Adhikarana అథ రసాయనవిధిర్నామైకోనపంచాశోఽధ్యాయః , అధ్యాయప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథతో రసాయనవిధిం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथतो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతి నిజాగంతూనాం రోగాణాం నిరాకాంక్షం చికిత్సితముక్త్వా స్వరూపాతిశయప్రాప్త్యర్థం రసాయనానామవసరో తతస్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||
Adhikarana రసాయనప్రయోజనం (౨) · Śloka ౨
దీర్ఘమాయుః స్మృతిం మేధామారోగ్యం తరుణం వయః| ప్రభా వర్ణస్వరౌదార్యం దేహేంద్రియబలోదయం| వాక్సిద్ధిం వృషతాం కాంతిమవాప్నోతి రసాయనాత్| లాభోపాయో హి శస్తానాం రసాదీనాం రసాయనం||2||
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्| वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దీర్ఘమాయురిత్యాదినా రసాయనానాం ప్రయోజనముచ్యతే| యస్మాచ్ఛస్తానాం ప్రశస్తానాం రసాదీనామాత్మనో యో లాభోపాయస్తద్రసాయనమితి నిర్వచనం||2||
Adhikarana రసాయనాధికారిణః (౩) · Śloka ౩
పూర్వే వయసి మధ్యే వా తత్ప్రయోజ్యం జితాత్మనః| స్నిగ్ధస్య స్రుతరక్తస్య విశుద్ధస్య చ సర్వథా||3||
पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः| स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతచ్చ రసాయనం భిషజా జితాత్మనః జితేంద్రియస్య పుంసః వయసి మధ్యే వా స్నిగ్ధస్య స్రుతరక్తస్య సర్వేణ చ ప్రకారేణ విశుద్ధస్య నిహతదోషస్య ప్రయోజ్యం|| 3||
Adhikarana అవిశుద్ధస్య రసాయనం వ్యర్థం (౪) · Śloka ౪
అవిశుద్ధే శరీరే హి యుక్తో రాసాయనో విధిః| న భాతి మలసంసృష్టే వస్త్రే రాగ ఇవార్పితః| యుక్తం సంస్కారహీనస్య సమ్యగప్యప్రమాదినః| యథైవ పౌరుషం తద్వన్న సిధ్యతి రసాయనం||4||
अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः| न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः| युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः| यथैव पौरुषं तद्वन्न सिध्यति रसायनम्||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అవిశుద్ధ ఇతి| యస్మాదవిశుద్ధే శరీరే యుక్తః ప్రయోజితో రాసాయనో విధిర్మలసంసృష్టే వస్త్రే అర్పితో రాగ ఇవ న భాతి| స్నేహాదిసంస్కారహీనస్య సమ్యగపి ప్రయుక్తం అప్రమాదినోఽపి ప్రయుక్తం రసాయనం న సిధ్యతి| యథా సంస్కారహీనస్య ప్రయుక్తమప్రమాదినోఽపి పౌరుషం వీర్యం న సిధ్యతి|| 4||
Adhikarana గ్రామ్యాహారాదీనాం సర్వదోషప్రకోపత్వం (౫) · Śloka ౫
సర్వే చ దోషా భవంతి గ్రామ్యాదాహారాదమ్లలవణకటుకక్షార విరుద్ధాసాత్మ్యరూక్షాభిష్యందిక్లిన్నగురుపూతిపర్యుషితనవధాన్య శుష్కశాకాఽమమాంసతిలకులత్థదధిశుక్తకాంజికపిష్టా న్నవిరూఢకనిషేవిణాం దివాస్వప్నస్త్రీమద్యనిత్యానాం విషమా తిమాత్రవ్యాయామాయామసంక్షోభిరవపుషాం క్రోధలోభభయశో కాయాసబహులానాం పాపకర్మణామసమంజసాహారవిహారనిర్హార నిరతానాం| అతో నిమిత్తం హ్యవిశుద్ధః సంజాయతే రసో విదహ్యతే రక్తం శిథిలీభవంతి మాంసాని విష్యందతే మేదో దూష్యంతే దోషా విముచ్యంతే సంధయో న సంధీయంతేఽస్థిషు మజ్జానో నాప్యా యతే శుక్రం నౌజో న బలం న వీర్యం| తతః స ఏవంభూతో గ్లాయతి సీదతి నిద్రాతంద్రాలస్య సమన్వితః ఖిద్యతే నిర్విద్యతే నిరుత్సాహోఽసమర్థః శారీర మానసానాం విశిష్టానాం చేష్టానాం భ్రష్టచ్ఛాయో నష్టస్మృతిరల్ప బుద్ధిరసంపాద్యమానాభిలషితార్థోఽహర్నిశమనిశమనిశం నిః శ్వశ్వసన్నధిష్ఠానభూతో రోగాణాం నోపాత్తమపి సర్వమాయుర వాప్నోతి||5||
सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षार विरुद्धासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितनवधान्य शुष्कशाकाऽममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टा न्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमा तिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभिरवपुषां क्रोधलोभभयशो कायासबहुलानां पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हार निरतानाम्| अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेऽस्थिषु मज्जानो नाप्या यते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्| ततः स एवम्भूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्य समन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीर मानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्प बुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निः श्वश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुर वाप्नोति||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
న కేవలం చైతదేవ యావద్ గ్రామ్యాదశాస్త్రదృష్టాదాహారాత్| సర్వే చ దోషా భవంతి| కేషామిత్యాహామ్లలవణప్రభృతినిషేవిణామిత్యాదీనాం| విరుద్ధాసాత్మ్యే సూత్రస్థాన ఉక్తే| విరూఢకమంకురితం సస్యం| విషమేణానేకరూపేణ వ్యాయామేన సంక్షోభితం వపుర్యేషాం తే తథోక్తాస్తేషాం| అసమంజసమనియతరూపం యదాహారాదికం తస్మిన్ రతా యే తేషాం| అతో నిమిత్తమస్మాత్ కారణాదవిశుద్ధో రసః సంజాయతే| విదహ్యత ఇత్యాది వ్యాఖ్యాసమం| తతోఽనంతరం సదుష్టాహారాదికం ఏవంభూత ఇతి దుష్టరసాదిధాతుః గ్లాయతి హర్షక్షయమాసాదయతి సీదతి గాత్రాణి వినామయతి| వ్యాఖ్యాసమం| తథావిధ ఉపాత్తమప్యన్యజన్మసంచితమప్యాయుర్న ప్రాప్నోతి కిముతాధికం ప్రాప్స్యతి|| 5||
Adhikarana రసాయనసేవనకాలే దోషాన్ పరిహరేత్ (౬) · Śloka ౬
తస్మాద్ బుద్ధిమానపాస్య యథోక్తానాహారాదిదోషాన్ నిర్వాహ్య చ పూర్వోపచితాన్ రసాయనం విధివిహితముపసేవేత||6||
तस्माद् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్మాదితి| యత ఏవం తస్మాత్ బుద్ధిమాన్ నరో యథోక్తాన్ గ్రామ్యాహారాదిదోషానపాస్య త్యక్త్వా పూర్వోపచితాన్ పూర్వసంచితాన్ దోషాన్ స్నేహాదినా నిర్వాహ్య నిస్సార్య చ విధివిహితం రసాయనముపసేవేత||6||
Adhikarana రసాయనద్వైవిధ్యం (౭) · Śloka ౭
తత్తు ద్వివిధం కుటీప్రావేశికం వాతాతపికం చ| తత్ర వీర్య ప్రభావప్రయోగపరిహారగురుత్వాత్ కుటీప్రావేశికం మహాఫల తరం||7||
तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च| तत्र वीर्य प्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफल तरम्||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తదితి రసాయనవిషేవణం ద్వివిధం ద్విప్రకారం| కథం? కుటీప్రావేశికం వాతాతపికం చేతి| తత్ర తయోర్మధ్యే కుటీప్రావేశికం వీర్యాదిగురుత్వాన్మహాఫలతరం భవతి|| 7||
Adhikarana కుటీప్రావేశికవిధిః కుటీనిర్మాణం (౮) · Śloka ౮
తస్య విధిః క్షేమసుభిక్షధార్మికశ్రద్దధానజననృపవైద్యవిప్రే సులభమహౌషధిఘృతక్షీరపథ్యభోజనోపకరణే గ్రామే నగరే వా పూర్వోత్తరస్యాం దిశి ప్రాగుదక్ప్రవణే సువిభక్తవిహారోద్దేశే దేశే దృఢఘనసుమృష్టభిత్తిముత్సేధవిస్తారసంపన్నాం సూక్ష్మలోచనాం త్రి గర్భామృతుసుఖాం నిర్వాతాం ప్రవాతైకదేశాం ప్రాగ్ద్వారాముదగ్ద్వారాం వా శమీబిల్వక్షీరివృక్షపరిగృహీతామనిష్టేంద్రియార్థవాతాతపరజో ధూమస్వేదక్లేదదంశమశకసరీసృపవ్యాలబాలస్త్రీదాసాంతా వసాయినామగమ్యాం సన్నిహితసద్వైద్యపరిచారకోపకరణాం కుటీం కారయేత్||8||
तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकश्रद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रामे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यां दिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रि गर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीबिल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजो धूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्ता वसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్యేతి కుటీప్రవేశస్య విధిర్భవతి| ప్రథమమేవ క్షేమసుభిక్షాదిగుణే గ్రామే నగరే వా దృఢభిత్త్యాదిగుణాం కుటీం కారయేత్| ధార్మికాః శ్రద్దధానా జనా నృపాదయశ్చ యస్మిన్| తథా సులభా మహౌషధ్యాదయో యత్ర| ప్రాచ్యాముదీచ్యాం వా దిశి| ప్రాగుదక్ప్రవణే అభిముఖే (ప్రవణః క్రమనిమ్నః) సువిభక్తో విహారోద్దేశః పరిసర్యాప్రదేశో యత్ర దేశే ఉత్సేధ ఔన్నత్యం| సూక్ష్మణి లోచనాని గవాక్షాణి యస్యాం| శామ్యాదివృక్షైః పరిగృహీతామాశ్రితాం| అనిష్టేంద్రియార్థాదీనామగమ్యాం| అనిష్టా ఇంద్రియార్థా ద్విష్టాః శబ్దాదయో విషయాః| సరీసృపాః సర్పాదయః| వ్యాలాః సింహవ్యాఘ్రాదయః అంతావసాయినశ్చండాలాదయః| తథా సన్నిహితం సద్వై-ద్యాదికం యస్యాం|| 8||
Adhikarana తత్ర ప్రవేశః (౯) · Śloka ౯
తస్యాం రసాయనార్థీ శరది వసంతే వా శుక్లపక్షే ప్రశస్తే అహని పూజయిత్వా యథార్హం దేవగురువిప్రాన్ ప్రణమ్య బ్రహ్మదక్షా శ్విప్రభృతీన్ పరిమృశ్య సువర్ణఘృతమధుసిద్ధార్థకప్రియంగురో చనాః ప్రదక్షిణీకృత్య గోబ్రాహ్మణానుప్రవిశేత్||9||
तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षा श्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरो चनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणानुप्रविशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్యామితి కుట్యాం రసాయనార్థీ పురుషః ప్రశస్తేఽహని సద్వాసరే యథార్హం దేవపూజాదికం కృత్వాఽనుప్రవిశేత్|| 9||
Adhikarana ప్రాక్కృత్యం నియమపాలనంచ (౧౦) · Śloka ౧౦
తత్ర సంశోధనైః శుద్ధః సుఖీ జాతబలః పునః| బ్రహ్మచారీ ధృతియుతః శ్రద్దధానో జితేంద్రియః| దానశీలదయాసత్యవ్రతధర్మపరాయణః| దేవతాను స్మృతౌ యుక్తో యుక్తస్వప్నప్రజాగరః| ప్రియౌషధః పేశలవాగారభేత రసాయనం||10||
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः| ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः| दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः| देवतानु स्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः| प्रियौषधः पेशलवागारभेत रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర కుట్యం సంశోధనైర్వమనాదిభిః శుద్ధసుఖిత్వాదియుక్తశ్చ రసాయనమారభేత| పునరితి శోధనే కృతే| ధృతిర్ధైర్యం| శ్రద్దధానః శ్రద్ధావాన్| దానాదిపరాయణో దానాదిప్రవణః| యుక్తం ప్రాప్తం స్వప్నాది చ యస్య| ప్రియౌషధః న త్వౌషధే ద్వేష్యస్వభావః| పేశలవాక్ ప్రియంవదః||10||
Adhikarana శోధనార్థం యోగః (౧౧) · Śloka ౧౧
హరీతకీమామలకం సైంధవం నాగరం వచాం| హరిద్రాం పిప్పలీం వేల్లం గుడం చోష్ణాంబునా పిబేత్| స్నిగ్ధస్విన్నో నరః పూర్వం తేన సాధు విరిచ్యతే||11||
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्| हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्| स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పూర్వం స్నిగ్ధః పశ్చాత్ స్నిగ్ధశ్చ నరో హరీతక్యాదినోష్ణాంబుపీతేన సాధు విరిచ్యతే|| 11||
Adhikarana తతో యావకం (౧౨) · Śloka ౧౨
తతః శుద్ధశరీరాయ కృతసంసర్జనాయ చ| త్రిరాత్రం పంచరాత్రం వా సప్తాహం వా ఘృతాన్వితం| దద్యాద్యావకమాశుద్ధేః పురాణశకృతోఽథవా||12||
ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्| दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తతోఽనంతరం శుద్ధశరీరాయ విహితపేయాదిక్రమాయ చ త్రిరాత్రం వా పంచరాత్రం వా సప్తాహం వా యావకం యవాన్నం ఘృతాన్వితం దద్యాత్| అథవా పురాణశకృతః శుద్ధిర్యావత్తావద్యవాన్నం దద్యాత్|| 12||
Adhikarana యౌగికరసాయనసేవనం (౧౩) · Śloka ౧౩
ఇత్థం సంస్కృతకోష్ఠస్య రసాయనముపాహరేత్| యస్య యద్యౌగికం పశ్యేత్సర్వమాలోచ్య సాత్మ్యవిత్||13||
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्| यस्य यद्यौगिकं पश्येत्सर्वमालोच्य सात्म्यवित्||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్థమనేన ప్రకారేణ సంస్కృతకోష్ఠవతో రసాయనముపాహరేత్ ఢౌకయేత్| కిమిత్యాహ-సాత్మ్యవిద్వైద్యః సర్వం దోషాదికమాలోచ్య యస్య పుంసో యద్రసాయనం యౌగికం పశ్యేత్|| 13||
Adhikarana హరీతక్యాది సంజ్ఞానిర్వచనం (౧౪) · Śloka ౧౪
హరణాత్ సర్వరోగాణాం యాసావుక్తా హరీతకీ| పథ్యత్వాత్ సర్వధాతూనాం పథ్యా శివతయా శివా| యస్మాద్విజయతే వ్యాధీన్ సమగ్రాన్ విజయా తతః| అభయం సర్వరోగేభ్యో భవత్యాయుశ్చ శాశ్వతం| యతః శీలయతామేనాం తేనేయమభయా స్మృతా||14||
हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी| पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा| यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान् विजया ततः| अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्| यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana హరీతకీగుణాః అనుపానాని చ (౧౫) · Śloka ౧౫
నవా వృత్తా ఘనా స్నిగ్ధా గుర్వీ మజ్జతి చాప్సు యా| సాలస్య సా ప్రయోక్తవ్యా నవనీతసమన్వితా| వాతే ససర్పిర్లవణా పిత్తే సగుడశర్కరా| కఫే సపిప్పలీ క్షౌద్రా సర్వదా సా ప్రశస్యతే||15||
नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या| सालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता| वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा| कफे सपिप्पली क्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యా నవత్యాదిగుణా సా శ్రేష్ఠేత్యధ్యాహార్యం| సా చ బాలస్య యదా ప్రయోక్తవ్యా తదా నవనీతయుక్తా| వాతాదిషు సా చ సర్వదా పాతుం శస్యతే|| 15||
Adhikarana హరీతకీరసాయనం (౧౬) · Śloka ౧౬
