Adhikarana अथ रसायनविधिर्नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः , अध्यायप्रतिज्ञा (१) · Śloka १
अथतो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इति निजागन्तूनां रोगाणां निराकाङ्क्षं चिकित्सितमुक्त्वा स्वरूपातिशयप्राप्त्यर्थं रसायनानामवसरो ततस्तद्विज्ञानार्थमध्याय आरभ्यते|| १||
Adhikarana रसायनप्रयोजनम् (२) · Śloka २
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्| वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दीर्घमायुरित्यादिना रसायनानां प्रयोजनमुच्यते| यस्माच्छस्तानां प्रशस्तानां रसादीनामात्मनो यो लाभोपायस्तद्रसायनमिति निर्वचनम्||२||
Adhikarana रसायनाधिकारिणः (३) · Śloka ३
पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः| स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा||३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एतच्च रसायनं भिषजा जितात्मनः जितेन्द्रियस्य पुंसः वयसि मध्ये वा स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य सर्वेण च प्रकारेण विशुद्धस्य निहतदोषस्य प्रयोज्यम्|| ३||
Adhikarana अविशुद्धस्य रसायनं व्यर्थम् (४) · Śloka ४
अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः| न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः| युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः| यथैव पौरुषं तद्वन्न सिध्यति रसायनम्||४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अविशुद्ध इति| यस्मादविशुद्धे शरीरे युक्तः प्रयोजितो रासायनो विधिर्मलसंसृष्टे वस्त्रे अर्पितो राग इव न भाति| स्नेहादिसंस्कारहीनस्य सम्यगपि प्रयुक्तम् अप्रमादिनोऽपि प्रयुक्तं रसायनं न सिध्यति| यथा संस्कारहीनस्य प्रयुक्तमप्रमादिनोऽपि पौरुषं वीर्यं न सिध्यति|| ४||
Adhikarana ग्राम्याहारादीनां सर्वदोषप्रकोपत्वम् (५) · Śloka ५
सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षार विरुद्धासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितनवधान्य शुष्कशाकाऽममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टा न्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमा तिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभिरवपुषां क्रोधलोभभयशो कायासबहुलानां पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हार निरतानाम्| अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेऽस्थिषु मज्जानो नाप्या यते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्| ततः स एवम्भूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्य समन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीर मानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्प बुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निः श्वश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुर वाप्नोति||५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
न केवलं चैतदेव यावद् ग्राम्यादशास्त्रदृष्टादाहारात्| सर्वे च दोषा भवन्ति| केषामित्याहाम्ललवणप्रभृतिनिषेविणामित्यादीनाम्| विरुद्धासात्म्ये सूत्रस्थान उक्ते| विरूढकमङ्कुरितं सस्यम्| विषमेणानेकरूपेण व्यायामेन सङ्क्षोभितं वपुर्येषां ते तथोक्तास्तेषाम्| असमञ्जसमनियतरूपं यदाहारादिकं तस्मिन् रता ये तेषाम्| अतो निमित्तमस्मात् कारणादविशुद्धो रसः सञ्जायते| विदह्यत इत्यादि व्याख्यासमम्| ततोऽनन्तरं सदुष्टाहारादिकं एवम्भूत इति दुष्टरसादिधातुः ग्लायति हर्षक्षयमासादयति सीदति गात्राणि विनामयति| व्याख्यासमम्| तथाविध उपात्तमप्यन्यजन्मसञ्चितमप्यायुर्न प्राप्नोति किमुताधिकं प्राप्स्यति|| ५||
Adhikarana रसायनसेवनकाले दोषान् परिहरेत् (६) · Śloka ६
तस्माद् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत||६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्मादिति| यत एवं तस्मात् बुद्धिमान् नरो यथोक्तान् ग्राम्याहारादिदोषानपास्य त्यक्त्वा पूर्वोपचितान् पूर्वसञ्चितान् दोषान् स्नेहादिना निर्वाह्य निस्सार्य च विधिविहितं रसायनमुपसेवेत||६||
Adhikarana रसायनद्वैविध्यम् (७) · Śloka ७
तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च| तत्र वीर्य प्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफल तरम्||७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तदिति रसायनविषेवणं द्विविधं द्विप्रकारम्| कथम्? कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं चेति| तत्र तयोर्मध्ये कुटीप्रावेशिकं वीर्यादिगुरुत्वान्महाफलतरं भवति|| ७||
Adhikarana कुटीप्रावेशिकविधिः कुटीनिर्माणम् (८) · Śloka ८
तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकश्रद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रामे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यां दिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रि गर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीबिल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजो धूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्ता वसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्येति कुटीप्रवेशस्य विधिर्भवति| प्रथममेव क्षेमसुभिक्षादिगुणे ग्रामे नगरे वा दृढभित्त्यादिगुणां कुटीं कारयेत्| धार्मिकाः श्रद्दधाना जना नृपादयश्च यस्मिन्| तथा सुलभा महौषध्यादयो यत्र| प्राच्यामुदीच्यां वा दिशि| प्रागुदक्प्रवणे अभिमुखे (प्रवणः क्रमनिम्नः) सुविभक्तो विहारोद्देशः परिसर्याप्रदेशो यत्र देशे उत्सेध औन्नत्यम्| सूक्ष्मणि लोचनानि गवाक्षाणि यस्याम्| शाम्यादिवृक्षैः परिगृहीतामाश्रिताम्| अनिष्टेन्द्रियार्थादीनामगम्याम्| अनिष्टा इन्द्रियार्था द्विष्टाः शब्दादयो विषयाः| सरीसृपाः सर्पादयः| व्यालाः सिंहव्याघ्रादयः अन्तावसायिनश्चण्डालादयः| तथा सन्निहितं सद्वै-द्यादिकं यस्याम्|| ८||
Adhikarana तत्र प्रवेशः (९) · Śloka ९
तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षा श्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरो चनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणानुप्रविशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्यामिति कुट्यां रसायनार्थी पुरुषः प्रशस्तेऽहनि सद्वासरे यथार्हं देवपूजादिकं कृत्वाऽनुप्रविशेत्|| ९||
Adhikarana प्राक्कृत्यं नियमपालनञ्च (१०) · Śloka १०
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः| ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः| दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः| देवतानु स्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः| प्रियौषधः पेशलवागारभेत रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्र कुट्यं संशोधनैर्वमनादिभिः शुद्धसुखित्वादियुक्तश्च रसायनमारभेत| पुनरिति शोधने कृते| धृतिर्धैर्यम्| श्रद्दधानः श्रद्धावान्| दानादिपरायणो दानादिप्रवणः| युक्तं प्राप्तं स्वप्नादि च यस्य| प्रियौषधः न त्वौषधे द्वेष्यस्वभावः| पेशलवाक् प्रियंवदः||१०||
Adhikarana शोधनार्थं योगः (११) · Śloka ११
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्| हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्| स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते||११||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पूर्वं स्निग्धः पश्चात् स्निग्धश्च नरो हरीतक्यादिनोष्णाम्बुपीतेन साधु विरिच्यते|| ११||
Adhikarana ततो यावकम् (१२) · Śloka १२
ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्| दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा||१२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ततोऽनन्तरं शुद्धशरीराय विहितपेयादिक्रमाय च त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा यावकं यवान्नं घृतान्वितं दद्यात्| अथवा पुराणशकृतः शुद्धिर्यावत्तावद्यवान्नं दद्यात्|| १२||
Adhikarana यौगिकरसायनसेवनम् (१३) · Śloka १३
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्| यस्य यद्यौगिकं पश्येत्सर्वमालोच्य सात्म्यवित्||१३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इत्थमनेन प्रकारेण संस्कृतकोष्ठवतो रसायनमुपाहरेत् ढौकयेत्| किमित्याह-सात्म्यविद्वैद्यः सर्वं दोषादिकमालोच्य यस्य पुंसो यद्रसायनं यौगिकं पश्येत्|| १३||
Adhikarana हरीतक्यादि संज्ञानिर्वचनम् (१४) · Śloka १४
हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी| पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा| यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान् विजया ततः| अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्| यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana हरीतकीगुणाः अनुपानानि च (१५) · Śloka १५
नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या| सालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता| वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा| कफे सपिप्पली क्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
या नवत्यादिगुणा सा श्रेष्ठेत्यध्याहार्यम्| सा च बालस्य यदा प्रयोक्तव्या तदा नवनीतयुक्ता| वातादिषु सा च सर्वदा पातुं शस्यते|| १५||
Adhikarana हरीतकीरसायनम् (१६) · Śloka १६
अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामा पूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलिता नामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूत मवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्था पयेत्| ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यह मुपयोजयेत्| जीर्णे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत| प्रयो गान्ते च तावन्तमेव कालम्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धान लश्च पुरुषो भवति| बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरञ्च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्||१६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादिना महारसायनानि| व्याख्यासमम्| आपूर्णं सम्पूर्णम्| द्विशस्त्रिशो वा शकलितानां द्विधा त्रिधा वा पाटितानाम्| चतुर्गुणं पयःपरिमाणेन न तवाढकमानेन| अत्र चोक्ता युक्तिः| मात्रास्य या वा प्रकृतमाहारं नोपरुणद्धि| जीर्णे च पयसा शालिषष्टिकं भुञ्जीत| प्रयोगान्त इत्युपयुक्तेऽस्मिन् प्रयोगे तावन्तमेवेत्युपयोगसममेव कालम्| अस्य रसायनस्य प्रयोगादजरत्वादियुक्तः पुरुषो वर्षशतं जीवति| इमं योगं प्रयत्नात् समश्नतः पुंसः शरीरं बृहत् गिरिसारसारं च भवति| गिरिवत् साराणि दृढानि पूर्वोक्तान्यष्टौ साराणि यस्य तत्तथोक्तम्| स्वरश्च घनगर्जितानुकारि भवति| सुबोधम्|| १६||
Adhikarana ब्राह्मं रसायनम् (१७) · Śloka १७
पथ्यासहस्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्| जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा| विनीय तस्मिन्निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्| त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्| मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्| यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्| सितोपलार्द्धभारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः| द्वे च तैलात्पचेत्सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्| अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः| ततः खजेन मथितं विदध्याद् घृतभाजने| एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा| वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः| आरोग्यममितं चायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः||१७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पथ्या सहस्रमित्यादिना ब्राह्मं रसायनं व्याख्यासमम्| त्रिगुणान्यामलकानि पथ्यासहस्रात्| पञ्च पञ्चमूलानि प्रथमादीनि| सर्वतश्चैकध्याद्दशगुणं पलमानेनैव न तु कुडवादिमानेनेति स्मर्त्तव्यम्| आपोथ्य जर्जरीकृत्य| विजयानामामलकानाञ्च स्विन्नानामस्थ्याकृष्य ततस्तानि तस्मिन् कषाये विनीय निक्षिप्य| मण्डूकपर्णी ब्रह्मसुवर्चला| कनकं नागकेसरं सुवर्णं च| शङ्खपुष्पी चिरिण्टी| प्लवं परिपेलवम्| तुलयाधिकमर्द्धभारः एकादशपलशतानि सितोपलानाम्| द्रवस्य पात्रोऽष्टाविंशत्यधिकं पलशतम्| द्वे चेति पात्रे| घृतभाजनं यत्र पूर्वं घृतमासीत्| सर्वथेति सर्वेण प्रकारेण| एतच्च ब्रह्मविहितं रसायनं प्राश्य वैखानासा नाम महर्षयो बालखिल्याश्चामितातीतं नवं वयः प्राप्ताः तथा आरोग्यादि च|| १७||
Adhikarana अभयामलकादि घृतम् (१८) · Śloka १८
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे| वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेऽष्टगुणे च विपचेत्| घृतस्य कुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मञ्च बलां स्वगुप्ताम्| सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्च पिबेद्गुणाढ्यम्||१८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अभयादीनां क्वाथे अर्थात् स्नेहाद्विगुणे| वल्लीपलाशकस्य क्षीरविदार्या रसे द्विगुण एव| क्षीरे च स्नेहादष्टगुणे घृतस्य कुम्भं द्वादशाधिकपञ्चपलशतानि| मधुकादिकं च कल्कपरिभाषया दत्वा विपाचेत्| तच्च घृतं गुणाढ्यं बहुगुणमुष्णाम्बुपः सन् पिबेत्||१८||
Adhikarana आमलकरसायनम् (१९) · Śloka १९
आमलकसहस्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्न मनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्| तदामलकसहस्रस्वरस परिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवनागबलामण्डूकपर्णीब्रह्म सुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृताग रुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथि काचूर्णाष्टभागसंपृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसप रिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडा कृतिं कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदविदाकृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनक रजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभि वृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण||१९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सहस्रमामलकानमधोज्वलत् क्षीरपूर्णोखामुखयोजितच्छिद्रकुम्भस्थितं स्वेदयेत्| ततश्छायाशुष्कं चूर्णयेत्| तच्चूर्णमामलकसहस्ररसेन भावयेत्| परिपीतञ्च तत्स्थिरादिचूर्णस्याष्टभागेन योजयेत्| ततश्छायायामुपशोष्य द्विगुणकृतघृतेन क्षौद्रेण क्षुद्रगुडाकृतितनुलेहप्रायं कृत्वा घृतभाजनस्थितमन्तर्भूमेर्भस्मराशेरधः स्थापयेत् पक्षम्| सुबोधम्| प्रतिदिनमुपयोज्यस्यौषधस्य कनकादिपञ्चकचूर्णाष्टमभागो योज्यः| कालायः शस्त्रम्|| १९||
Adhikarana आमलकरसायनमपरम् (२०) · Śloka २०
आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां वाष्पमनु द्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्| तानि सुस्वि न्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पलीविडङ्ग तण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृत तैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोप योजयेदिति समानं पूर्वेण||२०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आमलकसहस्रमित्यादि सुबोधम्| आर्द्रपलाशद्रोणीस्थापितस्वेदितान्यामलकानि आपोथ्य जर्जरीकृत्य निष्कुलीकृतानि त्याजितास्थीनि| पृथगिति पिप्पलीतण्डुलानामाढकेन विडङ्गतण्डुलानां चाढकेन संयोज्य शर्कराया अध्यर्द्धेनाढकेन घृतादीनां प्रत्येकमाढकद्वयेन च| शुष्काद् द्विगुणरूपमित्यस्य स्मर्त्तव्यम्||२०||
Adhikarana अभयामलकादि रसायनम् (२१) · Śloka २१
अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षा रोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्| ततोऽनुगतक्षार मनातपशुष्कमस्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मा सानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण||२१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तरुणपलाशक्षारोदकेनाप्लाव्य स्थापितपिप्पलीसहस्रयुक्ताभयामलकसहस्रप्रयोगः सुबोधः| अनुगतक्षारं परिगतक्षारोदकम्| सितोपला अभयामलकादिचूर्णात् पादेन बोद्ध्व्या| तथा चतुर्गुणे मधुघृते|| २१||
Adhikarana आमलकचूर्णरसायनम् (२२) · Śloka २२
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्ट भागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्माराशौ निदध्यात्| तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण||२२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आमलकस्वरसभावितानामामलकचूर्णानां प्रयोगो व्याख्यासमः| अष्टभागचतुर्भागौ भावितादामलकचूर्णात्|| २२||
Adhikarana विडङ्गतण्डुलरसायनम् (२३) · Śloka २३
विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामाध्यर्द्दं सितोपलानां मधुघृतैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाज नस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति समानं पूर्वेण||२३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विडङ्गतण्डुलानां प्रयोगः सुबोधः| सितोपलानामध्यर्द्धमाढकम्| मध्वादीनां प्रत्येकमाढकद्वयम्| भस्मराशौ निदध्यादिति शेषः|| २३||
Adhikarana अनर्गलत्रिफलाप्रयोगः (२४) · Śloka २४
अभयामलकविभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थिकृतानां पलसहस्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिमधुघृत तैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन वि धिना| प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृत षष्टिकान्नमाहारोऽभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अनर्गलत्रिफलाप्रयोगः सुबोधः| द्विश इत्यभयामलकानिवाऽभ-याविभीतकानि वाऽमलकविभीतकानि वा| त्रिश इति समस्तानि वर्तन्ते| केचित्तु त्रिफलानां संयोजनं लिप्सयेच्छन्ति| सङ्क्षुद्य जर्जरीकृत्य| प्रयोगान्त इति निष्पन्न उपयोगे| तत इत्युपयोगकालाद् द्विगुणं कालं यवाग्वाद्याहारोऽभ्यञ्जनादिना|| २४||
Adhikarana च्यवनप्राशः (२५) · Śloka २५
दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्| पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः| जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी| पुनर्नवा द्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्| विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलोन्मितम्| जलद्रोणे पचेत् पञ्चधात्रीफलशतानि च| पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च| गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिः पलैः| मत्स्यण्डिकातुलार्द्धेन युक्तं तल्लेहवत्पचेत्| स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुःपलम्| पिप्पल्या द्वे पले दद्याच्चतुर्जातं कणार्द्धिकम्| अतोऽवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्| इत्येषश्च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः| जराजर्जरितोऽप्यासीन्नारीनयननन्दनः| कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्| मूत्रशुक्राशयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति| बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व मायुः प्रकर्षं पवनाऽनुलोभ्यम्| स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः||२५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दशमूलेत्यादिना च्यवनप्राशाख्यः| पर्णिन्यौ मुद्गपर्णी माषपर्णी| तामलकी ताली पितुन्निका च| त्रुटिः सूक्ष्मैला, जोङ्गकमगरु, काकनासा प्रसिद्धा (काकतुण्डफला), अमृताद्वयं गुदूची हरीतकी च| एतत्सर्वं पलोन्मितं कृत्वैकध्यं क्रियते| एवं षट्त्रिंशत् पलान्यौषधानाम्| धात्रीफलानां पञ्चशतानीत्येतत् जलद्रोणे पचेत्| तस्मात् पच्यमानात् पादशेषो रसः| विगतास्थीनि चामलकानि तैलघृतादेकीभूता द्वादशभिः पलैर्भर्जयेत्| भर्जितानामामलकानं रसेनसह पचनं सामर्थ्यलब्धम्| मत्स्यण्डिकाऽधिकेन गुडपाकेन कृता शर्करा| स्नेहार्द्धं मधुनः षट्पलम्| शेषं व्याख्यासमम्| अतो लेहात्| मात्रां स्तोकं कुटीस्थं पथ्यं भोजनं च पुरुषमवलेहयेत्| यं च्यवनप्राशम्| स्त्रीष्विति स्त्रीविषये|| २५||
