૨૦. મહારોગાધ્યાયઃ

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતો મહારોગાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

ચત્વારો રોગા ભવન્તિ- આગન્તુવાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તાઃ; તેષાં ચતુર્ણામપિ રોગાણાં રોગત્વમેકવિધં ભવતિ, રુક્સામાન્યાત્; દ્વિવિધા પુનઃ પ્રકૃતિરેષામ્, આગન્તુનિજવિભાગાત્; દ્વિવિધં ચૈષામધિષ્ઠાનં, મનઃશરીરવિશેષાત્ ; વિકારાઃ પુનરપરિસઙ્ખ્યેયાઃ, પ્રકૃત્યધિષ્ઠાનલિઙ્ગાયતનવિકલ્પવિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્ ||૩||

Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪

મુખાનિ તુ ખલ્વાગન્તોર્નખદશનપતનાભિચારાભિશાપાભિષઙ્ગાભિઘાતવ્યધ- બન્ધનવેષ્ટનપીડનરજ્જુદહનશસ્ત્રાશનિભૂતોપસર્ગાદીનિ, નિજસ્ય તુ મુખં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમ્||૪||

Adhikarana ૪ (૫) · Śloka ૫

દ્વયોસ્તુ ખલ્વાગન્તુનિજયોઃ પ્રેરણમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ||૫||

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

સર્વેઽપિ તુ ખલ્વેતેઽભિપ્રવૃદ્ધાશ્ચત્વારો રોગાઃ પરસ્પરમનુબધ્નન્તિ, ન ચાન્યોન્યેન સહ સન્દેહમાપદ્યન્તે ||૬||

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વં સમુત્પન્નો જઘન્યં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમાપાદયતિ; નિજે તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પૂર્વં વૈષમ્યમાપદ્યન્તે જઘન્યં વ્યથામભિનિર્વર્તયન્તિ||૭||

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૮

તેષાં ત્રયાણામપિ દોષાણાં શરીરે સ્થાનવિભાગ ઉપદેક્ષ્યતે; તદ્યથા- બસ્તિઃ પુરીષાધાનં કટિઃ સક્થિની પાદાવસ્થીનિ પક્વાશયશ્ચ વાતસ્થાનાનિ, તત્રાપિ પક્વાશયો વિશેષેણ વાતસ્થાનં; સ્વેદો રસો લસીકા રુધિરમામાશયશ્ચ પિત્તસ્થાનાનિ, તત્રાપ્યામાશયો વિશેષેણ પિત્તસ્થાનમ્; ઉરઃ શિરો ગ્રીવા પર્વાણ્યામાશયો મેદશ્ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ, તત્રાપ્યુરો વિશેષેણ શ્લેષ્મસ્થાનમ્||૮||