అథ హరీతకీనాం హిమవచ్ఛైలసంభవానాం కాలజాతానామా పూర్ణరసవీర్యాణామనామయానాం ద్విశస్త్రిశో వా శకలితా నామనస్థ్నామాఢకం చతుర్గుణేన పయసా సంస్వేద్య మృదుభూత మవతార్య శీతం సర్పిర్మధ్వాఢకాభ్యాం సంసృజ్య సుగుప్తం స్థా పయేత్| తతస్త్రిరాత్రాదూర్ధ్వమహారానుపరోధినీం మాత్రాం ప్రత్యహ ముపయోజయేత్| జీర్ణే శాలిషష్టికం పయసా భుంజీత| ప్రయో గాంతే చ తావంతమేవ కాలం| అస్య ప్రయోగాద్వర్షశతమజరో నిర్వలీఖలతిపలితామయః శ్రుతిస్మృతిసంపన్నః సమిద్ధాన లశ్చ పురుషో భవతి| బృహచ్ఛరీరం గిరిసారసారం స్వరో ఘనౌఘస్తనితానుకారీ| భవత్యపత్యం విపులం స్థిరంచ సమశ్నతో యోగమిమం ప్రయత్నాత్||16||
अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामा पूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलिता नामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूत मवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्था पयेत्| ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यह मुपयोजयेत्| जीर्णे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत| प्रयो गान्ते च तावन्तमेव कालम्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धान लश्च पुरुषो भवति| बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरञ्च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథేత్యాదినా మహారసాయనాని| వ్యాఖ్యాసమం| ఆపూర్ణం సంపూర్ణం| ద్విశస్త్రిశో వా శకలితానాం ద్విధా త్రిధా వా పాటితానాం| చతుర్గుణం పయఃపరిమాణేన న తవాఢకమానేన| అత్ర చోక్తా యుక్తిః| మాత్రాస్య యా వా ప్రకృతమాహారం నోపరుణద్ధి| జీర్ణే చ పయసా శాలిషష్టికం భుంజీత| ప్రయోగాంత ఇత్యుపయుక్తేఽస్మిన్ ప్రయోగే తావంతమేవేత్యుపయోగసమమేవ కాలం| అస్య రసాయనస్య ప్రయోగాదజరత్వాదియుక్తః పురుషో వర్షశతం జీవతి| ఇమం యోగం ప్రయత్నాత్ సమశ్నతః పుంసః శరీరం బృహత్ గిరిసారసారం చ భవతి| గిరివత్ సారాణి దృఢాని పూర్వోక్తాన్యష్టౌ సారాణి యస్య తత్తథోక్తం| స్వరశ్చ ఘనగర్జితానుకారి భవతి| సుబోధం|| 16||
Adhikarana బ్రాహ్మం రసాయనం (౧౭) · Śloka ౧౭
పథ్యాసహస్రం త్రిగుణధాత్రీఫలసమన్వితం| పంచానాం పంచమూలానాం సార్ద్ధం పలశతద్వయం| జలే దశగుణే పక్త్వా దశభాగస్థితే రసే| ఆపోథ్య కృత్వా వ్యస్థీని విజయామలకాన్యథా| వినీయ తస్మిన్నిర్యూహే యోజయేత్ కుడవాంశకం| త్వగేలాముస్తరజనీపిప్పల్యగరుచందనం| మండూకపర్ణీకనకశంఖపుష్పీవచాప్లవం| యష్ట్యాహ్వయం విడంగం చ చూర్ణితం తులయాధికం| సితోపలార్ద్ధభారం చ పాత్రాణి త్రీణి సర్పిషః| ద్వే చ తైలాత్పచేత్సర్వం తదగ్నౌ లేహతాం గతం| అవతీర్ణం హిమం యుంజ్యాద్వింశైః క్షౌద్రశతైస్త్రిభిః| తతః ఖజేన మథితం విదధ్యాద్ ఘృతభాజనే| ఏతద్రసాయనం బ్రాహ్మం సమం పూర్వేణ సర్వథా| వైఖానసా బాలఖిల్యాః ప్రాశ్య ప్రాప్తా నవం వయః| ఆరోగ్యమమితం చాయుర్వీతతంద్రాశ్రమక్లమాః||17||
पथ्यासहस्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्| जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा| विनीय तस्मिन्निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्| त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्| मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्| यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्| सितोपलार्द्धभारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः| द्वे च तैलात्पचेत्सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्| अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः| ततः खजेन मथितं विदध्याद् घृतभाजने| एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा| वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः| आरोग्यममितं चायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పథ్యా సహస్రమిత్యాదినా బ్రాహ్మం రసాయనం వ్యాఖ్యాసమం| త్రిగుణాన్యామలకాని పథ్యాసహస్రాత్| పంచ పంచమూలాని ప్రథమాదీని| సర్వతశ్చైకధ్యాద్దశగుణం పలమానేనైవ న తు కుడవాదిమానేనేతి స్మర్త్తవ్యం| ఆపోథ్య జర్జరీకృత్య| విజయానామామలకానాంచ స్విన్నానామస్థ్యాకృష్య తతస్తాని తస్మిన్ కషాయే వినీయ నిక్షిప్య| మండూకపర్ణీ బ్రహ్మసువర్చలా| కనకం నాగకేసరం సువర్ణం చ| శంఖపుష్పీ చిరింటీ| ప్లవం పరిపేలవం| తులయాధికమర్ద్ధభారః ఏకాదశపలశతాని సితోపలానాం| ద్రవస్య పాత్రోఽష్టావింశత్యధికం పలశతం| ద్వే చేతి పాత్రే| ఘృతభాజనం యత్ర పూర్వం ఘృతమాసీత్| సర్వథేతి సర్వేణ ప్రకారేణ| ఏతచ్చ బ్రహ్మవిహితం రసాయనం ప్రాశ్య వైఖానాసా నామ మహర్షయో బాలఖిల్యాశ్చామితాతీతం నవం వయః ప్రాప్తాః తథా ఆరోగ్యాది చ|| 17||
Adhikarana అభయామలకాది ఘృతం (౧౮) · Śloka ౧౮
అభయామలకవిభీతకపంచాత్మకపంచమూలనిర్యూహే| వల్లీపలాశకరసే ద్విగుణే క్షీరేఽష్టగుణే చ విపచేత్| ఘృతస్య కుంభం మధుకం మధూకం కాకోలియుగ్మంచ బలాం స్వగుప్తాం| సక్షీరశుక్లామృషభం సజీవం సుఖాంబుపస్తచ్చ పిబేద్గుణాఢ్యం||18||
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे| वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेऽष्टगुणे च विपचेत्| घृतस्य कुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मञ्च बलां स्वगुप्ताम्| सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्च पिबेद्गुणाढ्यम्||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అభయాదీనాం క్వాథే అర్థాత్ స్నేహాద్విగుణే| వల్లీపలాశకస్య క్షీరవిదార్యా రసే ద్విగుణ ఏవ| క్షీరే చ స్నేహాదష్టగుణే ఘృతస్య కుంభం ద్వాదశాధికపంచపలశతాని| మధుకాదికం చ కల్కపరిభాషయా దత్వా విపాచేత్| తచ్చ ఘృతం గుణాఢ్యం బహుగుణముష్ణాంబుపః సన్ పిబేత్||18||
Adhikarana ఆమలకరసాయనం (౧౯) · Śloka ౧౯
ఆమలకసహస్రం పిష్టస్వేదనవిధానేన క్షీరోష్మణా సుస్విన్న మనాతపశుష్కమనస్థి చూర్ణయేత్| తదామలకసహస్రస్వరస పరిపీతం స్థిరాజీవంతీపునర్నవనాగబలామండూకపర్ణీబ్రహ్మ సువర్చలాభీరుశంఖపుష్పీవచాపిప్పలీవిడంగస్వగుప్తామృతాగ రుచందనమధుకమధూకపుష్పపద్మోత్పలనవమాలికాయువతియూథి కాచూర్ణాష్టభాగసంపృక్తం పునర్నాగబలాపలసహస్రస్వరసప రిపీతం ఛాయోపశోషితం ద్విగుణితసర్పిషా క్షౌద్రేణ క్షుద్రగుడా కృతిం కృత్వా ఘృతభాజనస్థం భస్మరాశేరధః స్థాపయేదంతర్భూమేః పక్షమథర్వవేదవిదాకృతరక్షం పక్షాత్యయే చోద్ధృత్య కనక రజతతామ్రప్రవాలకాలాయశ్చూర్ణాష్టభాగసంయుక్తమర్ద్ధకర్షాభి వృద్ధ్యా యథాగ్ని ప్రాతః ప్రాతః ప్రయోజయేదితి సమానం పూర్వేణ||19||
आमलकसहस्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्न मनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्| तदामलकसहस्रस्वरस परिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवनागबलामण्डूकपर्णीब्रह्म सुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृताग रुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथि काचूर्णाष्टभागसंपृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसप रिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडा कृतिं कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदविदाकृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनक रजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभि वृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సహస్రమామలకానమధోజ్వలత్ క్షీరపూర్ణోఖాముఖయోజితచ్ఛిద్రకుంభస్థితం స్వేదయేత్| తతశ్ఛాయాశుష్కం చూర్ణయేత్| తచ్చూర్ణమామలకసహస్రరసేన భావయేత్| పరిపీతంచ తత్స్థిరాదిచూర్ణస్యాష్టభాగేన యోజయేత్| తతశ్ఛాయాయాముపశోష్య ద్విగుణకృతఘృతేన క్షౌద్రేణ క్షుద్రగుడాకృతితనులేహప్రాయం కృత్వా ఘృతభాజనస్థితమంతర్భూమేర్భస్మరాశేరధః స్థాపయేత్ పక్షం| సుబోధం| ప్రతిదినముపయోజ్యస్యౌషధస్య కనకాదిపంచకచూర్ణాష్టమభాగో యోజ్యః| కాలాయః శస్త్రం|| 19||
Adhikarana ఆమలకరసాయనమపరం (౨౦) · Śloka ౨౦
ఆమలకసహస్రమార్ద్రపలాశద్రోణ్యాం సాపిధానాయాం వాష్పమను ద్వమంత్యామారణ్యగోమయాగ్నిభిరుపస్వేదయేత్| తాని సుస్వి న్నశీతాన్యుద్ధృత్య నిష్కులీకృతాన్యాపోథ్య పిప్పలీవిడంగ తండులానాం పృథగాఢకేనాధ్యర్ద్ధేన శర్కరాయాః షడ్భిర్మధుఘృత తైలానాం సంయోజ్య ఘృతకుంభే స్థాపయేద్వింశతిరాత్రం పరం చోప యోజయేదితి సమానం పూర్వేణ||20||
आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां वाष्पमनु द्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्| तानि सुस्वि न्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पलीविडङ्ग तण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृत तैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोप योजयेदिति समानं पूर्वेण||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆమలకసహస్రమిత్యాది సుబోధం| ఆర్ద్రపలాశద్రోణీస్థాపితస్వేదితాన్యామలకాని ఆపోథ్య జర్జరీకృత్య నిష్కులీకృతాని త్యాజితాస్థీని| పృథగితి పిప్పలీతండులానామాఢకేన విడంగతండులానాం చాఢకేన సంయోజ్య శర్కరాయా అధ్యర్ద్ధేనాఢకేన ఘృతాదీనాం ప్రత్యేకమాఢకద్వయేన చ| శుష్కాద్ ద్విగుణరూపమిత్యస్య స్మర్త్తవ్యం||20||
Adhikarana అభయామలకాది రసాయనం (౨౧) · Śloka ౨౧
అభయామలకసహస్రం పిప్పలీసహస్రయుక్తం తరుణపలాశక్షా రోదకేనాప్లావ్య శుచౌ భాండే స్థాపయేత్| తతోఽనుగతక్షార మనాతపశుష్కమస్థిరహితం చూర్ణయిత్వా సితోపలాపాదేన చతుర్గుణాభ్యాం చ మధుఘృతాభ్యాం సంయోజ్య ఘృతభాజనే షణ్మా సానంతర్భూమేః స్థాపయిత్వా పరతో యథాగ్నిబలముపయుంజీతేతి సమానం పూర్వేణ||21||
अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षा रोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्| ततोऽनुगतक्षार मनातपशुष्कमस्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मा सानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తరుణపలాశక్షారోదకేనాప్లావ్య స్థాపితపిప్పలీసహస్రయుక్తాభయామలకసహస్రప్రయోగః సుబోధః| అనుగతక్షారం పరిగతక్షారోదకం| సితోపలా అభయామలకాదిచూర్ణాత్ పాదేన బోద్ధ్వ్యా| తథా చతుర్గుణే మధుఘృతే|| 21||
Adhikarana ఆమలకచూర్ణరసాయనం (౨౨) · Śloka ౨౨
ఆమలకచూర్ణాఢకమేకవింశతిరాత్రమామలకస్వరసభావితం మధుఘృతాఢకాభ్యాం పిప్పలీచూర్ణాష్ట భాగేన శర్కరాచతుర్భాగేన చ సంసృష్టం ఘృతభాజనస్థం ప్రావృషి భస్మారాశౌ నిదధ్యాత్| తచ్ఛరది చోపయోజయేదితి సమానం పూర్వేణ||22||
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्ट भागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्माराशौ निदध्यात्| तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆమలకస్వరసభావితానామామలకచూర్ణానాం ప్రయోగో వ్యాఖ్యాసమః| అష్టభాగచతుర్భాగౌ భావితాదామలకచూర్ణాత్|| 22||
Adhikarana విడంగతండులరసాయనం (౨౩) · Śloka ౨౩
విడంగతండులానామాఢకమాఢకం పిప్పలీతండులానామాధ్యర్ద్దం సితోపలానాం మధుఘృతైలాఢకైః షడ్భిరేకీకృతం ఘృతభాజ నస్థం ప్రావృషి భస్మరాశావితి సమానం పూర్వేణ||23||
विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामाध्यर्द्दं सितोपलानां मधुघृतैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाज नस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति समानं पूर्वेण||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విడంగతండులానాం ప్రయోగః సుబోధః| సితోపలానామధ్యర్ద్ధమాఢకం| మధ్వాదీనాం ప్రత్యేకమాఢకద్వయం| భస్మరాశౌ నిదధ్యాదితి శేషః|| 23||
Adhikarana అనర్గలత్రిఫలాప్రయోగః (౨౪) · Śloka ౨౪
అభయామలకవిభీతకానాం ద్విశస్త్రిశో వా సంయోజితానాం పలాశత్వగవనద్ధానాం మృదావలిప్తానాం కుకూలస్విన్నానాం నిరస్థికృతానాం పలసహస్రములూఖలే సంక్షుద్య దధిమధుఘృత తైలపలలశర్కరాసంపృక్తం భక్షయేదనన్నభుగ్యథోక్తేన వి ధినా| ప్రయోగాంతే తతో ద్విగుణం కాలం యవాగూయూషక్షీరఘృత షష్టికాన్నమాహారోఽభ్యంజనం సర్పిరుద్వర్తనం యవచూర్ణమితి సమానం పూర్వేణాభ్యధికఫలం వా||24||
अभयामलकविभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थिकृतानां पलसहस्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिमधुघृत तैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन वि धिना| प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृत षष्टिकान्नमाहारोऽभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనర్గలత్రిఫలాప్రయోగః సుబోధః| ద్విశ ఇత్యభయామలకానివాఽభ-యావిభీతకాని వాఽమలకవిభీతకాని వా| త్రిశ ఇతి సమస్తాని వర్తంతే| కేచిత్తు త్రిఫలానాం సంయోజనం లిప్సయేచ్ఛంతి| సంక్షుద్య జర్జరీకృత్య| ప్రయోగాంత ఇతి నిష్పన్న ఉపయోగే| తత ఇత్యుపయోగకాలాద్ ద్విగుణం కాలం యవాగ్వాద్యాహారోఽభ్యంజనాదినా|| 24||
Adhikarana చ్యవనప్రాశః (౨౫) · Śloka ౨౫
దశమూలబలాముస్తజీవకర్షభకోత్పలం| పర్ణిన్యౌ పిప్పలీ శృంగీ మేదా తామలకీ త్రుటిః| జీవంతీ జోంగకం ద్రాక్షా పౌష్కరం చందనం శఠీ| పునర్నవా ద్వికాకోలీ కాకనాసామృతాద్వయం| విదారీ వృషమూలం చ తదైకధ్యం పలోన్మితం| జలద్రోణే పచేత్ పంచధాత్రీఫలశతాని చ| పాదశేషం రసం తస్మాద్వ్యస్థీన్యామలకాని చ| గృహీత్వా భర్జయేత్తైలఘృతాద్వాదశభిః పలైః| మత్స్యండికాతులార్ద్ధేన యుక్తం తల్లేహవత్పచేత్| స్నేహార్ద్ధం మధునః శీతే తుగాక్షీర్యాశ్చతుఃపలం| పిప్పల్యా ద్వే పలే దద్యాచ్చతుర్జాతం కణార్ద్ధికం| అతోఽవలేహయేన్మాత్రాం కుటీస్థం పథ్యభోజినం| ఇత్యేషశ్చ్యవనప్రాశో యం ప్రాశ్య చ్యవనో మునిః| జరాజర్జరితోఽప్యాసీన్నారీనయననందనః| కాసం శ్వాసం జ్వరం శోషం హృద్రోగం వాతశోణితం| మూత్రశుక్రాశయాన్ దోషాన్ వైస్వర్యం చ వ్యపోహతి| బాలవృద్ధక్షతక్షీణకృశానామంగవర్ద్ధనః| మేధాం స్మృతిం కాంతిమనామయత్వ మాయుః ప్రకర్షం పవనాఽనులోభ్యం| స్త్రీషు ప్రహర్షం బలమింద్రియాణా మగ్నేశ్చ కుర్యాద్విధినోపయుక్తః||25||
दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्| पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः| जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी| पुनर्नवा द्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्| विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलोन्मितम्| जलद्रोणे पचेत् पञ्चधात्रीफलशतानि च| पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च| गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिः पलैः| मत्स्यण्डिकातुलार्द्धेन युक्तं तल्लेहवत्पचेत्| स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुःपलम्| पिप्पल्या द्वे पले दद्याच्चतुर्जातं कणार्द्धिकम्| अतोऽवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्| इत्येषश्च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः| जराजर्जरितोऽप्यासीन्नारीनयननन्दनः| कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्| मूत्रशुक्राशयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति| बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व मायुः प्रकर्षं पवनाऽनुलोभ्यम्| स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దశమూలేత్యాదినా చ్యవనప్రాశాఖ్యః| పర్ణిన్యౌ ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ| తామలకీ తాలీ పితున్నికా చ| త్రుటిః సూక్ష్మైలా, జోంగకమగరు, కాకనాసా ప్రసిద్ధా (కాకతుండఫలా), అమృతాద్వయం గుదూచీ హరీతకీ చ| ఏతత్సర్వం పలోన్మితం కృత్వైకధ్యం క్రియతే| ఏవం షట్త్రింశత్ పలాన్యౌషధానాం| ధాత్రీఫలానాం పంచశతానీత్యేతత్ జలద్రోణే పచేత్| తస్మాత్ పచ్యమానాత్ పాదశేషో రసః| విగతాస్థీని చామలకాని తైలఘృతాదేకీభూతా ద్వాదశభిః పలైర్భర్జయేత్| భర్జితానామామలకానం రసేనసహ పచనం సామర్థ్యలబ్ధం| మత్స్యండికాఽధికేన గుడపాకేన కృతా శర్కరా| స్నేహార్ద్ధం మధునః షట్పలం| శేషం వ్యాఖ్యాసమం| అతో లేహాత్| మాత్రాం స్తోకం కుటీస్థం పథ్యం భోజనం చ పురుషమవలేహయేత్| యం చ్యవనప్రాశం| స్త్రీష్వితి స్త్రీవిషయే|| 25||
Adhikarana త్రిఫలాప్రయోగాః (౨౬) · Śloka ౨౬
మధుకేన తవక్షీర్యా పిప్పల్యా సింధుజన్మనా| పృథగ్లోహైః సువర్ణేన వచయా మధుసర్పిషా| సితయా వా సమాయుక్తా సమాయుక్తా రసాయనం| త్రిఫలా సర్వరోగఘ్నీ మేధాయుః స్మృతిబుద్ధిదా| త్రైఫలేనాయసీం పాత్రీం కల్కేనాలేపయేన్నవం| తమహోరాత్రికం లేపం పిబేత్క్షౌద్రోదకాప్లుతం| ప్రభూతస్నేహశమనం జీర్ణే తత్ర ప్రశస్యతే| జీవత్యరుగ్జ్వరస్తస్య సమాభ్యాసాత్సమాః శతం| వర్షం ఖాదేత్ప్రాణదాం ప్రాతరేకా మశ్నన్నన్నాత్ పూర్వమక్షద్వయం చ| సాజ్యక్షౌద్రం భోజనాంతే చతుష్కం ధాత్రీకానాం తద్వయస్థాపనేలం||26||
मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना| पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा| सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्| त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुः स्मृतिबुद्धिदा| त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवम्| तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम्| प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते| जीवत्यरुग्ज्वरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्| वर्षं खादेत्प्राणदां प्रातरेका मश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च| साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयस्थापनेलम्||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రిఫలామధుకాదినా లోహాదినా వా పృథక్ సమాయుక్తా సంయుక్తాం సమాం సంవత్సరం యుక్తా ప్రయుక్తా రసాయనం సర్వరోగఘ్నీ మేధాదిదా చ భవతి| మధుసర్పిర్భ్యామేకీభూతాభ్యాం త్రిఫలా యుజ్యతే| త్రైఫలేన త్రిఫలాకల్కేన ప్రాతర్నవాం లోహపాత్రీం లిప్త్వా ద్వితీయేఽహని తం లేపం ప్రాతర్మాక్షికోదకేన పిబేత్| తస్మింశ్చ జీర్ణే ప్రభూతస్నేహశమనం ప్రశస్యతే| ఏవం సంవత్సరాభ్యాసాత్ సంవత్సరశతం రుజయా జరసా చ రహితః పురుషో జీవతి| వర్షమిత్యాదినా కాలవిభాగేన ఫలస్య ప్రయోగః సుబోధః|| 26||
Adhikarana అయోరసాయనం (౨౭) · Śloka ౨౭
అథాయసాని చతురంగలదీర్ఘవిస్తృతాని తిలోత్సేధాని పత్రా ణి కారయేత్| తాన్యగ్నివర్ణాని కృత్వాఽమలకస్వరసే నిర్వాపయేదేకవింశతికృత్వః| తేషాం తాదృశానాం పలశతమా యస్యాం స్థాల్యాం ప్రక్షిప్యామలకస్వరసోత్తరం కృత్వా సుపిహితం భస్మరాశౌ నిఖనేత్| మాసి మాసి చోద్ధృత్యాయసేన దండేన ఘట్టయేత్| శుష్యత్యామలకస్వరసం పూర్వవదావపేత్| ఏవం తాని లోహపత్రాణి సంవత్సరాద్ ద్రవీభవంతి| తతశ్చోత్తరకాలం కృత్వా వమనవిరేచనం స్నిగ్ధతనురేవ కేవలం సమంతతోఽ ంగుష్ఠపర్వమాత్రముఖేనాయసేన స్రువేణాయస ఏవ భాజనే తస్మాత్ కల్కీకృతాత్ స్రువమేకం గృహీత్వా మధుఘృతాభ్యాం పృథక్ స్రువేణ సంయోజ్య ప్రాశ్నీయాత్| జీర్ణే క్షీరరసయూషాణామన్య తమేన సర్పిర్మిశ్రం నవం షష్టికౌదనమశ్నీయాత్| అనేన విధినా వర్షముపయుజ్య వర్షమేవ చాన్యదప్యుద్విష్టాహారో యంత్రితాత్మా కుటీం సమధివసేత్| తతః సర్వోపతాపాన్ జిత్వా వ్యాధిజరామ మరణశస్త్రాగ్నితోయవిషాణామగమ్యః సర్వభావేష్వతీంద్రియో వర్షసహస్రద్వయం జీవతి| వాజివేగో గజప్రాణో భవేచ్చ స్మృతిబుద్ధిమాన్| వాగ్మీ వృషః శ్రుతధరో మహాభోగో మహాధనః||27||
अथायसानि चतुरङ्गलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्रा णि कारयेत्| तान्यग्निवर्णानि कृत्वाऽमलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः| तेषां तादृशानां पलशतमा यस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्मराशौ निखनेत्| मासि मासि चोद्धृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्| शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्| एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सराद् द्रवीभवन्ति| ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोऽ ङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुघृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्| जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्य तमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्| अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्विष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्| ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजराम मरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्द्रियो वर्षसहस्रद्वयं जीवति| वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्| वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథేత్యాది| తిలధనాని చతురంగలాయతవిస్తృతాని శస్త్రపత్రాణి ఏకవింశతివారమగ్నివర్ణతప్తాన్యామలకరసే నిర్వాపయేత్| తతస్తాదృశానాం నిర్వాపణేన తనుభూతానాం తేషాం శస్త్రపత్రాణాం పలశతమాయస్యాం స్థాల్యాం ప్రక్షిప్య తేనైవామలకరసేనోత్తరమధిక్షిప్తం కృత్వా సుపిహితంచ భస్మరాశౌ నిఖనేత్| శేషం వ్యాఖ్యాసమం| సమంతతః సర్వతోదిక్కమాయామవిస్తరాభ్యామంగుష్ఠపర్వమాత్రం ముఖం నిమ్నప్రదేశో యస్య స్రువస్య| అనేనౌషధవిధినైవ| సర్వభావేషు బాహ్యాత్మకేషు అన్యపురుషానింద్రియేణాతికాంతోఽతీంద్రియః|| 27||
Adhikarana అతిదేశేన తామ్రాదిప్రయోగాః (౨౮) · Śloka ౨౮
తామ్రరూప్యసువర్ణానామయమేవ పృథగ్విధిః| ద్విగుణం తద్గుణోత్కర్షం జానీయాదుత్తరోత్తరం||28||
ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः| द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శస్త్రవత్తామ్రాదీనామప్యయం విధిః పృథగ్ద్విగుణం కృత్వా ద్రవ్యమాసనిర్వాపణాదిభిర్యథోత్తరం జానీయాత్| తేన తామ్రస్య శస్త్రాత్ ద్విగుణో విధిర్ద్విగుణ ఏవ చ గుణోత్కర్షః| తామ్రాద్ ద్విగుణో రూప్యస్య| తతోఽపి ద్విగుణః సువర్ణస్యేతి|| 28||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౨౯) · Śloka ౨౯
హేమధాత్రీఫలక్షౌద్రం గాయత్రీపరిమంత్రితం| లిహన్ననుపిబన్ క్షీరం దృష్టరిష్టోఽపి జీవతి||29||
हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्| लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृष्टरिष्टोऽपि जीवति||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హేమాదికం గాయత్ర్యా పరిమంత్రితం లిహన్ పురుషోఽను పశ్చాచ్చ క్షీరం పిబన్ దృష్టిరిష్టోఽపి జీవతి|| 29||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౩౦) · Śloka ౩౦
సువర్ణం పద్మబీజాని మధులాజాః ప్రియంగవః| క్షీరేణ పీతం పరమమలక్ష్మవినివారణం||30||
सुवर्णं पद्मबीजानि मधुलाजाः प्रियङ्गवः| क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मविनिवारणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సువర్ణాదికం క్షీరేణ పీతం పరమమలక్ష్మీనివారణం భవతి|| 30||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౩౧) · Śloka ౩౧
సపద్మబీజామలకాభయాక్షం సర్పిర్మధుభ్యాం కనకం లిహంతః| దీర్ఘాయుషో మందజరోపతాయాః సరీసృపాణాం చ భవంత్యగమ్యాః||31||
सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः| दीर्घायुषो मन्दजरोपतायाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పద్మబీజాదిసంయుక్తం సువర్ణం లిహన్ పురుషో దీర్ఘాయుష్ట్వాదియుక్తో భవతి|| 31||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౩౨) · Śloka ౩౨
మధుమాగధికావిడంగసార త్రిఫలాహేమఘృతం సితాం చ ఖాదన్| జరసా నవలీఢదేహకాంతిః సమధాతుశ్చ సమాః శతం చ జీవేత్| హేమబిల్వవచాసర్పిరైకధ్యముపయోజితం| మేధ్యమాయుష్యమారోగ్యకాంతిసౌభాగ్యపుష్టిదం||32||
मधुमागधिकाविडङ्गसार त्रिफलाहेमघृतं सितां च खादन्| जरसा नवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्| हेमबिल्ववचासर्पिरैकध्यमुपयोजितम्| मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మధ్వాదికం ఖాదన్ పురుషో జరయా నవలీఢా అనశితా దేహస్య కాంతిర్యస్య స తథావిధః సమసర్వధాతుశ్చ సంభవతి శతం సమా జీవేచ్చ| హేమాదికమైకధ్యముపయోజితం మేధ్యం మేధాయై హితమాయుష్యమారోగ్యాదిప్రదం చ|| 32||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౩౩) · Śloka ౩౩
శతావరీఘృతం లీఢం ససువర్ణం సమాక్షికం| కరోతి చిరజీవిత్వం రాజానం చ వశానుగం||33||
शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्| करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శతావరీఘృతం గుహ్యరోగప్రతిషేధోక్తం సువర్ణమాక్షికాభ్యం యుక్తం లీఢం పురుషస్య చిరజీవిత్వాదియుక్తం కరోతి|| 33||
Adhikarana సువర్ణస్యాన్యే ప్రయోగాః (౩౪) · Śloka ౩౪
ఆయుష్కామః శంఖపుష్ప్యా సమేతం మేధాకామః కాంచనం సోగ్రగంధం| లక్ష్మీకామః పద్మకింజల్కయుక్తం యుక్తం ఖాదేత్ కామకామో విదార్యా||34||
आयुष्कामः शङ्खपुष्प्या समेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्| लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆయుష్కామ ఇత్యాదినా చత్వారః సువర్ణప్రయోగాః వ్యాఖ్యాసమః||34||
Adhikarana మండూకపర్ణ్యాది పంచ రసాయనాని (౩౫) · Śloka ౩౫
మండూకపర్ణ్యాః స్వరసం యథాగ్ని క్షీరేణ యష్టీమధుకస్య చూర్ణం| రసం గుడూచ్యాః సహ మూలపుష్ప్యాః కల్కం ప్రయుంజీత చ శంఖపుష్ప్యాః| ఆయుః ప్రదాన్యామయనాశనాని బలాగ్నివర్ణస్వరవర్ద్ధనాని మేధ్యాని చైతాని రసాయనాని మేధ్యా విశేషేణ తు శంఖపుష్పీ||35||
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसं गुडूच्याः सह मूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः| आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మండూకపర్ణీ స్వరసాదికం పృథగ్యథాగ్న్యగ్న్యనువృత్త్యా మాత్రయా ప్రయుంజీత| ఏతాని పంచ రసాయనాన్యాయుష్ప్రదత్వాదిగుణయుక్తాని| మండూకపర్ణీ బ్రహ్మసువర్చలా| మధుయష్టీచూర్ణమేవ క్షీరేణ| సహమూలపుష్ప్యా గుడూచ్యా రసమేవ| శంఖపుష్ప్యాః సుపుష్ప్యాః కల్కం| తేభ్యశ్చ రసాయనేభ్యః శంఖపుష్పీ తు విశేషేణ మేధ్యా మేధాయై హితా|| 35||
Adhikarana శంఖపుష్పీఘృతం (౩౬) · Śloka ౩౬
నలదం కటురోహిణీ పయస్యా మధుకం చందనసారివోగ్రగంధాః| త్రిఫలాకటుకత్రయం హరిద్రే సపటోలం లవణం చ తైః సుపిష్టైః| త్రిగుణేన రసేన శంఖపుష్ప్యాః సపయస్కం ఘృతనల్వణం విపక్వం| ఉపయుజ్య భవేజ్జడోఽపి వాగ్మీ శృతధారీ ప్రతిభానవానరోగః||36||
नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः| त्रिफलाकटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः| त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्| उपयुज्य भवेज्जडोऽपि वाग्मी शृतधारी प्रतिभानवानरोगः||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నలదాదిభిః సుపిష్టైః స్నేహాత్ త్రిగుణేన శంఖపుష్పీరసేన సక్షీరం విపక్వం ఘృతస్య నల్వణం ద్రోణముపయుజ్య జడోఽపి వాగ్మీత్యాదిగుణో భవేత్| ఉగ్రగంధా వచా| లవణం సైంధవం|| 36||
Adhikarana పంచారవిందఘృతం (౩౭) · Śloka ౩౭
పేష్యైర్మృణాలబిసకేసరపత్రబీజైః సిద్ధం సహేమశకలం పయసా చ సర్పిః| పంచారవిందమితి తత్ప్రథితం పృథివ్యాం ప్రభ్రష్టపౌరుషబలప్రతిభైర్నిషేవ్యం||37||