Adhikarana त्रिफलाप्रयोगाः (२६) · Śloka २६
मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना| पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा| सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्| त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुः स्मृतिबुद्धिदा| त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवम्| तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम्| प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते| जीवत्यरुग्ज्वरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्| वर्षं खादेत्प्राणदां प्रातरेका मश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च| साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयस्थापनेलम्||२६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्रिफलामधुकादिना लोहादिना वा पृथक् समायुक्ता संयुक्तां समां संवत्सरं युक्ता प्रयुक्ता रसायनं सर्वरोगघ्नी मेधादिदा च भवति| मधुसर्पिर्भ्यामेकीभूताभ्यां त्रिफला युज्यते| त्रैफलेन त्रिफलाकल्केन प्रातर्नवां लोहपात्रीं लिप्त्वा द्वितीयेऽहनि तं लेपं प्रातर्माक्षिकोदकेन पिबेत्| तस्मिंश्च जीर्णे प्रभूतस्नेहशमनं प्रशस्यते| एवं संवत्सराभ्यासात् संवत्सरशतं रुजया जरसा च रहितः पुरुषो जीवति| वर्षमित्यादिना कालविभागेन फलस्य प्रयोगः सुबोधः|| २६||
Adhikarana अयोरसायनम् (२७) · Śloka २७
अथायसानि चतुरङ्गलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्रा णि कारयेत्| तान्यग्निवर्णानि कृत्वाऽमलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः| तेषां तादृशानां पलशतमा यस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्मराशौ निखनेत्| मासि मासि चोद्धृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्| शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्| एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सराद् द्रवीभवन्ति| ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोऽ ङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुघृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्| जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्य तमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्| अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्विष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्| ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजराम मरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्द्रियो वर्षसहस्रद्वयं जीवति| वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्| वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः||२७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादि| तिलधनानि चतुरङ्गलायतविस्तृतानि शस्त्रपत्राणि एकविंशतिवारमग्निवर्णतप्तान्यामलकरसे निर्वापयेत्| ततस्तादृशानां निर्वापणेन तनुभूतानां तेषां शस्त्रपत्राणां पलशतमायस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्य तेनैवामलकरसेनोत्तरमधिक्षिप्तं कृत्वा सुपिहितञ्च भस्मराशौ निखनेत्| शेषं व्याख्यासमम्| समन्ततः सर्वतोदिक्कमायामविस्तराभ्यामङ्गुष्ठपर्वमात्रं मुखं निम्नप्रदेशो यस्य स्रुवस्य| अनेनौषधविधिनैव| सर्वभावेषु बाह्यात्मकेषु अन्यपुरुषानिन्द्रियेणातिकान्तोऽतीन्द्रियः|| २७||
Adhikarana अतिदेशेन ताम्रादिप्रयोगाः (२८) · Śloka २८
ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः| द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्||२८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शस्त्रवत्ताम्रादीनामप्ययं विधिः पृथग्द्विगुणं कृत्वा द्रव्यमासनिर्वापणादिभिर्यथोत्तरं जानीयात्| तेन ताम्रस्य शस्त्रात् द्विगुणो विधिर्द्विगुण एव च गुणोत्कर्षः| ताम्राद् द्विगुणो रूप्यस्य| ततोऽपि द्विगुणः सुवर्णस्येति|| २८||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (२९) · Śloka २९
हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्| लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृष्टरिष्टोऽपि जीवति||२९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
हेमादिकं गायत्र्या परिमन्त्रितं लिहन् पुरुषोऽनु पश्चाच्च क्षीरं पिबन् दृष्टिरिष्टोऽपि जीवति|| २९||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (३०) · Śloka ३०
सुवर्णं पद्मबीजानि मधुलाजाः प्रियङ्गवः| क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मविनिवारणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सुवर्णादिकं क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मीनिवारणं भवति|| ३०||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (३१) · Śloka ३१
सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः| दीर्घायुषो मन्दजरोपतायाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः||३१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पद्मबीजादिसंयुक्तं सुवर्णं लिहन् पुरुषो दीर्घायुष्ट्वादियुक्तो भवति|| ३१||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (३२) · Śloka ३२
मधुमागधिकाविडङ्गसार त्रिफलाहेमघृतं सितां च खादन्| जरसा नवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्| हेमबिल्ववचासर्पिरैकध्यमुपयोजितम्| मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मध्वादिकं खादन् पुरुषो जरया नवलीढा अनशिता देहस्य कान्तिर्यस्य स तथाविधः समसर्वधातुश्च सम्भवति शतं समा जीवेच्च| हेमादिकमैकध्यमुपयोजितं मेध्यं मेधायै हितमायुष्यमारोग्यादिप्रदं च|| ३२||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (३३) · Śloka ३३
शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्| करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्||३३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शतावरीघृतं गुह्यरोगप्रतिषेधोक्तं सुवर्णमाक्षिकाभ्यं युक्तं लीढं पुरुषस्य चिरजीवित्वादियुक्तं करोति|| ३३||
Adhikarana सुवर्णस्यान्ये प्रयोगाः (३४) · Śloka ३४
आयुष्कामः शङ्खपुष्प्या समेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्| लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या||३४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आयुष्काम इत्यादिना चत्वारः सुवर्णप्रयोगाः व्याख्यासमः||३४||
Adhikarana मण्डूकपर्ण्यादि पञ्च रसायनानि (३५) · Śloka ३५
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसं गुडूच्याः सह मूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः| आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी||३५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मण्डूकपर्णी स्वरसादिकं पृथग्यथाग्न्यग्न्यनुवृत्त्या मात्रया प्रयुञ्जीत| एतानि पञ्च रसायनान्यायुष्प्रदत्वादिगुणयुक्तानि| मण्डूकपर्णी ब्रह्मसुवर्चला| मधुयष्टीचूर्णमेव क्षीरेण| सहमूलपुष्प्या गुडूच्या रसमेव| शङ्खपुष्प्याः सुपुष्प्याः कल्कम्| तेभ्यश्च रसायनेभ्यः शङ्खपुष्पी तु विशेषेण मेध्या मेधायै हिता|| ३५||
Adhikarana शङ्खपुष्पीघृतम् (३६) · Śloka ३६
नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः| त्रिफलाकटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः| त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्| उपयुज्य भवेज्जडोऽपि वाग्मी शृतधारी प्रतिभानवानरोगः||३६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
नलदादिभिः सुपिष्टैः स्नेहात् त्रिगुणेन शङ्खपुष्पीरसेन सक्षीरं विपक्वं घृतस्य नल्वणं द्रोणमुपयुज्य जडोऽपि वाग्मीत्यादिगुणो भवेत्| उग्रगन्धा वचा| लवणं सैन्धवम्|| ३६||
Adhikarana पञ्चारविन्दघृतम् (३७) · Śloka ३७
पेष्यैर्मृणालबिसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः| पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्||३७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मृणालादिभिः पेष्यैः क्षीरेण च ससुवर्णशकलं सिद्धं सर्पिर्नाम्ना पञ्चारविन्दमिति पृथिव्यां प्रथितम्| तच्च प्रभ्रष्टपौरुषबलादिभिर्निषेव्यम्| मृणालं बिसाङ्कुरम्| बिसं बिसमूलम्| केसरं तत्पुष्पस्य| पत्रं तस्यैव बीजं च|| ३७||
Adhikarana चतुष्कुवलयं सर्पिः (३८) · Śloka ३८
यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपक्वं नीलोत्पलस्य तदपि प्रथितं पृथिव्याम्| सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत्किमु मानुषाणाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यत्सर्पिर्नीलोत्पलस्य नालादिचतुष्टयेन सहिरण्यपत्रं विपक्वं तदपि द्वितीयं प्रभ्रष्टपौरुषबलादिभिर्निषेव्यम्| नाम्ना चतुष्कुवलयमिति प्रथितम्| एतच्च गवामपि मेध्यं भवति| किमुत मानुषाणां स्वभावमेधावतां न भवेत्|| ३८||
Adhikarana ब्राह्मीरसायनम् (३९) · Śloka ३९
ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्ध्रः| वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्यु र्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य| सर्पिषश्च पलमेकत एतद्योजयेत् परिणते च घृताढ्यम्| भोजनं समधुवत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः| अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्राऽऽलस्यश्रमक्लमः| जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजः कान्तिदीप्तिमान्| विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणी| अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||३९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ब्राह्मयादिकं यथोक्तमानमेकीकृत्य प्रतिदिनं योजयेत्| तस्मिंश्च परिणते घृताढ्यं समाक्षिकं भोजनं योजयेत्| एवं संवत्सरं शीलयन्नधिकाभिर्धीप्रभृतिभिर्युक्तोऽतिक्रान्तजरादिमांश्च पूर्णमब्दशतं जीवति| श्र्यादियुक्तः सन्| अनेन शीलितेन कुष्ठादयो विशेषतः शाम्यन्ति| ब्रह्मसुवर्चला मण्डूकपर्णी|| ३९||
Adhikarana नागबलारसायनम् (४०) · Śloka ४०
यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराण पर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुर्हूर्त्ते नागबलां समूला मुद्धरेत्| तस्य मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्| जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्| क्षीरेणैव वा सस र्पिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्| एवं संवत्सरप्रयोगा द्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||४०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यथोक्तगुणायामित्यादिना नागबलाप्रयोगो व्याख्यासमः| यथोक्तगुणायां भेषजकल्पोक्तगुणायां भूमौ जाताम्| तपो माघः, तपस्यः फाल्गुनः| शोभने मुहूर्त्ते|| ४०||
Adhikarana अतिदेशेन बलादिरसायनानि (४१) · Śloka ४१
बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंश पासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयस्थापनोक्त दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्या ख्याताः||४१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अनेन च नागबलाविधानेन बलादयः पृथग्व्याख्याताः| बलादिकमपि प्रत्येकं प्रयोगादेवङ्गुणमित्यर्थः| वयस्थापना दशौषधयो महाकषायसंग्रहोक्ताः|| ४१||
Adhikarana सारवृक्षाणां स्वरसग्रहणे विधिः (४२) · Śloka ४२
तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत| आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानि द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेऽम्भस्याप्लाव्यातपे त्रि रात्रं स्थापयेत| ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्| त्रिरा त्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्भारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ननु सारवृक्षाणां स्वरसग्रहणे को विधिरित्याह-तत्रेत्यादि| कुष्ठचिकित्सिते य एव खदिरकल्प उक्तः स एव सर्वेषां सारवृक्षाणां बोद्धव्यः| यदा तु स्वरसेन प्रयोजनं न चार्द्रवृक्षस सम्भवस्तदा नवरात्रेण स्वरसविधानं सुबोधम्| इति सारवृक्षाणां स्वरसालाभे प्रतिनिधिः|| ४२||
Adhikarana फलादीनां स्वरसग्रहणे विधिः (४३) · Śloka ४३
फलानां पुनर्वीरुदौषधीनाञ्च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
फलानां वीरुधामोषधीनां च स्वरसस्यालाभे यन्त्रेणेत्यादिना स्वरसविधिः सुबोधः|| ४३||
Adhikarana परिशुष्काणां स्वरसग्रहणे विधिः (४४) · Śloka ४४
परिशुष्काणां तु चूर्णीकृतानामाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्| तुवरकभल्लातका दीनां पुनः पृथगेवोपदेशः||४४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
परिशुष्काणां तु योग्यानां फलानां चूर्णीकृतानामित्यादिना प्रतिनिधिः| उदकस्याढकं शुष्काद् द्विगुणं भवति| तुवरकभल्लात कादीनां स्वरसे तु पृथगेवोपदेशः क्रियते|| ४४||
Adhikarana तुवरककल्पः (तुवरकतैलम्) (४५) · Śloka ४५
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः| वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्भूतपल्लवाः| तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे| मज्ज्ञः फलेभ्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च| तिलवत्पीडयेद्द्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्| तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्| अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्| स्निग्धस्विन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्| चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्| मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे| 'मज्जासार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय| शङ्खचक्रगदापाणीस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः| ' तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः| सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्| पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्| पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वृक्ष इत्यादिना तुवरककल्पो व्याख्यासमः| तेभ्य इति तुवरकवृक्षेभ्यः| अम्बुदागमः प्रावृट्| आसलिलक्षयात् सलिलस्य क्षयो यावत्तावत्| कुसुम्भवत् क्वाथितेन तैलेन सहायातं यदुदकं तस्य क्षयपर्यन्तमित्यर्थः| करीषं शुष्कगोमयम्| चतुर्थभक्तान्तरति इति| चतुर्थेन भक्तेनान्तरितो यो मनुष्यः स पिबेत्| तेनैवम्| यस्मिन्नहनि प्रातस्तैलमुपयुञ्जीत तस्मिन् सायं भुक्तं द्वितीयेऽयुभयकालमेवं त्रयो भक्तास्तृतीयेऽह्नि पुनः प्रातस्तैलमेवं चतुर्थो भक्त अन्तरितः| पुनः सायं भोजनं पुनर्द्वितीयेऽहन्युभयकालं भोजनमनेन प्रकारेण पञ्चहानि तैलं पिबेत्| वर्ज्यानि च वर्जयेत्| 'मज्जासार' इत्यादिस्तैलस्य पानाय मन्त्रः| तैलपानदिवसे तु स्नेहलवणवियुक्तां यवागूं पिबेत्|| ४५||
Adhikarana खदिरेण तुवरकतैलोपयोगः (४६) · Śloka ४६
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्| निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः| तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्| भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभिक्षितम्| अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तदेवेति तुवरकतैलम्| पूर्ववदिति करीषे पक्षमात्रं निधापयेत्| पक्षादुद्धत्य मासं पिबेत्| चतुर्थभक्तान्तरित उक्तः| अनेन प्रयोगेण भिन्नस्वरत्वादिगुणान् कुष्ठानाशुतरं साधयेच्चिकित्सेत्||४६||
Adhikarana तस्यैव सर्पिर्मधुभ्यां प्रयोगः (४७) · Śloka ४७
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना| पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्| तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्| वलीपलितनिर्भुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्| वपुष्यन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तदेव तैलं खदिरसंयोगाद्विना सर्पिर्मधुभ्यां पीतं द्विशतायुषं करोति| अस्यैव नस्योपयोगः सुबोधः|| ४७||
Adhikarana तुवरकमज्ज्ञोपयोगः (४८) · Śloka ४८
अन्तर्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्| तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन||४८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्य तुवरस्यान्तर्धूमं दग्धो मज्जा सैन्धवं चाग्निवर्णं तप्तं तैलं तुल्यं क्षिप्तमञ्जनेनार्मादीन् हन्यात्|| ४८||
Adhikarana एकान्तरस्तुवरकतैलप्रयोगः (४९) · Śloka ४९
एकान्तरं तौवरकं च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्| प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेश स्त्वचं त्यजेत्सर्प इवाशु जीर्णाम्||४९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एकदिनान्तरेण तौवरकतैलस्य मासमुपयोगः सुबोधः|| ४९||
Adhikarana तुवरकप्रयोगान्तरम् (५०) · Śloka ५०
साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्| अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः| शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रितं कल्कितं तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्| कुर्यादेकतमञ्च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं कुष्ठी तद्दिवसस्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्| तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले| अप्यजीर्णमविचिन्त्यवमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः| मध्याह्नेद्याद्भूरि निष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्| दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानुस्तोकतक्राम्बुपायी| तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः| स्नायात् सुखाम्भोऽभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्| उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः| कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि||५०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
साधयेदित्यादि सुबोधम्| शुष्कारग्वधस्य वल्कस्त्वक् तस्य तु पादो मूलं, तयोः रजश्चूर्णम्| उदुम्बरस्य फलेन समान् गुडान् पिण्डान्| गोवारि गोमूत्रम्| अजीर्णमित्यौषधमचिन्त्यवमिं वा| कङ्गूकूरं प्रियङ्ग्वोदनम्| (नि) ओदनाङ्कूरयोः कूरम्| तच्च प्रभूतनिष्पावतैलमेवं शिग्रुकन्दोपदंशं च (शिग्रुकन्दावुपदंशौ यस्य तत् शिग्रुकन्दोपदंशम्)| गव्येनेति दध्नो विशेषेण| कङ्गु पिष्टमयी, इष्टिका कंग्विष्टिका, प्रयोगाच्च त्रिगुणं कालं मद्यादिरहितः स्यात्| सुबोधम्| इति तुवरककल्पः| 'कंग्विष्टिका कल्ककृतप्रघर्षः' इति च पाठः|| ५०||
Adhikarana भल्लातककल्पः सहस्रभल्लातकप्रयोगः (५१) · Śloka ५१
अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवी र्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्ले वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्| तानि चतुर्मासस्थि तानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत| शीतस्निग्ध मधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दश भल्लातकान्यापोथ्याष्ट गुणेनाम्भसा साधु साधयेत्| तेषां रसमष्टभागावशिष्ट मनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तौष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्| एवमेतानि दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षे णात्रिंशत्प्रयोज्यानि| विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषा द्विगतकुष्ठदुर्न्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||५१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादिना भल्लातककल्पः| आमयोऽत्र दोषः, आपूर्णं सम्पूर्णम्, शुचिर्ज्येष्ठो मासः, शुक्लः आषाढः, वल्लो राशिः, सहो मार्गशीर्षः, सहस्यः पौषः| प्रारम्भे दश, उपरि त्वेकैकस्योत्कर्षः| एवं त्रिंशन्निष्पत्तिः| अपकर्षस्य त्रिंशदारम्भे| दशनिष्पत्तौ च| एवं प्रथमेऽह्नि दश भल्लातकानि| द्वितीये एकादश| तृतीये द्वादशैवं प्रत्यहमेकैकवृद्ध्या यावद्विंशमहः| विंशेऽह्नि एकोनत्रिंशत् भल्लातकानि भवन्ति| एतावता ह्योकीकृत्य गणनया नवत्यधिकं शतत्रयं भल्लातकानामुपयुक्तं भवति| तत एकविंशेऽह्नि त्रिंशत्| पूर्वैरेकीकृत्य विंशत्यधिकं शतचतुष्टयं भवति| ततः सहस्रयोगसामर्थ्यात् त्रिंशतश्चोत्कर्षप्रतिषेधात् द्वाविंशाहः प्रभृति यावत् षड्विंशमहस्तावच्च प्रत्यहं त्रिंशस्त्रिंशत्| ततः सप्तविंशाहः प्रभृति एकैकेनोत्कर्षस्यापकर्षः कार्यः| एकादशभिश्चोत्कर्षस्यारब्धत्वादपकर्षस्तावद्भिरेव साध्यते| तेन त्रिंशत्सप्तविंशे| एकोनत्रिंशदष्टाविंशे| अष्टाविंशतिरेकोनत्रिंशे| सप्तविंशतिस्त्रिंशे| एवं क्रमेण प्रत्यहमेकैकस्यापकर्षेण सप्तचत्वारिंशे ह्येकादश| एवमपि सहस्रस्य दशावशिष्यते तानि त्वष्टचत्वारिंशे| तैश्च सहस्रं पूर्यते| प्रयोगाच्च त्रिगुणः कालो घृताद्यशनम्| विगताः कुष्ठादयो यस्य स तथोक्तः| अपरे त्वेकैकस्योत्कर्षेण त्रिंशत्प्राप्त्या अपकर्षेण पुनर्दश प्राप्त्या उत्कर्षापकर्षाभ्यां सहस्रं पूर्यत इति|| ५१||
Adhikarana विध्यन्तरम् (५२) · Śloka ५२
पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च| ततः पञ्च पञ्च वर्द्धये द्यावत् सप्ततिः| प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत्| भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च| पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्| विधि नानेन सहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण||५२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
द्वितीयसहस्रप्रयोगे तु पूर्वमेव प्रथममेव एकभल्लातकस्यक्वाथं पिबेत्| ततः क्रमेण प्रत्यहमेकैकं वर्द्धयेद्यावत्पञ्च भल्लातकानि| एवं प्रथममेकं द्वितीये द्वे| एवं त्र्यादिष्वेकVवृद्धया पञ्चमे पञ्च| एवं पञ्चाभिरहोभिः पञ्चदश भल्लातकान्युपयुक्तानि भवन्ति| ततः षष्ठेप्रभृतिषु पञ्च पञ्चभिर्वर्द्धयेद्यावत् सप्ततिः| तेन षष्ठे दश| सप्तमे पञ्चदश| अष्टमे विंशतिरनेन क्रमेणाष्टादशे सप्ततिर्भवति| एतावता पूर्वैरेकीकृत्य पञ्चशतानि पञ्चत्रिंशदधिकानि भवन्ति| ततः क्रमेण पञ्च पञ्चभिरपकर्षेद्यावत् पञ्च| तेनैकोनविंशे पञ्चषष्टिरित्येवमादिना पञ्चापकर्षक्रमेणैकत्रिंशे पञ्च भवन्ति| एवमेतानि पञ्चपञ्चाशदधिकानि चत्वारि शतानि पूर्वैरेकीकृत्य नवशतानि नवत्यधिकान्युपयुक्तानि भवन्ति| तत एकैकमपकर्षेद्यावदेकम्| अनेन द्वात्रिंशेऽह्नि चत्वारि भवन्ति| त्रयस्त्रिंशे त्रीणि| चतुस्त्रिंशे द्वे| पञ्च त्रिंशे एकमिति दश| पूर्वैरेकीकृत्य सहस्रं भवति| प्रयोग इत्यादि पूर्वेण कल्पेन समानम्|| ५२||
Adhikarana द्विसहस्रभल्लातकप्रयोगः (५३) · Śloka ५३
सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत| तथा च सहस्रद्वयम्| प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण द्विगुणस्त्वायुषः कालः||५३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सप्ततिवच्च पञ्चपञ्चवृद्ध्या शतमपि यावत् प्रयोगः कर्त्तव्यः| तेनास्मिन् पूर्ववत् स्थितेऽष्टादशेऽह्नि सप्तत्याः प्रयोगे एकोनविंशे पञ्चसप्ततिः| त्रिंशे अशीतिः| एकविंशे पञ्चाशीतिः| द्वाविंशे नवतिः| त्रयोविंशे पञ्चनवतिः| चतुर्विंशे शतम्| पञ्चविंशे पञ्चनवतिः| षड्विंशे नवतिः| एवं पञ्चापकर्षक्रमेण द्वे सहस्रे पूरयितव्ये| आयुर्द्विगुणः कालः पूर्वस्मात्|| ५३||
Adhikarana भल्लातकतैलप्रयोगः (५४) · Śloka ५४
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमा वाकण्ठनिखातस्य स्नेहभवितस्य दृढस्योपरि कुम्भ स्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृदावलिप्तं गोमयाग्निनो पस्वेदयेत्| तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभाग मधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्| त्रिगुणश्च कालो घृत क्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण||५४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भल्लातकानामित्यादि| भूमावामुखं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि जर्जरीकृतभल्लातकपूर्णं पिष्टस्वेदनमारोप्य छिद्रमुडुपेनापिधाय कृष्णमृदा सर्वतो लिप्तं सत् स्वेदयेत्| ततः स्विद्यमानाद्रसो भूमिनिखाते कुम्भ आगच्छति| उडुपः तॄणमूटकः| शेषं व्याख्यासमम्|| ५४||
Adhikarana विध्यतिदेशः (५५) · Śloka ५५
अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत| त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण| मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः| एवं दश मासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति||५५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अनेनेत्यादेर्मधुघृताभ्यां विना केवलस्वरसप्रयोगः सुबोधः||५५||
Adhikarana शतपाकं भल्लातकतैलम् (५६) · Śloka ५६
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाक मुपयुञ्जीत| त्रिगुणञ्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण||५६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भल्लातकतैलस्य पात्रं क्षीरेण सह शतं वारान् पक्त्व मधुयष्टीकर्षमात्रेण संयोज्योपयुञ्जीत पूर्वतुल्यगुणम्|| ५६||
Adhikarana भल्लातकतैलपाकः (५७) · Śloka ५७
भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽस नादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुक विडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकवि षातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेह पाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूय चानुगुप्तं निदध्यात्| तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रक्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत| जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्| खदि रोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकु ष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण||५७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भल्लातकतैलादीनां द्रोणं द्रोणमिति प्रत्येकं द्रोणः| पञ्चानाञ्च| त्रिफलादीनां पालिका भागा इत्यादि व्याख्यासमम्| परिपूय परिस्राव्य| उपस्कृतदेशे यथोक्तेन शीतस्निग्धादिना कृतसंस्कारः| पाणिशुक्तिर्हस्तपुटं न तु मानसङ्ख्योक्ता शुक्तिः| उदककार्याणि स्नानपानादीनि| अतो रसायनाद् द्रोणमवश्यमुपयोक्तव्यम्||५७||
Adhikarana भल्लातकघृतप्राशः (५८) · Śloka ५८
पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि| घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन| जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषघृतगालितशीतम्| तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे| सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः| एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्| तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्न न्ननुपिबति यथेष्टं वादि दुग्धं रसं वा| स्मृतिमतिबलमेधासत्त्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोऽश्नुते दीर्घमायुः||५८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पुष्टानीत्यादिना भल्लातकघृतप्राशो व्याख्यासमः| संशोष्य च मारुतेनेत्यातपपरिहाराय| तेनेति क्षीरेण तुल्यं सर्पिः शर्कराया रजोभिश्चूर्णेन यथेच्छं प्रकृत्यनुसारेण| प्राशो लेहः| (भल्लातकानां द्विधा भिन्नानां इष्टिकाचूर्णकणैर्घर्षणं कार्यमित्यपरे)|| ५८||
Adhikarana सिद्धतैलम् (५८) · Śloka ५०
द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्| तिक्ताविषाद्वयवरागिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय||५०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
द्रोणेऽम्भसा इत्यादि सुबोधम्| व्रणकृतो भल्लातकानि| तिलतैलयोर्मिश्रितयोः पात्रमाढकमष्टाविंशत्यधिकं पलशतम्| तिक्ता कटुकरोहिणी, विषाद्वयं विषातिविषा च| गिरिजन्म शिलाजतु, तार्क्ष्यं वट्टमाक्षिकम्|| ५८||
Adhikarana आमलकादिभिः प्रयोगः (५९) · Śloka ५९
सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह| तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्||५९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आमलकशुक्त्यादिभिः पृथग्युतमरुष्करं भल्लातकं मेध्यं परममायुष्करं च| आमलकशुक्तय आमलकदलानि|| ५९||
Adhikarana भल्लातककल्पप्रशंसा (६०) · Śloka ६०
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्| वातातपविधानेऽपि विशेषेण विवर्जयेत्| कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भल्लातकानीत्यादयो ये भल्लातकनिषेविणस्तेषामपायरक्षा विधेयेति प्रदर्शयते-एकादशभल्लातकप्रयोगाणि वातातपविधानेऽप्येवङ्गुणानि किमु प्रकृते कुटीप्रयोगे| एषामुपयोगे विशेषेण कुलत्थादिकं वर्जयेत्| इति भल्लातककल्पः|| ६०||
Adhikarana पिप्पलीरसायनम् प्रथमः प्रयोगः (६१) · Śloka ६१
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथ पिप्पल्यः-यो नरो रसायनगुणान दीर्घायुस्मृतिमेधादीन् अन्विष्यति स संवत्सरमेकं पञ्च पञ्च वा अष्टावष्टौ वा सप्त सप्त वा दश दश वा पिप्पलीर्माक्षिकसर्पिषा युक्ताः प्रयोजयेदित्येकः पिप्पलीनां प्रयोगः| (इदमत्र चिन्त्यते-पञ्चाष्टौ सप्तदश वा इति किं क्रमभेदतः सप्रयोजनं आहोस्वित् श्लोकबन्धानुरोधत इति| अस्ति चेत् प्रयोजनं तद्वाच्यम्, उच्यते| यद्येवमप्यत्र पञ्च सप्ताष्टौ दश वेति नियत एव क्रमः स्यात्तथापि क्रमं तु भिन्दन्नेतत् ज्ञापयति त्रिचतुरा अप्युपयोक्तव्याः| षड् वा नव वा दशकात् परं नाप्युपयोज्या दोषादीनपेक्ष्योल्लेख्याऽप्यभिहितमुत्कर्षापकर्षौ विधेयौ दोषानुमानायत्तत्वात् क्रियायाः| न हयमानज्ञो भिषक् दोषा दीनां व्याधिप्रतिक्रियायां कं विदध्यादिति| इत्येकः प्रयोगः| इति जेज्जटः)|| ६१||
Adhikarana द्वितीयप्रयोगः (६२) · Śloka ६२
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा||६२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
द्वितीयस्तु रसायनगुणैषिणा पुरुषेण पलाशक्षारोदकभाविताः पिप्पल्यः तिस्रः पूर्वाह्णे तिस्रो भोजनारम्भे तिस्रश्च भोजनान्ते मधुना सह प्रयोज्या इति द्वितीयः प्रयोगः| (तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ण इत्यत्र न ह्येकस्य प्रयोक्तुरयं क्रमः किं तर्हि प्रयोक्तॄन् भिन्नानपेक्ष्य दोषादिवशात्केनचित्पूर्वाह्णे केनचिद्भुक्त्वा केनचिद्भोजनस्याग्र इति| अत्र कफप्रकृतिना पूर्वाह्णे उत्कृष्टदोषादिषु व्याधिषु मध्येष्वग्रे भोजनस्य| अल्पेषु भक्त्वेति जेज्जटः)|| ६२||
Adhikarana सहस्रपिप्पलीप्रयोगः (६३) · Śloka ६३
क्रमवृश्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्| वर्द्धयेत् पयसा सार्द्ध तथैवापनयेत् पुनः| जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्| पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः| शीतीकृता ह्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति||६३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तृतीयस्तु प्रथमेऽह्नि दश पिप्पल्यो यथोचितेन क्षीरेणं सह| द्वितीयेऽह्नि विंशतिर्द्विगुणञ्च क्षीरम्| तृतीये त्रिंशत् त्रिगुणं क्षीरमेवं क्षीरेण सह दशाभिवृद्ध्या दशमेऽह्नि शतं पिप्पलीनां दशगुणं च क्षीरमेतावता सार्द्धानि पञ्चशतानि पिप्पलीनामुपयुक्तं भवन्ति| तत्रैकादशे नवतिर्नवगुणं क्षीरमिति| पुनर्दशापकर्षक्रमेणैकोनविंशहोभिः सहस्रं पूर्यते| यदा च पिप्पल्यः प्रयुज्यन्ते तदा पिष्टाः ता इत्यादि क्रमेण प्रयोज्याः| व्याख्यासमम्| इति तृतीयः प्रयोगः| (वर्द्धयेत्पयसा सार्द्धमित्यस्यायमभिप्रायः| यावता क्षीरेण शतमालोड्यते तावता यावता च दश तावता क्षीरेणेति क्षीरस्यापि वृद्धिहानिं वर्द्धयेत् पयसा सार्द्धमित्यत एवाह| शीतीकृताहीनबलैः शीतकषायकल्पनयेत्यर्थः| इति जेज्जटः)|| ६३||
Adhikarana द्विसहस्रपिप्पलीप्रयोगः (६४) · Śloka ६४
तद्वच्च छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तद्वदिति| छागस्य दुग्धेन क्षीरेण दशाभिवृद्धयपकर्षाभ्याम्| तेनात्र पञ्चदशभिरहोभिः सपञ्चाशत्सहस्रं भवति| पुनश्चतुर्दशभिरेवं क्षीरेण सह दशापकर्षक्रमेण द्वितीयं सहस्रं भवति| इति चतुर्थः प्रयोगः|| ६४||
Adhikarana पिप्पलीरसायनफलम् (६५) · Śloka ६५
एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्| यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शः पाण्डुत्वविषमज्वरान्| घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एभिरिति चतुर्भिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासादीन् घ्नन्ति| इति पिप्पलीकल्पः|| ६५||
Adhikarana विडङ्गरसायनम् (६६) · Śloka ६६
विडङ्गचूर्णं यष्टीमधुकचूर्णयुक्तं शीततोयेन समांशमुप युञ्जीत| जीर्णं मुद्गयूषेणालवणेन सघृतमोदनमश्नीयात्| तेन विशेषाद्विगतकृमिदुर्नामकुष्ठप्रमेहमेदोदोषो वर्षशत मजर इत्यादि समानं पूर्वेण| विडङ्गचुर्णं क्षौद्रभल्ला तकक्वाथाभ्यां मध्वामलकरसाभ्यां गुडूचीक्वाथेन च| एतांश्चतुरो योगान् मासमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण| सर्वेषु च मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः||६६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतो विडङ्गानि| विडङ्गानां मधुयष्टिशीततोयाभ्यामेको योगः| द्वितीयः क्षौद्रभल्लातकक्वाथाभ्याम्| तृतीयो माक्षिकामलकरसाभ्याम्| चतुर्थो गुडूचीक्वाथेन| एषामन्यतमः प्रयोगो यत्सङ्ख्यान् मासानुपयुज्यते तत्सङ्ख्यानि वर्षशतान्यायुरभिवर्द्धयति| इति विडङ्गकल्पः|| ६६||
Adhikarana अलम्बुसाकल्पः (६७) · Śloka ६७
अलम्बसां स्वेन रसेन भावितां पृथग्घृतक्षीरमधूष्णवारिभिः| पिबेत्तथा काञ्जिकतक्रमस्तुभि र्भगन्दरोरुग्रहगुल्मकासवान्| उष्णा विपाके कटुका कषायमधुरा रसे| अत्यन्तदीपनी मेध्या वातश्लेष्महरा च सा| वर्षोपयोगात् कुरुते नरं वर्षशतायुषम्| दृढेन्द्रियानलबलं निर्वलीपलितामयम्||६७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अलम्बुसायाः स्वरसभाविताया घृतादिभिः सप्त प्रयोगाः| सा चालम्बुसोष्णादिगुणा| वर्षमुपयुक्ता वर्षशतायुषं नरं कुरुते| दृढेन्द्रियं दृढानलं वल्यादित्रयरहितञ्च| इत्यलम्बुसाकल्पः||६७||
Adhikarana सोमराजीकल्पः प्रथमः प्रयोगः (६८) · Śloka ६८
श्वेतावल्गुजफलान्यातपशुष्काणि चूर्णयित्वा तत्तुल्यगुडेन सङ्क्षुद्य घृतकुम्भे धान्यराशौ सप्तरात्रं निदध्यात्| ततोऽ नुदिते भास्वति यथाबलं मात्रां सुखोदकानुपानामुपयोज येत्| जीर्णे सुखाम्बुपरिषिक्ताः शालिषष्टिकौदनं सश र्करेण पयसाऽश्नीयात्| तस्य मासप्रयोगाद्विशेषेण विग तकुष्ठो ग्रहणधारणवान् वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण| प्रयोगश्चोर्ध्वं द्विगुणं परिहारः||६८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
श्वेतावल्गुजफलानीत्यादि सुबोधम्| सङ्ह्क्षुद्येति गुडेनालोड्य| अनुदिते भास्वतीत्यतिप्रभाते| वाकुचिका सोमराज्यवल्गुज इति पर्यायाः|| ६८||
Adhikarana द्वितीयः प्रयोगः (६९) · Śloka ६९
वाकुचिका कर्षचूर्णं सुखाम्बुना पिबेत्| पीत्वा चातपे निर्वातोष्णे वा गर्भगृहे तिष्ठेदपराह्णे तद्वदेव स्नानमशनं च| यूषरसाभ्यां वा| तस्य त्रिसप्तरात्रप्रयोगाद्विगतकुष्ठ इत्यादि समानं पूर्वेण| त्वग्रोमकेशदशनान् नखांश्च मुक्त्वा पुनर्नवान् लभते| स्वरवर्णबलोत्साहं नवं वयो नष्टपलितं च||६९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वाकुचीचूर्णं प्रातः पीत्वा स्नानं तथैव स्नानमशनं च| यूषरसाभ्यां वाशनमुपयुञ्जीत| एवं त्रिसप्तरात्रमस्याः प्रयोगः| अनेन च पूर्वस्थितान् त्वगादींस्त्यक्त्वा नवान् लभते स्वरादिकञ्च नष्टपलितं नवं वयश्च लभते|| ६९||
Adhikarana तृतीयः प्रयोगः (७०) · Śloka ७०
पलानि दश बाकुच्या दशैव च फलत्रयात्| सप्त क्रिमिघ्नादयसस्त्रीणि द्वे गिरिसम्भवात्| पुरुपुष्करमूलाभ्यामाहरेत पलं पलम्| सूक्ष्मैलार्द्धपलं व्योषघनकेसरकुङ्कुमम्| लोध्रत्वक्पत्रयष्ट्याह्वचित्रकं कार्षिकं पृथक्| शतं भल्लातकानां च सर्वं खण्डसमांशकम्| चूर्णयेदथ तन्मात्रां भक्षयेत् पालिकीं पराम्| यथेष्टचेष्टो लभते वर्षाद्रासायनान् गुणान्| सर्वरोगान् विजयते त्वग्विकारान् विशेषतः| अर्शोभगन्दरश्वासकासपाण्ड्वामयक्रिमीन्| गुल्मप्लीहाश्मरीवर्ध्मप्रमेहारुचिपीनसान्| मन्दानलत्वं कृशतां शोफग्रन्थ्यर्बुदानपि||७०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पलानीत्यादिना खण्डसमः सुबोधः| अस्य मात्रा पालिकी परा उत्कृष्टा| पलादूर्ध्वं नैवोपयोज्या| अथवा त्रिदोषाद्यपेक्षम्| यथेष्टचेष्टो निर्यन्त्रणः| रसायनगुणाः दीर्घायुस्मृत्यादय इहैवोक्ताः| ग्रन्थ्यर्बुदान्तान् विजयत इति सम्बन्धः|| ७०||
Adhikarana चतुर्थः प्रयोगः (७१) · Śloka ७१
वाकुचिकाफलानि गोमूत्रे सप्तरात्रं वासयेत्| ततो निस्तु षीकृत्य छायायां विशोषयित्वा सुसूक्ष्मं च सञ्चूर्ण्य त्र्यहं त्र्यहं क्रमशो भावयेत् त्रिफलाक्वाथेन कारवल्लीवासा गुडूचीभृङ्गराजस्वरसैः पृथक् पृथक् खदिरासनराजवृक्ष पिचुमन्दक्वाथैः| तस्य पीतः प्रतिदिनं धात्रीफलरसाप्लुतः| कर्षः सर्वामयान् हन्ति त्वग्विकारान्विशेषतः||७१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वाकुच्या गोमूत्राध्युषितायाश्चूर्णं त्र्यहं त्रिफलाक्वाथेन भावयेत्| ततः कारवेल्लादीनां पञ्चानां स्वरसैः क्रमेण त्र्यहं त्र्यहम्| ततः खदिरादीनां चतुर्णां पृथक्क्वाथैस्त्र्यहम्| तस्यैवं भावितस्य वाकुचीचूर्णस्य कर्षो धात्रीरसेनाप्लुतः सन् पीतः सर्वामयान् हन्ति विशेषतस्त्वग्विकारान्|| ७१||
Adhikarana पञ्चमः प्रयोगः (७२) · Śloka ७२
असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेताम्| शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्||७२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
असनेत्यादि| यूषशब्दो निर्यूहवाचकोऽसनखदिराभ्यां सम्बध्यते| तैर्भावितामनन्तरञ्च मध्वादिरुपेतां सोमरजीं शरदं संवत्सरं लिहानः परिणामे वार्द्धके भवान् विकारांस्त्यजति तथैव चाहारजातान्| तेन परिणामानाहारजातानभयानपि त्यजतीत्यर्थः| शिखीचित्रकः|| ७२||
Adhikarana षष्ठः प्रयोगः (७३) · Śloka ७३
तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्ति र्यः सोमराजीं नियमेन खादेत्| संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते||७३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तीव्रेणेत्यादिना कृष्णतिलैः सह सोमराज्याः प्रयोगः सुबोधः| य एवं सोमराजीं खादेत्स सोमराजीं वपुषा कान्त्याऽतिशेते|| ७३||
Adhikarana सप्तमः प्रयोगः (७४) · Śloka ७४
