং ব্যথামভিনির্বর্তযন্তি||৭||
आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति; निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
আগন্তুনিজযোর্ভেদকং লক্ষণমাহ- আগন্তুর্হীত্যাদি| আগন্তুরুত্পন্নঃ সন্, ব্যথাপূর্বমিতি পীডাং প্রথমং কৃত্বা, পশ্চাদ্দোষাণাং বৈষম্যমিতি দোষবৈষম্যলক্ষণমুক্তং; স্বলক্ষণকারকং তু বৈষম্যমাগন্তোরাদিতঃপ্রভৃতি বিদ্যমানমপ্যকিঞ্চিত্করমিতি ভাবঃ||৭||
Adhikarana ৭ (৮) · Śloka ৮
তেষাং ত্রযাণামপি দোষাণাং শরীরে স্থানবিভাগ উপদেক্ষ্যতে; তদ্যথা- বস্তিঃ পুরীষাধানং কটিঃ সক্থিনী পাদাবস্থীনি পক্বাশযশ্চ বাতস্থানানি, তত্রাপি পক্বাশযো বিশেষেণ বাতস্থানং; স্বেদো রসো লসীকা রুধিরমামাশযশ্চ পিত্তস্থানানি, তত্রাপ্যামাশযো বিশেষেণ পিত্তস্থানম্; উরঃ শিরো গ্রীবা পর্বাণ্যামাশযো মেদশ্চ শ্লেষ্মস্থানানি, তত্রাপ্যুরো বিশেষেণ শ্লেষ্মস্থানম্||৮||
तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते; तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि, तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं; स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्; उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि, तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम्||८||
🔊 Audio coming soon
আগন্তুনিজযোর্ভেদকং লক্ষণমভিধায নিজবিকারকরাণাং বাতাদীনাং ভেদজ্ঞানার্থমাহ- তেষামিত্যাদি| পুরীষাধানং পক্বাশযঃ| যদ্যপি প্রাণাদিভেদভিন্নস্য বাযোঃ পৃথগেব স্থানানি বক্ষ্যতি; যথা- “স্থানং প্রাণস্য শীর্ষোরঃকণ্ঠজিহ্বাস্যনাসিকাঃ ” (চি. ২৮) ইত্যাদি; তথাঽপীদং বৈশেষিকং স্থানং জ্ঞেযং, যতোঽত্র প্রাযো বাতবিকারা ভবন্তি, ভূতাশ্চ দুর্জযাঃ; অত্র চ বিজিতে বাতে সর্ববাতবিকারাবজয ইতি| লসীকা উদকস্য পিচ্ছাভাগঃ| পিত্তস্থানেষু আমাশয ইতি আমাশযাধোভাগাঃ, শ্লেষ্মস্থানেষ্বামাশয আমাশযোর্ধ্বভাগঃ||৮||
Adhikarana ৮ (৯-১১) · Śloka ১১
সর্বশরীরচরাস্তু বাতপিত্তশ্লেষ্মাণঃ সর্বস্মিঞ্ছরীরে কুপিতাকুপিতাঃ শুভাশুভানি কুর্বন্তি- প্রকৃতিভূতাঃ শুভান্যুপচযবলবর্ণপ্রসাদাদীনি, অশুভানি পুনর্বিকৃতিমাপন্না বিকারসঞ্জ্ঞকানি||৯|| তত্র বিকারাঃ সামান্যজা, নানাত্মজাশ্চ| তত্র সামান্যজাঃ পূর্বমষ্টোদরীযে ব্যাখ্যাতাঃ, নানাত্মজাংস্ত্বিহাধ্যাযেঽনুব্যাখ্যাস্যামঃ| তদ্যথা- অশীতির্বাতবিকারাঃ, চত্বারিংশত্ পিত্তবিকারাঃ, বিংশতিঃ শ্লেষ্মবিকারাঃ||১০|| তত্রাদৌ বাতবিকারাননুব্যাখ্যাস্যামঃ| তদ্যথা- নখভেদশ্চ, বিপাদিকা চ, পাদশূলং চ, পাদভ্রংশশ্চ, পাদসুপ্ততা চ, বাতখুড্ডতা চ, গুল্ফগ্রহশ্চ, পিণ্ডিকোদ্বেষ্টনং চ, গৃধ্রসী চ, জানুভেদশ্চ, জানুবিশ্লেষশ্চ, ঊরুস্তম্ভশ্চ, ঊরুসাদশ্চ, পাঙ্গুল্যং চ, গুদভ্রংশশ্চ, গুদার্তিশ্চ, বৃষণাক্ষেপশ্চ , শেফস্তম্ভশ্চ, বঙ্ক্ষণানাহশ্চ, শ্রোণিভেদশ্চ, বিড্ভেদশ্চ, উদাবর্তশ্চ, খঞ্জত্বং চ, কুব্জত্বং চ, বামনত্বং চ, ত্রিকগ্রহশ্চ, পৃষ্ঠগ্রহশ্চ, পার্শ্বাবমর্দশ্চ, উদরাবেষ্টশ্চ, হৃন্মোহশ্চ , হৃদ্দ্রবশ্চ, বক্ষৌদ্ঘর্ষশ্চ , বক্ষৌপরোধশ্চ, বক্ষস্তোদশ্চ, বাহুশোষশ্চ, গ্রীবাস্তম্ভশ্চ, মন্যাস্তম্ভশ্চ, কণ্ঠোদ্ধ্বংসশ্চ, হনুভেদশ্চ , ওষ্ঠভেদশ্চ, অক্ষিভেদশ্চ , দন্তভেদশ্চ, দন্তশৈথিল্যং চ, মূকত্বং চ , বাক্সঙ্গশ্চ, কষাযাস্যতা চ, মুখশোষশ্চ, অরসজ্ঞতা চ, ঘ্রাণনাশশ্চ, কর্ণশূলং চ, অশব্দশ্রবণং চ, উচ্চৈঃশ্রুতিশ্চ , বাধির্যং চ, বর্ত্মস্তম্ভশ্চ, বর্ত্মসঙ্কোচশ্চ, তিমিরং চ, অক্ষিশূলং চ, অক্ষিব্যুদাসশ্চ, ভ্রূব্যুদাসশ্চ, শঙ্খভেদশ্চ, ললাটভেদশ্চ, শিরোরুক্ চ, কেশভূমিস্ফুটনং চ, অর্দিতং চ, একাঙ্গরোগশ্চ, সর্বাঙ্গরোগশ্চ, পক্ষবধশ্চ , আক্ষেপকশ্চ, দণ্ডকশ্চ, তমশ্চ , ভ্রমশ্চ, বেপথুশ্চ, জৃম্ভা চ, হিক্কা চ, বিষাদশ্চ, অতিপ্রলাপশ্চ, রৌক্ষ্যং চ, পারুষ্যং চ, শ্যাবারুণাবভাসতা চ, অস্বপ্নশ্চ, অনবস্থিতচিত্তত্বং চ; ইত্যশীতির্বাতবিকারা বাতবিকারাণামপরিসঙ্খ্যেযানামাবিষ্কৃততমা ব্যাখ্যাতাঃ||১১||
सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रकृतिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि, अशुभानि पुनर्विकृतिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि||९|| तत्र विकाराः सामान्यजा, नानात्मजाश्च| तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः, नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः||१०|| तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- नखभेदश्च, विपादिका च, पादशूलं च, पादभ्रंशश्च, पादसुप्तता च, वातखुड्डता च, गुल्फग्रहश्च, पिण्डिकोद्वेष्टनं च, गृध्रसी च, जानुभेदश्च, जानुविश्लेषश्च, ऊरुस्तम्भश्च, ऊरुसादश्च, पाङ्गुल्यं च, गुदभ्रंशश्च, गुदार्तिश्च, वृषणाक्षेपश्च , शेफस्तम्भश्च, वङ्क्षणानाहश्च, श्रोणिभेदश्च, विड्भेदश्च, उदावर्तश्च, खञ्जत्वं च, कुब्जत्वं च, वामनत्वं च, त्रिकग्रहश्च, पृष्ठग्रहश्च, पार्श्वावमर्दश्च, उदरावेष्टश्च, हृन्मोहश्च , हृद्द्रवश्च, वक्षौद्घर्षश्च , वक्षौपरोधश्च, वक्षस्तोदश्च, बाहुशोषश्च, ग्रीवास्तम्भश्च, मन्यास्तम्भश्च, कण्ठोद्ध्वंसश्च, हनुभेदश्च , ओष्ठभेदश्च, अक्षिभेदश्च , दन्तभेदश्च, दन्तशैथिल्यं च, मूकत्वं च , वाक्सङ्गश्च, कषायास्यता च, मुखशोषश्च, अरसज्ञता च, घ्राणनाशश्च, कर्णशूलं च, अशब्दश्रवणं च, उच्चैःश्रुतिश्च , बाधिर्यं च, वर्त्मस्तम्भश्च, वर्त्मसङ्कोचश्च, तिमिरं च, अक्षिशूलं च, अक्षिव्युदासश्च, भ्रूव्युदासश्च, शङ्खभेदश्च, ललाटभेदश्च, शिरोरुक् च, केशभूमिस्फुटनं च, अर्दितं च, एकाङ्गरोगश्च, सर्वाङ्गरोगश्च, पक्षवधश्च , आक्षेपकश्च, दण्डकश्च, तमश्च , भ्रमश्च, वेपथुश्च, जृम्भा च, हिक्का च, विषादश्च, अतिप्रलापश्च, रौक्ष्यं च, पारुष्यं च, श्यावारुणावभासता च, अस्वप्नश्च, अनवस्थितचित्तत्वं च; इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||११||
🔊 Audio coming soon
সামান্যজা ইতি বাতাদিভিঃ প্রত্যেকং মিলিতৈশ্চ যে জন্যন্তে| নানাত্মজা ইতি যে বাতাদিভির্দোষান্তরাসম্পৃক্তৈর্জন্যন্তে| বিপাদিকা পাণিপাদস্ফুটনম্| পাদভ্রংশঃ পাদস্যারোপবিষযদেশাদন্যত্র পতনম্| সুপ্তিঃ পাদযোর্নিষ্ক্রিযত্বং স্পর্শাজ্ঞতা বা| বাতখুড্ডতা ‘চালুক’ ইতি প্রসিদ্ধঃ| গৃধ্রসীশব্দেন গৃধ্রসীশূলং গৃহ্যতে| ঊরুস্তম্ভেন চ ঊরুস্তম্ভনমাত্রং বাতজন্যত্বেন গৃহ্যতে| এবং কর্ণাক্ষিশূলযোঃ শূলমাত্রম্| বাতজাতীসারেঽপি বিড্ভেদো বাতজঃ| এবং চ ন গৃধ্রস্যাদীনাং সামান্যজত্বং, যথোক্তাংশস্য কেবলবাতজন্যত্বাত্| উদরস্যাবেষ্টনমিবোদরাবেষ্টঃ| অশব্দশ্রবণং শব্দাভাবেঽপি শব্দশ্রবণম্| উচ্চৈঃশ্রুতিঃ তারস্বরমাত্রশ্রবণম্, অল্পশব্দস্য তু সর্বথৈবাশ্রবণম্| বাধির্যং শব্দমাত্রস্যৈবাশ্রবণম্| তিমিরং তু বাতজমেব, দোষান্তরসম্বন্ধস্তত্রানুবন্ধরূপঃ| একাঙ্গরোগঃ সর্বাঙ্গরোগশ্চেতি জ্বরাদিষু উষ্ণত্বশীতত্বাদীনাং কদাচিদেকাঙ্গব্যাপকত্বেনৈকাঙ্গরোগঃ, তেষামেব কদাচিত্ সর্বাঙ্গব্যাপকত্বেন সর্বাঙ্গরোগঃ; দোষান্তরসম্বন্ধেঽপি ব্যাপ্ত্যব্যাপ্তী বাতকৃতে এব, “বাযুনা যত্র নীযন্তে তত্র বর্ষন্তি মেঘবত্” ইতি বচনাত্| তথা ভ্রমশ্চ বাতিকঃ স্মৃতিমোহরূপঃ| অত্র কস্যচিদঙ্গস্য পাদাদেঃ শূলাদযোঽভিহিতা ন হস্তাদীনাং; তত্র যেঽভিহিতাস্তে প্রধানভূতাঃ প্রাযোভাবিত্বেন, অনুক্তাস্তু বাতবিকারাণামপরিসঙ্খ্যেযত্বেন গ্রাহ্যাঃ||৯-১১||
Adhikarana ৯ (১২) · Śloka ১২