पेष्यैर्मृणालबिसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः| पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మృణాలాదిభిః పేష్యైః క్షీరేణ చ ససువర్ణశకలం సిద్ధం సర్పిర్నామ్నా పంచారవిందమితి పృథివ్యాం ప్రథితం| తచ్చ ప్రభ్రష్టపౌరుషబలాదిభిర్నిషేవ్యం| మృణాలం బిసాంకురం| బిసం బిసమూలం| కేసరం తత్పుష్పస్య| పత్రం తస్యైవ బీజం చ|| 37||
Adhikarana చతుష్కువలయం సర్పిః (౩౮) · Śloka ౩౮
యన్నాలకందదలకేసరవద్విపక్వం నీలోత్పలస్య తదపి ప్రథితం పృథివ్యాం| సర్పిశ్చతుష్కువలయం సహిరణ్యపత్రం మేధ్యం గవామపి భవేత్కిము మానుషాణాం||38||
यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपक्वं नीलोत्पलस्य तदपि प्रथितं पृथिव्याम्| सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत्किमु मानुषाणाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యత్సర్పిర్నీలోత్పలస్య నాలాదిచతుష్టయేన సహిరణ్యపత్రం విపక్వం తదపి ద్వితీయం ప్రభ్రష్టపౌరుషబలాదిభిర్నిషేవ్యం| నామ్నా చతుష్కువలయమితి ప్రథితం| ఏతచ్చ గవామపి మేధ్యం భవతి| కిముత మానుషాణాం స్వభావమేధావతాం న భవేత్|| 38||
Adhikarana బ్రాహ్మీరసాయనం (౩౯) · Śloka ౩౯
బ్రాహ్మీవచాసైంధవశంఖపుష్పీ మత్స్యాక్షకబ్రహ్మసువర్చలైంధ్రః| వైదేహికా చ త్రియవాః పృథక్స్యు ర్యవౌ సువర్ణస్య తిలో విషస్య| సర్పిషశ్చ పలమేకత ఏతద్యోజయేత్ పరిణతే చ ఘృతాఢ్యం| భోజనం సమధువత్సరమేవం శీలయన్నధికధీస్మృతిమేధాః| అతిక్రాంతజరావ్యాధితంద్రాఽఽలస్యశ్రమక్లమః| జీవత్యబ్దశతం పూర్ణం శ్రీతేజః కాంతిదీప్తిమాన్| విశేషతః కుష్ఠకిలాసగుల్మ విషజ్వరోన్మాదగరోదరాణీ| అథర్వమంత్రాదికృతాశ్చ కృత్యాః శామ్యంత్యనేనాతిబలాశ్చ వాతాః||39||
ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्ध्रः| वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्यु र्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य| सर्पिषश्च पलमेकत एतद्योजयेत् परिणते च घृताढ्यम्| भोजनं समधुवत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः| अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्राऽऽलस्यश्रमक्लमः| जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजः कान्तिदीप्तिमान्| विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणी| अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బ్రాహ్మయాదికం యథోక్తమానమేకీకృత్య ప్రతిదినం యోజయేత్| తస్మింశ్చ పరిణతే ఘృతాఢ్యం సమాక్షికం భోజనం యోజయేత్| ఏవం సంవత్సరం శీలయన్నధికాభిర్ధీప్రభృతిభిర్యుక్తోఽతిక్రాంతజరాదిమాంశ్చ పూర్ణమబ్దశతం జీవతి| శ్ర్యాదియుక్తః సన్| అనేన శీలితేన కుష్ఠాదయో విశేషతః శామ్యంతి| బ్రహ్మసువర్చలా మండూకపర్ణీ|| 39||
Adhikarana నాగబలారసాయనం (౪౦) · Śloka ౪౦
యథోక్తగుణాయాం భూమౌ జాతామబాలామజీర్ణాం శీర్ణపురాణ పర్ణామసంజాతాన్యపర్ణాం తపే తపస్యే వా మాసే యథోక్తేన విధినా పుష్యయుక్తే చంద్రమసి సుముర్హూర్త్తే నాగబలాం సమూలా ముద్ధరేత్| తస్య మూలానాం త్వక్పిండమామ్రమాత్రమక్షమాత్రం వా శ్లక్ష్ణపిష్టమవచూర్ణితం వా పయసా పిబేన్మధుఘృతాభ్యాం వా లిహ్యాత్| జీర్ణే క్షీరవృత్తిరేవ స్యాత్| క్షీరేణైవ వా సస ర్పిష్కం శాలిషష్టికమశ్నీయాత్| ఏవం సంవత్సరప్రయోగా ద్వర్షశతమజర ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ||40||
यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराण पर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुर्हूर्त्ते नागबलां समूला मुद्धरेत्| तस्य मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्| जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्| क्षीरेणैव वा सस र्पिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्| एवं संवत्सरप्रयोगा द्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యథోక్తగుణాయామిత్యాదినా నాగబలాప్రయోగో వ్యాఖ్యాసమః| యథోక్తగుణాయాం భేషజకల్పోక్తగుణాయాం భూమౌ జాతాం| తపో మాఘః, తపస్యః ఫాల్గునః| శోభనే ముహూర్త్తే|| 40||
Adhikarana అతిదేశేన బలాదిరసాయనాని (౪౧) · Śloka ౪౧
బలాతిబలాచందనాగరుధవతినిశఖదిరకదరశాకశింశ పాసనసురసాపునర్నవానంతాశ్చ వయస్థాపనోక్త దశౌషధయః సవిదారీశ్వదంష్ట్రాశ్వగంధావారాహీశతావర్యో నాగబలయా వ్యా ఖ్యాతాః||41||
बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंश पासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयस्थापनोक्त दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्या ख्याताः||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనేన చ నాగబలావిధానేన బలాదయః పృథగ్వ్యాఖ్యాతాః| బలాదికమపి ప్రత్యేకం ప్రయోగాదేవంగుణమిత్యర్థః| వయస్థాపనా దశౌషధయో మహాకషాయసంగ్రహోక్తాః|| 41||
Adhikarana సారవృక్షాణాం స్వరసగ్రహణే విధిః (౪౨) · Śloka ౪౨
తత్ర సారవృక్షాణాం సర్వేషాం స్వరసార్థీ కుష్ఠచికిత్సితే ఖదిరకల్పమీక్షేత| ఆర్ద్రవృక్షాసంభవే తు సారశకలాని ద్వ్యంగులత్ర్యంగులాని తనూని చతుర్గుణేఽంభస్యాప్లావ్యాతపే త్రి రాత్రం స్థాపయేత| తతస్తాన్యుద్ధృత్యాన్యాని తత్ర క్షిపేత్| త్రిరా త్రాచ్చ పునరన్యాన్యేవం నవరాత్రేణ త్రిఃప్రక్షేపణోద్భారేణ చ స్వరసః పరికల్పితో భవతి||42||
तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत| आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानि द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेऽम्भस्याप्लाव्यातपे त्रि रात्रं स्थापयेत| ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्| त्रिरा त्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्भारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను సారవృక్షాణాం స్వరసగ్రహణే కో విధిరిత్యాహ-తత్రేత్యాది| కుష్ఠచికిత్సితే య ఏవ ఖదిరకల్ప ఉక్తః స ఏవ సర్వేషాం సారవృక్షాణాం బోద్ధవ్యః| యదా తు స్వరసేన ప్రయోజనం న చార్ద్రవృక్షస సంభవస్తదా నవరాత్రేణ స్వరసవిధానం సుబోధం| ఇతి సారవృక్షాణాం స్వరసాలాభే ప్రతినిధిః|| 42||
Adhikarana ఫలాదీనాం స్వరసగ్రహణే విధిః (౪౩) · Śloka ౪౩
ఫలానాం పునర్వీరుదౌషధీనాంచ యంత్రేణోలూఖలేన వా సంక్షుద్య నిష్పీడ్య స్వరసం గృహ్ణీయాత్||43||
फलानां पुनर्वीरुदौषधीनाञ्च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఫలానాం వీరుధామోషధీనాం చ స్వరసస్యాలాభే యంత్రేణేత్యాదినా స్వరసవిధిః సుబోధః|| 43||
Adhikarana పరిశుష్కాణాం స్వరసగ్రహణే విధిః (౪౪) · Śloka ౪౪
పరిశుష్కాణాం తు చూర్ణీకృతానామాఢకముదకస్యాహోరాత్రస్థితం విమృదితపూతం స్వరసవత్ ప్రయోజ్యం| తువరకభల్లాతకా దీనాం పునః పృథగేవోపదేశః||44||
परिशुष्काणां तु चूर्णीकृतानामाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्| तुवरकभल्लातका दीनां पुनः पृथगेवोपदेशः||४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పరిశుష్కాణాం తు యోగ్యానాం ఫలానాం చూర్ణీకృతానామిత్యాదినా ప్రతినిధిః| ఉదకస్యాఢకం శుష్కాద్ ద్విగుణం భవతి| తువరకభల్లాత కాదీనాం స్వరసే తు పృథగేవోపదేశః క్రియతే|| 44||
Adhikarana తువరకకల్పః (తువరకతైలం) (౪౫) · Śloka ౪౫
వృక్షాస్తువరకా నామ పశ్చిమార్ణవతీరజాః| వీచీతరంగవిక్షోభమారుతోద్భూతపల్లవాః| తేభ్యః ఫలాన్యాదదీత సుపక్వాన్యంబుదాగమే| మజ్జ్ఞః ఫలేభ్యశ్చాదాయ శోషయిత్వావచూర్ణ్య చ| తిలవత్పీడయేద్ద్రోణ్యాం క్వాథయేద్వా కుసుంభవత్| తత్తైలం సంభృతం భూయః పచేదాసలిలక్షయాత్| అవతార్య కరీషే చ పక్షమాత్రం నిధాపయేత్| స్నిగ్ధస్విన్నో హృతమలః పక్షాదుద్ధృత్య యత్నవాన్| చతుర్థభక్తాంతరితః ప్రాతః పాణితలం పిబేత్| మంత్రేణానేన పూతస్య తైలస్య దివసే శుభే| 'మజ్జాసార మహావీర్య సర్వాన్ ధాతూన్ విశోధయ| శంఖచక్రగదాపాణీస్త్వామాజ్ఞాపయతేఽచ్యుతః| ' తేనాస్యోర్ధ్వమధస్తాచ్చ దోషా యాంత్యసకృత్తతః| సాయమస్నేహలవణాం యవాగూం శీతలాం పిబేత్| పంచాహాని పిబేత్తైలమిత్థం వర్జ్యాని వర్జయేత్| పక్షం ముద్గరసాన్నాశీ సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యతే||45||
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः| वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्भूतपल्लवाः| तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे| मज्ज्ञः फलेभ्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च| तिलवत्पीडयेद्द्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्| तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्| अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्| स्निग्धस्विन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्| चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्| मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे| 'मज्जासार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय| शङ्खचक्रगदापाणीस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः| ' तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः| सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्| पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्| पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృక్ష ఇత్యాదినా తువరకకల్పో వ్యాఖ్యాసమః| తేభ్య ఇతి తువరకవృక్షేభ్యః| అంబుదాగమః ప్రావృట్| ఆసలిలక్షయాత్ సలిలస్య క్షయో యావత్తావత్| కుసుంభవత్ క్వాథితేన తైలేన సహాయాతం యదుదకం తస్య క్షయపర్యంతమిత్యర్థః| కరీషం శుష్కగోమయం| చతుర్థభక్తాంతరతి ఇతి| చతుర్థేన భక్తేనాంతరితో యో మనుష్యః స పిబేత్| తేనైవం| యస్మిన్నహని ప్రాతస్తైలముపయుంజీత తస్మిన్ సాయం భుక్తం ద్వితీయేఽయుభయకాలమేవం త్రయో భక్తాస్తృతీయేఽహ్ని పునః ప్రాతస్తైలమేవం చతుర్థో భక్త అంతరితః| పునః సాయం భోజనం పునర్ద్వితీయేఽహన్యుభయకాలం భోజనమనేన ప్రకారేణ పంచహాని తైలం పిబేత్| వర్జ్యాని చ వర్జయేత్| 'మజ్జాసారా ఇత్యాదిస్తైలస్య పానాయ మంత్రః| తైలపానదివసే తు స్నేహలవణవియుక్తాం యవాగూం పిబేత్|| 45||
Adhikarana ఖదిరేణ తువరకతైలోపయోగః (౪౬) · Śloka ౪౬
తదేవ ఖదిరక్వాథే త్రిగుణే సాధు సాధితం| నిహితం పూర్వవత్ పక్షం పిబేన్మాసం సుయంత్రితః| తేనాభ్యక్తశరీరశ్చ కుర్వన్నాహారమీరితం| భిన్నస్వరం రక్తనేత్రం శీర్ణాంగం కృమిభిక్షితం| అనేనాశు ప్రయోగేణ సాధయేత్ కుష్ఠినం నరం||46||
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्| निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः| तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्| भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभिक्षितम्| अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తదేవేతి తువరకతైలం| పూర్వవదితి కరీషే పక్షమాత్రం నిధాపయేత్| పక్షాదుద్ధత్య మాసం పిబేత్| చతుర్థభక్తాంతరిత ఉక్తః| అనేన ప్రయోగేణ భిన్నస్వరత్వాదిగుణాన్ కుష్ఠానాశుతరం సాధయేచ్చికిత్సేత్||46||
Adhikarana తస్యైవ సర్పిర్మధుభ్యాం ప్రయోగః (౪౭) · Śloka ౪౭
సర్పిర్మధుయుతం పీతం తదేవ ఖదిరాద్వినా| పక్షం మాంసరసాహారం కరోతి ద్విశతాయుషం| తదేవ నస్యే పంచాశద్దివసానుపయోజితం| వలీపలితనిర్భుక్తస్థిరస్మృతికచద్విజం| వపుష్యంతం శ్రుతధరం కరోతి త్రిశతాయుషం||47||
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना| पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्| तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्| वलीपलितनिर्भुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्| वपुष्यन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తదేవ తైలం ఖదిరసంయోగాద్వినా సర్పిర్మధుభ్యాం పీతం ద్విశతాయుషం కరోతి| అస్యైవ నస్యోపయోగః సుబోధః|| 47||
Adhikarana తువరకమజ్జ్ఞోపయోగః (౪౮) · Śloka ౪౮
అంతర్ధూమం తస్య మజ్జా సుదగ్ధః క్షిప్తస్తైలే సైంధవం చాగ్నివర్ణం| తుల్యం హన్యాదర్మనక్తాంధ్యకాచాన్ నీలీరోగం తైమిరం చాంజనేన||48||
अन्तर्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्| तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन||४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్య తువరస్యాంతర్ధూమం దగ్ధో మజ్జా సైంధవం చాగ్నివర్ణం తప్తం తైలం తుల్యం క్షిప్తమంజనేనార్మాదీన్ హన్యాత్|| 48||
Adhikarana ఏకాంతరస్తువరకతైలప్రయోగః (౪౯) · Śloka ౪౯
ఏకాంతరం తౌవరకం చ తైలం పిబేద్ధితాశీ నియమేన మాసం| ప్రభిన్నకోష్ఠో గలితాంగదేశ స్త్వచం త్యజేత్సర్ప ఇవాశు జీర్ణాం||49||
एकान्तरं तौवरकं च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्| प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेश स्त्वचं त्यजेत्सर्प इवाशु जीर्णाम्||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏకదినాంతరేణ తౌవరకతైలస్య మాసముపయోగః సుబోధః|| 49||
Adhikarana తువరకప్రయోగాంతరం (౫౦) · Śloka ౫౦