ये सोमराज्या वितुषीकृताया श्चूर्णैरुपेतात् पयसः सुजातात्| उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते| ते कुष्ठिनः पक्ष्मदरिद्रनेत्रा विशीर्णकर्णाङ्गलिनासिका वा| विहाय वैरूप्यमपास्य रूपं पुनः प्ररूढा इव भान्ति वृक्षाः||७४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ये सोमराज्या इत्यादिना सोमराजीचूर्णयुक्तसुजातक्षीरोद्भवस्य नवनीतस्य तत्तक्रानुपानस्य प्रयोगः सुबोधः|| ७४||
Adhikarana अष्टमः प्रयोगः (७५) · Śloka ७५
खदिराम्भसा पिबेद्वा रविसेवी तां तया यवागूं वा| गायत्रीजलसिद्धां कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः||७५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथवा तां सोमराजीं खदिरोदकेन कुष्ठी पिबेत्| रविसेवी सूर्यतापसेवी| अथवा गायत्रीजलसिद्धां खदिरक्वाथसिद्धां यवागूं तयेति सोमराज्य सह पिबेत् कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः खदिरोदकक्रियः सन्|| ७५||
Adhikarana नवमः प्रयोगः (७६) · Śloka ७६
गजलिण्डक्षारयुता तत्क्षारपायिनो विलेपि भुजः| श्वित्राणि सोमराजी प्रसह्य हन्यात प्रलेपाच्च||७६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गजपुरीषक्षारेण युता सोमराजी तत्क्षारपायिनो हस्तिपुरीषक्षारोदकपानशीलस्य पुंसो विलेपिकाभुजश्च श्वित्राणी प्रसह्याक्रम्य हन्यात्| न केवलमेवं मुखेन प्रयोगाद्यावत्प्रलेपाच्च|| ७६||
Adhikarana दशमः प्रयोगः (७७) · Śloka ७७
गोमूत्रे सप्तरात्रं शशिशकलफलं वासितं लोडयित्वा कुर्याच्छायाविशुष्कं पृथगिति च फलं प्रपुन्नाटञ्च शुष्कम्| अंशस्ताभ्यां तथांशः क्रिमिरिपुदहनस्फोटकृद्भयः सचूर्णौ गोमूत्रेणोपयुक्तः प्रमितहितभुजः श्वित्रमाश्वेव हन्ति||७७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शशिशकलस्य सोमराज्याः फलं सप्तरात्रं गोमूत्रे भावितं लोडयित्वा निष्कुलीकृत्य छायाशुष्कं कुर्यात्| अनेनैव च विधानेन गोमूत्रे सप्तरात्रं वासितं प्रपुन्नाटफलं कुर्यादेतदुभयं सममेकोंऽश एष चूर्णो गोमूत्रेणोपयुक्तो यः प्रमितं हितं च भुङ्क्ते तस्याश्वेव श्वित्रं हन्ति| प्रपुन्नाट एडगजः| कृमिरिपुर्विडङ्गम्| दहनश्चित्रकः| स्फोटहेतुर्भल्लातकः|| ७७||
Adhikarana अश्मर्यां प्रयोगः (७८) · Śloka ७८
इक्षुरगोक्षुरसिंही व्याघ्रीपञ्चाङ्गुलाम्बुना पीता| उपलमघनं घनं वा रसाशिनां हन्ति बाकुचिका||७८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इक्षुराद्यम्बुना सोमराजी पीता उपलमश्मर्याख्यं घनं कठिनमघनं वा शर्करारूपं मांसरसाशिनो हन्ति| इक्षुरः काण्डेक्षुरकः| सिंही बृहती| व्याघ्री कण्टकारिका|| ७८||
Adhikarana गुल्मे प्रयोगः (७९) · Śloka ७९
उष्णोदकेन पिष्टा पीता च घृतान्विता जयेद्गुल्मम्| लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेज्जीर्णे||७९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उष्णोदकेन पिष्टा वाकुची घृतान्विता सती पीता गुल्मञ्जयेत्| अस्मिंश्च प्रयोगे जीर्णे लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेत्|| ७९||
Adhikarana अर्शोभगन्दरमेहेषु प्रयोगः (८०) · Śloka ८०
कट्वङ्गकुटजयूषैरर्शासि भगन्दरञ्च नाशयति| मेहान् मद्यैर्निगदैर्निषेविता बाकुची प्रबलान्||८०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अर्शोभगन्दरयोः कट्वङ्गकुटजकषायैः सेविता वाकुची तौ नाशयति| कट्वङ्गः स्योनाकः| कुटजो वृक्षकः| मद्यैर्निगदैर्निर्दोषैर्निषेविता वाकुची प्रबलान् मेहान् जयेत्|| ८०||
Adhikarana अपतन्त्रकायामयोः प्रयोगः (८१) · Śloka ८१
विष्किररसेन पीता दशमूलरसेन वा गुडूच्या वा| अपतन्त्रकं निहन्यादायामं वा रसान्नभुजः||८१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विष्किररसादीनां त्रयाणामन्यतमेन पीता वाकुचीरसान्नभुजः पुंसोऽपतन्त्रकमायामञ्च निहन्यात्|| ८१||
Adhikarana उदरशोफपाण्डुरोगेषु प्रयोगः (८२) · Śloka ८२
जठरेषु पिबेन्मूत्रैर्जलोदरे त्रैवृतेन यूषेण| शोफे पाण्डुव्याधाववल्गुजं सीध्वरिष्टाभ्याम्||८२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मूत्रैरुदरे त्रिवृता क्वाथेन जलोदरे श्वयथौ पाण्डुरोगे च सीध्वरिष्टाभ्यां युक्तमवल्गुजं पिबेत्|| ८२||
Adhikarana वर्ध्मादिषु प्रयोगः (८३) · Śloka ८३
इक्षुकादिक्वाथैर्वर्ध्मनि मूत्रेण वा गवां शस्तः| धारोष्णेन तु पयसा युक्तः शोफज्वरौ हन्ति| उष्णाम्बुना प्रयोज्यो लूताकीटाखुसर्पदष्टेषु| कृमिहरचतुरङ्गुलयोः क्वाथः कोष्णैः क्रिमिणकोष्ठेषु||८३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अनन्तरोक्तैरिक्षुरकादिक्वाथैः गोमूत्रेण वाऽवल्गुजो वर्ध्मनि शस्तः| व्याख्यासमम्| कृमिण इति मत्वर्थीयो नः|| ८३||
Adhikarana पुत्रदः प्रयोगः (८४) · Śloka ८४
लेखामिन्दो सघृतां सुखाम्बुना पुत्रिणी भवति पीत्वा| पुष्पोदयेऽश्वगन्धा शृतेन पयसा च भुञ्जाना||८४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इन्दोर्लेखां सोमराजीं पुष्पोदये ऋतुकाले सुखाम्बुना पीत्वा योषित् सामर्थ्यात् पूर्वमपुत्रा पुत्रिणी भवत्यश्वगन्धाशृतक्षीरेण भोजनं कुर्वाणा|| ८४||
Adhikarana पुत्रदप्रयोगप्रशंसा (८५) · Śloka ८५
वन्ध्यापि सप्ताहमिमं प्रयोगं करोति या हर्षवती सुगन्धिः| प्रियंवदा सद्व्रतशौचयुक्ता सूते सुतान् सा नियमात् गुणढ्यान्||८५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
या स्त्री हर्षवत्वादियुक्ता सती प्रयोगमिमं करोति सा वन्ध्यापि सती नियमादवश्यं बहुगुणान् सुतान् सूते|| ८५||
Adhikarana दोषानुसारं प्रयोगः (८६) · Śloka ८६
स्निग्धैरुष्णैर्मधुरैर्हरति गदान् वातजान् युता पैत्तान्| तिक्तकमधुरकषायैः कफजास्त्रिफलारसमधुभ्याञ्च||८६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्निग्धादिभिर्युता सोमराजी वातजान् गदान् हरति| तिक्तकादिभिर्युता पैत्तान् गदान् त्रिफलारसमधुभ्यां युक्तान् कफजान् गदान्|| ८६||
Adhikarana सोमराजीकल्पप्रशंसा (८७) · Śloka ८७
इति शमनी धन्येयं विषगरभूतोपसर्गपाप्मघ्नी| गेहे स्थितापि रेखा चान्द्रमसी किमुत कोष्ठस्था| मनुष्यमप्यागतमृत्युशासनं प्रणष्टबुद्धीन्द्रियमल्पचेतसम्| अवल्गुजो मोक्षयते महाभया च्छ्रियञ्च मेधाञ्च ददाति पुष्कलाम्||८७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
चन्द्रमसी रेखा सोमराजी गेहे भवने स्थितापि इति शमनीत्यादिगुणा किमुच्यते कोष्ठस्था न स्यादित्युपसृष्टिः| मनुष्यमपि शब्दाद्योषितमप्यागतमृत्युशासनत्वादिगुणं महाभयादवल्गुजो मोक्षयते| सुबोधम्| इति सोमराजीकल्पः|| ८७||
Adhikarana वचाकल्पः हैमवतीवचाकल्पः (८८) · Śloka ८८
हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रं पयसाऽऽलोड्य पिबेज्जीर्णे पयस्सर्पिरोदन इत्याहारः| एवं सप्तरात्रेण मेधावी भवति| सप्तभिः सप्तरात्रैः श्रुतधरो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पुर्वेण||८८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतो वचा हैमवत्या इत्यादि| हैमवतीति श्वेतवचाया नाम| शेषं व्याख्यासमम|| ८८||
Adhikarana कृष्णवचाकल्पः (८९) · Śloka ८९
इतरस्या अपि वचाया द्विपलक्वाथं पिबेत्| जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण| तच्चूर्णं वा क्षौद्रसर्पिर्भ्यां यथाबलमवलिह्यात्| जीर्णे पयःसर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण||८९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतरस्या इति कृष्णायाः| पयस्सर्पिरित्यादि शब्देनैव सप्तरात्रेत्यादि गृहीतम्|| ८९||
Adhikarana वचाशतपाकघृतम् (९०) · Śloka ९०
वचा कल्कशतपाकं घृतद्रोणमुपयुज्य विशेषात् ग्रहोन्मा दापस्मारगलगण्डमालाश्लीपदस्वरभेदविमुक्तः सर्वार्थेषु सिद्धिमान् वर्षशतायुर्भवति||९०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
घृतद्रोणपाके कल्कपरिभाषया वचा योज्या यावच्छतं पाकानाम्| इति वचाकल्पः|| ९०||
Adhikarana लशुनकल्पः तत्राधिकारित्वम् (९१) · Śloka ९१
शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्नकुटिलव्यथितास्थ्नाम्| भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य||९१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतो लशुनम्| शीतेत्यादि| अतोऽनन्तरं शीतादिदग्धतनूनां स्तब्धास्थ्यादीनाञ्च पुंसां भेषजस्य लशुनस्य विधिर्वक्ष्यते|| ९१||
Adhikarana प्रशस्ताप्रशस्तत्वे हेतुनिर्देशः (९२) · Śloka ९२
राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्| अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः| द्विजा नाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम्| साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्||९२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
राहोर्गलादमृतचौर्येण हेतुना लूनात् भगवता विष्णुना छिन्नात् अमृतस्य कणा ये भूमौ पतितास्ते रसोनत्वं प्राप्ताः| अत एव हेतोस्तं लशुनं दैत्यदेहसमुद्भवं द्विजा नाश्नन्ति| स च लशुनः साक्षादमृतसम्बन्धाद्धेतर्ग्रामणीः श्रेष्ठः रसायनम्|| ९२||
Adhikarana दोषानुसारं सेवनकालः (९३) · Śloka ९३
शीलयेल्लशुनं शीते वसन्ते च कफोल्बणः| घनोदयेऽपि वातार्त्तः सदा वा ग्रीष्मलीलया| रक्तपित्तभवा रोगा जायन्ते रक्तपित्तिनः||९३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
व्याख्यासमम्| ग्रीष्मलीला ऋतुचर्योक्तः शीतोपचारः|| ९३||
Adhikarana रसायनप्रयोगकालमर्यादा (९४) · Śloka ९४
मासः परोऽस्य रसकल्कनिषेवणाय स्वच्छन्दमप्युपदिशन्ति विमर्दकैस्तु| षण्मासमन्यविधिना न तु शस्तमाहुः पक्षप्रयोगमपि हीनतरं रसोने||९४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्य लशुनस्य रसस्य वा कल्कस्य वा निषेवणाय पर उत्कर्षो मास इति वदन्ति| मासादूर्ध्वं रसो वा कल्को वा न योज्य इत्यर्थः| अपरे तु दोषाद्यपेक्षं स्वच्छन्दं यथेच्छं विमर्दकैः सह षण्मासमप्युपदिशन्ति| अतोऽन्येन विधानेन नैव लशुनं शस्तमित्याहुराचार्याः| रसोने पक्षप्रयोगं हीनतरमाहुः| पक्ष एव हीनतरः प्रयोगः| पक्षादवरस्त्वकिञ्चित्करः|| ९४||
Adhikarana लशुनप्रयोगस्तदुत्तरकृत्यञ्च (९६) · Śloka ९५
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः|९५|
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्निग्ध इत्यादि स्निग्धादिगुणः सन्निदमिदं कुर्यात्| शीतादिभिरुपस्कृताशयः संस्कृतकोष्ठः| तस्य लशुनस्योत्तंसैः शेखरैरवतंसैः कर्णपूरैश्चर्चिताः कल्पिता मण्डिता अनुचरा अजिरञ्च यस्य प्रयोक्तुः स तथोक्तः| तस्य लशुनस्य हिमवद् देशजान् शक्रदेशजांश्च वसन्तगृहीतान् कन्दानपनीतत्वचः कृत्वा मदिरादिभिस्तिमयेदभिषुणुयात्| सुबोधम्| सुरूढा सुजाता| अन्यस्येति मदिराशिष्टस्य| त्रिभगेनेति सम्बध्यते| तत्काल एव वा युक्तं न तु रात्रौ तिमितम्| युक्तया मात्रया आलोच्य तैलादिभिः पृथग्युक्तम्| केवलमेव वा रसं स्वरसम्| गण्डूषमात्रं सूत्रोक्तलक्षणम्| शेषमिति पृथक्स्थापितान्| विदाहरक्षार्थं च शीताऽनुलेपनः सन् मुक्ताकर्पूतमालिकाः साम्बुकणिका अम्बुकणिकाभियुक्ता धारयेत्| एनं च लशुनोपयोगिनं चारुगात्र्यो मनोहराङ्गलतिका स्त्रियो गाढं निविडं परिष्वजेरन्| किम्भूता इत्याह-मृणालीर्दधानाः| किम्भूता मृणालीः ? सहिमं तुषारयुक्तं यत् सलिलं तत् गर्भे यासां तास्तथोक्ताः| अन्यच्च चन्द्रवत् शुभ्राः शशिधवलाः एवम्भूता मृणालीर्दधत्यः कुवलयमालाश्च दधत्यः लोलाश्चञ्चला हारयष्टीर्मुक्तालतास्तनतटनिविष्टा दधत्यः| दयिताः कान्ता नलिनीदलवातादिना लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः| जलार्द्रा सजलपटः|| ९६||
Adhikarana लशुनप्रयोगस्तदुत्तरकृत्यञ्च (९६) · Śloka ९५
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः||९५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्निग्ध इत्यादि स्निग्धादिगुणः सन्निदमिदं कुर्यात्| शीतादिभिरुपस्कृताशयः संस्कृतकोष्ठः| तस्य लशुनस्योत्तंसैः शेखरैरवतंसैः कर्णपूरैश्चर्चिताः कल्पिता मण्डिता अनुचरा अजिरञ्च यस्य प्रयोक्तुः स तथोक्तः| तस्य लशुनस्य हिमवद् देशजान् शक्रदेशजांश्च वसन्तगृहीतान् कन्दानपनीतत्वचः कृत्वा मदिरादिभिस्तिमयेदभिषुणुयात्| सुबोधम्| सुरूढा सुजाता| अन्यस्येति मदिराशिष्टस्य| त्रिभगेनेति सम्बध्यते| तत्काल एव वा युक्तं न तु रात्रौ तिमितम्| युक्तया मात्रया आलोच्य तैलादिभिः पृथग्युक्तम्| केवलमेव वा रसं स्वरसम्| गण्डूषमात्रं सूत्रोक्तलक्षणम्| शेषमिति पृथक्स्थापितान्| विदाहरक्षार्थं च शीताऽनुलेपनः सन् मुक्ताकर्पूतमालिकाः साम्बुकणिका अम्बुकणिकाभियुक्ता धारयेत्| एनं च लशुनोपयोगिनं चारुगात्र्यो मनोहराङ्गलतिका स्त्रियो गाढं निविडं परिष्वजेरन्| किम्भूता इत्याह-मृणालीर्दधानाः| किम्भूता मृणालीः ? सहिमं तुषारयुक्तं यत् सलिलं तत् गर्भे यासां तास्तथोक्ताः| अन्यच्च चन्द्रवत् शुभ्राः शशिधवलाः एवम्भूता मृणालीर्दधत्यः कुवलयमालाश्च दधत्यः लोलाश्चञ्चला हारयष्टीर्मुक्तालतास्तनतटनिविष्टा दधत्यः| दयिताः कान्ता नलिनीदलवातादिना लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः| जलार्द्रा सजलपटः|| ९६||
Adhikarana लशुनप्रयोगस्तदुत्तरकृत्यञ्च (९८) · Śloka ९८
रसोऽग्निकल्पो मृदुनौजसा हि संयुज्यमानः सहसैव तस्य| दाहातिसारारतिचित्तनाशान् कुर्यादतस्तं त्वरितो न युञ्ज्यात्||९८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अतस्तं रसं त्वरितो न युञ्ज्याद्यतस्तस्य लशुनस्य रसोऽग्निकल्पस्तीक्ष्णः मृदुना चौजसा सहसैव युज्यमानस्तद्गुणानुपमर्दयन् दाहादीन् कुर्यात्|| ९८||
Adhikarana जीर्णे भोजनम् (९९) · Śloka ९९
जीर्णशाल्योदनं जीर्णे शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्| भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्| दीप्ताग्निर्मण्डकान् खादेत् सर्पिर्मण्डोपसेचनान्| अखण्डमण्डलेन्द्वाभानिण्डरीखण्डमण्डितान्| राजिकाशुक्तसम्पर्कविनिवर्तितगौरवैः| पिष्टकाचूर्णधवलैर्वध्रैः सौकरकैर्युतान्||९९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्मिंश्च जीर्णे पुराणशाल्योदनं शङ्खादिवच्छूक्लं यूषादीनामन्यतमेन भुञ्जीत| धन्वचारिणो जाङ्गलाः| यश्च दीप्ताग्निः सर्पिर्मण्डोपसेचनादिगुणान् मण्डकान् खादेत् उपसेचनं शुष्कत्वनाशनम्| अखण्डमण्डलः परिपूर्णो योऽसाविन्दुस्तदाभांस्तत्सदृशान् इण्डरीणां खण्डैश्शकलैर्मण्डितान् भूषितान् तथा सौकरकैर्वर्ध्रैर्युतान्| किम्भूतैर्वध्रैरित्याह-कण्डनीकृतेन पिष्टकाचूर्णेन धवलैः राजिकादिसम्पर्केण विनिवर्त्तितगौरवैश्च|| ९९||
Adhikarana जीर्णे पानम् (१००) · Śloka १००
मद्यमेकं पिबेत्तत्तु तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्| गन्धमत्तक्वणदलिप्रियावक्त्रेन्दुबोधितम्| अमद्यपो यस्तु फलामबुतक्र मवन्तिसोमं च सुगन्धि शीतम्| सौवीरकं जाङ्गलजं रसं वा तुषोदकं वा परिसिक्थिकां वा||१००||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अत्र चैकमेव मद्यं पिबेन्नानेकम्| तत्तु मद्यं तृट्प्रबन्धे सति जलान्वितं पिबेत्| किम्भूतं मद्यमित्याह-गन्धेन सौरभेणमत्ता, रणन्तो लयो यस्मिंस्तत्तथोक्तम्, प्रियावक्त्रेन्दुना च प्रतिबिम्बितेन बोधितं परिपूरितशक्ति| यस्त्वमद्यपः स एवङ्गुणमेव फलाम्ब्वादिकं पिबेत्| परिसिक्थिका तनु पेया|| १००||
Adhikarana लशुनप्रयोगान्तराणि प्रथम प्रयोगः (१०१) · Śloka १०१
तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्| स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्कल्कमित्यादि सुबोधम्| तद्वत् घृतवत् वसया समं वाऽश्नीयात्| 'तद्वद्वा पयसा समम्'-इति च पाठः|| १०१||
Adhikarana द्वितीयप्रयोगः (१०२) · Śloka १०२
सद्यः पिष्टं सर्पिषा संयुतं वा निर्यासेन स्वेन युक्तं च कामम्| युञ्जीतैनं पूर्वकैरेव पानैः कोष्णाम्भोभिर्वैषकल्पोऽतीवीर्यः||१०२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथवैनं लशुनं सद्यः पिष्टं सर्पिषा स्वेन रसेन वा संयुतं पूर्वकैरेव मद्यादिभिः पानैर्युक्तं कोष्णाभिर्वाद्भिर्यथेच्छं युञ्जीत| एष लशुनकल्पोऽतिवीर्यो भवति|| १०२||
Adhikarana तृतीयप्रयोगः (१०३) · Śloka १०३
रसोनकल्कः सदृशाऽजसर्पिः षण्मासमुर्व्यामुषितो निहन्ति| अभ्यङ्गपानाञ्जननस्ययुक्तो मनोविकारान् विषमज्वरं च||१०३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
रसेनकल्कः सदृशेनाजेन सर्पिषा सह षण्मासमुर्व्यां भूमौ निखातस्ततोऽभ्यङ्गादिषु योजितो मनोविकारं विषमज्वरञ्च निहन्ति|| १०३||
Adhikarana चतुर्थः प्रयोगः (१०४) · Śloka १०४
समतैलं सशुक्तं वा यवाराशौ समा स्थितम्| वातरोगान् जयेत् खादन् घृतमांसोत्तराशनः||१०४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथवा समतैलं सशुक्तं शुक्तेन युतं वा लशुनं संवत्सरं यवाराशौ स्थितं खादन् पुरुषो घृतमांसोत्तराशनः सन् वातरोगान् जयेत्|| १०४||
Adhikarana पञ्चमः प्रयोगः (१०५) · Śloka १०५
तैलसर्पिर्गुडसिताः पृथक्कुर्यात्तुलोन्मिताः| द्वे तुले लशुनाच्छुद्धात्त्र्यूषणात् कुडवत्रयम्| पलं त्वचश्च तच्छालक्ष्णं निहितं घृतभाजने| द्वे समे यवमध्यस्थं पूर्वस्मादधिकं गुणैः||१०५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तैलादिकं घृतभाजने निहितं द्वे समे संवत्सरौ यवमध्ये स्थितं गुणैः पूर्वस्माद्रसायनादिधिकम्|| १०५||
Adhikarana षष्ठः प्रयोगः (१०६) · Śloka १०६
क्षुण्णां क्षिपेत् कन्दतुलां तक्रस्य पलविंशतौ| गते च सप्तरात्रे तु तुलार्द्धमसितात्तिलात्| धौतक्षुण्णात्पृथक्क्षौद्रघृतशुण्डी चतुष्पलम्| अजाजीचव्यधान्याग्निद्विकृष्णाग्रन्थिदीप्यकान्| पलोन्मितांश्चतुर्जातात् पलमेकं सुचूर्णितम्| पृथक्पलाष्टकं तैलाद्धृतात्क्षुण्णाच्च सर्षपात्| पटूनि पञ्च क्षारौ द्वौ दद्यात्तत्राक्षमानतः| एकादशाहं तद्धान्ये स्थितमश्नन् प्रगे प्रगे| गुणान् रासायनान्सर्वान्स प्राप्नोति निरामयः||१०६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
क्षुण्णमित्यादि सुबोधम्| कन्दो लशुनकन्दस्तस्य तुलां पलशतं ताम्| धौतक्षुण्णादिति तिलविशेषणम्| प्रगे प्रगे प्रातः प्रातः| रासायना गुणा दीर्घायुष्ट्वादयः|| १०६||
Adhikarana सप्तमः प्रयोगः (१०७) · Śloka १०७
द्विपञ्चमूलनिष्क्वाथे नल्वणे लशुनाढकम्| पिष्टं पर्युषितं वर्षं हन्ति वातकफामयान्||१०७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
द्विपञ्चमूलेत्यादि व्याख्यासमम्| द्विपञ्चमूलं महद् ह्रस्वञ्च तस्य निष्क्वाथे नल्वणे द्रोणे पिष्टं वर्षं पर्युषितं लशूनाढकं वातकफामयान् हन्ति|| १०७||
Adhikarana अष्टमः प्रयोगः (१०८) · Śloka १०८
तत्कन्दकल्कस्वरसे घृततैलं पृथक्पचेत्| शीलयेच्च यथासात्म्यं दारुणानिलपीडितः||१०८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्कन्देत्यादि लशुनकन्दस्य रसे तत्कल्कं घृतं तैलं वा पचेत् तच्च यथासात्म्यं दारुणेन् बलवताऽनिलेन पीडितो नरः शीलयेत्|| १०८||
Adhikarana नवमः प्रयोगः (१०९) · Śloka १०९
नवनीतसमांशं वा खादेत्तत्कल्कमर्दिती||१०९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथवा नवनीतसमांशं नवनीततुल्यं तत्कल्कं लशुनकल्कमर्द्दिती खादेत्|| १०९||
Adhikarana दशमः प्रयोगः (११०) · Śloka ११०
विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्| निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघुतुच्छमश्नन्| कुस्तुम्बरी जीरकभृष्टमुद्ग- सौवर्चलश्लक्ष्णरजोऽवकीर्णैः| रसोनकन्दाङ्कुरपत्रचित्रैः सव्यञ्जनैर्नैकरसानुयातैः| तत्कन्दसिद्धान् क्रमशो यूषक्षीररसान् पिबेत्| कफपित्तानिलाशङ्की यथास्वौषधसंस्कृतान्||११०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विकञ्चुक इति| अथवा स अर्दिती द्रव्यतो लघुमात्रया तुच्छमन्नमश्नन् निमर्दकान् प्रकाममद्यात्| किम्भूतानाह-विकञ्चुकं त्यक्तत्वक्प्राज्यं प्रभूतं रसोनं गर्भे येषां तान्| सह शूल्येन मांसेन ये वर्तन्ते तथाविधा नानाप्रकारा उपदंशा वटकबीजपूरादयो येषां तान्| तथा घृतेन च शुक्तेन च युक्तान्| केनाद्यादित्याह-व्यञ्जनैः| किम्भूतैरित्याह-कुस्तुम्बर्यादीनां श्लक्ष्णेन रजसाऽवकीर्णैः| तथा रसोनस्य कन्दादिभिश्चित्रैः| तथा नैकेन मधुरादिना रसेनानुयातैर्युक्तैः| तत्कन्द इत्यादि| कफाद्याशङ्की तत्कन्दसिद्धान् तस्य लशुनस्य कन्देन सिद्धान् यूषादीन् क्रमशः पिबेत्| यूषं कफे, क्षीरं पित्ते, रसं वात-इति क्रमार्थः| तांश्चयूषादीन् कफादिषु यथास्वैरौषधैः साधितान्|| ११०||