সর্বেষ্বপি খল্বেতেষু বাতবিকারেষূক্তেষ্বন্যেষু চানুক্তেষু বাযোরিদমাত্মরূপমপরিণামি কর্মণশ্চ স্বলক্ষণং, যদুপলভ্য তদবযবং বা বিমুক্তসন্দেহা বাতবিকারমেবাধ্যবস্যন্তি কুশলাঃ; তদ্যথা- রৌক্ষ্যং শৈত্যং লাঘবং বৈশদ্যং গতিরমূর্তত্বমনবস্থিতত্বং চেতি বাযোরাত্মরূপাণি; এবংবিধত্বাচ্চ বাযোঃ কর্মণঃ স্বলক্ষণমিদমস্য ভবতি তং তং শরীরাবযবমাবিশতঃ ; তদ্যথা- স্রংসভ্রংসব্যাসসঙ্গভেদসাদহর্ষতর্ষকম্পবর্তচালতোদব্যথাচেষ্টাদীনি , তথা খরপরুষবিশদসুষিরারুণবর্ণকষাযবিরসমুখত্বশোষশূলসুপ্তিসঙ্কোচনস্তম্ভনখঞ্জতাদীনি চ বাযোঃ কর্মাণি; তৈরন্বিতং বাতবিকারমেবাধ্যবস্যেত্||১২||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः ; तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि , तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि; तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत्||१२||
🔊 Audio coming soon
বাযোরিদমিত্যাদৌ বাযোরিদমাত্মরূপং স্বরূপম্| অপরিণামীতি সহজসিদ্ধং নান্যোপাধিকৃতমিত্যর্থঃ| কর্মণশ্চেতি বিকৃতস্য বাযোঃ কর্মণঃ| স্বলক্ষণমিতি আত্মীযং লক্ষণম্| অত্রাপ্যপরিণামীতি সম্বধ্যতে; অপরিণামীতি পিত্তশ্লেষ্মসম্বন্ধনিরপেক্ষং, ন তু শরীরাবযবানপেক্ষমিতি; যতঃ ব্রূতে- তং তং শরীরাবযবমাবিশতঃ ইতি; অত এব চ স্রংসাদীনাং শরীরাবযবাপেক্ষত্বেন ন সর্বদা ভাবঃ| এবং চ পিত্তশ্লেষ্মণোরপি চাত্মরূপাদি ব্যাখ্যেযম্| অমূর্তত্বমিতি অদৃশ্যত্বম্| এবংবিধত্বাদিতি রৌক্ষ্যাদিযুক্তত্বাদ্বাযোরিতি সম্বন্ধঃ| স্রংসঃ কিঞ্চিত্স্বস্থানচলনম্, ভ্রংশস্তু দূরগতিঃ| ব্যাসঃ বিস্তরণম্| হর্ষঃ বাযোরনবস্থিতত্বেন প্রভাবাদ্বা ক্রিযতে| বর্তুলীকরণং বর্তঃ| চালঃ স্পন্দঃ| রসবর্ণৌ বাযুনা রসবর্ণরহিতেনাপি প্রভাবাত্ ক্রিযেতে||১২||
Adhikarana ১০ (১৩) · Śloka ১৩
তং মধুরাম্ললবণস্নিগ্ধোষ্ণৈরুপক্রমৈরুপক্রমেত, স্নেহস্বেদাস্থাপনানুবাসননস্তঃকর্মভোজনাভ্যঙ্গোত্সাদনপরিষেকাদিভির্বাতহরৈর্মাত্রাং কালং চ প্রমাণীকৃত্য; তত্রাস্থাপনানুবাসনং তু খলু সর্বত্রোপক্রমেভ্যো বাতে প্রধানতমং মন্যন্তে ভিষজঃ, তদ্ধ্যাদিত এব পক্বাশযমনুপ্রবিশ্য কেবলং বৈকারিকং বাতমূলং ছিনত্তি; তত্রাবজিতেঽপি বাতে শরীরান্তর্গতা বাতবিকারাঃ প্রশান্তিমাপদ্যন্তে, যথা বনস্পতের্মূলে ছিন্নে স্কন্ধশাখাপ্ররোহকুসুমফলপলাশাদীনাং নিযতো বিনাশস্তদ্বত্||১৩||
तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत, स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति; तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत्||१३||
🔊 Audio coming soon