సాధయేత్ షోడశగుణే సలిలే తువరాఢకం| అష్టాంశశేషే విస్రావ్య సంక్షుద్యోలూఖలే తతః| శుష్కారగ్వధవల్కపాదరజసా వ్యామిశ్రితం కల్కితం తస్య క్వాథజలైరుదుంబరసమాన్ ఛాయావిశుష్కాన్ గుడాన్| కుర్యాదేకతమంచ సార్ద్ధమథవా గోవారిణాలోడితం కుష్ఠీ తద్దివసస్థితో నిరశనః సూర్యే గతేఽస్తం పిబేత్| తావదేవ చ తథైవ చ భూయః పాయయేత్తమరుణోదయకాలే| అప్యజీర్ణమవిచింత్యవమిం వా భేషజం పురుషదోషబలజ్ఞః| మధ్యాహ్నేద్యాద్భూరి నిష్పావతైలం కంగూకూరం శిగ్రుకందోపదంశం| దధ్నాయుక్తం స్వల్పసింధూత్థచూర్ణం గవ్యేనానుస్తోకతక్రాంబుపాయీ| తైలాక్తగాత్రో దివసాంతరం చ కంగ్విష్టికాచూర్ణకృతప్రఘర్షః| స్నాయాత్ సుఖాంభోఽభిరమద్యమాంస స్త్రీసంగతిః స్యాత్త్రిగుణం చ యోగాత్| ఉపయుజ్య యోగమఖిలం ప్రతిదినమేవ ద్వికాలమభియుక్తః| కుష్ఠీ కుష్ఠమపోహతి విశీర్ణకర్ణౌష్ఠనాసమపి||50||
साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्| अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः| शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रितं कल्कितं तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्| कुर्यादेकतमञ्च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं कुष्ठी तद्दिवसस्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्| तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले| अप्यजीर्णमविचिन्त्यवमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः| मध्याह्नेद्याद्भूरि निष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्| दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानुस्तोकतक्राम्बुपायी| तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः| स्नायात् सुखाम्भोऽभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्| उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः| कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సాధయేదిత్యాది సుబోధం| శుష్కారగ్వధస్య వల్కస్త్వక్ తస్య తు పాదో మూలం, తయోః రజశ్చూర్ణం| ఉదుంబరస్య ఫలేన సమాన్ గుడాన్ పిండాన్| గోవారి గోమూత్రం| అజీర్ణమిత్యౌషధమచింత్యవమిం వా| కంగూకూరం ప్రియంగ్వోదనం| (ని) ఓదనాంకూరయోః కూరం| తచ్చ ప్రభూతనిష్పావతైలమేవం శిగ్రుకందోపదంశం చ (శిగ్రుకందావుపదంశౌ యస్య తత్ శిగ్రుకందోపదంశం)| గవ్యేనేతి దధ్నో విశేషేణ| కంగు పిష్టమయీ, ఇష్టికా కంగ్విష్టికా, ప్రయోగాచ్చ త్రిగుణం కాలం మద్యాదిరహితః స్యాత్| సుబోధం| ఇతి తువరకకల్పః| 'కంగ్విష్టికా కల్కకృతప్రఘర్షః' ఇతి చ పాఠః|| 50||
Adhikarana భల్లాతకకల్పః సహస్రభల్లాతకప్రయోగః (౫౧) · Śloka ౫౧
అథ భల్లాతకాన్యనుపహతాన్యనామయాన్యాపూర్ణరసప్రమాణవీ ర్యాణి పక్వజాంబవప్రకాశాని శుచౌ శుక్లే వా మాసే సంగృహ్య యవపల్లే మాషపల్లే వా నిధాపయేత్| తాని చతుర్మాసస్థి తాని సహే సహస్యే వా మాసే ప్రయోక్తుమారభేత| శీతస్నిగ్ధ మధురోపస్కృతశరీరః పూర్వం దశ భల్లాతకాన్యాపోథ్యాష్ట గుణేనాంభసా సాధు సాధయేత్| తేషాం రసమష్టభాగావశిష్ట మనుష్ణం సపయస్కం సర్పిర్గండూషాభ్యక్తౌష్ఠతాలుజిహ్వః ప్రాతః పిబేత్| ఏవమేతాని దశభల్లాతకాన్యేకైకోత్కర్షాపకర్షే ణాత్రింశత్ప్రయోజ్యాని| విధినానేన సహస్రప్రయోగస్త్రిగుణశ్చ కాలో ఘృతక్షీరాభ్యాం శాలిషష్టికమశనమేవం విశేషా ద్విగతకుష్ఠదుర్న్నామకృమిప్రమేహమేదోదోషో వర్షశతమజర ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ||51||
अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवी र्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्ले वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्| तानि चतुर्मासस्थि तानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत| शीतस्निग्ध मधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दश भल्लातकान्यापोथ्याष्ट गुणेनाम्भसा साधु साधयेत्| तेषां रसमष्टभागावशिष्ट मनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तौष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्| एवमेतानि दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षे णात्रिंशत्प्रयोज्यानि| विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषा द्विगतकुष्ठदुर्न्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథేత్యాదినా భల్లాతకకల్పః| ఆమయోఽత్ర దోషః, ఆపూర్ణం సంపూర్ణం, శుచిర్జ్యేష్ఠో మాసః, శుక్లః ఆషాఢః, వల్లో రాశిః, సహో మార్గశీర్షః, సహస్యః పౌషః| ప్రారంభే దశ, ఉపరి త్వేకైకస్యోత్కర్షః| ఏవం త్రింశన్నిష్పత్తిః| అపకర్షస్య త్రింశదారంభే| దశనిష్పత్తౌ చ| ఏవం ప్రథమేఽహ్ని దశ భల్లాతకాని| ద్వితీయే ఏకాదశ| తృతీయే ద్వాదశైవం ప్రత్యహమేకైకవృద్ధ్యా యావద్వింశమహః| వింశేఽహ్ని ఏకోనత్రింశత్ భల్లాతకాని భవంతి| ఏతావతా హ్యోకీకృత్య గణనయా నవత్యధికం శతత్రయం భల్లాతకానాముపయుక్తం భవతి| తత ఏకవింశేఽహ్ని త్రింశత్| పూర్వైరేకీకృత్య వింశత్యధికం శతచతుష్టయం భవతి| తతః సహస్రయోగసామర్థ్యాత్ త్రింశతశ్చోత్కర్షప్రతిషేధాత్ ద్వావింశాహః ప్రభృతి యావత్ షడ్వింశమహస్తావచ్చ ప్రత్యహం త్రింశస్త్రింశత్| తతః సప్తవింశాహః ప్రభృతి ఏకైకేనోత్కర్షస్యాపకర్షః కార్యః| ఏకాదశభిశ్చోత్కర్షస్యారబ్ధత్వాదపకర్షస్తావద్భిరేవ సాధ్యతే| తేన త్రింశత్సప్తవింశే| ఏకోనత్రింశదష్టావింశే| అష్టావింశతిరేకోనత్రింశే| సప్తవింశతిస్త్రింశే| ఏవం క్రమేణ ప్రత్యహమేకైకస్యాపకర్షేణ సప్తచత్వారింశే హ్యేకాదశ| ఏవమపి సహస్రస్య దశావశిష్యతే తాని త్వష్టచత్వారింశే| తైశ్చ సహస్రం పూర్యతే| ప్రయోగాచ్చ త్రిగుణః కాలో ఘృతాద్యశనం| విగతాః కుష్ఠాదయో యస్య స తథోక్తః| అపరే త్వేకైకస్యోత్కర్షేణ త్రింశత్ప్రాప్త్యా అపకర్షేణ పునర్దశ ప్రాప్త్యా ఉత్కర్షాపకర్షాభ్యాం సహస్రం పూర్యత ఇతి|| 51||
Adhikarana విధ్యంతరం (౫౨) · Śloka ౫౨
పూర్వమేకైకభల్లాతకక్వాథం సపయస్కం పిబేదేకైకం చ భల్లాతకమభివర్ద్ధయేద్యావత్ పంచ| తతః పంచ పంచ వర్ద్ధయే ద్యావత్ సప్తతిః| ప్రాప్య చ సప్తతిమపకర్షయేత్| భూయః పంచ పంచ యావత్ పంచ| పంచభ్యశ్చైకైకం యావదేకం| విధి నానేన సహస్రం ప్రయోగ ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ||52||
पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च| ततः पञ्च पञ्च वर्द्धये द्यावत् सप्ततिः| प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत्| भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च| पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्| विधि नानेन सहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण||५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్వితీయసహస్రప్రయోగే తు పూర్వమేవ ప్రథమమేవ ఏకభల్లాతకస్యక్వాథం పిబేత్| తతః క్రమేణ ప్రత్యహమేకైకం వర్ద్ధయేద్యావత్పంచ భల్లాతకాని| ఏవం ప్రథమమేకం ద్వితీయే ద్వే| ఏవం త్ర్యాదిష్వేకవ్వృద్ధయా పంచమే పంచ| ఏవం పంచాభిరహోభిః పంచదశ భల్లాతకాన్యుపయుక్తాని భవంతి| తతః షష్ఠేప్రభృతిషు పంచ పంచభిర్వర్ద్ధయేద్యావత్ సప్తతిః| తేన షష్ఠే దశ| సప్తమే పంచదశ| అష్టమే వింశతిరనేన క్రమేణాష్టాదశే సప్తతిర్భవతి| ఏతావతా పూర్వైరేకీకృత్య పంచశతాని పంచత్రింశదధికాని భవంతి| తతః క్రమేణ పంచ పంచభిరపకర్షేద్యావత్ పంచ| తేనైకోనవింశే పంచషష్టిరిత్యేవమాదినా పంచాపకర్షక్రమేణైకత్రింశే పంచ భవంతి| ఏవమేతాని పంచపంచాశదధికాని చత్వారి శతాని పూర్వైరేకీకృత్య నవశతాని నవత్యధికాన్యుపయుక్తాని భవంతి| తత ఏకైకమపకర్షేద్యావదేకం| అనేన ద్వాత్రింశేఽహ్ని చత్వారి భవంతి| త్రయస్త్రింశే త్రీణి| చతుస్త్రింశే ద్వే| పంచ త్రింశే ఏకమితి దశ| పూర్వైరేకీకృత్య సహస్రం భవతి| ప్రయోగ ఇత్యాది పూర్వేణ కల్పేన సమానం|| 52||
Adhikarana ద్విసహస్రభల్లాతకప్రయోగః (౫౩) · Śloka ౫౩
సప్తతివచ్చ శతముపయుంజీత| తథా చ సహస్రద్వయం| ప్రయోగ ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ ద్విగుణస్త్వాయుషః కాలః||53||
सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत| तथा च सहस्रद्वयम्| प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण द्विगुणस्त्वायुषः कालः||५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సప్తతివచ్చ పంచపంచవృద్ధ్యా శతమపి యావత్ ప్రయోగః కర్త్తవ్యః| తేనాస్మిన్ పూర్వవత్ స్థితేఽష్టాదశేఽహ్ని సప్తత్యాః ప్రయోగే ఏకోనవింశే పంచసప్తతిః| త్రింశే అశీతిః| ఏకవింశే పంచాశీతిః| ద్వావింశే నవతిః| త్రయోవింశే పంచనవతిః| చతుర్వింశే శతం| పంచవింశే పంచనవతిః| షడ్వింశే నవతిః| ఏవం పంచాపకర్షక్రమేణ ద్వే సహస్రే పూరయితవ్యే| ఆయుర్ద్విగుణః కాలః పూర్వస్మాత్|| 53||
Adhikarana భల్లాతకతైలప్రయోగః (౫౪) · Śloka ౫౪
భల్లాతకానాం జర్జరీకృతానాం పిష్టస్వేదనం పూరయిత్వా భూమా వాకంఠనిఖాతస్య స్నేహభవితస్య దృఢస్యోపరి కుంభ స్యారోప్యోడుపేనాపిధాయ కృష్ణమృదావలిప్తం గోమయాగ్నినో పస్వేదయేత్| తేషాం యః స్వరసః కుంభం ప్రపద్యతే తమష్టభాగ మధుసంయుక్తం ద్విగుణితఘృతమద్యాత్| త్రిగుణశ్చ కాలో ఘృత క్షీరాభ్యామిత్యాది సమానం పూర్వేణ||54||
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमा वाकण्ठनिखातस्य स्नेहभवितस्य दृढस्योपरि कुम्भ स्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृदावलिप्तं गोमयाग्निनो पस्वेदयेत्| तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभाग मधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्| त्रिगुणश्च कालो घृत क्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण||५४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భల్లాతకానామిత్యాది| భూమావాముఖం నిఖాతస్య స్నేహభావితస్య దృఢస్య కుంభస్యోపరి జర్జరీకృతభల్లాతకపూర్ణం పిష్టస్వేదనమారోప్య ఛిద్రముడుపేనాపిధాయ కృష్ణమృదా సర్వతో లిప్తం సత్ స్వేదయేత్| తతః స్విద్యమానాద్రసో భూమినిఖాతే కుంభ ఆగచ్ఛతి| ఉడుపః తౄణమూటకః| శేషం వ్యాఖ్యాసమం|| 54||
Adhikarana విధ్యతిదేశః (౫౫) · Śloka ౫౫
అనేనైవ విధినా భల్లాతకస్య రసం గృహీత్వా కేవలమేవ మాసమేకం ప్రయుంజీత| త్రిగుణశ్చ కాల ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ| మాసి మాసి వర్షశతమాయుషోఽభివృద్ధిః| ఏవం దశ మాసానుపయుజ్య వర్షసహస్రమాయుర్భవతి||55||
अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत| त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण| मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः| एवं दश मासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति||५५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనేనేత్యాదేర్మధుఘృతాభ్యాం వినా కేవలస్వరసప్రయోగః సుబోధః||55||
Adhikarana శతపాకం భల్లాతకతైలం (౫౬) · Śloka ౫౬
భల్లాతకతైలపాత్రం సపయస్కం మధుకాక్షమాత్రేణ శతపాక ముపయుంజీత| త్రిగుణంచ కాల ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ||56||
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाक मुपयुञ्जीत| त्रिगुणञ्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण||५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భల్లాతకతైలస్య పాత్రం క్షీరేణ సహ శతం వారాన్ పక్త్వ మధుయష్టీకర్షమాత్రేణ సంయోజ్యోపయుంజీత పూర్వతుల్యగుణం|| 56||
Adhikarana భల్లాతకతైలపాకః (౫౭) · Śloka ౫౭
భల్లాతకతైలం కృష్ణతిలతైలం సర్పిరామలకరసోఽస నాదిసారకషాయ ఇత్యేషాం ద్రోణం ద్రోణం త్రిఫలాత్రికటుక విడంగసారచిత్రకహరిద్రాద్వయత్రివృద్దంతీంద్రయవయష్టీమధుకవి షాతివిషారసాంజనప్రియంగూనాం పాలికాభాగాస్తదైకధ్యం స్నేహ పాకవిధినా విపాచ్యావతార్య పరిపూయ చానుగుప్తం నిదధ్యాత్| తత ఉపస్కృతశరీరః ప్రాతః ప్రాతః పాణిశుక్తిమాత్రక్షౌద్రేణ ప్రతిసంసృజ్యోపయుంజీత| జీర్ణే ముద్గామలకయూషేణాలవణేన సర్పిష్మతా ఖదిరోదకసిద్ధం మృదుమోదనమశ్నీయాత్| ఖది రోదకేనోదకకార్యాణీత్యేవమతో ద్రోణముపయుజ్య విగతకు ష్ఠదుర్నామేత్యాది సమానం పూర్వేణ||57||
भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽस नादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुक विडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकवि षातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेह पाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूय चानुगुप्तं निदध्यात्| तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रक्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत| जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्| खदि रोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकु ष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण||५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భల్లాతకతైలాదీనాం ద్రోణం ద్రోణమితి ప్రత్యేకం ద్రోణః| పంచానాంచ| త్రిఫలాదీనాం పాలికా భాగా ఇత్యాది వ్యాఖ్యాసమం| పరిపూయ పరిస్రావ్య| ఉపస్కృతదేశే యథోక్తేన శీతస్నిగ్ధాదినా కృతసంస్కారః| పాణిశుక్తిర్హస్తపుటం న తు మానసంఖ్యోక్తా శుక్తిః| ఉదకకార్యాణి స్నానపానాదీని| అతో రసాయనాద్ ద్రోణమవశ్యముపయోక్తవ్యం||57||
Adhikarana భల్లాతకఘృతప్రాశః (౫౮) · Śloka ౫౮
పుష్టాని పాకేన పరిచ్యుతాని భల్లాతకాన్యాఢకసమ్మితాని| ఘృష్ట్వేష్టికాచూర్ణకణైర్జలేన ప్రక్షాల్య సంశోష్య చ మారుతేన| జర్జరాణి విపచేజ్జలకుంభే పాదశేషఘృతగాలితశీతం| తద్రసం పునరపి శ్రపయేత క్షీరకుంభసహితం చరణస్థే| సర్పిః పక్వం తేన తుల్యప్రమాణం యుంజ్యాత్ స్వేచ్ఛం శర్కరాయా రజోభిః| ఏకీభూతం తత్ఖజక్షోభణేన స్థాప్యం ధాన్యే సప్తరాత్రం సుగుప్తం| తమమృతరసపాకం యః ప్రగే ప్రాశమశ్న న్ననుపిబతి యథేష్టం వాది దుగ్ధం రసం వా| స్మృతిమతిబలమేధాసత్త్వసారైరుపేతః కనకనికషగౌరః సోఽశ్నుతే దీర్ఘమాయుః||58||
पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि| घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन| जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषघृतगालितशीतम्| तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे| सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः| एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्| तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्न न्ननुपिबति यथेष्टं वादि दुग्धं रसं वा| स्मृतिमतिबलमेधासत्त्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोऽश्नुते दीर्घमायुः||५८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పుష్టానీత్యాదినా భల్లాతకఘృతప్రాశో వ్యాఖ్యాసమః| సంశోష్య చ మారుతేనేత్యాతపపరిహారాయ| తేనేతి క్షీరేణ తుల్యం సర్పిః శర్కరాయా రజోభిశ్చూర్ణేన యథేచ్ఛం ప్రకృత్యనుసారేణ| ప్రాశో లేహః| (భల్లాతకానాం ద్విధా భిన్నానాం ఇష్టికాచూర్ణకణైర్ఘర్షణం కార్యమిత్యపరే)|| 58||
Adhikarana సిద్ధతైలం (౫౮) · Śloka ౫౦
ద్రోణేఽంభసో వ్రణకృతాం త్రిశతాద్విపక్వాత్ క్వాథాఢకే పలసమైస్తిలతైలపాత్రం| తిక్తావిషాద్వయవరాగిరిజన్మతార్క్ష్యైః సిద్ధం పరం నిఖిలకుష్ఠనిషూదనాయ||50||
द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्| तिक्ताविषाद्वयवरागिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రోణేఽంభసా ఇత్యాది సుబోధం| వ్రణకృతో భల్లాతకాని| తిలతైలయోర్మిశ్రితయోః పాత్రమాఢకమష్టావింశత్యధికం పలశతం| తిక్తా కటుకరోహిణీ, విషాద్వయం విషాతివిషా చ| గిరిజన్మ శిలాజతు, తార్క్ష్యం వట్టమాక్షికం|| 58||
Adhikarana ఆమలకాదిభిః ప్రయోగః (౫౯) · Śloka ౫౯
సహామలకశుక్తిభిర్దధిసరేణ తైలేన వా గుడేన పయసా ఘృతేన యవసక్తుభిర్వా సహ| తిలేన సహ మాక్షికేణ పలలేన సూపేన వా వపుష్కరమరుష్కరం పరమమేధ్యమాయుష్కరం||59||
सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह| तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्||५९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆమలకశుక్త్యాదిభిః పృథగ్యుతమరుష్కరం భల్లాతకం మేధ్యం పరమమాయుష్కరం చ| ఆమలకశుక్తయ ఆమలకదలాని|| 59||
Adhikarana భల్లాతకకల్పప్రశంసా (౬౦) · Śloka ౬౦
భల్లాతకాని తీక్ష్ణాని పాకీన్యగ్నిసమాని చ| భవంత్యమృతకల్పాని ప్రయుక్తాని యథావిధి| కఫజో న స రోగోఽస్తి న విబంధోఽస్తి కశ్చన| యం న భల్లాతకం హన్యాచ్ఛీఘ్రమగ్నిబలప్రదం| వాతాతపవిధానేఽపి విశేషేణ వివర్జయేత్| కులత్థదధిశుక్తాని తైలాభ్యంగాగ్నిసేవనం||60||
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्| वातातपविधानेऽपि विशेषेण विवर्जयेत्| कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భల్లాతకానీత్యాదయో యే భల్లాతకనిషేవిణస్తేషామపాయరక్షా విధేయేతి ప్రదర్శయతే-ఏకాదశభల్లాతకప్రయోగాణి వాతాతపవిధానేఽప్యేవంగుణాని కిము ప్రకృతే కుటీప్రయోగే| ఏషాముపయోగే విశేషేణ కులత్థాదికం వర్జయేత్| ఇతి భల్లాతకకల్పః|| 60||
Adhikarana పిప్పలీరసాయనం ప్రథమః ప్రయోగః (౬౧) · Śloka ౬౧
పంచాష్టౌ సప్త దశ వా పిప్పలీర్మధుసర్పిషా| రసాయనగుణాన్వేషీ సమామేకాం ప్రయోజయేత్||61||
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథ పిప్పల్యః-యో నరో రసాయనగుణాన దీర్ఘాయుస్మృతిమేధాదీన్ అన్విష్యతి స సంవత్సరమేకం పంచ పంచ వా అష్టావష్టౌ వా సప్త సప్త వా దశ దశ వా పిప్పలీర్మాక్షికసర్పిషా యుక్తాః ప్రయోజయేదిత్యేకః పిప్పలీనాం ప్రయోగః| (ఇదమత్ర చింత్యతే-పంచాష్టౌ సప్తదశ వా ఇతి కిం క్రమభేదతః సప్రయోజనం ఆహోస్విత్ శ్లోకబంధానురోధత ఇతి| అస్తి చేత్ ప్రయోజనం తద్వాచ్యం, ఉచ్యతే| యద్యేవమప్యత్ర పంచ సప్తాష్టౌ దశ వేతి నియత ఏవ క్రమః స్యాత్తథాపి క్రమం తు భిందన్నేతత్ జ్ఞాపయతి త్రిచతురా అప్యుపయోక్తవ్యాః| షడ్ వా నవ వా దశకాత్ పరం నాప్యుపయోజ్యా దోషాదీనపేక్ష్యోల్లేఖ్యాఽప్యభిహితముత్కర్షాపకర్షౌ విధేయౌ దోషానుమానాయత్తత్వాత్ క్రియాయాః| న హయమానజ్ఞో భిషక్ దోషా దీనాం వ్యాధిప్రతిక్రియాయాం కం విదధ్యాదితి| ఇత్యేకః ప్రయోగః| ఇతి జేజ్జటః)|| 61||
Adhikarana ద్వితీయప్రయోగః (౬౨) · Śloka ౬౨
తిస్రస్తిస్రస్తు పూర్వాహ్నే భుక్త్వాఽగ్రే భోజనస్య చ| పిప్పల్యః కింశుకక్షారభావితా ఘృతభర్జితాః| ప్రయోజ్యా మధుసమ్మిశ్రా రసాయనగుణైషిణా||62||
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा||६२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్వితీయస్తు రసాయనగుణైషిణా పురుషేణ పలాశక్షారోదకభావితాః పిప్పల్యః తిస్రః పూర్వాహ్ణే తిస్రో భోజనారంభే తిస్రశ్చ భోజనాంతే మధునా సహ ప్రయోజ్యా ఇతి ద్వితీయః ప్రయోగః| (తిస్రస్తిస్రస్తు పూర్వాహ్ణ ఇత్యత్ర న హ్యేకస్య ప్రయోక్తురయం క్రమః కిం తర్హి ప్రయోక్తౄన్ భిన్నానపేక్ష్య దోషాదివశాత్కేనచిత్పూర్వాహ్ణే కేనచిద్భుక్త్వా కేనచిద్భోజనస్యాగ్ర ఇతి| అత్ర కఫప్రకృతినా పూర్వాహ్ణే ఉత్కృష్టదోషాదిషు వ్యాధిషు మధ్యేష్వగ్రే భోజనస్య| అల్పేషు భక్త్వేతి జేజ్జటః)|| 62||
Adhikarana సహస్రపిప్పలీప్రయోగః (౬౩) · Śloka ౬౩
క్రమవృశ్యా దశాహాని దశపైప్పలికం దినం| వర్ద్ధయేత్ పయసా సార్ద్ధ తథైవాపనయేత్ పునః| జీర్ణౌషధశ్చ భుంజీత షష్టికం క్షీరసర్పిషా| పిప్పలీనాం సహస్రస్య ప్రయోగోఽయం రసాయనం| పిష్టాస్తా బలిభిః పేయాః శృతా మధ్యబలైర్నరైః| శీతీకృతా హ్రస్వబలైర్యోజ్యా దోషామయాన్ ప్రతి||63||
क्रमवृश्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्| वर्द्धयेत् पयसा सार्द्ध तथैवापनयेत् पुनः| जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्| पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः| शीतीकृता ह्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति||६३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తృతీయస్తు ప్రథమేఽహ్ని దశ పిప్పల్యో యథోచితేన క్షీరేణం సహ| ద్వితీయేఽహ్ని వింశతిర్ద్విగుణంచ క్షీరం| తృతీయే త్రింశత్ త్రిగుణం క్షీరమేవం క్షీరేణ సహ దశాభివృద్ధ్యా దశమేఽహ్ని శతం పిప్పలీనాం దశగుణం చ క్షీరమేతావతా సార్ద్ధాని పంచశతాని పిప్పలీనాముపయుక్తం భవంతి| తత్రైకాదశే నవతిర్నవగుణం క్షీరమితి| పునర్దశాపకర్షక్రమేణైకోనవింశహోభిః సహస్రం పూర్యతే| యదా చ పిప్పల్యః ప్రయుజ్యంతే తదా పిష్టాః తా ఇత్యాది క్రమేణ ప్రయోజ్యాః| వ్యాఖ్యాసమం| ఇతి తృతీయః ప్రయోగః| (వర్ద్ధయేత్పయసా సార్ద్ధమిత్యస్యాయమభిప్రాయః| యావతా క్షీరేణ శతమాలోడ్యతే తావతా యావతా చ దశ తావతా క్షీరేణేతి క్షీరస్యాపి వృద్ధిహానిం వర్ద్ధయేత్ పయసా సార్ద్ధమిత్యత ఏవాహ| శీతీకృతాహీనబలైః శీతకషాయకల్పనయేత్యర్థః| ఇతి జేజ్జటః)|| 63||
Adhikarana ద్విసహస్రపిప్పలీప్రయోగః (౬౪) · Śloka ౬౪
తద్వచ్చ ఛాగదుగ్ధేన ద్వే సహస్రే ప్రయోజయేత్||64||
तद्वच्च छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తద్వదితి| ఛాగస్య దుగ్ధేన క్షీరేణ దశాభివృద్ధయపకర్షాభ్యాం| తేనాత్ర పంచదశభిరహోభిః సపంచాశత్సహస్రం భవతి| పునశ్చతుర్దశభిరేవం క్షీరేణ సహ దశాపకర్షక్రమేణ ద్వితీయం సహస్రం భవతి| ఇతి చతుర్థః ప్రయోగః|| 64||
Adhikarana పిప్పలీరసాయనఫలం (౬౫) · Śloka ౬౫
ఏభిః ప్రయోగైః పిప్పల్యః కాసశ్వాసగలగ్రహాన్| యక్ష్మమేహగ్రహణ్యర్శః పాండుత్వవిషమజ్వరాన్| ఘ్నంతి శోఫం వమిం హిధ్మాం ప్లీహానం వాతశోణితం||65||
एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्| यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शः पाण्डुत्वविषमज्वरान्| घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏభిరితి చతుర్భిః ప్రయోగైః పిప్పల్యః కాసాదీన్ ఘ్నంతి| ఇతి పిప్పలీకల్పః|| 65||
Adhikarana విడంగరసాయనం (౬౬) · Śloka ౬౬
విడంగచూర్ణం యష్టీమధుకచూర్ణయుక్తం శీతతోయేన సమాంశముప యుంజీత| జీర్ణం ముద్గయూషేణాలవణేన సఘృతమోదనమశ్నీయాత్| తేన విశేషాద్విగతకృమిదుర్నామకుష్ఠప్రమేహమేదోదోషో వర్షశత మజర ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ| విడంగచుర్ణం క్షౌద్రభల్లా తకక్వాథాభ్యాం మధ్వామలకరసాభ్యాం గుడూచీక్వాథేన చ| ఏతాంశ్చతురో యోగాన్ మాసముపయుంజీతేతి సమానం పూర్వేణ| సర్వేషు చ మాసి మాసి వర్షశతమాయుషోఽభివృద్ధిః||66||
विडङ्गचूर्णं यष्टीमधुकचूर्णयुक्तं शीततोयेन समांशमुप युञ्जीत| जीर्णं मुद्गयूषेणालवणेन सघृतमोदनमश्नीयात्| तेन विशेषाद्विगतकृमिदुर्नामकुष्ठप्रमेहमेदोदोषो वर्षशत मजर इत्यादि समानं पूर्वेण| विडङ्गचुर्णं क्षौद्रभल्ला तकक्वाथाभ्यां मध्वामलकरसाभ्यां गुडूचीक्वाथेन च| एतांश्चतुरो योगान् मासमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण| सर्वेषु च मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः||६६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతో విడంగాని| విడంగానాం మధుయష్టిశీతతోయాభ్యామేకో యోగః| ద్వితీయః క్షౌద్రభల్లాతకక్వాథాభ్యాం| తృతీయో మాక్షికామలకరసాభ్యాం| చతుర్థో గుడూచీక్వాథేన| ఏషామన్యతమః ప్రయోగో యత్సంఖ్యాన్ మాసానుపయుజ్యతే తత్సంఖ్యాని వర్షశతాన్యాయురభివర్ద్ధయతి| ఇతి విడంగకల్పః|| 66||
Adhikarana అలంబుసాకల్పః (౬౭) · Śloka ౬౭
అలంబసాం స్వేన రసేన భావితాం పృథగ్ఘృతక్షీరమధూష్ణవారిభిః| పిబేత్తథా కాంజికతక్రమస్తుభి ర్భగందరోరుగ్రహగుల్మకాసవాన్| ఉష్ణా విపాకే కటుకా కషాయమధురా రసే| అత్యంతదీపనీ మేధ్యా వాతశ్లేష్మహరా చ సా| వర్షోపయోగాత్ కురుతే నరం వర్షశతాయుషం| దృఢేంద్రియానలబలం నిర్వలీపలితామయం||67||
अलम्बसां स्वेन रसेन भावितां पृथग्घृतक्षीरमधूष्णवारिभिः| पिबेत्तथा काञ्जिकतक्रमस्तुभि र्भगन्दरोरुग्रहगुल्मकासवान्| उष्णा विपाके कटुका कषायमधुरा रसे| अत्यन्तदीपनी मेध्या वातश्लेष्महरा च सा| वर्षोपयोगात् कुरुते नरं वर्षशतायुषम्| दृढेन्द्रियानलबलं निर्वलीपलितामयम्||६७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అలంబుసాయాః స్వరసభావితాయా ఘృతాదిభిః సప్త ప్రయోగాః| సా చాలంబుసోష్ణాదిగుణా| వర్షముపయుక్తా వర్షశతాయుషం నరం కురుతే| దృఢేంద్రియం దృఢానలం వల్యాదిత్రయరహితంచ| ఇత్యలంబుసాకల్పః||67||
Adhikarana సోమరాజీకల్పః ప్రథమః ప్రయోగః (౬౮) · Śloka ౬౮
శ్వేతావల్గుజఫలాన్యాతపశుష్కాణి చూర్ణయిత్వా తత్తుల్యగుడేన సంక్షుద్య ఘృతకుంభే ధాన్యరాశౌ సప్తరాత్రం నిదధ్యాత్| తతోఽ నుదితే భాస్వతి యథాబలం మాత్రాం సుఖోదకానుపానాముపయోజ యేత్| జీర్ణే సుఖాంబుపరిషిక్తాః శాలిషష్టికౌదనం సశ ర్కరేణ పయసాఽశ్నీయాత్| తస్య మాసప్రయోగాద్విశేషేణ విగ తకుష్ఠో గ్రహణధారణవాన్ వర్షశతమజర ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ| ప్రయోగశ్చోర్ధ్వం ద్విగుణం పరిహారః||68||
श्वेतावल्गुजफलान्यातपशुष्काणि चूर्णयित्वा तत्तुल्यगुडेन सङ्क्षुद्य घृतकुम्भे धान्यराशौ सप्तरात्रं निदध्यात्| ततोऽ नुदिते भास्वति यथाबलं मात्रां सुखोदकानुपानामुपयोज येत्| जीर्णे सुखाम्बुपरिषिक्ताः शालिषष्टिकौदनं सश र्करेण पयसाऽश्नीयात्| तस्य मासप्रयोगाद्विशेषेण विग तकुष्ठो ग्रहणधारणवान् वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण| प्रयोगश्चोर्ध्वं द्विगुणं परिहारः||६८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్వేతావల్గుజఫలానీత్యాది సుబోధం| సఙ్హ్క్షుద్యేతి గుడేనాలోడ్య| అనుదితే భాస్వతీత్యతిప్రభాతే| వాకుచికా సోమరాజ్యవల్గుజ ఇతి పర్యాయాః|| 68||
Adhikarana ద్వితీయః ప్రయోగః (౬౯) · Śloka ౬౯
వాకుచికా కర్షచూర్ణం సుఖాంబునా పిబేత్| పీత్వా చాతపే నిర్వాతోష్ణే వా గర్భగృహే తిష్ఠేదపరాహ్ణే తద్వదేవ స్నానమశనం చ| యూషరసాభ్యాం వా| తస్య త్రిసప్తరాత్రప్రయోగాద్విగతకుష్ఠ ఇత్యాది సమానం పూర్వేణ| త్వగ్రోమకేశదశనాన్ నఖాంశ్చ ముక్త్వా పునర్నవాన్ లభతే| స్వరవర్ణబలోత్సాహం నవం వయో నష్టపలితం చ||69||
वाकुचिका कर्षचूर्णं सुखाम्बुना पिबेत्| पीत्वा चातपे निर्वातोष्णे वा गर्भगृहे तिष्ठेदपराह्णे तद्वदेव स्नानमशनं च| यूषरसाभ्यां वा| तस्य त्रिसप्तरात्रप्रयोगाद्विगतकुष्ठ इत्यादि समानं पूर्वेण| त्वग्रोमकेशदशनान् नखांश्च मुक्त्वा पुनर्नवान् लभते| स्वरवर्णबलोत्साहं नवं वयो नष्टपलितं च||६९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాకుచీచూర్ణం ప్రాతః పీత్వా స్నానం తథైవ స్నానమశనం చ| యూషరసాభ్యాం వాశనముపయుంజీత| ఏవం త్రిసప్తరాత్రమస్యాః ప్రయోగః| అనేన చ పూర్వస్థితాన్ త్వగాదీంస్త్యక్త్వా నవాన్ లభతే స్వరాదికంచ నష్టపలితం నవం వయశ్చ లభతే|| 69||
Adhikarana తృతీయః ప్రయోగః (౭౦) · Śloka ౭౦
పలాని దశ బాకుచ్యా దశైవ చ ఫలత్రయాత్| సప్త క్రిమిఘ్నాదయసస్త్రీణి ద్వే గిరిసంభవాత్| పురుపుష్కరమూలాభ్యామాహరేత పలం పలం| సూక్ష్మైలార్ద్ధపలం వ్యోషఘనకేసరకుంకుమం| లోధ్రత్వక్పత్రయష్ట్యాహ్వచిత్రకం కార్షికం పృథక్| శతం భల్లాతకానాం చ సర్వం ఖండసమాంశకం| చూర్ణయేదథ తన్మాత్రాం భక్షయేత్ పాలికీం పరాం| యథేష్టచేష్టో లభతే వర్షాద్రాసాయనాన్ గుణాన్| సర్వరోగాన్ విజయతే త్వగ్వికారాన్ విశేషతః| అర్శోభగందరశ్వాసకాసపాండ్వామయక్రిమీన్| గుల్మప్లీహాశ్మరీవర్ధ్మప్రమేహారుచిపీనసాన్| మందానలత్వం కృశతాం శోఫగ్రంథ్యర్బుదానపి||70||