Adhikarana लशुनस्य विविधामयघ्नत्वम् (१११) · Śloka १११
कृशोऽश्वगन्धोद्भवचूर्णकीर्ण सन्नस्वरो यष्टिमधूपधानम्| तैलेन गुल्मी खदिरेण कुष्ठी खादेत् कृमिघ्नैः कृमिमान् रसोनम्| मांसादमांसैर्यक्ष्माणमर्शांसि कुटजत्वचा| हन्ति सः श्रेष्ठया मेहकासश्वासविलम्बिकः| अन्नस्वरूपविज्ञानात् स्वरूपमुपलभ्य च| यथायथं प्रयोगोऽस्य कार्यस्तं तं गदं प्रति||१११||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कृशादिष्वश्वगन्धादीनां चूर्णादिना रसोनं लशुनं खादेत्| व्याख्यासमम्| मांसादमांसैरित्यादि| मांसादानां सिंहव्याघ्रादीनां मांसैः सहोपयुक्तं रसोनं यक्ष्माणं हन्ति| एवमग्रेऽपि हन्तीति सर्वैः रोगैः सम्बध्यते| अन्नस्वरूपविज्ञानाल्लशुनस्य गुणानुपलभ्य ततो यथायथं तं तं गदं किलासादिकं प्रति प्रयोगोऽस्य लशुनस्य कार्यः|| १११||
Adhikarana लशुनसुरा (११२) · Śloka ११२
लशुनस्वरसात् प्रस्थान् द्वात्रिंशत्तिलतैलतः| द्वावपेत मलात्किण्वादष्टौ पिष्टाच्च षड्यवात्| मेषशृङ्गीभवात् क्वाथाद्द्रोणं पूताच्च शीतलात्| स्नेहपात्रे तदैकध्यं निदध्याच्च शुचौ दृढे| क्रमात्तत्र पुनर्दद्यात् पिष्टं प्रस्थचतुष्टयम्| पक्षात्परमियं पेया सुरा वातविकारिभिः||११२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
लशुन इति| लशुनस्वरसात् द्वात्रिंशत्| तिलतैलात् द्वौ किण्वादष्टौ| पिष्टाद्यवात् षट् प्रस्थान्| मेषशृङ्गीभवात् सर्पदंष्ट्रीसम्भूतात् क्वाथात् पूताच्च शीताच्च द्रोणं चैकध्यं कृत्वा शुद्धे दृढे च स्नेहपात्रे निक्षिपेत्| पक्षात् परतः क्रमेण शालिपिष्टप्रस्थचतुष्टयं दद्यात्| सुबोधम्|| ११२||
Adhikarana सेवनार्थं प्राशस्त्यापादनप्रकारः (११३) · Śloka ११३
त्रिरात्रमुषितं धेनुं लशुनं खादयेत्ततः| क्षीरदध्याज्यमथितं ब्राह्मणास्यापि शस्यते||११३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्रीणि लङ्घनानि धेनुं गां कारयित्वा नित्यं लशुनं खादयेत्| ततस्तस्याः क्षीरादिगं ब्राह्मणस्यापि शस्यत इत्याचार्यस्य देशसिद्धाः काश्मीरकाः| वयमेतन्न विद्मः| लशुनं खादयेद्यस्तु स्वधर्मनिरतान् द्विजान्| वैद्यः पापस्य तस्याशु बिल्वाग्रं खादयेन्नृप|| ११३||
Adhikarana लशुनस्य विशेषाधिकारः (११४) · Śloka ११४
पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते| शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्||११४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्तावृतं रक्तावृतं च वातं वर्जयित्वाऽन्यस्मिन्नावृते वायौ शुद्धे वा वायौ लशुनात्परं द्रव्यं न विद्यते|| ११४||
Adhikarana लशुनासवस्य विशेषाधिकारः (११५) · Śloka ११५
सुखात्मनां विशेषेण प्रयोज्यो लशुनासवः| नारदेनोद्धवस्यैष वातमग्नस्य कल्पितः||११५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सुखात्मनामित्यादि व्याख्यासमम्| उद्धवोनाम वृष्णीनां वंशजः|
Adhikarana लशुनप्रयोगे अपथ्यम् (११६) · Śloka ११६
आमाम्बुपानेक्षुविकारमत्स्य यानाध्ववातातपभाष्यचिन्तः| स्वप्नं दिवा जागरणं निशासु पिष्टं व्यवायं दधि चात्र नेच्छेत्||११६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अत्र च लशुनप्रयोगे आमम्बुपानादि नेच्छेत्|| ११६||
Adhikarana लशुनस्य स्नेहसहितोपयुक्त्ता (११७) · Śloka ११७
स्नेहकल्पविधानेन स्नेहयुक्तं प्रयोजयेत्| लशुनण् स्नेहसंयोगाद्गरीयान् जायते हि सः||११७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्नेहकल्पः स्नेहप्रयोगः| स्नेहसंयोगादित्यादि स्नेहयुक्तप्रयोगे हेतुः| स इति लशुनः|| ११७||
Adhikarana प्रयोगान्ते मृदुविरेचनम् (११८) · Śloka ११८
पित्तकोपभयादन्ते युञ्यान्मृदुविरेचनम्| रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्नुते||११८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्त इत्यादि| अन्ते लशुनप्रयोगस्यावसाने| एवमिति विरेचनान्तेनानन्तरोक्तेन|| ११८||
Adhikarana प्रयोगव्यापदि हेतवः (११९) · Śloka ११९
प्रियाम्बुगुडदग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः| अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्||११९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अम्ब्वादिप्रियस्य मांसादिविद्विषश्चाजीर्णं चातितिक्षोस्त्यक्तुमनिच्छतः पुंसो रसोनो ध्रुवं व्यापदे भवति|| ११९||
Adhikarana लशुनप्रयोगस्य वर्जनीयत्वम् (१२०) · Śloka १२०
पाण्डूदरोरःक्षतशोफतृष्णा पानात्ययच्छर्दिविषव्रणेषु| पैत्ते विकारेऽक्षिगदेऽतिसारे क्षामे शरीरे च स वर्जनीयः||१२०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स लशुनः सर्वथा पाण्ड्वादिषु वर्जनीयः|| १२०||
Adhikarana लशुनकल्पप्रशंसा (१२१) · Śloka १२१
शीलित एष करोति दुरापं वह्निशरीरबलं सममेव| वाङ्गतिरूपगुणाढ्यसुतेप्सो स्त्रीपुरुषस्य च बीजविशुद्धिम्| अमृतकणसमुत्थं यो रसोनं रसोनं विधियुतमिति खादेच्छीतकाले सदैव| स नयति शतजीवी स्त्रीसहायो जरान्तं कनकरुचिरवर्णो नीरुजस्तुष्टिजुष्टः||१२१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एषः रसोनः शीलितः सन् सममेवैककालमेव वह्नेः शरीरस्य च दुरापं बलं करोति| यश्च स्त्री वा पुरुषो वा वागाद्याढ्यं सुतं प्राप्तुमिच्छति तस्य बीजविशुद्धिं करोति| यः पुरुषो रसोनं लशुनं अमृतकणसमुत्थत्वादिस्वभावं रसोनं विलणपञ्चरसमनन्तरोक्तेन प्रकारेण विधिना युतं शीतकाले सदैव खादेत् स वर्षशतजीवित्वादियुक्तो जरान्तं नयति| स्त्रीसहाय शब्देन वृषत्वमुक्तम्| इति लशुनकल्पः|| १२१||
Adhikarana पलाण्डुकल्पः कल्पप्रशंसा (१२२) · Śloka १२२
रसोनान्तरं वायोः पलाण्डुः परमौषधम्| साक्षादिव स्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम्| यस्योपयोगेन शकाङ्गनानां लावण्यसारादिविनिर्मितानाम्| कपोलकान्त्या विजितः शशङ्को रसातलं गच्छति निर्विदेव||१२२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतः पलाण्डुः-रसोनान्तरमिति| वायोः पलाण्डुः परमौषधं रसोनानन्तरंलशुनसमम्| यत्र पलाण्डौ शकाधिपतेः शकनायकस्य जीवितं साक्षादिव स्थितम्| यस्य पलाण्डोरुपयोगेन हेतुना शकाङ्गनानां कपोलकान्त्या विजितः शशाङ्को निर्विदेव प्रतिदिनं रसातलं गच्छति| किम्भूतानामाह-लावण्यसारादि विनिर्मितम्|| १२२||
Adhikarana पलाण्डुकल्पगुणाः (१२३) · Śloka १२३
स्निग्धाङ्गत्वं गौरता कान्तिमत्ता वह्नेर्दीप्तिर्वर्ष्मपुष्टिर्वृषत्वम्| सम्प्राप्य्न्ते यन्त्रणोद्वेगमुक्तै र्यस्याभ्यासाद्धारि दीर्घं सुखं च||१२३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यस्य च पलाण्डोरभ्यासाद्यन्त्रणा हेतुनोद्वेगेन मुक्तैः पुरुषैः स्निग्धाङ्गत्वादि यथाप्यते तथा धारीत्यायुदीर्घमायुः सुखं चाप्यते||१२३||
Adhikarana आहारे दीर्घकालमुपयोगफलम् (१२४) · Śloka १२४
अप्याहारे शीलितो दीर्घरात्रं बल्यश्चक्षुष्यस्तर्पणः स्थैर्यकारी| तैस्तैर्योगैर्योजितोऽयं पलाण्डु स्तांस्तानातङ्कान् मेहिनामुच्छिनत्ति||१२४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
न केवलं च पृथक्प्रयोगेन यावदाहारेऽप्ययं पलाण्डुदीर्घरात्रं चिरकालं सेवितो बल्यत्वादिगुणो भवति| स च मेहिनां तैस्तैश्चिकित्सितोक्तैर्योगैर्योजितः संस्तांस्तान् मेहसहजानातङ्कान् रोगानुच्छिनत्ति नाशयति|| १२४||
Adhikarana पलाण्डुरसप्रयोगः (१२५) · Śloka १२५
रसं रसोनवत्तस्य पीत्वाश्नीयात्तथैव च| स बीजपूरस्वरसमदिरामधुसीधुपः||१२५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पलाण्डुरसस्य तु प्रयोगे च भोजनस्य च विधानं लशुनवत्| एतदुच्यते-बीजपूरस्वरसाद्यनुपः सन् रसं रसोनवदिति||१२५||
Adhikarana भोजने प्रयोगविधिः (१२६) · Śloka १२६
मरकतमणिनीलं नालमत्स्यातिबाल परिणतशशिगौरं यच्च बीजं सुपिष्टम्| ससुरससुमुखाभ्यां प्रज्यमांसं सशुक्तं मृदुधवलसुवृत्तैर्मण्डकैरात्तमूर्तिम्| बहुशः शोभितं शुभ्रैः शशाङ्कशकलोपमैः| घारिकेण्डरिकावल्लैः क्षीरोदावयवैरिव| यवमुद्गमाषगोधूमबहुविधविकारविकल्पितान् भक्ष्यान्| काम्बलिकारागषाडवसट्टकखलकान् सफलसारान्| पटुसुरभिमधुरगन्धान् धवलाक्षकधवलबहुलरसान्| खर्जूरदाडिमसिताद्राक्षापानानुपोऽभ्यस्येत्||१२६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्य च पलाण्डोर्नालं च बीजं च मण्डकैरात्तमूर्त्तिं गृहीतशरीर मश्नीयादिति सम्बध्यते| यवादीनां च बहुविधैर्विकारैः कल्पितान् भक्ष्यान् काम्बलिकादींश्च भोजनोपयोगिनः खर्जूराद्यन्यतमकृत पानानुपः सन्नभ्यसेत्| मरकतमणिनीलमिति नालविशेषणम्| परिणतशशिगौरमिति सुपिष्टबीजविशेषणम्| सुरससुमुखौ हरितकविशेषौ| प्राज्यमांसमिति सशुक्तमिति चोभयविशेषणम्| मृद्वादिकं मण्डकविशेषणम्| अन्यच्च किम्भूतं नालं बीजं चेत्याह-बहुशोऽनेकवारं शुभ्रैः शुक्लैश्चन्द्रखण्डोपमैः घारिकादिभिः शोभितम्| ते च घारिकादयः शुक्लत्वात् क्षीरोदस्य दुग्धसिन्धोरवयवा इवेति प्रतिभासन्ते| घारिका माषादिभिर्दधिमिश्रैः कृताः सच्छिद्रा वटकाः वल्लाः शिम्बीजयवादीनां बहुविधैविकारैर्ये कल्पिता भक्ष्यास्ताः| काम्बलिकादयः सूत्रोक्तलक्षणाः| फलसारो दधित्थः| पट्वादिगुणगन्धानित्यादि काम्बलिकादिविशेषणम्| धवलाक्षकेन पलाण्डुना धवलः शुक्लो बहुलश्च रसो येषाम्| खर्जूरादिभिः कृताः, पानास्तथोक्ताः|| १२६||
Adhikarana रसपाने गुणाः (१२७) · Śloka १२७
लभते बलवर्णौजो वीर्यस्वरसौमनस्यतेजांसि| क्षीणशकृद्रुधिरोऽपि च रसोनवत्तद्रसं पीत्वा||१२७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्य च पलाण्डो रसं रसोनवत् रसोनरसमिव पीत्वा क्षीणशकृद्रुधिरऽपि सन्नमलरक्तधातुरपि बलादीनि लभते| इति पलाण्डुकल्पः|| १२७||
Adhikarana कुक्कुटीकल्पः प्रागुत्पत्तिर्लक्षणं गुणाश्च (१२८) · Śloka १२८
सुरासुरैः क्षीरसमुद्रमन्थे गतास्तटान् येऽमृतविप्रुषः पुरा| बभूव तेभ्यः किल कुक्कुटी यया व्रजन्ति देवत्वमिवाद्यमानुषाः| कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैः किञ्चित्कटुपिच्छिलैः| स्निग्धैर्मरकतच्छायैः द्धर्जूरसदृशैच्छदैः| निखिलरोगहरापि विशेषतो जयति दारुणमप्यनिलमयम्| गुदजगुल्मतमो विषनाशिनी जनयति स्थिरतां वपुषः पराम्||१२८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतः कुक्कुटी-पुरा कस्मिंश्चित्कालांशे सुरासुरैः क्षीरसमुद्रस्यमन्थने येऽमृतस्य विप्रुषस्तटान् गतास्तेभ्यः कुक्कुटी बभूव किलेत्यागमदर्शनाय| यथा कुक्कुट्योपयुक्तयाद्य कलौ मानुषा देवत्वं व्रजन्तीवेति| अस्या लक्ष्णं कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैरित्यादिनाह-कटुकपिच्छिलैरिति कन्दविशेषणम्| स्निग्धैरित्यादि तच्छदानां विशेषणम्| कटुकः क्षारः| सा च कुक्कुटी सकलरोगहरापि सती विशेषतोऽनिलमयं जयति| न कञ्चिदेवापि दारुणमपि| न च केवलं गुदजादिनाशिनी अपि तु वपुषः परामुत्कृष्टां स्थिरतां जनयति|| १२८||
Adhikarana प्रथमः प्रयोगः (१२९) · Śloka १२९
कुटीं प्रविश्य तत्कन्दान् भक्षयेद् घृतभर्जितान्| पयोऽनुपानं धारोष्णं तत्रेष्टमसनाम्बु वा| तन्मात्रवृत्तिस्तु भवेद्दशाहं विंशत्यहं स्वादुभुगप्रमादी जत्रूर्ध्वकोष्ठत्रिकसन्धिवात पाण्ड्वामायार्शस्तिमिराणि जित्वा| वलीपलितनिर्मुक्तः स्थिरेकेशद्विजश्रुतिः| मेधामतिस्मृतियुतो जीवेद्वर्षशतद्वयम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कुटीं प्रविश्येति वातातपनिषेधः| शेषं व्याख्यासमम्| तत्र च धोरष्णं पयोऽनुपानमिष्टमथवासनोदकम्| दशाहं तु तन्मात्रवृत्तिर्भवेदस्याः कन्दान्येव भुञ्जीत न त्वन्नादिकमिति| ततोऽनन्तरं विंशत्यहं स्वाद्वन्नभुगप्रमादी च स्यात्| प्रतिषिद्धानां सेवाप्रमादः| अनेन जत्रूर्ध्ववातादीन् जित्वा वलीपलितनिर्मुक्तत्वादियुक्तो वर्षशतद्वयं जीवेत्|| १२९||
Adhikarana वर्धमानकुक्कुटीप्रयोगः (१३०) · Śloka १३०
आपूर्यमाणचन्द्रप्रतिपदमारभ्य वर्द्धयेत्कन्दम्| एकैकं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं पथ्यभुक्खादेत् भुञ्जीताल्पतरं दिनार्दितमृषिः पक्षक्षये भक्षयन्| क्षीरं बीजकवारितक्रमथवा पीत्वा स्थितिं कल्पयेत्| मासं प्राश्य तथा नखद्विजकचैः शीर्णोत्थितैः कान्तिमान्| जीवत्यब्दशतत्रयं धृतिमतिस्मृत्यादिभिर्भूषितः||१३०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आपूर्यमाणचन्द्रायां प्रतिपदि कुक्कुट्या एकं कन्दं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं भोजनप्रारम्भे भक्षयेत्| ततः प्रत्यहमेकैकं कन्दं वर्द्धयेत् अन्नञ्च प्रत्यहमेव ह्नासयेत्| एतस्यानन्तरं भुञ्जीत ऋषिर्मुनिवृत्तिः सन्निति पक्षं चन्द्रवद्द्ऱिः| पक्षक्षये च कन्दं भक्षयन्| क्षीरादीनामन्यतमं पीत्वा स्थितिं कल्पयेत् नान्नं भुञ्जीतेत्यर्थः| एवं मासं प्राश्य नखादिभिः पूर्व शीर्णैः पश्चादुत्थितैर्युक्तः कान्तिमान् धृत्यादिभूषितऽब्दशत्रयं जीवति|| १३०||
Adhikarana कन्दचूर्णप्रयोगः (१३१) · Śloka १३१
क्षीरेण कन्दचूर्णं पिबन्यवागूञ्च परिणते मासम्| लवणस्नेहविहीनां दृढदृग्जीवेच्छरद् द्विशतम्| तिमिरं क्षौद्रघृताभ्यां पथ्यभुजस्तद्रजो जयेन्मासात्| कन्दत्रयं च भृष्टं घृतेऽश्नतो भक्षितं वातान्| तत्कन्दसूक्ष्मरजसा त्रिभागगोधूमचूर्णमिश्रेण| पयसा पक्त्वा खादेत् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान्| त्रीन् कन्दकांश्च निशि भक्षयताज्यभृष्टान् धात्रीफलाम्बुससितं छगलीपयो वा| पेयं दृगामयजयाय विषेवितव्या कामञ्च रोगशममात्र फलार्थिभिः सा||१३१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कुक्कुटीकन्दचूर्णं क्षिरेण पिबंस्तस्य च परिणतौ लवणस्नेहविहीनां यवागूं पिबेत्| एवं च मासं कुर्वन् पुरुषो दृढया दृष्ट्या युक्तः शरद् द्विशतं जीवेत्| तद्रजः कुक्कुटीकन्दाद्रजः क्षौद्रघृताभ्यां युक्तं मासप्रयोगात् पथ्यभुजः पुरुषस्य तिमिरं जयेत्| कुक्कुटीकन्दत्रयं घृते भृष्टं भर्जितं भक्षितं सदश्नतः| पूर्णं भोजनं कुर्वतश्च शब्दान् मासप्रयोगाद्वातान् जयेत्| कुक्कुटीकन्दसूक्ष्मचूर्णेन गोधूमचूर्णत्रिभागेन क्षीरेण च कृतान् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान् खादेत्| त्रीन् कुक्कुटीकन्दकान् घृतभृष्टान् निशि भक्षयता पुरुषेणधात्रीफलाम्बुसहितं छगलीपयो वा पेयम्| किमर्थमित्याह-दृगामयजयाय| न केवलं चैष एवास्य रसायनप्रयोगो यावत् सा कुक्कुटीरोगोपशममात्रफलार्थिभिः पुरुषैः काममिच्छया निषेवितव्या| इति कुक्कुटीकल्पः|| १३१||
Adhikarana कञ्चुकीकल्पः लक्षणम् (१३२) · Śloka १३२
क्षीन्वितामूलकतुल्यकन्दा सप्ताष्टपत्रासितरक्तकाण्डा| बिभर्त्ति या पल्लवमब्दशब्दान् सा कञ्चुकी श्वेतपुर्वरेण्या||१३२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतः कञ्चुकी| क्षीरान्वितेत्यादिलक्षणा या ओषधिः सा कञ्चुकीति बोद्धव्या| सप्त वा अष्टौ वा पत्राणि यस्याः सा तथोक्ता अब्दशब्दान्मेघस्तनितान् पल्लवान् बिभर्त्ति वरेण्या श्रेष्ठा||१३२||
Adhikarana कुटीप्रवेशप्रयोगः (१३३) · Śloka १३३
आषाढे कार्त्तिके वाऽतं तत्कन्दं शीतले स्थितम्| अङ्गुष्ठपर्वद्वयसम्पिष्टं क्षीरपलाष्टके| कुटीप्रवेशस्तं पीत्वा क्षीरमेव पिबेदनु| क्षीरमेव च जीर्णोऽपि पेयां वा स्नेहभर्जितान्| किञ्चिदुष्णामलवणां स्पृशेदुष्णाम्बुनो हिमम्| एकेन सप्तरात्रेण कुष्ठान्येवं नियच्छति| सर्वव्याधीन् द्वितीयेन तृतीयेन तु सर्पवत्| त्यक्त्वा त्वचं ततो जीर्णां केशदन्तनखानपि| धीमेधारूपवान् जीवेत् पञ्चवर्षशतानि च||१३३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आषाढ इति शीतलप्रदेशे स्थितमङ्गुष्ठपर्वद्वयसं अङ्गुष्ठपर्वप्रमाणं यस्य सोऽङ्गुष्ठपर्वद्वयसः तम्| प्रमाणे द्वयसच्प्रत्ययः| तत् कन्दं कञ्चुकीकन्दं आषाढे कार्त्तिके वा मास्यात्तं गृहीतं क्षीरपलाष्टकेष्टपलिके क्षीरे पिष्टं ततस्तं च कन्दं कुटीप्रवेशः पीत्वाऽनु क्षीरमेव पिबेत्| अस्मिंश्च जीर्णेऽपि क्षीरं पिबेत् पेयां वा घृतभर्जितत्वादियुक्ताम्| हिमं जलं न स्पृशेत्| एकेनेत्यादिना सप्तरात्रेषु क्रमेण गुणातिशयो व्याख्यास्यामः|| १३३||
Adhikarana प्रयोगान्तराणि प्रथमः प्रयोगः (१३४) · Śloka १३४
कञ्चुकीकन्दचूर्णं वा स्वेन क्षीरेण भावितम्| गोक्षीरकुडवे न्यस्तं कर्षं खण्डपलान्वितम्| पीतं सर्वामयान् हन्ति नखकेशस्थितानपि||१३४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कञ्चुकीकन्दचुर्णस्य स्वरसभावितस्य कर्षं खण्डपलञ्चेति गोक्षीराष्टपलेन पीतं नखकेशस्थितानपि सर्वामयान् हन्ति|| १३४||
Adhikarana द्वितीयः प्रयोगः (१३५) · Śloka १३५
पीतं तत्स्वरसं चूर्णं तस्या मधुघृतान्वितम्| खादन् हिताशी सप्ताहं त्वग्दोषांस्तिमिरञ्जयेत्||१३५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्या कञ्चुक्याश्चूर्णं भावनया पीतकञ्चुकीस्वरसं मधुघृताभ्यामन्वितं हिताशी पुरुषः सप्ताहं खादन् त्वग्दोषांस्तिमिरञ्च जयेत्|| १३५||
Adhikarana सप्तामृतः (१३६) · Śloka १३६
विडङ्गताप्यत्रिफला लोहकञ्चुकिजं रजः| सप्तरात्रत्रयं लिह्यान्मधुना संयोतेन्द्रियः| क्षीरेण भोजनं जीर्णे शालेर्लावरसेन वा| तथास्य काचतिमिरे सुकृच्छ्राः शिरसो गदाः| मेधाविनः प्रणश्यन्ति गात्रं सुप्तं च बुध्यते| एष सप्तामृतश्चूर्णः सर्वव्याधिषु पूजितः||१३६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विडङ्गादीनां सप्तानां चूर्णो माक्षिकेणैकविंशतिदिनं संयतेन्द्रियेण सता लीढः काचतिमिरे शिरोरोगांश्च नाशयति, मेधां जनयति त्वग्दोषेण च सुप्तगात्रं बोधयति| नाम्ना सप्तामृतः सर्वव्याधिहरश्च|| १३६||
Adhikarana चतुर्थः प्रयोगः (१३७) · Śloka १३७
पलं चूर्णस्य कञ्चुक्याः क्षीरप्रस्थे समावपेत्| स्नेहं दध्नस्ततो लिह्याज्जितात्मा ससिता मधु| शालेरन्नं पयः पानं मासमेवम् प्रयोजयेत्| चतुर्गुणः परीहारः षोडशाब्दसमद्युतिः| शतनि पञ्चवर्षाणां जीवेद्देव इवोर्जितः||१३७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कञ्चुकीजातदध्नो नवनीतप्रयोगः सुबोधः| षोडशवर्षेण यूना समकान्तिः सन् देव इवोर्जया युक्तः पञ्चशतवर्षाणि जीवति||१३७||
Adhikarana मर्त्यामृतं घृतम् (१३८) · Śloka १३८
पचेत्पलानि द्रोणेऽपां कञ्चुक्याः पञ्चविंशतिः| अष्टांशशिष्टे तु घृतात् प्रस्थं क्षीरसमं पचेत्| शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठत्रिवृतामरदारुभिः| वरायष्टीसिताद्राक्षामहिषाक्षैः पलांशिकैः| युक्तैः कमलकिञ्जल्कत्रिपलेन हिमेऽत्र च| क्षौद्राच्च्तुष्पलं दद्यादेतन्मर्त्यामृताह्वयम्| चक्षुष्यं बृंहणं मेध्यं वर्ण्यं वर्षशतप्रदम्||१३८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पचेत् पलानीत्यादिना मर्त्यामृतं नामघृतं सुबोधम्| शङ्खपुष्पादिभिः पलांशिकैः पद्मकिञ्जल्कात् त्रिपलेन युक्तैरिति सम्बन्धः| अत्र च हिम इति शीतिभूते| महिषाक्षो गुग्गुलुः|| १३८||
Adhikarana सोमामृतं घृतम् (१३९) · Śloka १३९
पचेत्पलानि कञ्चुक्यास्त्रीणि लोहात्सुचूर्णितात्| पलाशबीजाच्चत्वारि दश द्वे च फलत्रयात्| अष्टादश शतावर्या बीजकस्यैकवींशतिः| जीवन्त्याः षोडशैकध्यं पौर्णमास्यां विपाचयेत्| वहेयां पादशेशे च पृथगर्द्धाढकेन च| पचेत् काञ्जिकमस्तुभ्यां घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| शताह्वारुष्करवचाकुष्ठैलाविड्~हिङ्गुभिः| सौवर्चलान्वितैः पद्मकेसराच्च त्रिभिः पलैः| पञ्चभिः पद्मबीजानां पद्मद्वादशकेन च| एतत् सोमामृतं पीत्वा यत्सोमोऽद्यापि राजते| इदमुपयुज्य सर्पिरतिवीर्यमुदारगुणं भवति सुवाक्सुधीः सुदृढसुबलः सुभगः| ग्रहमरकोपसर्गविषभीतिभिरधृष्यवपु र्विजितजराज्वरो नयति वर्षशतद्वितयम्||१३९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अष्टौ पलानीत्यादिना सोमामृतं नाम घृतं भवति| यत् सोमः शशाङ्कः पुरा पीत्वा अद्यापि राजते| अतिवीर्यमुत्कृष्टगुणं चेदमुपयुज्य नरः सुवाक्त्वादियुक्तो भवति| ग्रहादिभिश्चाप्रघृष्यो विजितजराज्वरः सन् वर्षशतद्वयं जीवति| ज्वरा व्याधयः| त्रिफलायाः प्रत्येकं पलचतुष्टयम्| इति कञ्चुकीकल्पः|| १३९||