প্রস্তাবাগতত্বেন চিকিত্সাসূত্রমাহ- তং মধুরেত্যাদি| আদিত এবেতি শীঘ্রমেব| কেবলং বৈকারিকমিতি সকলবিকারকারকম্ ||১৩||
Adhikarana ১১ (১৪-১৬) · Śloka ১৬
পিত্তবিকারাংশ্চত্বারিংশতমত ঊর্ধ্বমনুব্যাখ্যাস্যামঃ- ওষশ্চ, প্লোষশ্চ, দাহশ্চ, দবথুশ্চ, ধূমকশ্চ, অম্লকশ্চ, বিদাহশ্চ, অন্তর্দাহশ্চ, অংসদাহশ্চ , ঊষ্মাধিক্যং চ, অতিস্বেদশ্চ (অঙ্গস্বেদশ্চ), অঙ্গগন্ধশ্চ, অঙ্গাবদরণং চ, শোণিতক্লেদশ্চ, মাংসক্লেদশ্চ, ত্বগ্দাহশ্চ, (মাংসদাহশ্চ ), ত্বগবদরণং চ, চর্মদলনং চ, রক্তকোঠশ্চ, রক্তবিস্ফোটশ্চ, রক্তপিত্তং চ, রক্তমণ্ডলানি চ, হরিতত্বং চ, হারিদ্রত্বং চ, নীলিকা চ, কক্ষা(ক্ষ্যা)চ, কামলা চ, তিক্তাস্যতা চ, লোহিতগন্ধাস্যতা চ, পূতিমুখতা চ, তৃষ্ণাধিক্যং চ, অতৃপ্তিশ্চ, আস্যবিপাকশ্চ, গলপাকশ্চ, অক্ষিপাকশ্চ, গুদপাকশ্চ, মেঢ্রপাকশ্চ, জীবাদানং চ , তমঃপ্রবেশশ্চ, হরিতহারিদ্রনেত্রমূত্রবর্চস্ত্বং চ; ইতি চত্বারিংশত্পিত্তবিকারাঃ পিত্তবিকারাণামপরিসঙ্খ্যেযানামাবিষ্কৃততমা ব্যাখ্যাতাঃ||১৪|| সর্বেষ্বপি খল্বেতেষু পিত্তবিকারেষূক্তেষ্বন্যেষু চানুক্তেষু পিত্তস্যেদমাত্মরূপমপরিণামি কর্মণশ্চ স্বলক্ষণং, যদুপলভ্য তদবযবং বা বিমুক্তসন্দেহাঃ পিত্তবিকারমেবাধ্যবস্যন্তি কুশলাঃ; তদ্যথা- ঔষ্ণ্যং তৈক্ষ্ণ্যং দ্রবত্বমনতিস্নেহো বর্ণশ্চ শুক্লারুণবর্জো গন্ধশ্চ বিস্রো রসৌ চ কটুকাম্লৌ সরত্বং চ পিত্তস্যাত্মরূপাণি; এবংবিধত্বাচ্চ পিত্তস্য কর্মণঃ স্বলক্ষণমিদমস্য ভবতি তং তং শরীরাবযবমাবিশতঃ; তদ্যথা- দাহৌষ্ণ্যপাকস্বেদক্লেদকোথকণ্ডূস্রাবরাগা যথাস্বং চ গন্ধবর্ণরসাভিনির্বর্তনং পিত্তস্য কর্মাণি; তৈরন্বিতং পিত্তবিকারমেবাধ্যবস্যেত্||১৫|| তং মধুরতিক্তকষাযশীতৈরুপক্রমৈরুপক্রমেত স্নেহবিরেকপ্রদেহপরিষেকাভ্যঙ্গাদিভিঃ পিত্তহরৈর্মাত্রাং কালং চ প্রমাণীকৃত্য; বিরেচনং তু সর্বোপক্রমেভ্যঃ পিত্তে প্রধানতমং মন্যন্তে ভিষজঃ; তদ্ধ্যাদিত এবামাশযমনুপ্রবিশ্য কেবলং বৈকারিকং পিত্তমূলমপকর্ষতি, তত্রাবজিতে পিত্তেঽপি শরীরান্তর্গতাঃ পিত্তবিকারাঃ প্রশান্তিমাপদ্যন্তে, যথাঽগ্নৌ ব্যপোঢে কেবলমগ্নিগৃহং শীতীভবতি তদ্বত্||১৬||
पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च, प्लोषश्च, दाहश्च, दवथुश्च, धूमकश्च, अम्लकश्च, विदाहश्च, अन्तर्दाहश्च, अंसदाहश्च , ऊष्माधिक्यं च, अतिस्वेदश्च (अङ्गस्वेदश्च), अङ्गगन्धश्च, अङ्गावदरणं च, शोणितक्लेदश्च, मांसक्लेदश्च, त्वग्दाहश्च, (मांसदाहश्च ), त्वगवदरणं च, चर्मदलनं च, रक्तकोठश्च, रक्तविस्फोटश्च, रक्तपित्तं