Adhikarana ૮ (૯-૧૧) · Śloka ૧૧

સર્વશરીરચરાસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ સર્વસ્મિઞ્છરીરે કુપિતાકુપિતાઃ શુભાશુભાનિ કુર્વન્તિ- પ્રકૃતિભૂતાઃ શુભાન્યુપચયબલવર્ણપ્રસાદાદીનિ, અશુભાનિ પુનર્વિકૃતિમાપન્ના વિકારસઞ્જ્ઞકાનિ||૯|| તત્ર વિકારાઃ સામાન્યજા, નાનાત્મજાશ્ચ| તત્ર સામાન્યજાઃ પૂર્વમષ્ટોદરીયે વ્યાખ્યાતાઃ, નાનાત્મજાંસ્ત્વિહાધ્યાયેઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- અશીતિર્વાતવિકારાઃ, ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાઃ, વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ||૧૦|| તત્રાદૌ વાતવિકારાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- નખભેદશ્ચ, વિપાદિકા ચ, પાદશૂલં ચ, પાદભ્રંશશ્ચ, પાદસુપ્તતા ચ, વાતખુડ્ડતા ચ, ગુલ્ફગ્રહશ્ચ, પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ચ, ગૃધ્રસી ચ, જાનુભેદશ્ચ, જાનુવિશ્લેષશ્ચ, ઊરુસ્તમ્ભશ્ચ, ઊરુસાદશ્ચ, પાઙ્ગુલ્યં ચ, ગુદભ્રંશશ્ચ, ગુદાર્તિશ્ચ, વૃષણાક્ષેપશ્ચ , શેફસ્તમ્ભશ્ચ, વઙ્ક્ષણાનાહશ્ચ, શ્રોણિભેદશ્ચ, વિડ્ભેદશ્ચ, ઉદાવર્તશ્ચ, ખઞ્જત્વં ચ, કુબ્જત્વં ચ, વામનત્વં ચ, ત્રિકગ્રહશ્ચ, પૃષ્ઠગ્રહશ્ચ, પાર્શ્વાવમર્દશ્ચ, ઉદરાવેષ્ટશ્ચ, હૃન્મોહશ્ચ , હૃદ્દ્રવશ્ચ, વક્ષૌદ્ઘર્ષશ્ચ , વક્ષૌપરોધશ્ચ, વક્ષસ્તોદશ્ચ, બાહુશોષશ્ચ, ગ્રીવાસ્તમ્ભશ્ચ, મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ, કણ્ઠોદ્ધ્વંસશ્ચ, હનુભેદશ્ચ , ઓષ્ઠભેદશ્ચ, અક્ષિભેદશ્ચ , દન્તભેદશ્ચ, દન્તશૈથિલ્યં ચ, મૂકત્વં ચ , વાક્સઙ્ગશ્ચ, કષાયાસ્યતા ચ, મુખશોષશ્ચ, અરસજ્ઞતા ચ, ઘ્રાણનાશશ્ચ, કર્ણશૂલં ચ, અશબ્દશ્રવણં ચ, ઉચ્ચૈઃશ્રુતિશ્ચ , બાધિર્યં ચ, વર્ત્મસ્તમ્ભશ્ચ, વર્ત્મસઙ્કોચશ્ચ, તિમિરં ચ, અક્ષિશૂલં ચ, અક્ષિવ્યુદાસશ્ચ, ભ્રૂવ્યુદાસશ્ચ, શઙ્ખભેદશ્ચ, લલાટભેદશ્ચ, શિરોરુક્ ચ, કેશભૂમિસ્ફુટનં ચ, અર્દિતં ચ, એકાઙ્ગરોગશ્ચ, સર્વાઙ્ગરોગશ્ચ, પક્ષવધશ્ચ , આક્ષેપકશ્ચ, દણ્ડકશ્ચ, તમશ્ચ , ભ્રમશ્ચ, વેપથુશ્ચ, જૃમ્ભા ચ, હિક્કા ચ, વિષાદશ્ચ, અતિપ્રલાપશ્ચ, રૌક્ષ્યં ચ, પારુષ્યં ચ, શ્યાવારુણાવભાસતા ચ, અસ્વપ્નશ્ચ, અનવસ્થિતચિત્તત્વં ચ; ઇત્યશીતિર્વાતવિકારા વાતવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૧||

Adhikarana ૯ (૧૨) · Śloka ૧૨

સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ વાતવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ વાયોરિદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં, યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહા વાતવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- રૌક્ષ્યં શૈત્યં લાઘવં વૈશદ્યં ગતિરમૂર્તત્વમનવસ્થિતત્વં ચેતિ વાયોરાત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ વાયોઃ કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ ; તદ્યથા- સ્રંસભ્રંસવ્યાસસઙ્ગભેદસાદહર્ષતર્ષકમ્પવર્તચાલતોદવ્યથાચેષ્ટાદીનિ , તથા ખરપરુષવિશદસુષિરારુણવર્ણકષાયવિરસમુખત્વશોષશૂલસુપ્તિસઙ્કોચનસ્તમ્ભનખઞ્જતાદીનિ ચ વાયોઃ કર્માણિ; તૈરન્વિતં વાતવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૨||