Adhikarana गुग्गुलुकल्पः प्रागुत्पत्तिः (१४०) · Śloka १४०
दानवेन्द्रविजितान् पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधैर्यतेजसः| वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम्| अद्याप्यतः सुरगणाः किल धूपमुख्यान् हित्वा वरागरुतुरुष्कहिमेन्दुदर्पान्| निर्दह्यमानवपुषोऽपि शिखां पिबन्तो गन्धेन यस्य मुदिता दधति प्रसादम्||१४०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पुरा पूर्वं कस्मिंश्चित् काले दानवेन्द्रैर्विजितान् सुरान् भ्रष्टकान्त्यादीन् दृष्ट्वा विष्णुर्बलादिप्रदं गुग्गुलुममृतं किला-सृजत्| किलेत्यागमे| अत उक्ताद्धेतोः सुरगणा दिवौकसोऽद्याप्यविच्छेदवरागर्वादीन् धूपमुख्यान् हित्वा त्यक्त्वा यस्य गुग्गुलोः शिखां धूमलेखां पिबन्तो निर्दह्यमानशरीरा अपि परं प्रसादं दधति धारयन्ति||१४०||
Adhikarana गुग्गुलुगुणा (१४१) · Śloka १४१
स योगवाही सशिवः ससार्वः सर्वर्तुसेव्यः सुखशीलनीयः| हन्ता जरापाप्ममलामयानां कर्त्ताऽग्निमेधास्मृतिपाटवानाम्||१४१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स इति गुग्गुलुः| योगवाही योगेनैव सः प्रयुज्यते यदि तर्हि स्वगुणानजहत् तस्य गुणान् गृह्णाति| शिवः श्रेयस्करः| सर्वेभ्यो हितः सार्वः| सुबोधम्| जरादीनां हन्ता| अग्न्यादीनां कर्त्ता|| १४१||
Adhikarana श्रेष्ठतालक्षणम् (१४२) · Śloka १४२
गन्धोत्कटः सदाहे स्निग्धद्रवपिच्छिलो विगतशल्यः| महिषाक्षः पुष्परागस्फटिकासितनीरदच्छायः| यः पद्मरागरागो यः कनकच्छेदपाटलो यो व| जयतीन्द्रनीलममलं भग्नोऽप्यतिकान्तिमत्वेन||१४२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स च महिषाक्षो गुग्गुलुः श्रेष्ठः यो दाह उत्कटगन्धः स्निग्धादिरुपश्च| व्याख्यासमम्|| १४२||
Adhikarana श्रेष्ठा मात्रा (१४३) · Śloka १४३
श्रेष्ठः प्रयोगोऽस्य तुला पलात्रैवाधिकं पिबेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्य च गुग्गुलोस्तुलापलशतं परं प्रयोगः| अत ऊनोऽपि दोषाद्यपेक्षया| प्रत्यहं च पलादधिकं नैव पिबेत्|| १४३||
Adhikarana पानकाले प्रयोज्यो मन्त्रः (१४४) · Śloka १४४
आत्रेयमुनिगीतश्च मन्त्रोऽयं कर्मसिद्धिकृत्| भगवान् पुण्डरीकाक्षो देवाश्च सपुरन्दराः| आज्ञापयन्ति सम्यक्त्वां प्रभावं चादिशन्ति ते| जरामरणदुःखेभ्यो यथा तेभ्युत्थितः सुराः| उपयोक्तुस्तथैवास्य भव त्वं हि महाबल||१४४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भगवानित्यादिना श्लोकद्वयेनात्रेयमुनिगीतः कर्मसिद्धिकृदयं गुग्गुलुप्रयोगमन्त्रः सुबोधः|| १४४||
Adhikarana वातकफामयेषु प्रयोगः (१४५) · Śloka १४५
पञ्चमूलस्य महतः क्वाथेन हितभोजिना| गुग्गुलुः शीलितो हन्ति सर्वान् वातकफामयान्| लघीयसोऽपि तद्वच्च सुखोष्णेन जलेन वा| मस्तुधान्याम्लमद्यैर्वा वचादेः सलिलेन वा||१४५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स च गुग्गुलुर्महतः पञ्चमूलस्य वा लघीयसो ह्रस्वस्य वा क्वाथेनोष्णाम्बुना वा मस्त्वादीनामन्यतमेन व वचादेर्गणस्य सलिलेन क्वाथेन वा हितभोजिना शीलितः सर्वान् वातकफेन कृतानामयान् व्याधीन् हन्ति|| १४५||
Adhikarana बाधिर्यादिषु प्रयोगः (१४६) · Śloka १४६
वरणादेस्तु बाधिर्यदन्तकर्णशिरोरुजः| स्वरभेदोदरश्वासवर्ध्मान्तर्गुल्मविद्रधीन्||१४६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वरणादेस्तु गणस्य सलिलेन शीलितो वाधिर्यादीन् विद्रध्यन्तानामयान् हन्ति| अन्तःशब्दो गुल्मविद्रधीभ्यां सम्बध्यते||१४६||
Adhikarana वातपित्तास्ररोगेषु प्रयोगः (१४७) · Śloka १४७
वातपित्तास्ररोगेषु बृंहणार्थिनि चेष्यते| क्वाथेन वाजिगन्धाया जीवनीयगणस्य वा||१४७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अश्वगन्धायाः क्वाथेन जीवनीयगणस्य वा क्वाथेन युक्तो गुग्गुलुर्वातपित्तास्ररोगेष्विष्यते बृंहणार्थिनि च पुरुषे इष्यते||१४७||
Adhikarana वातपित्ते प्रयोगः (१४८) · Śloka १४८
क्वाथेनोत्पलमृद्वीका रक्तचन्दनजन्मना| वातपित्तं निहन्त्येश पद्मकादिगणस्य वा||१४८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एष गुग्गुलुरुत्पलादिजन्मना क्वाथेन पद्मकादिगणस्य क्वाथेन वा युक्तो वातपित्तं निहन्ति|| १४८||
Adhikarana कफवाते प्रयोगः (१४९) · Śloka १४९
चव्यकुष्ठविडङ्गनां यवान्या नागरस्य वा| प्रसारिण्याश्च तोयेन गुग्गुलुः कफवातजित्||१४९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
चव्यादित्रयस्य वा यवान्यादीनां वा क्वाथेन युक्तो गुग्गुलुः कफवातजित्|| १४९||
Adhikarana कफवातमेदोदोषे प्रयोगः (१५०) · Śloka १५०
त्र्यूषणाग्निघनवेल्लवराभि र्भक्षयन् समघृतं महिषाक्षम्| आशु हन्ति कफमारुतमेदो दोषजान् बलवतोऽपि विकारान्||१५०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्र्यूषणादीनां समानां नवसङ्ख्यानामेको भगः| द्वितीयो गुग्गुलोरित्येतत् भक्षयन् पुरुषो बलवतोऽपि कफादिजान् विकारान् आशु हन्ति|| १५०||
Adhikarana कफपित्तरोगेषु प्रयोगः (१५१) · Śloka १५१
पटोलनिम्बत्रिपुलागुडूची गायत्रिरात्रिद्वयबीजकानाम्| क्वाथैः पृथक्पथ्यपरस्य हन्ति मासेन घोरान् कफपित्तरोगन्| विशेषाच्छोफवीसर्पदुष्टव्रणभगन्दरान्| शुक्रार्त्तवमनोदोषप्रमेहश्वित्रपाण्डुताः||१५१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पटोलादीनां पृथगष्टभिः क्वाथैर्युक्तो गुग्गुलुः पथ्यपरस्य पुंसो घोरान् कफपित्तरोगान् हन्ति| शोफादीन् पाण्डुतान्तान् रोगान् विशेषाद्धन्ति| दोषशब्दो रोगपर्यायः शुक्लादित्रयेण सम्बध्यते||१५१||
Adhikarana गलरोगादिषु प्रयोगः (१५२) · Śloka १५२
पटोलारिष्टनिर्यूहपिष्टस्तुल्यरसाञ्जनः| गलरोगापचीव्यङ्गग्रन्थिस्थौल्यकृमिप्रणुत्||१५२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पटोलनिम्बयोः क्वाथेन पिष्टस्तुल्यरसाञ्जनो गुग्गुलुः गलरोगादिकं प्रकर्षेण नुदति|| १५२||
Adhikarana वातशोणिते प्रयोगः (१५३) · Śloka १५३
शिलाजतुसमः पीतः पयसा वातशोणितम्| निवर्तयत्यतिबलं क्षीरमांसघृताशिनः||१५३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शिलाजतुना समो गुग्गुलुः पयसा क्षीरेण पीतोऽतिबलं वातशोणितं क्षीराद्यशनशीलिनः पुंसो निवर्त्तयति|| १५३||
Adhikarana वातपित्तकफेषु प्रयोगः (१५४) · Śloka १५४
रसेन पयसा मूत्रैर्वातपित्तकफापहः||१५४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मांसरसेन युक्तो गुग्गुलुर्वातापहः| पयसा क्षीरेण पित्तापहः मूत्रेण कफापहः|| १५४||
Adhikarana मेधादिकृत्यप्रयोगः (१५५) · Śloka १५५
ब्राह्मीमण्डूकशङ्खानां पृथङ्मेधादिकृद्रसैः||१५५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ब्राह्न्यादीनां पृथग्रसैर्युक्तो मेधादिकृत्| आदिशब्देन स्मृत्यादीनां ग्रहणम्|| १५५||
Adhikarana सर्वामयघ्नप्रयोगः (१५६) · Śloka १५६
मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै र्बिल्वघृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||१५६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मागधिकादिभिश्चतुर्भिर्बिल्वघृतैः प्रत्येकं पलप्रमाणैस्त्रिफलायाश्च प्रत्येकं द्विपलैरेतैश्च सर्वैः सदृशेन समेन दशपलेन गुग्गुलुना समेतैर्युक्तैस्ततश्च क्षौद्रद्रुतैः सकलामयानां नाशो भवति|| १५६||
Adhikarana सामान्योपदेशः (१५७) · Śloka १५७
पिबेत् पलशतं योऽस्य विधिना नियतो यतिः| नाकालमृत्योर्न व्याधेर्न तस्य जरसो भयम्| कल्पयेदौषधैः स्वै-स्वैर्व्याधिषु व्याधिनाशनैः| शिलाजतुविधानञ्च गुग्गुलोः सर्वमिष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्य च प्रकृतस्य गुग्गुलोः पलशतं यः पुरुषो नियतो नियतेन्द्रियः यतिर्ब्रह्मचारी च पिबेत् तस्याकालमृत्योर्व्याधेर्जरसश्च भयं न भवति| सर्वेषु च व्याधिषु स्वैः स्वैश्चिकित्सितनिर्दिष्टव्याधिनाशनैः सह गुग्गुलुं कल्पयेत्| अस्य च गुग्गुलोर्वक्ष्यमाणं शिलाजतुविधानमपि सर्वमिष्यते| शिलाजतुवत् सोऽपि योक्तव्य इत्यर्थः|| १५७||
Adhikarana अतिमात्रप्रयोगदोषाः (१४८) · Śloka १४८
गुणनिधिरपि कुर्यात् सोऽतिमात्रोपयुक्त स्तिमिरवदनशोषक्लीबताकार्श्यमोहान्| शमलशिथिलभावं देहरौक्ष्यं च तस्माद् रजनिचरनिषेवी स्यान्न रोगेष्वमीषु||१४८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स च गुग्गुलुः स्वभावेन गुणनिधिरप्युपकारनिधानमप्यतिमात्रोपयुक्तः संस्तिमिरादिकं गदं कुर्यात्| यतोऽस्य तिमिरादिकरणशक्तिर्विद्यते| ततोऽमीषु तिमिरादिषु रोगेषु पुरुषो रजनिचरनिषेवी न स्यात्| रजनिचरो गुग्गुलुः| क्लीबता स्त्रीगमनाशक्तत्वम्| शमलशिथिलभवो द्रुतपुरीषत्वम्| सर्वामयेषूक्तोऽप्येषु निशेधः| इति गुग्गुलुकल्पः|| १४८||
Adhikarana शिलाजतुकल्पः परिचयः गुणाश्च (१५९) · Śloka १५९
ग्रीष्मेऽर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्| हेमादिषड्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु| सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनम्| शिलाभ्यो यस्य यज्जातं धातोस्तत्तद्गुणं वदेत्||१५९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतः शिलाजतुः| ग्रीष्माख्य ऋतौ गिरयः पर्वताः अर्केण भगवता गभस्तिमालिन तप्ताः सन्तो जतुतुल्यं यद्वमन्ति उद्गिरन्ति तच्छिलाजतूच्यते| किं ते वमन्तीत्याह-हेमादिषट् धातुरसं, हेमादीनां सुवर्णरूप्यताम्रत्रपुसीसशस्त्राख्यानां षण्णां धातूनां रसं तच्च यथास्वं धातुबलैरेव विज्ञायते| तच्च सर्वं शिलाजतु सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनं च| यस्य च हेमादिधातोः शिलाभ्यो यज्जातं तत्तद्गुणम्|| १५९||
Adhikarana श्रेष्ठशिलाजतुलक्षणम् (१६०) · Śloka १६०
सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटुपाकतः| छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते| गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्| स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्वं च तिक्तादिगुणम्| तत्र तेषु मध्ये लौहं प्रशस्तम्| गोमूत्रगन्धित्वादिगुणं च शिलाजतु श्रेश्ठमिति विद्यात्| विशर्करं विगतशिलाचूर्णम्|| १६०||
Adhikarana दोषानुसारं भावनम् (१६१) · Śloka १६१
रास्नादशमूलबलापुनर्नवैरण्डशुण्ठिमधुकानाम्| क्वाथेन भावितं तद्विशेषतो वातरोगघ्नम्| द्राक्षाभीरुपटोलत्रायन्तिगुडूचिजीवनीयानाम्| निर्यूहेण सुभिन्नं शस्तं पित्तमये सुतराम्| क्रिमिजिद्वचाफलत्रयकरञ्जघनमुख्यपञ्चमूलानाम्| सहपञ्चकोलकानां क्वाथेन कफामये भाव्यम्| लघुपञ्चमूलशुण्ठीद्राक्षाकाश्मर्यवाजिगन्धानाम्| सगुडूचिशरबलानां रसेन पित्तानिलगदेषु| घनकुष्ठवचात्रिफलासुरदारुविडङ्गपञ्चकोलानाम्| रजनीमरिचातिविषायुक्तानां वातकफजेषु| पाठापटोलनिम्बत्रिफलाघनकुटजसप्तपर्णानम्| त्रायन्त्यमृतातिविषासहितानां पित्तकफजेषु||१६१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
प्रतिदोषं शिलाजतुभावनमाह-रास्नेत्यादि| तच्च शिलाजतु सर्वदोषरोगघ्नमपि रास्नादिक्वाथेन भावितं विशेषेण वातरोगघ्नं भवति| द्राक्षादिक्वाथेन भावितं पित्तामये सुतरां शस्तम्| कफामये पञ्चकोलसहितानां कृमिजिद्वचादीनां क्वाथेन भाव्यम्| मुख्यपञ्चमूलं महत्| गुडूच्यादिसहितानां लघुपञ्चमूलादीनां रसेन क्वाथेन पित्तानिलगदेषु भाव्यम्| रजन्यादियुक्तानां घनादीनां क्वाथेन वात कफजेषु व्याधिषु| त्रायन्त्यादिसहितानां पाठादीनां क्वाथेन पित्तकफजेषु|| १६१||
Adhikarana निचये भावनाव्यवस्था (१६२) · Śloka १६२
निचयेऽपि दोषबलतो योगानेतान् विकल्प्य युञ्जीत| विविधगणसंग्रहोक्तैस्तैस्तैश्च गणैर्गिरेस्सारम्| व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे| प्राक्केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्||१६२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एतांश्च पृथग्दोषोक्तान् संसर्गोक्तांश्च योगान् सन्निपातेऽपि दोषबलापेक्षया विकल्प्य युञ्जीत| विविधगणसंग्रहाध्यायोक्तैश्च जीवनीयादिभिर्गणैः स्वे स्वेष्वेव विषयेषु| गिरेः सारं शिलाजतु| कथं युञ्जीतेत्याह-व्याधिसात्म्यं व्याधितसात्म्यं च समनुसरन्ननुगच्छन्| तच्च यदा भाव्यं तदायस्पात्र एव| तच्च प्रथममेव केवलेन जलेन धौतं शुष्कं च क्वाथैस्ततो भाव्यम्|| १६२||
Adhikarana भावनाविधानम् (१६३) · Śloka १६३
समगिरिजमष्टगुणिते निष्क्वाथ्यं भावनौषधं तोये| तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेत् गिरिजम्| तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः| स्वैस्स्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त||१६३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
समगिरिजमित्यादिना भावनाविधानम्| यावदेव शिलाजतु भाव्यं तावदेवौषधं पलमानेनाष्टगुणिते तोये निष्क्वाथ्यम्| अष्टांशो तस्मिन् निर्यूहे क्वाथे पूते उष्णे च गिरिजं प्रक्षिपेत्| तच्च शिलाजतु क्वाथेन समरसतामेकत्वं प्राप्तमनु च शुष्कं पुनरनेनैव विधानेन भावनारसं प्रक्षिपेत्| एवमेतेन प्रकारेण स्वैस्स्वैर्यथोक्तैः प्रत्येकं कषायैः| सप्तवारान् भावयेत्|| १६३||
Adhikarana उपयोगक्रमः (१६४) · Śloka १६४
अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्| त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्| फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च| योगयोग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्| शिलाजमेव देहस्य भवत्यत्युपकारकम्| गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदश्च न||१६४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादिना उपयोगक्रमः| आदावेव स्निग्धस्यानन्तरं कृतशोधनस्य तिक्तकैः सूत्रोक्तैरौषधैः साधितं घृतं त्र्यहं युञ्जीत| ततोऽनन्तरं फलत्रयादीनां त्रयाणामेकैकस्य यूषेण क्वाथेन युक्तं गिरिजं क्रमेण त्र्यहं युञ्जीत| एवं द्वादशाहानि संस्कारः| ततोऽनन्तरं तस्य शिलाजतुनो योगं स्वस्थातुरविशेषवशेन कालमपेक्ष्य प्रयोजयेत्| एवमेतेनैव क्रमेण शिलाजं देहस्यात्युपकारकं भवति| समस्तांश्च रसायनगुणान् कुरुते| व्यापदश्च सहसा न कुरुते||१६४||
Adhikarana मात्राभेदाः (१६५) · Śloka १६५
एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्शमर्द्धपलं पलम्| हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः||१६५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्य शिलाजस्य हीनादिविशेषेण त्रिप्रकारो योगो मत आचार्याणाम्| एको हीनः, द्वितीयो मध्यमः, तृतीय उत्तमः-एवं हीनादिविशेषेण| मात्राविशेषेण प्रत्येकं त्रिविधं कर्षमर्द्धपलं पलमिति| अत्रैकसप्ताहं हीनो योगः| त्रिसप्ताहं मध्यमः| सप्तसप्ताहमुत्तम इति क्रमार्थः| तथैव कर्षो हीनयोगः| अर्द्धपलं मध्यमः| पलमुत्तम इति|| १६५||
Adhikarana ताम्रादिभिः प्रयोगः (१६६) · Śloka १६६
संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्| युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः| क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्| हन्याद्रोगानशेषांश्च जीर्णे हितमिताशिनः||१६६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
संस्कृतमिति| संस्कृते स्नेहादिभिर्देहे यथादोषमौषधैः संस्कृतं शिलाजं ताम्रादिभिर्द्धातुभिः पृथग्यथायोगं मिश्रितैर्वा चतुर्भिर्वा युक्तं क्षीरेण चालोडितं प्रयुक्तं रासायनं फलं दीर्घायुष्ट्वादिकं जीर्णे हितं मितं च भोजनं कुर्वतः शीघ्रः कुर्यादशेषांश्च रोगान् हन्यात्|| १६६||
Adhikarana परिहार्याणि (१६७) · Śloka १६७
व्यायामातपमारुतचेतःसन्तापगुरुविदाह्यादि| उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत्कालम्| कुलत्थान् काकमाचीञ्च कपोतांश्च सदा त्यजेत्| पिबेन्माहेन्द्रमुदकं कौपं प्रास्रवणाम्बु वा||१६७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
व्यायाम इत्यादि| अत्र च व्यायामादिकमशेषं प्रयोगात्परतो द्विगुणमपि कालं परिवर्जयेदपिशब्दात् प्रयोगेऽपि| कुलत्थादिकं च सदा प्रयोगात् प्रभृति यावज्जीवं त्यजेत्| तथैव च माहेन्द्रादिकमुदकं पिबेत्| माहेन्द्रमान्तरिक्षम्| शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूनि च| वर्जयेत् सर्वकालन्तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्|| ते ह्यन्त्यन्तविरुद्धत्वादश्मनोभेदनाः परम्| लोके दृष्टास्ततस्तेषां प्रयोगः प्रतिषिध्यते|| इति चरकपाठः| व्याख्या-सर्वकालन्तु कुलत्थान् परिवर्जयेदित्यत्र तुशब्दोऽवधारणार्थे| ननु सर्वत्वं कालस्य कीदृक्? यावज्जीवमित्येके| अन्ये त्वाचक्षते अत्यन्तविरुद्धत्वेऽपि रसायनस्यान्तवता फलेन भवितव्यं नात्यन्तिकेन| तस्मात् संवत्सरपरिहारः तस्यैतावानेव कालो यतः षडृतवस्तस्य विशेषणानि| कुलत्थानां शिलाजतुप्रयोगे विदाह्यादिभ्यो विशेषतो विरोधः तस्मात्तेषामेव वर्जनं यत स्तन्मय एव कायो भवति| कुलत्थाश्चाश्मविरोधिनः येन तद्रवेण ग्रावाणः सिक्ताः स्फुटन्ति| संवत्सराद्धि अत्यन्तदृढता कायस्य स्यादतः संवत्सरं परिहारः-इति जेज्जटः|| १६७||
Adhikarana रोगभेदानुसारमनुपानभेदाः (१६८) · Śloka १६८
ज्वरी ज्वरघ्नाम्बुदपर्पटादि क्वाथेन रक्ती मधुयष्टिकायाः| शोषी रसैः क्रव्यभुगामिषोत्थै र्मायूरमांसैः पयसा च कार्श्ये| मध्वम्बुना मेदसि सम्प्रवृद्धे क्षीरेण पर्याकुलबुद्धिसत्त्वः| पाण्ड्वामयार्त्तावुदरे सशोफे पिबेच्छिलाजं महिषीजलेन| अश्म वीरतराद्येन कुष्ठं खदिरवारिणा| विषं विषघ्नैरगदैर्हन्त्येवं तद्यथामयम्| शैलजत्रिकटुक्षौद्रं क्षौद्रधातून् निषेवते| क्षीरौदनाशी यो जीर्णे यक्ष्मणा न स बाध्यते| सुभावितात्मारगणैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्| साराम्बुनैव भुञ्जानः शालिं जाङ्गलजै रसैः| व्यपोह्य मधुमेहाख्यमन्तकं रोगसङ्करम्| वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः||१६८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ज्वरीत्यादेः शिलाजं पिबेदिति सम्बन्धः| व्याख्यासमम्| मुस्तापर्पटकादि यच्चिकित्सित उक्तं तस्य क्वाथेन| रक्ती रक्तपित्तेन प्रवृत्तरक्तः| क्रव्यभुजो मांसाशिनः प्राणिनस्तेषां रसैः शोषी राजयक्ष्मी| पर्याकुलमेकरूपं बुद्धिः सत्त्वं च यस्य सः क्षीरेण| सत्त्वं मनः| पाण्ड्वामयादित्रये महिषीमूत्रेण| अश्मेत्यादिभिर्हन्तीति सम्बन्धः| यथामयमिति रोगस्वरूपानतिक्रमेण| शैलजादिकं सर्वं क्षौद्रेण सहितं यो निषेवते तस्मिंश्च जीर्णे क्षीरौदनाशी च भवति, स राजयक्ष्मणा न बाध्यते| सारगणोऽसनादिसारास्तैः सुभाविताच्छिलोद्भवात् तुलां पलशतं साराम्बुनैव पीत्वा शालिं जाङ्गलजै रसैर्भुञ्जानः पुरुषो मधुमेहाख्यं रोगसङ्करमन्तकं व्यपोह्य नाशयित्वा वपुरादिभिरुपेतोऽनामयश्च सन् वर्षशतं जीवति|| १६८||
Adhikarana शिवागुलिका (१६९) · Śloka १६९