च, रक्तमण्डलानि च, हरितत्वं च, हारिद्रत्वं च, नीलिका च, कक्षा(क्ष्या)च, कामला च, तिक्तास्यता च, लोहितगन्धास्यता च, पूतिमुखता च, तृष्णाधिक्यं च, अतृप्तिश्च, आस्यविपाकश्च, गलपाकश्च, अक्षिपाकश्च, गुदपाकश्च, मेढ्रपाकश्च, जीवादानं च , तमःप्रवेशश्च, हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च; इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||१४|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि; तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत्||१५|| तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः; तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति, तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निगृहं शीतीभवति तद्वत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ওষঃ পার্শ্বস্থিতেনেব বহ্নিনা পীডা| প্লোষঃ কিঞ্চিদ্দহনমিব| দাহঃ সর্বাঙ্গদহনমিব| দবথুঃ ‘ধকধকিকা’ ইতি লোকে খ্যাতা| ধূমকঃ ধূমোদ্বমনমিব| ত্বগবদরণং বাহ্যত্বঙ্মাত্রাবদরণং; চর্মাবদরণং তু ষণ্ণামপি ত্বচাং দরণম্| রক্তপিত্তং দোষান্তরাসম্পৃক্তং রক্তপিত্তং পৈত্তিকং জ্ঞেযম্| এবং তৃষ্ণাযাং চ তৃষ্ণামাত্রম্| কক্ষা কক্ষদেশগতমাংসদারণাঃ স্ফোটাঃ সুশ্রুতক্ষুদ্ররোগোক্তাঃ| গন্ধো বিস্র আমগন্ধঃ| যথাস্বমিতি আত্মগন্ধবর্ণরসসদৃশম্| অগ্নিমদ্গৃহমগ্নিগৃহম্||১৪-১৬||
Adhikarana ১২ (১৭-১৯) · Śloka ১৯
শ্লেষ্মবিকারাংশ্চ বিংশতিমত ঊর্ধ্বং ব্যাখ্যাস্যামঃ; তদ্যথা- তৃপ্তিশ্চ, তন্দ্রা চ, নিদ্রাধিক্যং চ, স্তৈমিত্যং চ, গুরুগাত্রতা চ, আলস্যং চ, মুখমাধুর্যং চ, মুখস্রাবশ্চ, শ্লেষ্মোদ্গিরণং চ, মলস্যাধিক্যং চ, বলাসকশ্চ , অপক্তিশ্চ, হৃদযোপলেপশ্চ, কণ্ঠোপলেপশ্চ, ধমনীপ্রতি(বি)চযশ্চ, গলগণ্ডশ্চ, অতিস্থৌল্যং চ, শীতাগ্নিতা চ, উদর্দশ্চ, শ্বেতাবভাসতা চ, শ্বেতমূত্রনেত্রবর্চস্ত্বং চ; ইতি বিংশতিঃ শ্লেষ্মবিকারাঃ শ্লেষ্মবিকারাণামপরিসঙ্খ্যেযানামাবিষ্কৃততমা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||১৭|| সর্বেষ্বপি খল্বেতেষু শ্লেষ্মবিকারেষূক্তেষ্বন্যেষু চানুক্তেষু শ্লেষ্মণ ইদমাত্মরূপমপরিণামি কর্মণশ্চ স্বলক্ষণং যদুপলভ্য তদবযবং বা বিমুক্তসন্দেহাঃ শ্লেষ্মবিকারমেবাধ্যবস্যন্তি কুশলাঃ; তদ্যথা- স্নেহশৈত্যশৌক্ল্যগৌরবমাধুর্যস্থৈর্যপৈচ্ছিল্যমার্ত্স্ন্যানি শ্লেষ্মণ আত্মরূপাণি; এবংবিধত্বাচ্চ শ্লেষ্মণঃ কর্মণঃ স্বলক্ষণমিদমস্য ভবতি তং তং