Adhikarana ૧૦ (૧૩) · Śloka ૧૩

તં મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત, સ્નેહસ્વેદાસ્થાપનાનુવાસનનસ્તઃકર્મભોજનાભ્યઙ્ગોત્સાદનપરિષેકાદિભિર્વાતહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; તત્રાસ્થાપનાનુવાસનં તુ ખલુ સર્વત્રોપક્રમેભ્યો વાતે પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ, તદ્ધ્યાદિત એવ પક્વાશયમનુપ્રવિશ્ય કેવલં વૈકારિકં વાતમૂલં છિનત્તિ; તત્રાવજિતેઽપિ વાતે શરીરાન્તર્ગતા વાતવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથા વનસ્પતેર્મૂલે છિન્ને સ્કન્ધશાખાપ્રરોહકુસુમફલપલાશાદીનાં નિયતો વિનાશસ્તદ્વત્||૧૩||

Adhikarana ૧૧ (૧૪-૧૬) · Śloka ૧૬

પિત્તવિકારાંશ્ચત્વારિંશતમત ઊર્ધ્વમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- ઓષશ્ચ, પ્લોષશ્ચ, દાહશ્ચ, દવથુશ્ચ, ધૂમકશ્ચ, અમ્લકશ્ચ, વિદાહશ્ચ, અન્તર્દાહશ્ચ, અંસદાહશ્ચ , ઊષ્માધિક્યં ચ, અતિસ્વેદશ્ચ (અઙ્ગસ્વેદશ્ચ), અઙ્ગગન્ધશ્ચ, અઙ્ગાવદરણં ચ, શોણિતક્લેદશ્ચ, માંસક્લેદશ્ચ, ત્વગ્દાહશ્ચ, (માંસદાહશ્ચ ), ત્વગવદરણં ચ, ચર્મદલનં ચ, રક્તકોઠશ્ચ, રક્તવિસ્ફોટશ્ચ, રક્તપિત્તં ચ, રક્તમણ્ડલાનિ ચ, હરિતત્વં ચ, હારિદ્રત્વં ચ, નીલિકા ચ, કક્ષા(ક્ષ્યા)ચ, કામલા ચ, તિક્તાસ્યતા ચ, લોહિતગન્ધાસ્યતા ચ, પૂતિમુખતા ચ, તૃષ્ણાધિક્યં ચ, અતૃપ્તિશ્ચ, આસ્યવિપાકશ્ચ, ગલપાકશ્ચ, અક્ષિપાકશ્ચ, ગુદપાકશ્ચ, મેઢ્રપાકશ્ચ, જીવાદાનં ચ , તમઃપ્રવેશશ્ચ, હરિતહારિદ્રનેત્રમૂત્રવર્ચસ્ત્વં ચ; ઇતિ ચત્વારિંશત્પિત્તવિકારાઃ પિત્તવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૪|| સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ પિત્તવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ પિત્તસ્યેદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં, યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહાઃ પિત્તવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- ઔષ્ણ્યં તૈક્ષ્ણ્યં દ્રવત્વમનતિસ્નેહો વર્ણશ્ચ શુક્લારુણવર્જો ગન્ધશ્ચ વિસ્રો રસૌ ચ કટુકામ્લૌ સરત્વં ચ પિત્તસ્યાત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ પિત્તસ્ય કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ; તદ્યથા- દાહૌષ્ણ્યપાકસ્વેદક્લેદકોથકણ્ડૂસ્રાવરાગા યથાસ્વં ચ ગન્ધવર્ણરસાભિનિર્વર્તનં પિત્તસ્ય કર્માણિ; તૈરન્વિતં પિત્તવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૫|| તં મધુરતિક્તકષાયશીતૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત સ્નેહવિરેકપ્રદેહપરિષેકાભ્યઙ્ગાદિભિઃ પિત્તહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; વિરેચનં તુ સર્વોપક્રમેભ્યઃ પિત્તે પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ; તદ્ધ્યાદિત એવામાશયમનુપ્રવિશ્ય કેવલં વૈકારિકં પિત્તમૂલમપકર્ષતિ, તત્રાવજિતે પિત્તેઽપિ શરીરાન્તર્ગતાઃ પિત્તવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથાઽગ્નૌ વ્યપોઢે કેવલમગ્નિગૃહં શીતીભવતિ તદ્વત્||૧૬||