पलानि दश बाकुच्या दशैव च फलत्रयात्| सप्त क्रिमिघ्नादयसस्त्रीणि द्वे गिरिसम्भवात्| पुरुपुष्करमूलाभ्यामाहरेत पलं पलम्| सूक्ष्मैलार्द्धपलं व्योषघनकेसरकुङ्कुमम्| लोध्रत्वक्पत्रयष्ट्याह्वचित्रकं कार्षिकं पृथक्| शतं भल्लातकानां च सर्वं खण्डसमांशकम्| चूर्णयेदथ तन्मात्रां भक्षयेत् पालिकीं पराम्| यथेष्टचेष्टो लभते वर्षाद्रासायनान् गुणान्| सर्वरोगान् विजयते त्वग्विकारान् विशेषतः| अर्शोभगन्दरश्वासकासपाण्ड्वामयक्रिमीन्| गुल्मप्लीहाश्मरीवर्ध्मप्रमेहारुचिपीनसान्| मन्दानलत्वं कृशतां शोफग्रन्थ्यर्बुदानपि||७०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పలానీత్యాదినా ఖండసమః సుబోధః| అస్య మాత్రా పాలికీ పరా ఉత్కృష్టా| పలాదూర్ధ్వం నైవోపయోజ్యా| అథవా త్రిదోషాద్యపేక్షం| యథేష్టచేష్టో నిర్యంత్రణః| రసాయనగుణాః దీర్ఘాయుస్మృత్యాదయ ఇహైవోక్తాః| గ్రంథ్యర్బుదాంతాన్ విజయత ఇతి సంబంధః|| 70||
Adhikarana చతుర్థః ప్రయోగః (౭౧) · Śloka ౭౧
వాకుచికాఫలాని గోమూత్రే సప్తరాత్రం వాసయేత్| తతో నిస్తు షీకృత్య ఛాయాయాం విశోషయిత్వా సుసూక్ష్మం చ సంచూర్ణ్య త్ర్యహం త్ర్యహం క్రమశో భావయేత్ త్రిఫలాక్వాథేన కారవల్లీవాసా గుడూచీభృంగరాజస్వరసైః పృథక్ పృథక్ ఖదిరాసనరాజవృక్ష పిచుమందక్వాథైః| తస్య పీతః ప్రతిదినం ధాత్రీఫలరసాప్లుతః| కర్షః సర్వామయాన్ హంతి త్వగ్వికారాన్విశేషతః||71||
वाकुचिकाफलानि गोमूत्रे सप्तरात्रं वासयेत्| ततो निस्तु षीकृत्य छायायां विशोषयित्वा सुसूक्ष्मं च सञ्चूर्ण्य त्र्यहं त्र्यहं क्रमशो भावयेत् त्रिफलाक्वाथेन कारवल्लीवासा गुडूचीभृङ्गराजस्वरसैः पृथक् पृथक् खदिरासनराजवृक्ष पिचुमन्दक्वाथैः| तस्य पीतः प्रतिदिनं धात्रीफलरसाप्लुतः| कर्षः सर्वामयान् हन्ति त्वग्विकारान्विशेषतः||७१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాకుచ్యా గోమూత్రాధ్యుషితాయాశ్చూర్ణం త్ర్యహం త్రిఫలాక్వాథేన భావయేత్| తతః కారవేల్లాదీనాం పంచానాం స్వరసైః క్రమేణ త్ర్యహం త్ర్యహం| తతః ఖదిరాదీనాం చతుర్ణాం పృథక్క్వాథైస్త్ర్యహం| తస్యైవం భావితస్య వాకుచీచూర్ణస్య కర్షో ధాత్రీరసేనాప్లుతః సన్ పీతః సర్వామయాన్ హంతి విశేషతస్త్వగ్వికారాన్|| 71||
Adhikarana పంచమః ప్రయోగః (౭౨) · Śloka ౭౨
అసనఖదిరయూషైర్భావితాం సోమరాజీం మధుఘృతశిఖిపథ్యాలోహచూర్ణైరుపేతాం| శరదమవలిహానః పారిణామాన్ వికారాం స్త్యజతి మితహితాశీ తద్వదాహారజాతాన్||72||
असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेताम्| शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्||७२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అసనేత్యాది| యూషశబ్దో నిర్యూహవాచకోఽసనఖదిరాభ్యాం సంబధ్యతే| తైర్భావితామనంతరంచ మధ్వాదిరుపేతాం సోమరజీం శరదం సంవత్సరం లిహానః పరిణామే వార్ద్ధకే భవాన్ వికారాంస్త్యజతి తథైవ చాహారజాతాన్| తేన పరిణామానాహారజాతానభయానపి త్యజతీత్యర్థః| శిఖీచిత్రకః|| 72||
Adhikarana షష్ఠః ప్రయోగః (౭౩) · Śloka ౭౩
తీవ్రేణ కుష్ఠేన పరీతమూర్తి ర్యః సోమరాజీం నియమేన ఖాదేత్| సంవత్సరం కృష్ణతిలద్వితీయాం స సోమరాజీం వపుషాఽతిశేతే||73||
तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्ति र्यः सोमराजीं नियमेन खादेत्| संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते||७३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తీవ్రేణేత్యాదినా కృష్ణతిలైః సహ సోమరాజ్యాః ప్రయోగః సుబోధః| య ఏవం సోమరాజీం ఖాదేత్స సోమరాజీం వపుషా కాంత్యాఽతిశేతే|| 73||
Adhikarana సప్తమః ప్రయోగః (౭౪) · Śloka ౭౪
యే సోమరాజ్యా వితుషీకృతాయా శ్చూర్ణైరుపేతాత్ పయసః సుజాతాత్| ఉద్ధృత్య సారం మధునా లిహంతి తక్రం తదేవాను పిబంతి చాంతే| తే కుష్ఠినః పక్ష్మదరిద్రనేత్రా విశీర్ణకర్ణాంగలినాసికా వా| విహాయ వైరూప్యమపాస్య రూపం పునః ప్రరూఢా ఇవ భాంతి వృక్షాః||74||
ये सोमराज्या वितुषीकृताया श्चूर्णैरुपेतात् पयसः सुजातात्| उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते| ते कुष्ठिनः पक्ष्मदरिद्रनेत्रा विशीर्णकर्णाङ्गलिनासिका वा| विहाय वैरूप्यमपास्य रूपं पुनः प्ररूढा इव भान्ति वृक्षाः||७४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యే సోమరాజ్యా ఇత్యాదినా సోమరాజీచూర్ణయుక్తసుజాతక్షీరోద్భవస్య నవనీతస్య తత్తక్రానుపానస్య ప్రయోగః సుబోధః|| 74||
Adhikarana అష్టమః ప్రయోగః (౭౫) · Śloka ౭౫
ఖదిరాంభసా పిబేద్వా రవిసేవీ తాం తయా యవాగూం వా| గాయత్రీజలసిద్ధాం కుష్ఠీ తత్తోయకార్యకరః||75||
खदिराम्भसा पिबेद्वा रविसेवी तां तया यवागूं वा| गायत्रीजलसिद्धां कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः||७५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథవా తాం సోమరాజీం ఖదిరోదకేన కుష్ఠీ పిబేత్| రవిసేవీ సూర్యతాపసేవీ| అథవా గాయత్రీజలసిద్ధాం ఖదిరక్వాథసిద్ధాం యవాగూం తయేతి సోమరాజ్య సహ పిబేత్ కుష్ఠీ తత్తోయకార్యకరః ఖదిరోదకక్రియః సన్|| 75||
Adhikarana నవమః ప్రయోగః (౭౬) · Śloka ౭౬
గజలిండక్షారయుతా తత్క్షారపాయినో విలేపి భుజః| శ్విత్రాణి సోమరాజీ ప్రసహ్య హన్యాత ప్రలేపాచ్చ||76||
गजलिण्डक्षारयुता तत्क्षारपायिनो विलेपि भुजः| श्वित्राणि सोमराजी प्रसह्य हन्यात प्रलेपाच्च||७६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గజపురీషక్షారేణ యుతా సోమరాజీ తత్క్షారపాయినో హస్తిపురీషక్షారోదకపానశీలస్య పుంసో విలేపికాభుజశ్చ శ్విత్రాణీ ప్రసహ్యాక్రమ్య హన్యాత్| న కేవలమేవం ముఖేన ప్రయోగాద్యావత్ప్రలేపాచ్చ|| 76||
Adhikarana దశమః ప్రయోగః (౭౭) · Śloka ౭౭
గోమూత్రే సప్తరాత్రం శశిశకలఫలం వాసితం లోడయిత్వా కుర్యాచ్ఛాయావిశుష్కం పృథగితి చ ఫలం ప్రపున్నాటంచ శుష్కం| అంశస్తాభ్యాం తథాంశః క్రిమిరిపుదహనస్ఫోటకృద్భయః సచూర్ణౌ గోమూత్రేణోపయుక్తః ప్రమితహితభుజః శ్విత్రమాశ్వేవ హంతి||77||
गोमूत्रे सप्तरात्रं शशिशकलफलं वासितं लोडयित्वा कुर्याच्छायाविशुष्कं पृथगिति च फलं प्रपुन्नाटञ्च शुष्कम्| अंशस्ताभ्यां तथांशः क्रिमिरिपुदहनस्फोटकृद्भयः सचूर्णौ गोमूत्रेणोपयुक्तः प्रमितहितभुजः श्वित्रमाश्वेव हन्ति||७७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శశిశకలస్య సోమరాజ్యాః ఫలం సప్తరాత్రం గోమూత్రే భావితం లోడయిత్వా నిష్కులీకృత్య ఛాయాశుష్కం కుర్యాత్| అనేనైవ చ విధానేన గోమూత్రే సప్తరాత్రం వాసితం ప్రపున్నాటఫలం కుర్యాదేతదుభయం సమమేకోంఽశ ఏష చూర్ణో గోమూత్రేణోపయుక్తో యః ప్రమితం హితం చ భుంక్తే తస్యాశ్వేవ శ్విత్రం హంతి| ప్రపున్నాట ఏడగజః| కృమిరిపుర్విడంగం| దహనశ్చిత్రకః| స్ఫోటహేతుర్భల్లాతకః|| 77||
Adhikarana అశ్మర్యాం ప్రయోగః (౭౮) · Śloka ౭౮
ఇక్షురగోక్షురసింహీ వ్యాఘ్రీపంచాంగులాంబునా పీతా| ఉపలమఘనం ఘనం వా రసాశినాం హంతి బాకుచికా||78||
इक्षुरगोक्षुरसिंही व्याघ्रीपञ्चाङ्गुलाम्बुना पीता| उपलमघनं घनं वा रसाशिनां हन्ति बाकुचिका||७८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇక్షురాద్యంబునా సోమరాజీ పీతా ఉపలమశ్మర్యాఖ్యం ఘనం కఠినమఘనం వా శర్కరారూపం మాంసరసాశినో హంతి| ఇక్షురః కాండేక్షురకః| సింహీ బృహతీ| వ్యాఘ్రీ కంటకారికా|| 78||
Adhikarana గుల్మే ప్రయోగః (౭౯) · Śloka ౭౯
ఉష్ణోదకేన పిష్టా పీతా చ ఘృతాన్వితా జయేద్గుల్మం| లఘుపంచమూలసిద్ధాం పేయాముపయోజయేజ్జీర్ణే||79||
उष्णोदकेन पिष्टा पीता च घृतान्विता जयेद्गुल्मम्| लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेज्जीर्णे||७९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉష్ణోదకేన పిష్టా వాకుచీ ఘృతాన్వితా సతీ పీతా గుల్మంజయేత్| అస్మింశ్చ ప్రయోగే జీర్ణే లఘుపంచమూలసిద్ధాం పేయాముపయోజయేత్|| 79||
Adhikarana అర్శోభగందరమేహేషు ప్రయోగః (౮౦) · Śloka ౮౦
కట్వంగకుటజయూషైరర్శాసి భగందరంచ నాశయతి| మేహాన్ మద్యైర్నిగదైర్నిషేవితా బాకుచీ ప్రబలాన్||80||
कट्वङ्गकुटजयूषैरर्शासि भगन्दरञ्च नाशयति| मेहान् मद्यैर्निगदैर्निषेविता बाकुची प्रबलान्||८०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అర్శోభగందరయోః కట్వంగకుటజకషాయైః సేవితా వాకుచీ తౌ నాశయతి| కట్వంగః స్యోనాకః| కుటజో వృక్షకః| మద్యైర్నిగదైర్నిర్దోషైర్నిషేవితా వాకుచీ ప్రబలాన్ మేహాన్ జయేత్|| 80||
Adhikarana అపతంత్రకాయామయోః ప్రయోగః (౮౧) · Śloka ౮౧
విష్కిరరసేన పీతా దశమూలరసేన వా గుడూచ్యా వా| అపతంత్రకం నిహన్యాదాయామం వా రసాన్నభుజః||81||
विष्किररसेन पीता दशमूलरसेन वा गुडूच्या वा| अपतन्त्रकं निहन्यादायामं वा रसान्नभुजः||८१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విష్కిరరసాదీనాం త్రయాణామన్యతమేన పీతా వాకుచీరసాన్నభుజః పుంసోఽపతంత్రకమాయామంచ నిహన్యాత్|| 81||
Adhikarana ఉదరశోఫపాండురోగేషు ప్రయోగః (౮౨) · Śloka ౮౨
జఠరేషు పిబేన్మూత్రైర్జలోదరే త్రైవృతేన యూషేణ| శోఫే పాండువ్యాధావవల్గుజం సీధ్వరిష్టాభ్యాం||82||
जठरेषु पिबेन्मूत्रैर्जलोदरे त्रैवृतेन यूषेण| शोफे पाण्डुव्याधाववल्गुजं सीध्वरिष्टाभ्याम्||८२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మూత్రైరుదరే త్రివృతా క్వాథేన జలోదరే శ్వయథౌ పాండురోగే చ సీధ్వరిష్టాభ్యాం యుక్తమవల్గుజం పిబేత్|| 82||
Adhikarana వర్ధ్మాదిషు ప్రయోగః (౮౩) · Śloka ౮౩
ఇక్షుకాదిక్వాథైర్వర్ధ్మని మూత్రేణ వా గవాం శస్తః| ధారోష్ణేన తు పయసా యుక్తః శోఫజ్వరౌ హంతి| ఉష్ణాంబునా ప్రయోజ్యో లూతాకీటాఖుసర్పదష్టేషు| కృమిహరచతురంగులయోః క్వాథః కోష్ణైః క్రిమిణకోష్ఠేషు||83||
इक्षुकादिक्वाथैर्वर्ध्मनि मूत्रेण वा गवां शस्तः| धारोष्णेन तु पयसा युक्तः शोफज्वरौ हन्ति| उष्णाम्बुना प्रयोज्यो लूताकीटाखुसर्पदष्टेषु| कृमिहरचतुरङ्गुलयोः क्वाथः कोष्णैः क्रिमिणकोष्ठेषु||८३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనంతరోక్తైరిక్షురకాదిక్వాథైః గోమూత్రేణ వాఽవల్గుజో వర్ధ్మని శస్తః| వ్యాఖ్యాసమం| కృమిణ ఇతి మత్వర్థీయో నః|| 83||
Adhikarana పుత్రదః ప్రయోగః (౮౪) · Śloka ౮౪
లేఖామిందో సఘృతాం సుఖాంబునా పుత్రిణీ భవతి పీత్వా| పుష్పోదయేఽశ్వగంధా శృతేన పయసా చ భుంజానా||84||
लेखामिन्दो सघृतां सुखाम्बुना पुत्रिणी भवति पीत्वा| पुष्पोदयेऽश्वगन्धा शृतेन पयसा च भुञ्जाना||८४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇందోర్లేఖాం సోమరాజీం పుష్పోదయే ఋతుకాలే సుఖాంబునా పీత్వా యోషిత్ సామర్థ్యాత్ పూర్వమపుత్రా పుత్రిణీ భవత్యశ్వగంధాశృతక్షీరేణ భోజనం కుర్వాణా|| 84||
Adhikarana పుత్రదప్రయోగప్రశంసా (౮౫) · Śloka ౮౫
వంధ్యాపి సప్తాహమిమం ప్రయోగం కరోతి యా హర్షవతీ సుగంధిః| ప్రియంవదా సద్వ్రతశౌచయుక్తా సూతే సుతాన్ సా నియమాత్ గుణఢ్యాన్||85||
वन्ध्यापि सप्ताहमिमं प्रयोगं करोति या हर्षवती सुगन्धिः| प्रियंवदा सद्व्रतशौचयुक्ता सूते सुतान् सा नियमात् गुणढ्यान्||८५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యా స్త్రీ హర్షవత్వాదియుక్తా సతీ ప్రయోగమిమం కరోతి సా వంధ్యాపి సతీ నియమాదవశ్యం బహుగుణాన్ సుతాన్ సూతే|| 85||
Adhikarana దోషానుసారం ప్రయోగః (౮౬) · Śloka ౮౬
స్నిగ్ధైరుష్ణైర్మధురైర్హరతి గదాన్ వాతజాన్ యుతా పైత్తాన్| తిక్తకమధురకషాయైః కఫజాస్త్రిఫలారసమధుభ్యాంచ||86||
स्निग्धैरुष्णैर्मधुरैर्हरति गदान् वातजान् युता पैत्तान्| तिक्तकमधुरकषायैः कफजास्त्रिफलारसमधुभ्याञ्च||८६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్నిగ్ధాదిభిర్యుతా సోమరాజీ వాతజాన్ గదాన్ హరతి| తిక్తకాదిభిర్యుతా పైత్తాన్ గదాన్ త్రిఫలారసమధుభ్యాం యుక్తాన్ కఫజాన్ గదాన్|| 86||
Adhikarana సోమరాజీకల్పప్రశంసా (౮౭) · Śloka ౮౭
ఇతి శమనీ ధన్యేయం విషగరభూతోపసర్గపాప్మఘ్నీ| గేహే స్థితాపి రేఖా చాంద్రమసీ కిముత కోష్ఠస్థా| మనుష్యమప్యాగతమృత్యుశాసనం ప్రణష్టబుద్ధీంద్రియమల్పచేతసం| అవల్గుజో మోక్షయతే మహాభయా చ్ఛ్రియంచ మేధాంచ దదాతి పుష్కలాం||87||
इति शमनी धन्येयं विषगरभूतोपसर्गपाप्मघ्नी| गेहे स्थितापि रेखा चान्द्रमसी किमुत कोष्ठस्था| मनुष्यमप्यागतमृत्युशासनं प्रणष्टबुद्धीन्द्रियमल्पचेतसम्| अवल्गुजो मोक्षयते महाभया च्छ्रियञ्च मेधाञ्च ददाति पुष्कलाम्||८७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చంద్రమసీ రేఖా సోమరాజీ గేహే భవనే స్థితాపి ఇతి శమనీత్యాదిగుణా కిముచ్యతే కోష్ఠస్థా న స్యాదిత్యుపసృష్టిః| మనుష్యమపి శబ్దాద్యోషితమప్యాగతమృత్యుశాసనత్వాదిగుణం మహాభయాదవల్గుజో మోక్షయతే| సుబోధం| ఇతి సోమరాజీకల్పః|| 87||
Adhikarana వచాకల్పః హైమవతీవచాకల్పః (౮౮) · Śloka ౮౮
హైమవత్యా వచాయాః పిండమామలకమాత్రం పయసాఽఽలోడ్య పిబేజ్జీర్ణే పయస్సర్పిరోదన ఇత్యాహారః| ఏవం సప్తరాత్రేణ మేధావీ భవతి| సప్తభిః సప్తరాత్రైః శ్రుతధరో వర్షశతమజర ఇత్యాది సమానం పుర్వేణ||88||
हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रं पयसाऽऽलोड्य पिबेज्जीर्णे पयस्सर्पिरोदन इत्याहारः| एवं सप्तरात्रेण मेधावी भवति| सप्तभिः सप्तरात्रैः श्रुतधरो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पुर्वेण||८८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతో వచా హైమవత్యా ఇత్యాది| హైమవతీతి శ్వేతవచాయా నామ| శేషం వ్యాఖ్యాసమమ|| 88||
Adhikarana కృష్ణవచాకల్పః (౮౯) · Śloka ౮౯
ఇతరస్యా అపి వచాయా ద్విపలక్వాథం పిబేత్| జీర్ణే పయః సర్పిరిత్యాది సమానం పూర్వేణ| తచ్చూర్ణం వా క్షౌద్రసర్పిర్భ్యాం యథాబలమవలిహ్యాత్| జీర్ణే పయఃసర్పిరిత్యాది సమానం పూర్వేణ||89||