শরীরাবযবমাবিশতঃ; তদ্যথা- শ্বৈত্যশৈত্যকণ্ডূস্থৈর্যগৌরবস্নেহসুপ্তিক্লেদোপদেহবন্ধমাধুর্যচিরকারিত্বানি শ্লেষ্মণঃ কর্মাণি; তৈরন্বিতং শ্লেষ্মবিকারমেবাধ্যবস্যেত্||১৮|| তং কটুকতিক্তকষাযতীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষৈরুপক্রমৈরুপক্রমেত স্বেদবমনশিরোবিরেচনব্যাযামাদিভিঃ শ্লেষ্মহরৈর্মাত্রাং কালং চ প্রমাণীকৃত্য; বমনং তু সর্বোপক্রমেভ্যঃ শ্লেষ্মণি প্রধানতমং মন্যন্তে ভিষজঃ, তদ্ধ্যাদিত এবামাশযমনুপ্রবিশ্যোরোগতং কেবলং বৈকারিকং শ্লেষ্মমূলমূর্ধ্বমুত্ক্ষিপতি, তত্রাবজিতে শ্লেষ্মণ্যপি শরীরান্তর্গতাঃ শ্লেষ্মবিকারাঃ প্রশান্তিমাপদ্যন্তে, যথা ভিন্নে কেদারসেতৌ শালিযবষষ্টিকাদীন্যনভিষ্যন্দ্যমানান্যম্ভসা প্রশোষমাপদ্যন্তে তদ্বদিতি||১৯||
श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः; तद्यथा- तृप्तिश्च, तन्द्रा च, निद्राधिक्यं च, स्तैमित्यं च, गुरुगात्रता च, आलस्यं च, मुखमाधुर्यं च, मुखस्रावश्च, श्लेष्मोद्गिरणं च, मलस्याधिक्यं च, बलासकश्च , अपक्तिश्च, हृदयोपलेपश्च, कण्ठोपलेपश्च, धमनीप्रति(वि)चयश्च, गलगण्डश्च, अतिस्थौल्यं च, शीताग्निता च, उदर्दश्च, श्वेतावभासता च, श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च; इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याता भवन्ति||१७|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि; तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत्||१८|| तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति, तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
তৃপ্তির্যেন তৃপ্তমিবাত্মানং সর্বদা মন্যতে| বলাসকঃ বলক্ষযঃ; কিংবা শ্লেষ্মোদ্রেকান্মন্দজ্বরিত্বং, স্থূলাঙ্গতা বা বলাসকঃ| ধমনীপ্রতিচযো ধমন্যুপলেপঃ | শীতাগ্নিতা মন্দাগ্নিতা| মার্ত্স্ন্যং মসৃণতা| শ্লেষ্মকর্মসু সুপ্তির্নিষ্ক্রিযত্বেন, বাতে তু স্পর্শাজ্ঞানেন| অত্রামাশযমনুপ্রবিশ্যেতি বচনেন শ্লেষ্মস্থানেষ্বামাশযস্য প্রাধান্যং, পূর্বং তু ‘তত্রাপি উরো বিশেষেণ’ ইতি বচনেনোরঃ প্রধানম্; এবমুভযমপি তুল্যং জ্ঞেযম্||১৭-১৯||
Adhikarana ১৩ (২০-২২) · Śloka ২২
ভবন্তি চাত্র- রোগমাদৌ পরীক্ষেত ততোঽনন্তরমৌষধম্| ততঃ কর্ম ভিষক্ পশ্চাজ্জ্ঞানপূর্বং সমাচরেত্||২০|| যস্তু রোগমবিজ্ঞায কর্মাণ্যারভতে ভিষক্| অপ্যৌষধবিধানজ্ঞস্তস্য সিদ্ধির্যদৃচ্ছযা||২১|| যস্তু রোগবিশেষজ্ঞঃ সর্বভৈষজ্যকোবিদঃ| দেশকালপ্রমাণজ্ঞস্তস্য সিদ্ধিরসংশযম্||২২||
भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्||२०|| यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक्| अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया||२१|| यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः| देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्||२२||
🔊 Audio coming soon
সম্প্রতি রোগজ্ঞানস্য চিকিত্সাযামুপযোগমাহ- রোগমিত্যাদি| ঔষধং পরীক্ষেতেতি সম্বন্ধঃ| ঔষধপরীক্ষা রোগাপেক্ষিণী, তেন তদনন্তরমেব সা ভবতীতি ভাবঃ| ততঃ কর্মেতি চিকিত্সাম্| জ্ঞানপূর্বমিতি কর্মদর্শনজনিতজ্ঞানপূর্বম্||২০-২২||
Adhikarana ১৪ (২৩-২৫) · Śloka ২৫
তত্র শ্লোকাঃ- সঙ্গ্রহঃ প্রকৃতির্দেশো বিকারমুখমীরণম্ | অসন্দেহোঽনুবন্ধশ্চ রোগাণাং সম্প্রকাশিতঃ||২৩|| দোষস্থানানি রোগাণাং গণা নানাত্মজাশ্চ যে| রূপং পৃথক্ চ দোষাণাং কর্ম চাপরিণামি যত্||২৪|| পৃথক্ত্বেন চ দোষাণাং নির্দিষ্টাঃ সমুপক্রমাঃ| সম্যঙ্মহতি রোগাণামধ্যাযে তত্ত্বদর্শিনা||২৫||
तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम् | असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः||२३|| दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये| रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्||२४|| पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः| सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना||२५||
🔊 Audio coming soon
সঙ্গ্রহে সঙ্গ্রহ ইতি ‘চত্বারো রোগা’ ইত্যাদিসঙ্ক্ষেপোক্তিঃ| প্রকৃতিরিতি ‘দ্বিবিধা পুনঃ’ ইত্যাদিনা| দেশ ইতি ‘দ্বিবিধং চৈষামধিষ্ঠানম্’ ইত্যাদিনা| বিকারাশ্চ মুখং চ বিকারমুখং, তত্র ‘বিকারাঃ পুনঃ’ ইত্যাদিনা বিকারাঃ, ‘মুখানি’ ইত্যাদিনা মুখম্| ‘দ্বযোস্তু’ ইত্যাদিনা ঈরণম্| অসন্দেহঃ ‘ন চান্যোন্য’ ইত্যাদিনা| ‘সর্বেষু’ ইত্যাদিনা অনুবন্ধঃ| নানাত্মজাঃ সর্বে ইতি দোষান্তরাসম্পৃক্তদোষজন্যা উক্তাঃ||২৩-২৫||
Adhikarana পুষ্পিকা · Śloka ৫
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানে মহারোগাধ্যাযো নাম বিংশোঽধ্যাযঃ||২০|| সমাপ্তো রোগচতুষ্কঃ||৫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः||२०|| समाप्तो रोगचतुष्कः||५||
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রীচক্রপাণিদত্তবিরচিতাযাং চরকতাত্পর্যব্যাখ্যাযামাযুর্বেদদীপিকাযাং সূত্রস্থানে রোগচতুষ্কে মহারোগাধ্যাযো বিংশতিতমঃ||২০||