Adhikarana ૧૨ (૧૭-૧૯) · Śloka ૧૯

શ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ વિંશતિમત ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- તૃપ્તિશ્ચ, તન્દ્રા ચ, નિદ્રાધિક્યં ચ, સ્તૈમિત્યં ચ, ગુરુગાત્રતા ચ, આલસ્યં ચ, મુખમાધુર્યં ચ, મુખસ્રાવશ્ચ, શ્લેષ્મોદ્ગિરણં ચ, મલસ્યાધિક્યં ચ, બલાસકશ્ચ , અપક્તિશ્ચ, હૃદયોપલેપશ્ચ, કણ્ઠોપલેપશ્ચ, ધમનીપ્રતિ(વિ)ચયશ્ચ, ગલગણ્ડશ્ચ, અતિસ્થૌલ્યં ચ, શીતાગ્નિતા ચ, ઉદર્દશ્ચ, શ્વેતાવભાસતા ચ, શ્વેતમૂત્રનેત્રવર્ચસ્ત્વં ચ; ઇતિ વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ શ્લેષ્મવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૭|| સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ શ્લેષ્મવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ શ્લેષ્મણ ઇદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહાઃ શ્લેષ્મવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- સ્નેહશૈત્યશૌક્લ્યગૌરવમાધુર્યસ્થૈર્યપૈચ્છિલ્યમાર્ત્સ્ન્યાનિ શ્લેષ્મણ આત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ શ્લેષ્મણઃ કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ; તદ્યથા- શ્વૈત્યશૈત્યકણ્ડૂસ્થૈર્યગૌરવસ્નેહસુપ્તિક્લેદોપદેહબન્ધમાધુર્યચિરકારિત્વાનિ શ્લેષ્મણઃ કર્માણિ; તૈરન્વિતં શ્લેષ્મવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૮|| તં કટુકતિક્તકષાયતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત સ્વેદવમનશિરોવિરેચનવ્યાયામાદિભિઃ શ્લેષ્મહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; વમનં તુ સર્વોપક્રમેભ્યઃ શ્લેષ્મણિ પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ, તદ્ધ્યાદિત એવામાશયમનુપ્રવિશ્યોરોગતં કેવલં વૈકારિકં શ્લેષ્મમૂલમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપતિ, તત્રાવજિતે શ્લેષ્મણ્યપિ શરીરાન્તર્ગતાઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથા ભિન્ને કેદારસેતૌ શાલિયવષષ્ટિકાદીન્યનભિષ્યન્દ્યમાનાન્યમ્ભસા પ્રશોષમાપદ્યન્તે તદ્વદિતિ||૧૯||

Adhikarana ૧૩ (૨૦-૨૨) · Śloka ૨૨

ભવન્તિ ચાત્ર- રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાજ્જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્||૨૦|| યસ્તુ રોગમવિજ્ઞાય કર્માણ્યારભતે ભિષક્| અપ્યૌષધવિધાનજ્ઞસ્તસ્ય સિદ્ધિર્યદૃચ્છયા||૨૧|| યસ્તુ રોગવિશેષજ્ઞઃ સર્વભૈષજ્યકોવિદઃ| દેશકાલપ્રમાણજ્ઞસ્તસ્ય સિદ્ધિરસંશયમ્||૨૨||

Adhikarana ૧૪ (૨૩-૨૫) · Śloka ૨૫

તત્ર શ્લોકાઃ- સઙ્ગ્રહઃ પ્રકૃતિર્દેશો વિકારમુખમીરણમ્ | અસન્દેહોઽનુબન્ધશ્ચ રોગાણાં સમ્પ્રકાશિતઃ||૨૩|| દોષસ્થાનાનિ રોગાણાં ગણા નાનાત્મજાશ્ચ યે| રૂપં પૃથક્ ચ દોષાણાં કર્મ ચાપરિણામિ યત્||૨૪|| પૃથક્ત્વેન ચ દોષાણાં નિર્દિષ્ટાઃ સમુપક્રમાઃ| સમ્યઙ્મહતિ રોગાણામધ્યાયે તત્ત્વદર્શિના||૨૫||

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૫

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને મહારોગાધ્યાયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦|| સમાપ્તો રોગચતુષ્કઃ||૫||