शिलाह्वात् षोडशपलं त्रिस्त्रिरेकत्र भावयेत्| वराया दशमूलस्य गुडूच्याः कर्कशस्य च| बलाया मधुयष्ट्याश्च रसे गव्ये च वारिणि| क्षीरे सकृत्क्रमेणैवं सप्तकृत्वस्तथा पुनः| काकोलियुग्मघनपुष्करवह्निरास्ना- मेदायुगर्द्धिचविकागजपिप्पलीनाम्| पाठाद्विजीवकनिकुम्भविदारियुग्म- वीरा वरी मधुफलांशुमतीद्वयानाम्| पालिकानामब्द्रोणे सिद्धानां पादशेषिते क्वाथे| भावितमित्थं गिरिजं द्विपलैश्चूर्णीकृतैर्युञ्ज्यात्| कर्कटशृङ्गीधात्रीव्योषैस्ताली सपन्नकुडवेन| चूर्णपलेन विदार्यास्त्वक्क्षीर्याः कर्षयुग्मेन| द्विपलेन चतुर्जातात्तैलघृतक्षौद्रशर्कराभिश्च| द्विपलादिद्विगुणाभिः कार्या गुलिकास्ततोऽक्षसमाः| ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः| तासामेकां खादेत् प्रतिदिनमनुपानमत्रेष्टम्| क्षीररसदाडिमाम्भो मार्द्वीकसुरासवान्यतमम्| जीर्णेऽन्नं लघु भोज्यं यूषपयःपिशितनिर्यूहैः| सप्ताहमात्रमेवम् सर्वान्नीनः क्रमाद्भवेत् परतः| भक्तस्यान्ते प्राग्वा गुलिका न विरुद्ध्यते सैषा| निरपाया भूरिफला परिहारसुखोपयोजिता जयति| प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भं ज्वरं दीर्घम्| भगमूत्रशुक्रदोषप्लीहयकृद्रक्तपाण्डुहृद्रोगान्| वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिध्माकासारुचिश्वासान्| विद्रधिमुदरं कुष्ठं श्वित्रं जाड्यं क्षयं मदं मूर्च्छाम्| उन्मादमपस्मारं मुखनेत्रशिरोगदांस्तांस्तान्| आनाहमतीसारं हलीमकं कामलाग्रहणिरोगान्| ग्रन्थ्यर्बुदान् सपिटकान् भगन्दरं गण्डमालां च| अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमथश्लीपदं गुदे कीलान्| दंष्ट्राविषं समूलं गरप्रयोगान् सुघोरांश्च| अभिचारमरातिकृतं दुःस्वप्नं भौतिकीं तथा बाधाम्| पाप्माऽलक्ष्मीं चेयं गुलिका शमयेच्छिवा नाम्ना| वृष्याऽऽयुष्या धन्या कान्तियशःश्रीविबोधिनी मेध्या| कुरुते नृपवल्लभतां जयं विवादे च वक्त्रस्था| जितखलतिवलीपलिता जीवयति सुखं शतद्वयं शरदाम्| वर्षद्वयप्रयोगाद्वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्||१६९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शिलाह्वादित्यादिना शिवा गुलिका| षोडशपलं शिलाह्वात् त्रिफलादीनां षण्णां षट्सु क्वाथेषु क्रमेण तत्रैकैकत्र क्वाथे त्रिस्त्रिर्भावयेत्| भावनाक्वाथस्य चेहैव विधानमुक्तम्| तेन त्रिफलादिषट्कान्यतमद्रव्यं शिलाजतुसमत्वात् षोडशपलं कार्यम्| तत्र चाष्टगुणं जलं दत्वा क्वथितेनाष्टांशशिष्टेन तेन समं शिलाजतु भाव्यम्| तदनन्तरमेव च गोमूत्रेणैवं वारान् भावयेत्| अनन्तरं च क्षीरे सकृदेकवारं भावयेत्| मूत्रं क्षीरं च क्वाथवच्छिलाजतुसममेव विज्ञेयम्| एवं क्रमेण त्रिफलादिक्वाथैरिति क्रमो व्याख्यातः| एवं द्वाविंशतिवारान् भावयेत्| ततः पुनः सप्तवारन् भावयेत्| केनेत्याह-काकोल्यादिक्वाथेन| खरनादे-कर्कटशृङ्गी श्रावणी चात्राधिके पठिते| काकोलियुग्मं काकोली क्षीरकाकोली च| घनं मुस्तम्, वह्निश्चित्रकः, मेदायुग्मं मेदा महामेदा च| ते हि प्रसिद्धे| जीवकद्वयं, जीवन्ती जीवकं च| निकुम्भो दन्ती| विदारीयुग्मं विदारी क्षीरविदारी च| वीरा स्वनामिका (महाशतावरी)| वरी शतावरी| मधुफला द्राक्षा| अंशुमतीद्वयं सालपर्णी पृश्निपर्णी च| इत्थमनेन प्रकारेण भावितं गिरिजं कर्कशृङ्ग्यादिभिः पञ्चभिः प्रत्येकं द्विपलैर्युञ्ज्याद्योगं नयेत्| अत्र खरनादे 'पुष्करमूलम'पि पठितम्| तालीसपत्रकुडवादींश्च युञ्ज्यादिति सम्बध्यते| क्षीरशुक्लातवक्षीर्योरत्र पलं कर्षद्वयं च| ययोः पलान्युक्तानि खरनादे पञ्च| तैलादिभिश्च द्विपलादिद्विगुणाभिर्युञ्ज्यात्| द्विपलादेर्द्विगुणत्वम्| एवञ्च तैलादीनां द्वन्द्वात् स्त्रीलिङ्गैः सामानिधकरण्यं स्यात्| तेन तैलं द्विपलं ततो द्विगुणं घृतं चत्वारि पलानि| ततो द्विगुणं क्षौद्रमष्टौ पलानि| ततो द्विगुणा शर्करा षोडशपलानि| ततोऽनन्तर-मक्षसमाः कर्षिका गुलिकाः कार्याः| तासां गुलिकानां मध्यात् प्रतिदिनमेकां गुलिकं खादेत्| अत्र च गुलिकायां दोषाद्यपेक्षं क्षीरादीनामन्यतममनुपानमिष्टम्| अत्र च लघ्वन्नं यूषादिभिरर्थात् कफादिषु भोज्यं तस्मिंश्च जीर्णे| अजीर्णे वर्ज्यमित्यर्थः| पिशितनिर्यूहो मांसरसः| एष एव क्रमः सप्ताहमात्रं विधेयः| मात्रशब्देन दोषाद्यपेक्षमाधिक्यमपि प्रदर्शयति| परतश्च सप्ताहादिच्छया क्रमात् सर्वान्नीनो भवेत् न तु त्वरया| एषा च गुलिका प्राग्भक्तमप्युत्तरभक्तमपि न विरुध्यते| निरपाया अस्यामुपयुज्यमानायामपायो नाशङ्क्यते| एषा च परिहारसुखा यन्त्रणानन्वितेत्यर्थः| एषा चोप योजिता सती प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भादिकं च जयति| दोषशब्देन रोगपर्यायेण भगादीनां सम्बन्धः| मुखादिगदांश्च तांस्तानिति स्वस्वाध्यायनिर्दिष्टान्| इयं च गुलिका नाम्ना शिवा पाप्मानमलक्ष्मीं च शमयेत् वृष्यादिस्वरूपा च| वक्त्रस्था विवादे जयञ्च कुरुते| एषा च जितखल्यादिका सती शरदां संवत्सराणां शतद्वयं पुरुषं सुखं जीवयति| अस्याश्च वर्षद्वयप्रयोगात्पुरुषो वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्|| १६९||
Adhikarana शिलाजतुकल्पोपसंहारः (१७०) · Śloka १७०
न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपो ऽजत्वशमजं यं न जयेत् प्रसह्य| तत्कालयोगैर्विधिवत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति| अमरमन्दिरमन्दरसम्भवात् शतपलं गिरिजादुपोजय| यदि जरामयदुःखविवर्जितां सुचिरमिच्छसि जीवितसन्ततिम्| दशगुणमुपयुङ्क्ते यः शतं शैलजातात् लघुहितमितभोजी वर्जयन् वर्जनीयान्| सततसमनुषक्तान् वर्जितान् वैद्यवृन्दै र्विधमति सगदौघान् नेक्षते चायुषोऽन्तम्| समुद्बभूवामृतमन्थनोत्थः स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवान् गिरेः प्राक्| यो मन्दरस्यात्मभुवाहिताय न्यस्तः स शैलेषु शिलाजरूप्||१७०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शिलाजतूपसंह्नियते| भुवि स रोगः साध्यरूपः साध्यस्वरूपः नास्ति यं रोगमश्मजं जतु प्रसह्याक्रम्य न जयेत्| तच्चाश्मजं जतु काले योग्यैश्च योगैर्विधिवच्छास्त्रविधिना प्रयुक्तं स्वस्थस्य च नीरोगस्यापि विपुलामूर्जां दधाति| कमप्यधिकृत्योच्यते| त्वं यदि जरादिवर्जितां सुचिरं बहुकालं जीवितसन्ततिमायुषः समूहमिच्छसि तर्हि पलशतं गिरिजादपयोजय| किम्भूतादाह-अमरमन्दिरमन्दरसम्भवादमराणां देवानां यन्मन्दिरं वासवेश्म यो मन्दरः मुख्यो गिरिः तत्र सम्भवो यस्य तस्मात्| यः पुरुषः शैलजातात् गिरिजाद्दशगुणं सहस्रं लघ्वादिभोजी वर्जनीयांश्च वर्जयन्नुपयुङ्क्ते स पुरुषो व्याधिसमूहान् विधमति नाशयति| आयुषश्चान्तं नेक्षते न पश्यति| किम्भूतान् गदौघानाह-सततसमनुषक्ताण् अजय्यत्वादनुबद्धान् वैद्यवृन्दैर्वर्जितांश्च| पुरा अमृतमथने मन्थनगिरेर्मन्दरस्य श्रमस्वेदोऽमृतेन युक्तः प्रथममुद्बभूव| योऽमृतवान् गिरेः स्वेदः स एवात्मभुव ब्रह्मणा लोकहिताय शिलाजरूपेण शैलेषु हिमवदादिषु न्यस्तः| इति शिलाजतुकल्पः|| १७०||
Adhikarana अथ ताप्यकल्पः (१७१) · Śloka १७१
सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः| तापीकिरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः| ताप्यां सूर्यांशुसन्तप्तो माधवे मासि दृश्यते| मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसन्निभः| किञ्चित्कषाय उभयः शीतः पाके कटुर्लघुः| शिलानिर्यासवच्चात्र कुलत्थादीन् परित्यजेत्||१७१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतस्ताप्यः-सुवर्णशैलप्रभवः काञ्चनो रसास्ताप्यादिषु देशेषु विष्णुना निर्मितः| तापी मध्यदेशप्रसिद्धा तस्यां सूर्यांशुभिः सन्तप्तः स माधवे वैशाखे मासि दृश्यते| स च द्विविधः एकः काञ्चनाभासो मधुरश्च| द्वितीयो रजतसन्निभोऽम्लश्च| उभयोऽपि किञ्चित्कषायरसः कटुको लघुश्च| शिलाजतुवच्च ताप्येऽपि कुलत्थादीन् परित्यजेद्वर्जयेत्|| १७१||
Adhikarana उत्पत्तिः, स्वरूपं गुणाश्च (१७२) · Śloka १७२
न तन्निषेवी जरसाभिभूयते न पन्नगैर्नापि गरैर्न वृश्चिकैः| न पाण्डुमेहज्वरशोफयक्ष्मभि- र्न कण्ठनेत्रश्रवणत्वगामयैः||१७२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यश्च तं निषेवते स जरसा नाभिभूयते नापि पन्नगादिभिः|
Adhikarana विविधानुपानैरुपयोगः (१७३) · Śloka १७३
सोदश्वित्क्को माक्षिकधातुः सघृतो वा- सक्षौद्रो वा क्षौद्रघृताभ्यां सहितो वा| साम्भस्को वा तैलयुतो वा विनिहन्ता त्वग्दोषाणां सर्वविषाणां स गराणाम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अक्षादीनां पर्वतनिर्यासेन शिलाजतुना युतानामेको भागो द्वितीयो माक्षिकधातोः तन्मधुमिश्रं लिह्यात्|| १७३||
Adhikarana पाण्डौ अक्षादिभिः प्रयोगः (१७४) · Śloka १७४
अक्षद्राक्षायोमलमुस्तामलकानां सव्योषाणां पर्वतनिर्यासयुतानाम्| दत्वा तुल्यं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं लिह्यात्पाण्डुव्याध्यभिभूतः शिवमिच्छन्||१७४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अक्षादीनां पर्वतनिर्यासेन शिलाजतुना युतानामेको भागो द्वितीयो माक्षिकधातोः तन्मधुमिश्रं लिह्यात्| सुबोधम्|| १७४||
Adhikarana पाण्ड्वादौ पिण्डी (१७५) · Śloka १७५
अंशः शुण्ठ्या लोहमलांशो बदरांशः पिप्पल्यंशो माक्षिकधातुर्द्धिगुणांशः| क्षौद्रं कामं कृष्णतिलानामपि चांशः श्रेष्ठा पिण्डी पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी||१७५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शुण्ठ्यादिनां पञ्चानामेक एको भागो माक्षिकधातोर्द्वौ भागौ क्षौद्रं काममिच्छया योजयेदित्येः पिण्डी श्रेष्ठा पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी|| १७५||
Adhikarana शोषघ्नः प्रयोगः (१७६) · Śloka १७६
सायश्चूर्णं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं व्योषोपेतं पर्वतनिर्यासममेतम्| क्षीराहारो योऽवलिहानः प्रयतात्मा मृत्युद्वारं शोषमपोहत्यचिरेण||१७६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अयश्चूर्णादियुक्तं माक्षिकधातुमवलिहानः क्षीराहारः सन् मृत्योर्द्वारभूतं राजयक्ष्माणमचिरेणापोहति| अयश्चूर्णादीनि पञ्च समानि||१७६||
Adhikarana चक्षूरोगादिषूपयोगः (१७७) · Śloka १७७
लोहं सर्पिर्माक्षिकधातुर्मधुमात्रा धात्रीचूर्णं केसरमम्बुप्रभावानाम्| योगं कुर्यादेष सिताभागविमिश्र श्चक्षुर्घ्राणश्रोत्ररसज्ञानविबोधम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
लोहादिचूर्णमम्बुप्रभवानां पद्मानां केसरं मधुमात्रा माक्षिकस्य स्तोकं एष योगः-एषां समेन सिताभागेन विमिश्रश्चुरादीनां विबोधं करोति|| १७७||
Adhikarana वार्द्धक्ये प्रयोगः (१७८) · Śloka १७८
कृत्वैकस्थं माक्षिकधातुं त्रिफलां च भ्राष्ट्रे पक्त्वा ये सहनिष्कं विलिहन्ति| पथ्यादास्तान् वार्द्धकदोषा न भजन्ते मातुर्दोषास्तन्यनिवृत्तानिव बालान्||१७८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
माक्षिकधातुं त्रिफलां चेत्येकस्थं कृत्वा मिश्रीकृत्य भ्राष्ट्रे पक्त्वा सघृतं ये पुरुषा अवलिहन्ति पथ्यादाः सन्तस्तान् वार्द्धकदोषा जरादयो न भजन्ते| यथा मातुर्दोषा स्तन्यान्निवृत्तान् बालान् सम्बन्धित्वाभावान्न भजन्ते|| १७८||
Adhikarana जरानाशनो योगः (१७९) · Śloka १७९
समश्नतो माक्षिकधातुचूर्णं सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफला रजश्च| शनैः शनैर्याति जराविनाशं प्रत्यन्तवासादिव लोकयात्रा||१७९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
माक्षिकधातुचूर्णं त्रिफलाचूर्णं चैकीकृत्य सर्पिर्मधुभ्यां समश्नतः पुंसो जरा शनैः शनैर्विनाशं याति| यथा प्रत्यन्तवासाद्गह्वरे निवसनात् लोकयात्रा विनाशं याति| इति ताप्यकल्पः|| १७९||
Adhikarana वृद्धदारककल्पः परिचयो गुणाश्च (१८०) · Śloka १८०
त्रिकोणकाण्डा सुबहुप्रताना फलेषु पीता कुसुमेषु रक्ता| पत्रैः सदुग्धैर्मृदुरोमवद्धि स्तम्बूलतुल्यैर्घनकन्दमूला| पवनविवस्वदंशुवनितादिषु कामचरा विविधमनः शरीरगदवृन्दनिवृत्तिकरी| भुवि परमौषधिर्महिषवल्लरीति प्रथिता क्वचिदपि वृद्धदारक इयन्त्वपि वेल्लरिका||१८०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतो वृद्धादारकः| त्रिकोणकाण्डादिरूपा परमौषधी भुवि महिषवल्लिरीति प्रथिता| क्वचिदपि वृद्धदारक इति, क्वचिद्वेल्लरिकेति च| पवनादिषु कामचरा वातातपव्यवायादिषु इच्छावृत्तिरयन्त्रणा विविधानां मनोगदवृन्दानां शरीरगदवृन्दानाञ्च निवृत्तिकरी|| १८०||
Adhikarana रसायनप्रयोगः (१८१) · Śloka १८१
वसन्ते संगृहीतानां शोषितानामनातपे| वृद्धादारकमूलानां तुलां सञ्चूर्ण्य सर्पिषा| आप्लाव्य घृतपात्रस्थां धान्ये पक्षमुपेक्षिताम्| लिह्यादनुपिबेत्क्षीरं जीर्णे क्षीरघृताशनः| तत्प्रयोगाज्जराजीर्णे वृद्धो दारकतामियात्| भग्नास्थिर्गद्गदः पङ्गुः कृशो ह्रस्वोऽन्यरूपताम्| निरस्ताशेषदोषोत्थनखभेदाद्युपद्रवः| अपस्मारग्रहोन्मादपाप्मालक्ष्मीविवर्जितः| दीप्ताग्निर्बलवान् वाग्मी जीवेद्वर्षशतानि षट्||१८१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वसन्ते संगृहीतादिगुणानां वृद्धदारकमूलानां तुलां पलशतं सञ्चूर्ण्य पश्चात् घृतेनाप्लाव्य घृतपात्रे स्थितां धान्यराशौ पक्षमुपेक्षितां पक्षादूर्ध्वं लिह्यात्| अनन्तरञ्च क्षीरं पिबेत्| जीर्णे च क्षीरघृताशनः स्यात्| तत्प्रयोगाद्दृद्धदारकप्रयोगाद्दृद्धः पुरुषो वर्णादीनामभिनवानां सम्भवाद्दारकतामतितरुणत्वमियात्| भग्नास्थ्यादिश्चान्यरूपतां यथास्थिताद्वैपरीत्यं याति| तेन भग्नास्थिः श्लिष्टस्थिर्भवति| गद्गदो मधुरवाक्| पङ्गुः सुगतिः| कृशः स्थूलः| ह्रस्वो दीर्घ इति| निरस्ता अपास्ता अशेषा वातादिदोषोत्था नखभेदादयः सूत्रस्थाने पठिता उपद्रवव्याधयो येन| अपस्मारादिवर्जितो दीप्ताग्नित्वादियुक्तश्च षड्वर्षशतानि जीवेत्||१८१||
Adhikarana अश्वगन्धाया प्रयोगः (१८२) · Śloka १८२
चूर्णितैरश्वगन्धायाः संयुतं त्रिंशता पलैः| तत्तुल्यं दारकं प्राश्य पयसा सर्पिषाऽथवा| जीर्णे पूर्ववदश्नीयाद्यो जीवेत्स समाः शतम्| वाजिवेगो गजप्राणः सुरूपो भास्करद्युतिः||१८२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अश्वगन्धायास्त्रिंशत्पलस्य चूर्णेन तत्तुल्यमेव त्रिंशत्पलं वृद्धदारकसंयुतं पयसा सर्पिषा वा प्राश्य तस्मिन् जीर्णे पूर्ववदिति क्षीरघृताभ्यां यः पुरुषोऽश्नीयात्स समाशतं वर्षशतं जीवेत् वाजिवेगादियुतश्च भवेत्| भास्करद्युतिः सूर्यतेजः|| १८२||
Adhikarana वरीगोक्षुरकाभ्यां प्रयोगौ (१८३) · Śloka १८३
अश्वगन्धेन संयोज्यौ वरीगोक्षुरकौ पृथक्||१८३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अश्वगन्धाप्रकारेण वृद्धदारकप्रयोगे शतावरी योज्या| तद्वदेव गोक्षुरकोऽपि|| १८३||
Adhikarana स्वर्यः प्रयोगः (१८४) · Śloka १८४
यो लिह्यात् सर्पिषा चूर्णं वृद्धदारकमूलजम्| सप्ताहं यूषभक्ताशी स्यात्स किन्नरतुल्यवाक्||१८४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यो लिह्यादित्यादि| यः पुरुषो वृद्धदारकमूलजं चूर्णं सर्पिषा सह सप्ताहं लिह्याज्जीर्णे यूषभक्ताशी च स्यात् स किन्नरसमानवाक् स्यात्|| १८४||
Adhikarana शतायुःकराः प्रयोगाः (१८५) · Śloka १८५
स्वरसेन शतावर्याः सप्ताहं भवितञ्च तत्| लिहानः पूर्ववन्मासं शतं जीवेन्महामतिः| लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां धात्रीस्वरसभावितम्| क्षीरेण वा पिवन्मासं शतं जीवेदरुक्सुधीः| वृद्धदारकमूलानां रसं क्षीरेण यः पिबेत्| तत्कल्कसिद्धं सर्पिर्वा स जीवेन्नीरुजः शतम्||१८५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तच्च वृद्धदारकमूलचूर्णं शतावरीस्वरसेन सप्ताहं भावितं पूर्ववदिति सर्पिषा मासं लिहानो महामतिः सन् वर्षशतं जीवेत्| धात्रीस्वरसभावितस्य वृद्धदारकमूलचूर्णस्य मासं मधुसर्पिर्भ्यां लेहनं क्षीरेण पानं वा| व्याख्यासमम्| तत्कल्कसिद्धमिति वृद्धदारकमूलकल्कसिद्धम्|| १८५||
Adhikarana कुष्ठादिघ्नः प्रयोगः (१८६) · Śloka १८६
पीतं वेल्लरिकामूलं गोमूत्रेण सहोषितम्| कुष्ठगुल्मोदरगरश्लीपदार्शोऽपचीर्जयेत्||१८६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सहोषितं भावितम्|| १८६||
Adhikarana श्लीपदादिघ्नो योगः (१८७) · Śloka १८७
पिप्पली त्रिफला दार्वी महौषधपुनर्नवाः| पृथग्दशपलाः सर्वैस्तुल्यांशो वृद्धदारकः| धान्याम्लपीतस्तच्चुर्णो जीर्णे स्वच्छन्दभोजनः| श्लीपदाममरुद्वर्ध्मगुल्मोदरगरान् हरेत्||१८७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पिप्पल्यादीनि सप्त पृथग्दशपलानि सर्वैः समो वृद्धदारकः| सुबोधम्| आममरुदामवातः|| १८७||
Adhikarana प्रयोगान्तरम् (१८८) · Śloka १८८
शौण्डी विश्ववराद्वीपिवेल्लमुस्ताः समांशकाः| तुल्यवेल्लरिकामूलाः साज्यक्षौद्रास्तथा गुणाः||१८८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शौण्ड्यादीन्यष्टौ समभागानि सर्वैः समं वेल्लरिकामूलम्| अस्याज्यक्षौद्रभ्यां प्रयोगः| तथा गुणाः इति श्लीपदादीन् जयेयुः| शौण्डी पिप्पली| वरा फलत्रयम्|| १८८||
Adhikarana पञ्चशतवर्षायुःकरो योगः (१८९) · Śloka १८९
तत्फलात् स्वरसं कर्षं लिहंस्तुल्याज्यमाक्षिकम्| गव्यं पिबेदनु पयो माहिषं वा यथेष्टभुक्| पञ्चाहेन जयेत्कासान् सप्ताहेन त्वगामयान्| महाकुष्ठानि मासेन भवेन्मासद्वयेन तु| पञ्चवर्षशतायुष्को धीमेधाबलरूपवान्||१८९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वृद्धदारकफलस्वरसस्य कर्षस्तावदेवाज्यं तावदेव क्षौद्रमिति लिहन् गव्यं पयोऽनु पिबेन्माहिषं वा पयः| व्याख्यासमम्||१८९||
Adhikarana सहस्रायुःकरो योगः (१९०) · Śloka १९०
वेल्लरीफलमूलानां पिप्पल्याश्च समं रजः| वेल्लरीफलमूलोत्थस्वरसेनैव भावयेत्| अमृताया रसेनाऽनु ततः शुष्कं घृताप्लुतम्| निखनेद् घृतकुम्भस्थं करीषे बहुसञ्चये| मासादुद्धृत्य तं लेहं यो वर्षमुपयोजयेत्| सहस्रायुः स जरसा सहसा नाभिभूयते||१९०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एको भागो वेल्लर्याः फलमूलानां चूर्णस्य| द्वितीयः पिप्पलीरजसः| एतद्वेल्लरीफलमूलस्वरसेनैव भावयेत्| अनन्तरं गुडूचीरसेन भावयेत्| ततः शोषयित्वा घृतेनाऽऽप्लाव्य घृतकुम्भस्थं बहुसञ्चये करीषे गोमये निखनेत्| ततो व्याख्यासमम्| इति वृद्धदारककल्पः|| १९०||
Adhikarana कुष्ठस्य रसायनप्रयोगः (१९१) · Śloka १९१
कुष्ठचूर्णतुलां क्षौद्रघृतस्य द्वितुलान्विताम्| धान्यराशौ दिनशतं निहितामुपयोजयेत्| सुगन्धिकायो दृक्श्रोत्रस्वरवर्णेष्वतीन्द्रियः| गतव्याधिजरो जीवेत् सप्तवर्षशतानि ना||१९१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कुष्ठस्य प्रयोग उच्यते| कुष्ठचूर्णपलशतं घृतपलशतं चैकीकृत्य धान्यराशौ दिनशतस्थितं ततः पुरुष उपयोजयन् सुगन्धिकायो भवति| दृगादिषु चातीन्द्रियोऽतिशयेनाश्चर्यभूतत्वात्| गतव्याधिजरश्च सप्तवर्षशतानि जीवेत्| इति कुष्ठस्य प्रयोगः||१९१||
Adhikarana कुटीप्रावेशिकस्योपसंहारः (१९२) · Śloka १९२
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः||१९२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एते च सर्वे प्रयोगाः कुटीप्रवेशमधिकृत्योक्ताः अतः स एवो पसंह्नियते-क्षणिनामन्यप्रयोजनरहितानां परिच्छदवताञ्च कुटीप्रवेशो हितः| परिच्छदोऽनेकविधमुपकरणम्| अतो यथोक्तादन्यथा वैपरीत्येन ये क्षणिनः परिच्छदवन्तश्च न भवन्ति तेषां सौर्यमारुतिको विधिर्हितः| (कुटीप्रवेशः क्षमिणां परिच्छदवतां हितः इति चरकपाठः| कुटीप्रावेशिकवातातपिकयोर्विषयप्रर्दनायाह-कुटीप्रवेश इत्यादि| क्षमिणां कृतक्षमाणां न पुत्रदारकुटुम्बधनपर्येषणापर्याकुलानामित्यर्थः| परिच्छदवतां सर्वोपकरणवतामिति यावत्| इति जेज्जटः)|| १९२||
Adhikarana वातातपिकाः योगाः (१९३) · Śloka १९३
वाततपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः| सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः||१९३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातातपसहा इत्यादि सुबोधम्|| १९३||
Adhikarana विविधाः योगाः (१९४) · Śloka १९४
शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः| त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापेद्वयः||१९४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शीतोदकादिकमेकैकं वा द्वे द्वे वा त्रीणि त्रीणि वा समस्तमेव वा प्राक्पीतं वयः स्थापयेत् जीर्णत्वाद्रक्षेत्|| १९४||
Adhikarana विविधा योगाः (१९५) · Śloka १९५
हरीतकीमागधिकाक्षधात्री श्चूर्णीकृता लोहरजोविमिश्राः| सर्पिर्मधुभ्यामदतः शरीरं कालाग्रदूती न जरा दुनोति||१९५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
हरीतक्यादिकं मधुसर्पिर्भ्यां सहादतो भक्षयतः पुंसः शरीरं कालस्याग्रदूती जरा न दुनोति नोपतापयति|| १९५||
Adhikarana विविधा योगाः (१९६) · Śloka १९६
हरीतकीमागधिकाविडङ्ग शशाङ्कलेखामलकच्छावीनाम्| सितोपलातैलघृतान्वितानां रोगा न लेढारमभिद्रवन्ति||१९६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
हरीतक्यादीनां सितोपलाद्यन्वितानां लेढारं लिहानं पुरुषं रोगा नाभिद्रवन्ति नाभिधावन्ति| आमलकच्छविरामलकफलं त्याजितास्थि|| १९६||
Adhikarana विविधा योगाः (१९७) · Śloka १९७
त्रिफलामसनोदकेन पिष्टां रजनीं पर्युषितामयः कपाले| मधुना मधुरां लिहन् हिनस्ति स्थविमानं जरसं गदांश्च सर्वान्||१९७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
असनोदकेन बीजकजलेन पिष्टां त्रिफलां रजनीं रात्रिमयःकपाले शस्त्रपात्रे मधुना माक्षिकेण मधुरामापादितमाधुर्यां लिहन् पुरुषः स्थविमादिकं हिनस्ति नाशयति|| १९७||
Adhikarana विविधा योगाः (१९८) · Śloka १९८
खदिरासनयूषभाविताया- स्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः| नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
खदिरादिक्वाथभावितायास्त्रिफलायाः प्रयोगः सुबोधः||१९८||
Adhikarana विविधा योगाः (१९९) · Śloka १९९
असनस्वरसेन भाविताना मभयानां सविडङ्गतण्डुलानाम्| मधुलोहरजोघृताप्लुतानां न हि लेढारमभिद्रवन्ति रोगाः||१९९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अभयानामादौ विडङ्गतण्डुलैर्योजनमनन्तरमसनोदकेन भावनं ततो मध्वादिभिर्योजनम्| सुबोधम्|| १९९||
Adhikarana विविधा योगाः (२००) · Śloka २००
बीजकस्य रसमङ्गुलिहार्यं शर्करामधुघृतं त्रिफलां च| शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्ता स्वागतापि विनिवर्त्तत एव||२००||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अङ्गुलिहार्यो योऽङ्गुल्या आहर्तुं शक्यते तम्| एवंविधं प्रयोगं शीलयत्स्वतिशयेनागतापि जरत्ता विनिवर्त्तते| वृत्तस्य नाम मनसि स्फुरत्येव|| २००||
Adhikarana विविधा योगाः (२०१) · Śloka २०१
दर्वीप्रलेपस्त्रिफलाकषायः सितोपलातैलमधुप्रगाढः| सप्पिलीनागरलोहरेणु स्तनोः सपत्निं जरसं निहन्ति||२०१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्रिफलायाः कषायो घनत्वेन दर्वीप्रलेपः सितोपलादिभिः प्रगाढः पिप्पल्यादिभिर्युक्तस्तनोः शरीरस्य सपत्नीं जरसं निहन्ति|
Adhikarana विविधा योगाः (२०२) · Śloka २०२
फलत्रयत्र्यूषणचूर्णयुक्तां द्राक्षां ससर्पिर्मधुशर्करां च| क्षीरानुपानं पुरुषा लिहन्तो जीवन्ति निर्द्धूतजराविकाराः||२०२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
फलत्रयादिचूर्णयुक्तां सर्पिरादियुताञ्च द्राक्षां क्षीरानुपानं लिहन्तः पुरुषा निर्द्धूतजराविकारा जीवन्ति|| २०२||
Adhikarana विविधा योगाः (२०३) · Śloka २०३
हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रप्ताय समश्नतस्तत् पिबतो घृतं च| भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सकृत्कृतं साधु यथा कृतज्ञे||२०३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्पिषि घृते हरीतकीं सम्प्रताप्य तामेव समश्नतस्तदेव च घृतमनुपिबतः शरीरे बलं चिरस्थायि भवति तथा यथा कृतज्ञे पुरुषे सकृदेकवारमेव कृतं यत्किञ्चित् साधु चिरस्थायि भवति|| २०३||
Adhikarana विविधा योगाः (२०४) · Śloka २०४
आराच्चितानां कलशं पुराणं धत्रीफलानां मधुनश्च पूर्णम्| संवत्सरार्द्धं निहितं यवेषु निषेवमाणो जरसं निहन्ति||२०४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मृण्मयं पुराणं कलाशमाराच्चितानां बहुकालसञ्चितानां धात्रीफलानां माक्षिकस्य च पूर्णं यवराशौ संवत्सरार्द्धं षण्मासं निहितं निषेवमाणः पुरुषो जरसं निहन्ति| पूरणयोगेन षाष्ठी| अत्र च यथाप्रयोगं गुणातिशयः|| २०४||
Adhikarana विविधा योगाः (२०५) · Śloka २०५
धात्रीकृमिघ्नासनसारचूर्ण सतैलसर्पिर्मधुलोहरेणु| निषेवमाणस्य भवेन्नरस्य तारुण्यलावण्यमपि प्रणष्टम्||२०५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
धात्र्यादिकं निषेवमाणस्य तारुण्यं लावण्यञ्च प्रणष्टमपि भवति|| २०५||
Adhikarana विविधा योगाः (२०६) · Śloka २०६
नवामलकशुक्तयो मधु घृतं रजश्चायसं चतुष्टयमयोघटस्थमिति चूर्णितं वत्सरम्| क्रमेण लिहतः पयोऽनुपिबतश्च पथ्याशिन श्चिरं भवति जीवितं क्षयमुपैति पृथ्वी जरा||२०६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
नवानामामलकानां शुक्तयो दलानि मधुघृतमयोरजश्चेत्येतच्चतुष्टय्मर्थात् समं चूर्णकरणयोग्यं कालमयोघटे स्थितं ततस्तच्चूर्णितं क्रमेण स्तोकाभिवृद्ध्या वत्सरं लिहतोऽनु पयः पिबतः पुंसः पथ्याशिनः सतो जीवितं चिरं भवति जरा च पृथ्वी विस्तीर्णापि क्षयमेति|| २०६||
Adhikarana श्वदंष्ट्रादिचूर्णम् (२०७) · Śloka २०७
चूर्ण श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् ससर्पिर्मधुभागयुक्तम्| वृषस्थिरःशान्तविकारदुःखः समाः शतं जीवति कृषणकेशः||२०७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
श्वदंष्ट्रादिचूर्णं व्याख्यासमम्|| २०७||
Adhikarana विडङ्गप्रयोगाः (२०८) · Śloka २०८
विडङ्गसारं मधुकं च पिष्टं भलातकक्वाथमधुप्रगाढम्| अर्शासि जन्तूंश्च जयत्युदीर्णान् वह्निं च सन्धुक्षयति क्षणेन| विडङ्गभल्लातकचित्रकाणां गुडोत्तराणामभयान्वितानाम्| तैलेन चूर्णानि निषेवमाणान् शरीरिणो नोपतपन्ति रोगाः| विडङ्गभल्लातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि| जरानदीं रोगतरङ्गिणीं ते लावण्ययुक्ताः पुरुषास्तरन्ति| विडङ्गकल्कं स्वरसेन धात्र्याः क्षौद्रेण युक्तं च पिबेन्नरो यः| द्राक्षारसक्षौद्रपरिप्लुतं वा विजित्य रोगान् स भवेच्छतायुः||२०८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विडङ्गसारादिकं विडङ्गभल्लातकादिकं च| गुडोत्तरं गुडाधिकम्| तैलेनोपयुज्यते| ये पुरुषा विडङ्गादिकमश्नन्ति ते जरानदीं लावण्ययुक्तास्तरन्ति| किम्भूतामाह-रोगतरङ्गिणीं रोगा एव ह्यवगाढत्वात्तरङ्गाः| जरोपशमे पुरुषस्य यतो लावण्यादिकं स्यात्| विडङ्गकल्कस्य धात्रीरसक्षौद्राभ्यां वा द्राक्षारसक्षौद्राभ्यां वा प्रयोगः|| २०८||
Adhikarana पिप्पलीतण्डुलप्रयोगः (२०९) · Śloka २०९
चूर्णं समं मागधिकाकणानां विडङ्गचुर्णेन सचित्रकेण| निषेवमाणो मधुरैलमिश्रं वयःपरीणामजले न मज्जेत्||२०९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मागधिकाकणानां पिप्पलीतण्डुलानां चूर्णं सचित्रकेण विडाङ्गचूर्णेन समं चित्रकविडङ्गचूर्णसमं पिप्पलीचूर्णमित्यर्थः| वयःपरिणाम एव विनाशहेतुत्वाज्जलम्|| २०९||
Adhikarana पौनर्नवकल्पः मूर्वादयश्च (२१०) · Śloka २१०
पुनर्नवस्यार्द्धपलं पलं वा पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम्| मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः सपुनर्नवः स्यात्| मूर्वाबृहत्यंशुमतीबलाना मुशीरपाठासनशारिवाणाम्| कालानुसार्यागरुचन्दनानां वदन्ति पौनर्नवमेव कल्पम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पुनर्नवस्यार्द्धपलमित्यादि सुबोधम्| मूर्वाबृहत्यादिकञ्च||२१०||
Adhikarana शतावरीघृतम् (२११) · Śloka २११
शतावरीकल्ककषायसिद्धं ये सर्पिरश्नन्ति सिताद्वितीयम्| तान् जीतिताध्वानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचोराः||२११||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ये शतावरीकल्कषायसिद्धं सर्पिः सितया सहाश्नन्ति तान् जीविताध्वानमायुरेव पन्थानमभिप्रपन्नान् प्राप्य विकारचोरा न विप्रलुम्पन्ति न लुण्ठयन्ति|| २११||
Adhikarana अश्वगन्धाप्रयोगः (२१२) · Śloka २१२
पीत्वाश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा| कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सुबृष्टिः||२१२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पय आदीनामन्यतमेनार्द्धमासमश्वगन्धा पीता कृशस्य बालस्य वपुषस्तथा पुष्टिं विधत्ते यथा सस्यस्य सुवृष्टिः|| २१२||
Adhikarana कृष्णतिलप्रयोगः (२१३) · Śloka २१३
दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतः शीतजलानुपानम्| पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः||२१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana शिलाजतुक्षौद्रादिप्रयोगः (२१४) · Śloka २१४
शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पि र्लोहाभयापारदताप्यभक्षः| आपूर्यते दुर्बलदेहधातु स्त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः||२१४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दिने दिने इत्यादि प्रयोगद्वयं व्याख्यासमम्| प्रकुञ्चः पलम्| पारदं शिलाजतुताप्याभ्यां मर्दितुं योग्यं भवति| यथा शशाङ्कश्चन्द्रस्त्रिपञ्चरात्रेण पक्षेणापूर्यते तद्वदसावपि|| २१४||
Adhikarana शिलाजतुनः प्रयोगान्तरम् (२१५) · Śloka २१५
मधु मधुरसा लाजा भार्ङ्गी मधूकशतावरी| कमलकुसुमत्वक्क्षीरीभिः समं जतु पार्वतम्| प्रचुरहविषा लेहं लीढ्वा समृद्धसितोपलम्| शिथिलजरसो मन्दातङ्का भवन्ति चिरायुषः||२१५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मध्वादीनामेको भागो द्वितीयः शिलाजतुन इत्येतल्लेहं प्रचुरघृतं स्मृद्धशर्करञ्च लीढ्वा पुरुषाश्शिथिलजरसः स्वल्पजराः स्वल्पव्याधयश्चिरजीविताश्च भवन्ति|| २१५||
Adhikarana नारसिंहघृतम् (२१६) · Śloka २१६
गायत्रीशिखिशिंशपासनशिवा वेल्लाक्षकारुष्करान् पिष्ट्वाष्टौ दशषड्गुणेम्भसि धृतान् खण्डैः सहायोमयैः| पात्रे लोहकृते त्र्यहं रविकरैरालोडयन् पाचये दग्नौ चानुमृदौ सलोहशकलं पादस्थितं तत्पचेत्| पूतस्यांशः क्षीरतोंऽशस्तथांशौ भार्ङ्गान्निर्यासात् पिवर्यास्त्रयोंऽशाः| अंशाश्चत्वारस्तत्र हैयङगवीना देकीकृत्यैतत्साधयेत् कृष्णलौहे| विमलया सितया मधुनाथवा युक्तमयुक्तमिदं यदि वा घृतम्| स्वरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलशः परिशीलयन्| श्रीमान् निर्धूतपाप्मा वनमहिषबलो वाजिवेगः स्थिराङ्गो केशैर्भृङ्गाङ्गनीलैर्मधुसुरभिमुखो नैकयोषिन्निषेवी| वाङ्मेधाधीसमृद्धः सुपटु हृतवहो मासमात्रोपयोगा द्धत्तेऽसौ नारसिंह वपुरनलशिखातप्तचामीकराभम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गायत्र्यादिना नारसिंहघृतम्| गायत्री खदिरः, शिखी चित्रकः, असनं बीजकं, शिवा हरीतकी, अक्षकं बिभीतकम्-एतान्यष्टावौषधानि समानि पिष्ट्वा एतेभ्यो मानेन षोडशगुणेऽम्भस्यौषधसमैश्च शस्त्रैर्द्धृतानि त्र्यहमादित्यतापेनालोडयन् चालयन् पाचयेत्| चतुर्थेऽह्नि तथाविधमेव चतुर्भागशेषं तन्मृदुनाऽग्निना पचेत्| ततः परिपूतं क्वाथं गृहीत्वाऽनेन समो भागो क्षीरस्य देयः| क्षीरयुक्तेन तेनैव समो भृङ्गस्वरसात् भागः| क्वाथस्त्रिगुणः पिवर्याः शतावर्याः स्वरसः क्वाथाच्चतुर्गुणं हैयङ्गवीनं हयो दोहस्य विकारो नवनीतम्| कृष्णलौह इति शस्त्रपात्रे सिद्धमतिशुद्ध्या शर्करया वा माक्षिकेण वा युतं प्रयोगस्य बलस्य वार्थे| अत्र च भोजनादिकं स्वरुच्या| पलश इति यथासामर्थ्यं मात्रा| भृङ्गाङ्गं भ्रमरशरीरम्| मधु मार्द्वीकं तस्य पानात् सुरभिमुखः| असौ प्रयोक्ता पुरुषस्तु नारसिंहं वपुर्द्धत्ते| किम्भूतमाह अनलशिखाभिरग्निज्वालाभिस्तप्तं यच्चामीकरं सुवर्णं तदाभम्|| २१६||
Adhikarana नारसिंहघृतप्रशंसा (२१७) · Śloka २१७
हविरिदमतिप्रभावं स्वमिव वपुर्निर्मितं नृसिंहेन| नश्यन्ति यतो भीता व्याध्याधिजरासुरा दूरात्| भृङ्गप्रवालानमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा| विशुद्धकोष्ठोऽसनसारसिद्धदुग्धानुपस्तत्कृतभोजनार्थः| मासोपयोगात् ससुखी जीवत्यब्दशतत्रयम्| गृह्णाति सकृदप्युक्तमविलुप्तस्मृतीन्द्रियः||२१७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इदमतिप्रभावं हविर्घृतं स्वमिव शरीरं भगवता नरसिंहेन निर्मितम्| यतो घृताद्व्याध्याद्यसुरा दूरान्नश्यन्ति पलायन्ते| यथा हि नरसिंहवपुषोऽसुरा दूरान्नश्यन्ति तथैवास्मात् घृताद्व्याध्यादय इत्यर्थः| आधयो मनोरोगाः|| २१७||
Adhikarana अतिदेशेन तैलविधानम् (२१८) · Śloka २१८
अनेनैव च कल्पेन यस्तैलमुपयोजयेत्| तानेवाऽऽप्नोति स गुणान् कृष्णकेशश्च जायते||२१८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
योऽनेनैव कल्पेन हैयङ्गवीनविधानेन सिद्धं तैलमुपयोजयेत्| स तामेवानन्तरोक्तान् गुणानाप्नोति कृष्णकेशश्च जायते भवति||२१८||
Adhikarana काश्मरीफलप्रयोगः (२१९) · Śloka २१९
काश्मर्याणां तुलां मासं स्थितां मधुघृतोक्षिताम्| उपयुज्य पयोऽन्नाशी चिरं जीवति कान्तिमान्||२१९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
काश्मर्याः फलानां तुलापलशतं या मधुघृताभ्यां सिक्त सती मासं स्थिता तां पयोऽन्नाशी सन्नुपयुज्य चिरं जीवति कान्तिमांश्च भवति|| २१९||
Adhikarana उक्तरसायनोपसंहारः (२२०) · Śloka २२०
उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि| महानुशंसान्यपि चापराणि प्राप्त्यादिकष्टानि न कीर्तितानि| अमानुषाणामतिविस्मयानां सत्कर्मणां यद्यपि तनि हेतुः| समूलकाषं तु कषन्ति देहं भ्रंशाद्विधेस्तेन विवर्जितानि||२२०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उक्तानीत्यादिना रसायनान्युपसंह्रियन्ते-तान्येतनि रसायनान्युक्तानि यान्यस्मिन् कलियुगे कर्त्तुं शक्यन्ते फलान्वितनि च भवन्ति| अपराणि तु येषां महान्ति फलानि शंसितानि प्राप्त्युपयोगाधिकारादिना यतोऽतिकष्टान्यतो न कीर्तितनि| यान्यप्यमानुषाणां मनुष्यासम्भविनामत्याश्चर्याणामुत्कृष्टानां योगादीनां कर्मणां यद्यपि हेतुस्तथापि विधेः शास्त्रोक्तस्य भ्रंशाद्देहं समूलकाषं कषन्ति हिंसस्ति तेन हेतुना तान्यत्र विवर्जितानि||२२०||
Adhikarana रसायनान्यवश्यं निषेवणीयानि (२२१) · Śloka २२१
युगस्वभावाद्यदि चौषधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्पयतेऽल्पा| आयुर्बलादिषवपि सा तथेति यत्नान्निषेव्याणि रसायनानि| न चौषधीनामपि सर्वथैव प्रभावहानिः परिकल्पनीय़ा| फलं प्रयात्यूर्ध्वमधस्त्रिवृत्तु प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत्||२२१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
युगस्वभावादित्यादिना रसायनफलानामलाभाशङ्का निवार्यते| यदि च जनेन युगस्वभावादौषधीनामल्पा शक्तिः क्रियासु परिकल्प्यते तर्ह्यायुर्बलादिषवपि सा तथेत्यल्पैव| तस्माद्रसायनानि द्रव्याणि यत्नान्निषेव्याणी| यदि हि कृतयुगसमेवाद्यापि आयुः स्यादौषधीनाञ्च युगस्वभावादल्पवीर्यत्वं ततो युज्येत रसायनानामनिषेवणम्| यावता यथौषधयोल्पवीर्यास्तथाऽऽयुरादीन्यपि सुतरमिति| न च सुधिया औषधीनां प्रभावहानिः सर्वथेत्यवश्यं परिकल्पनीया| यन्मदनफलं वामयति त्रिवृत्तु विरेचयतीत्येवमादीन्यपि कस्य प्रत्यक्षसिद्धं न भवति|| २२१||
Adhikarana रसायनानां सम्यग्विधानं कार्यम् (२२२) · Śloka २२२
अदेशकालोपहितान्यसात्म्या न्यत्युष्णतीक्ष्णानि यथौषधानि| नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम्| जित्वा तस्मादिन्द्रियादीन् सुदुष्टान् कालोपेतः श्रद्दधानो यथावत्| आयुःप्रज्ञातेजसां यद्विवृध्यै वीर्योपेतं शीलयेदौषधं तत्||२२२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अदेशकालेत्यादिना श्लोकद्वयेन रसायनानां सम्यग्विधाने यत्नः प्रदर्श्यते| औषधान्यदेशकालोपयुक्तादीनि प्रयुक्तानि सहसा वृद्धिं नयन्ति प्रापयन्ति| यथैव सहसा देहं नाशं नयन्ति तथैव सम्यक्प्रयुक्तानि सहसा वृद्धिं नयन्ति प्रापयन्ति| यत एवं तस्मादसम्यगौषधविधाने विशेषहेतून् सुदुष्टानिन्द्रियादीन् शत्रून् जित्वा वशे कृत्वा काले श्रद्दधानः श्रद्धावान् यदौशधमायुरादीनां विवृद्धयै वीर्ययुक्तं भवति तदेव यथावच्चीलयेत्||२२२||
Adhikarana रसायनयोगे नियमपरत्वम् (२२३) · Śloka २२३
उत्साहवीरैरपि सर्वकालं नरैरगम्यानि तपोदरिद्रैः| महार्णवानामिव दुस्तराणां पाराण्यपाराणि रसायनानाम्| रसायनानामुपयोगसम्पदा कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः| स्थिरं शरीरं क्रियते शरीरिणां कुलं यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितम्| दान्तेन्द्रियेण शास्त्रार्थं यथावदनुतिष्ठता| कियद्वा दीर्घदर्शित्वं नेन्द्रत्वमपि दुर्ल्लभम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उत्साहवीरैरित्यादिना रसायनप्रयोगे नियमपरत्वमुच्यते| यथा तपसा दरिद्रैः पुरुषैरुत्साहवीरैरपि दुस्तराणां महार्णवानामपाराणि पाराणि सर्वमालमगम्यानि भवन्ति तथैवापाराण्यनन्तानि रसायनानाम्| 'उत्साहधीरैरि' ति च पाठः| रसायनानां पथ्यामलकादीनां य उपयोगस्तस्य सम्पदा परिपूर्णतया कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः कर्त्तृभिः शरीरिणां शरीरं स्थिरं क्रियते तथा यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितं कुलम्| अथवा शास्त्रेक्तविधानेन रसायनफलाप्राप्तिः कियन्मात्रा| दान्तेन्द्रियत्वादियुक्तेन पुरुषेण इन्द्रत्वमपि न दुर्ल्लभम्|| २२३||
Adhikarana रसायनप्रयोगे व्याधिप्रतिकारः (२२४) · Śloka २२४
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२२४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यदि च रसायनस्य विधिभ्रं शाज्ज्वरादयो व्याधयो जायरेन् ततस्तेषामुत्पन्नानां व्याधीनां प्रकृतं रसायनं मुक्त्वा स्वम् स्वमौषधं कार्यम्|| २२४||
Adhikarana अग्निमूलमेव लाभः (२२५) · Śloka २२५
अध्याक्रान्ता येऽम्लपटुक्षारकटूष्णै र्द्रव्यैस्तीक्ष्णैः सन्निहिता तेषु जरत्ता| सन्धुक्ष्योऽग्निस्तैरुपजाते च विवर्ज्या योगास्तेऽग्नौ धातुसमृद्धेः स हि मूलम्| आयुर्योगाः साध्वपि युक्त मृदुवह्नौ नैरर्थक्यं यान्ति कृतघ्नेऽप्युपकाराः| दीप्ते वह्नौ ते तु गणौघैरपि तुच्छा विस्तीर्यन्ते पात्रनिसृष्टा इव भोगाः||२२५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अध्याक्रान्तेत्यादिना जराविनाशप्रसङ्गेऽम्लादीनां सदैवोपयोगप्रतिषेधः क्रियते| अम्लादिगुणैर्द्रव्यैर्येऽध्याक्रान्तास्तेषु जरत्ता जरासन्निहिता जरतो भावो जरत्ता| तैरम्लादिभिः क्रमेणाग्निः सन्धुक्ष्योऽर्थान्मन्दीभूतः सन्| उपजाते चाग्नावम्लादयो योगा वर्ज्याः| अतश्चाग्निः सन्धुक्ष्यो यतो धातूनां समृद्धेः सम्यग्वृद्धेर्मूलं सः| मृद्वग्नौ तु पुरुषे नानाविधा योगाः साधु कृत्वापि युक्तास्तथा निरर्थकतां यान्ति यथा कृतघ्ने पुरुषे प्रयुक्ता उपकारः| ते तु प्रयोगास्तुच्छाः| स्वल्पा अपि दीप्ते वह्नौ तथा विस्तीर्यन्ते यथा सत्पात्रे निसृष्टा दत्ता भोगः|| २२५||
Adhikarana आचाररसायनम् (२२६) · Śloka २२६
सत्यवादिनमक्रोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्| शान्तं सद्दृत्तनिरतं विद्यान्नित्यरसायनम्| गुणैरेभिः समुदितः सेवते यो रसायनम्| त निर्वृतात्मा दीर्घायुः परत्रेह च मोदते| शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञाः पार्श्ववर्त्तिनः| बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्||२२६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सत्यवादिनमित्यादि सुबोधम्| (अध्यात्मप्रवणानि योगप्रवणानीन्द्रियाणि यस्य तम्| एभिः सत्यवचनादिभिः समुदितः संयुक्तः परत्रान्यजन्मनि| अर्थेषु शब्दादिषु इति जेज्जतः)||२२६||
Adhikarana गोष्ठे रसायनसिद्धिः (२२७-४९) · Śloka ४९
गवामृजुत्वेन कृतानुकारै रनयवागाशयदेहचेष्टैः| स्थिरेन्द्रियायुर्ज्वलनैः सुशीलैः सुवृद्धगोपैः समधिष्थितेषु| प्राज्याज्यदुग्धौषधिपादपेषु ह्युम्भारवैर्वल्गितवत्सकेषु| कठप्रवेशेन विनापि सिद्धिं ब्रजन्ति गोष्ठेषु रसायनानि||२२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे रसायन विधिनीमैकोनपञ्चाशोऽध्यायः||४९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे रसायन विधिनीमैकोनपञ्चाशोऽध्यायः||४९|| गवामित्यादि| सुष्ठ्वतिशयेन वृद्धैर्गोपैः समधिष्ठितेषु गोष्ठेषु रसायनानि सिद्धिं व्रजन्ति| किम्भूतैर्गोपैरित्याह-ऋजुत्वेन वामस्वभावत्वेन गवां कृतानुकारैस्तथा अनन्यवागादिभिः येषामाशयेन चित्तेन समा वाग्देहचेष्ट चेत्यर्थः| तथा स्थिरेन्द्रयित्वादियुक्तैः सुशीलैः साधुभिर्वृद्धगोपैः| किम्भूतेषु गोष्ठेष्वित्याह- प्राज्याज्यादिषु, प्राज्यं प्रभूतमाज्यादि येषु तथा हुम्भारवैर्गोमुखाह्वानैर्वल्गितावत्सका येष्विति| अस्मिन्नध्याये श्लोकशतानि सप्त पञ्चाशदधिकानि|| २२७|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचिताया मष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखाया मुत्तरतन्त्रे एकोनपञ्चाशोऽध्यायः