इतरस्या अपि वचाया द्विपलक्वाथं पिबेत्| जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण| तच्चूर्णं वा क्षौद्रसर्पिर्भ्यां यथाबलमवलिह्यात्| जीर्णे पयःसर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण||८९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతరస్యా ఇతి కృష్ణాయాః| పయస్సర్పిరిత్యాది శబ్దేనైవ సప్తరాత్రేత్యాది గృహీతం|| 89||
Adhikarana వచాశతపాకఘృతం (౯౦) · Śloka ౯౦
వచా కల్కశతపాకం ఘృతద్రోణముపయుజ్య విశేషాత్ గ్రహోన్మా దాపస్మారగలగండమాలాశ్లీపదస్వరభేదవిముక్తః సర్వార్థేషు సిద్ధిమాన్ వర్షశతాయుర్భవతి||90||
वचा कल्कशतपाकं घृतद्रोणमुपयुज्य विशेषात् ग्रहोन्मा दापस्मारगलगण्डमालाश्लीपदस्वरभेदविमुक्तः सर्वार्थेषु सिद्धिमान् वर्षशतायुर्भवति||९०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఘృతద్రోణపాకే కల్కపరిభాషయా వచా యోజ్యా యావచ్ఛతం పాకానాం| ఇతి వచాకల్పః|| 90||
Adhikarana లశునకల్పః తత్రాధికారిత్వం (౯౧) · Śloka ౯౧
శీతవాతహిమదగ్ధతనూనాం స్తబ్ధభగ్నకుటిలవ్యథితాస్థ్నాం| భేషజస్య పవనోపహతానాం వక్ష్యతే విధిరతో లశునస్య||91||
शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्नकुटिलव्यथितास्थ्नाम्| भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य||९१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతో లశునం| శీతేత్యాది| అతోఽనంతరం శీతాదిదగ్ధతనూనాం స్తబ్ధాస్థ్యాదీనాంచ పుంసాం భేషజస్య లశునస్య విధిర్వక్ష్యతే|| 91||
Adhikarana ప్రశస్తాప్రశస్తత్వే హేతునిర్దేశః (౯౨) · Śloka ౯౨
రాహోరమృతచౌర్యేణ లూనాద్యే పతితా గలాత్| అమృతస్య కణా భూమౌ తే రసోనత్వమాగతాః| ద్విజా నాశ్నంతి తమతో దైత్యదేహసముద్భవం| సాక్షాదమృతసంభూతేర్గ్రామణీః స రసాయనం||92||
राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्| अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः| द्विजा नाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम्| साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्||९२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రాహోర్గలాదమృతచౌర్యేణ హేతునా లూనాత్ భగవతా విష్ణునా ఛిన్నాత్ అమృతస్య కణా యే భూమౌ పతితాస్తే రసోనత్వం ప్రాప్తాః| అత ఏవ హేతోస్తం లశునం దైత్యదేహసముద్భవం ద్విజా నాశ్నంతి| స చ లశునః సాక్షాదమృతసంబంధాద్ధేతర్గ్రామణీః శ్రేష్ఠః రసాయనం|| 92||
Adhikarana దోషానుసారం సేవనకాలః (౯౩) · Śloka ౯౩
శీలయేల్లశునం శీతే వసంతే చ కఫోల్బణః| ఘనోదయేఽపి వాతార్త్తః సదా వా గ్రీష్మలీలయా| రక్తపిత్తభవా రోగా జాయంతే రక్తపిత్తినః||93||
शीलयेल्लशुनं शीते वसन्ते च कफोल्बणः| घनोदयेऽपि वातार्त्तः सदा वा ग्रीष्मलीलया| रक्तपित्तभवा रोगा जायन्ते रक्तपित्तिनः||९३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వ్యాఖ్యాసమం| గ్రీష్మలీలా ఋతుచర్యోక్తః శీతోపచారః|| 93||
Adhikarana రసాయనప్రయోగకాలమర్యాదా (౯౪) · Śloka ౯౪
మాసః పరోఽస్య రసకల్కనిషేవణాయ స్వచ్ఛందమప్యుపదిశంతి విమర్దకైస్తు| షణ్మాసమన్యవిధినా న తు శస్తమాహుః పక్షప్రయోగమపి హీనతరం రసోనే||94||
मासः परोऽस्य रसकल्कनिषेवणाय स्वच्छन्दमप्युपदिशन्ति विमर्दकैस्तु| षण्मासमन्यविधिना न तु शस्तमाहुः पक्षप्रयोगमपि हीनतरं रसोने||९४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్య లశునస్య రసస్య వా కల్కస్య వా నిషేవణాయ పర ఉత్కర్షో మాస ఇతి వదంతి| మాసాదూర్ధ్వం రసో వా కల్కో వా న యోజ్య ఇత్యర్థః| అపరే తు దోషాద్యపేక్షం స్వచ్ఛందం యథేచ్ఛం విమర్దకైః సహ షణ్మాసమప్యుపదిశంతి| అతోఽన్యేన విధానేన నైవ లశునం శస్తమిత్యాహురాచార్యాః| రసోనే పక్షప్రయోగం హీనతరమాహుః| పక్ష ఏవ హీనతరః ప్రయోగః| పక్షాదవరస్త్వకించిత్కరః|| 94||
Adhikarana లశునప్రయోగస్తదుత్తరకృత్యంచ (౯౬) · Śloka ౯౫
స్నిగ్ధశుద్ధతనుః శీతమధురోపస్కృతాశయః| తదుత్తంసావతంసాభ్యాం చర్చితానుచరాజిరః| తస్య కందాన్వసంతాంతే హిమవచ్ఛకదేశజాన్| అపనీతత్వచో రాత్రౌ నిమయేన్మదిరాభిః| తత్కల్కస్వరసం ప్రాతః శుచితాంతవపీడితం| మదిరాయాః సురూఢాయాస్త్రిభాగేన సమన్వితం| మద్యస్యాన్యస్య తక్రస్య మస్తునః కాంజికస్య వా| తత్కాల ఏవ వా యుక్త యుక్తయాలోచ్య మాత్రయా| తైలసర్పిర్వసామజ్జక్షీరమాంసరసైః పృథక్| క్వాథేన వా యథావ్యాధి రసం కేవలమేవ వా| పిబేద్ గండూషమాత్రం ప్రాక్కంఠనాడీవిశుద్ధయే| ప్రతతం స్వేదనం చాను వేదనాయాం ప్రశస్యతే| శీతాంబుసేకః సహసా వమిమూర్చ్ఛాయయోర్ముఖే| శేషం పిబేత్ క్లమాపాయే స్థిరతాం గత ఓజసి| విదాహపరిహారాయ పరం శీతానులేపనః| ధారయేత్సాంబుకణికా ముక్తాకర్పూరమాలికాః| సహిమసలిలగర్భాశ్చంద్రశుభ్రామృణాలీః కువలయదలమాలాహారయష్టీశ్చ లోలాః స్తనతటవినివిష్టాశ్చారుగాత్ర్యో దధానా స్తనుసరసవిలిప్తా గాఢమేనం స్వజేరన్| నలినీదలతాలవృంతవాతైః ప్రగలద్వారిలవైర్జలార్ద్రయా చ| దయితాకరపల్లవైశ్చ శీతై ర్లశునస్వేదకృతం క్లమం హరేయుః|95|
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः|९५|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్నిగ్ధ ఇత్యాది స్నిగ్ధాదిగుణః సన్నిదమిదం కుర్యాత్| శీతాదిభిరుపస్కృతాశయః సంస్కృతకోష్ఠః| తస్య లశునస్యోత్తంసైః శేఖరైరవతంసైః కర్ణపూరైశ్చర్చితాః కల్పితా మండితా అనుచరా అజిరంచ యస్య ప్రయోక్తుః స తథోక్తః| తస్య లశునస్య హిమవద్ దేశజాన్ శక్రదేశజాంశ్చ వసంతగృహీతాన్ కందానపనీతత్వచః కృత్వా మదిరాదిభిస్తిమయేదభిషుణుయాత్| సుబోధం| సురూఢా సుజాతా| అన్యస్యేతి మదిరాశిష్టస్య| త్రిభగేనేతి సంబధ్యతే| తత్కాల ఏవ వా యుక్తం న తు రాత్రౌ తిమితం| యుక్తయా మాత్రయా ఆలోచ్య తైలాదిభిః పృథగ్యుక్తం| కేవలమేవ వా రసం స్వరసం| గండూషమాత్రం సూత్రోక్తలక్షణం| శేషమితి పృథక్స్థాపితాన్| విదాహరక్షార్థం చ శీతాఽనులేపనః సన్ ముక్తాకర్పూతమాలికాః సాంబుకణికా అంబుకణికాభియుక్తా ధారయేత్| ఏనం చ లశునోపయోగినం చారుగాత్ర్యో మనోహరాంగలతికా స్త్రియో గాఢం నివిడం పరిష్వజేరన్| కింభూతా ఇత్యాహ-మృణాలీర్దధానాః| కింభూతా మృణాలీః ? సహిమం తుషారయుక్తం యత్ సలిలం తత్ గర్భే యాసాం తాస్తథోక్తాః| అన్యచ్చ చంద్రవత్ శుభ్రాః శశిధవలాః ఏవంభూతా మృణాలీర్దధత్యః కువలయమాలాశ్చ దధత్యః లోలాశ్చంచలా హారయష్టీర్ముక్తాలతాస్తనతటనివిష్టా దధత్యః| దయితాః కాంతా నలినీదలవాతాదినా లశునస్వేదకృతం క్లమం హరేయుః| జలార్ద్రా సజలపటః|| 96||
Adhikarana లశునప్రయోగస్తదుత్తరకృత్యంచ (౯౬) · Śloka ౯౫
స్నిగ్ధశుద్ధతనుః శీతమధురోపస్కృతాశయః| తదుత్తంసావతంసాభ్యాం చర్చితానుచరాజిరః| తస్య కందాన్వసంతాంతే హిమవచ్ఛకదేశజాన్| అపనీతత్వచో రాత్రౌ నిమయేన్మదిరాభిః| తత్కల్కస్వరసం ప్రాతః శుచితాంతవపీడితం| మదిరాయాః సురూఢాయాస్త్రిభాగేన సమన్వితం| మద్యస్యాన్యస్య తక్రస్య మస్తునః కాంజికస్య వా| తత్కాల ఏవ వా యుక్త యుక్తయాలోచ్య మాత్రయా| తైలసర్పిర్వసామజ్జక్షీరమాంసరసైః పృథక్| క్వాథేన వా యథావ్యాధి రసం కేవలమేవ వా| పిబేద్ గండూషమాత్రం ప్రాక్కంఠనాడీవిశుద్ధయే| ప్రతతం స్వేదనం చాను వేదనాయాం ప్రశస్యతే| శీతాంబుసేకః సహసా వమిమూర్చ్ఛాయయోర్ముఖే| శేషం పిబేత్ క్లమాపాయే స్థిరతాం గత ఓజసి| విదాహపరిహారాయ పరం శీతానులేపనః| ధారయేత్సాంబుకణికా ముక్తాకర్పూరమాలికాః| సహిమసలిలగర్భాశ్చంద్రశుభ్రామృణాలీః కువలయదలమాలాహారయష్టీశ్చ లోలాః స్తనతటవినివిష్టాశ్చారుగాత్ర్యో దధానా స్తనుసరసవిలిప్తా గాఢమేనం స్వజేరన్| నలినీదలతాలవృంతవాతైః ప్రగలద్వారిలవైర్జలార్ద్రయా చ| దయితాకరపల్లవైశ్చ శీతై ర్లశునస్వేదకృతం క్లమం హరేయుః||95||
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः||९५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్నిగ్ధ ఇత్యాది స్నిగ్ధాదిగుణః సన్నిదమిదం కుర్యాత్| శీతాదిభిరుపస్కృతాశయః సంస్కృతకోష్ఠః| తస్య లశునస్యోత్తంసైః శేఖరైరవతంసైః కర్ణపూరైశ్చర్చితాః కల్పితా మండితా అనుచరా అజిరంచ యస్య ప్రయోక్తుః స తథోక్తః| తస్య లశునస్య హిమవద్ దేశజాన్ శక్రదేశజాంశ్చ వసంతగృహీతాన్ కందానపనీతత్వచః కృత్వా మదిరాదిభిస్తిమయేదభిషుణుయాత్| సుబోధం| సురూఢా సుజాతా| అన్యస్యేతి మదిరాశిష్టస్య| త్రిభగేనేతి సంబధ్యతే| తత్కాల ఏవ వా యుక్తం న తు రాత్రౌ తిమితం| యుక్తయా మాత్రయా ఆలోచ్య తైలాదిభిః పృథగ్యుక్తం| కేవలమేవ వా రసం స్వరసం| గండూషమాత్రం సూత్రోక్తలక్షణం| శేషమితి పృథక్స్థాపితాన్| విదాహరక్షార్థం చ శీతాఽనులేపనః సన్ ముక్తాకర్పూతమాలికాః సాంబుకణికా అంబుకణికాభియుక్తా ధారయేత్| ఏనం చ లశునోపయోగినం చారుగాత్ర్యో మనోహరాంగలతికా స్త్రియో గాఢం నివిడం పరిష్వజేరన్| కింభూతా ఇత్యాహ-మృణాలీర్దధానాః| కింభూతా మృణాలీః ? సహిమం తుషారయుక్తం యత్ సలిలం తత్ గర్భే యాసాం తాస్తథోక్తాః| అన్యచ్చ చంద్రవత్ శుభ్రాః శశిధవలాః ఏవంభూతా మృణాలీర్దధత్యః కువలయమాలాశ్చ దధత్యః లోలాశ్చంచలా హారయష్టీర్ముక్తాలతాస్తనతటనివిష్టా దధత్యః| దయితాః కాంతా నలినీదలవాతాదినా లశునస్వేదకృతం క్లమం హరేయుః| జలార్ద్రా సజలపటః|| 96||
Adhikarana లశునప్రయోగస్తదుత్తరకృత్యంచ (౯౮) · Śloka ౯౮
రసోఽగ్నికల్పో మృదునౌజసా హి సంయుజ్యమానః సహసైవ తస్య| దాహాతిసారారతిచిత్తనాశాన్ కుర్యాదతస్తం త్వరితో న యుంజ్యాత్||98||
रसोऽग्निकल्पो मृदुनौजसा हि संयुज्यमानः सहसैव तस्य| दाहातिसारारतिचित्तनाशान् कुर्यादतस्तं त्वरितो न युञ्ज्यात्||९८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతస్తం రసం త్వరితో న యుంజ్యాద్యతస్తస్య లశునస్య రసోఽగ్నికల్పస్తీక్ష్ణః మృదునా చౌజసా సహసైవ యుజ్యమానస్తద్గుణానుపమర్దయన్ దాహాదీన్ కుర్యాత్|| 98||
Adhikarana జీర్ణే భోజనం (౯౯) · Śloka ౯౯
జీర్ణశాల్యోదనం జీర్ణే శంఖకుందేందుపాండురం| భుంజీత యూషైః పయసా రసైర్వా ధన్వచారిణాం| దీప్తాగ్నిర్మండకాన్ ఖాదేత్ సర్పిర్మండోపసేచనాన్| అఖండమండలేంద్వాభానిండరీఖండమండితాన్| రాజికాశుక్తసంపర్కవినివర్తితగౌరవైః| పిష్టకాచూర్ణధవలైర్వధ్రైః సౌకరకైర్యుతాన్||99||
जीर्णशाल्योदनं जीर्णे शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्| भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्| दीप्ताग्निर्मण्डकान् खादेत् सर्पिर्मण्डोपसेचनान्| अखण्डमण्डलेन्द्वाभानिण्डरीखण्डमण्डितान्| राजिकाशुक्तसम्पर्कविनिवर्तितगौरवैः| पिष्टकाचूर्णधवलैर्वध्रैः सौकरकैर्युतान्||९९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్మింశ్చ జీర్ణే పురాణశాల్యోదనం శంఖాదివచ్ఛూక్లం యూషాదీనామన్యతమేన భుంజీత| ధన్వచారిణో జాంగలాః| యశ్చ దీప్తాగ్నిః సర్పిర్మండోపసేచనాదిగుణాన్ మండకాన్ ఖాదేత్ ఉపసేచనం శుష్కత్వనాశనం| అఖండమండలః పరిపూర్ణో యోఽసావిందుస్తదాభాంస్తత్సదృశాన్ ఇండరీణాం ఖండైశ్శకలైర్మండితాన్ భూషితాన్ తథా సౌకరకైర్వర్ధ్రైర్యుతాన్| కింభూతైర్వధ్రైరిత్యాహ-కండనీకృతేన పిష్టకాచూర్ణేన ధవలైః రాజికాదిసంపర్కేణ వినివర్త్తితగౌరవైశ్చ|| 99||
Adhikarana జీర్ణే పానం (౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
మద్యమేకం పిబేత్తత్తు తృట్ప్రబంధే జలాన్వితం| గంధమత్తక్వణదలిప్రియావక్త్రేందుబోధితం| అమద్యపో యస్తు ఫలామబుతక్ర మవంతిసోమం చ సుగంధి శీతం| సౌవీరకం జాంగలజం రసం వా తుషోదకం వా పరిసిక్థికాం వా||100||
मद्यमेकं पिबेत्तत्तु तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्| गन्धमत्तक्वणदलिप्रियावक्त्रेन्दुबोधितम्| अमद्यपो यस्तु फलामबुतक्र मवन्तिसोमं च सुगन्धि शीतम्| सौवीरकं जाङ्गलजं रसं वा तुषोदकं वा परिसिक्थिकां वा||१००||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత్ర చైకమేవ మద్యం పిబేన్నానేకం| తత్తు మద్యం తృట్ప్రబంధే సతి జలాన్వితం పిబేత్| కింభూతం మద్యమిత్యాహ-గంధేన సౌరభేణమత్తా, రణంతో లయో యస్మింస్తత్తథోక్తం, ప్రియావక్త్రేందునా చ ప్రతిబింబితేన బోధితం పరిపూరితశక్తి| యస్త్వమద్యపః స ఏవంగుణమేవ ఫలాంబ్వాదికం పిబేత్| పరిసిక్థికా తను పేయా|| 100||
Adhikarana లశునప్రయోగాంతరాణి ప్రథమ ప్రయోగః (౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
తత్కల్కం వా సమఘృతం ఘృతపాత్రే ఖజాహతం| స్థితం దశాహాదశ్నీయాత్తద్వద్వా వసయా సమం||101||
तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्| स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్కల్కమిత్యాది సుబోధం| తద్వత్ ఘృతవత్ వసయా సమం వాఽశ్నీయాత్| 'తద్వద్వా పయసా సమం'-ఇతి చ పాఠః|| 101||
Adhikarana ద్వితీయప్రయోగః (౧౦౨) · Śloka ౧౦౨
సద్యః పిష్టం సర్పిషా సంయుతం వా నిర్యాసేన స్వేన యుక్తం చ కామం| యుంజీతైనం పూర్వకైరేవ పానైః కోష్ణాంభోభిర్వైషకల్పోఽతీవీర్యః||102||
सद्यः पिष्टं सर्पिषा संयुतं वा निर्यासेन स्वेन युक्तं च कामम्| युञ्जीतैनं पूर्वकैरेव पानैः कोष्णाम्भोभिर्वैषकल्पोऽतीवीर्यः||१०२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథవైనం లశునం సద్యః పిష్టం సర్పిషా స్వేన రసేన వా సంయుతం పూర్వకైరేవ మద్యాదిభిః పానైర్యుక్తం కోష్ణాభిర్వాద్భిర్యథేచ్ఛం యుంజీత| ఏష లశునకల్పోఽతివీర్యో భవతి|| 102||
Adhikarana తృతీయప్రయోగః (౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
రసోనకల్కః సదృశాఽజసర్పిః షణ్మాసముర్వ్యాముషితో నిహంతి| అభ్యంగపానాంజననస్యయుక్తో మనోవికారాన్ విషమజ్వరం చ||103||
रसोनकल्कः सदृशाऽजसर्पिः षण्मासमुर्व्यामुषितो निहन्ति| अभ्यङ्गपानाञ्जननस्ययुक्तो मनोविकारान् विषमज्वरं च||१०३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రసేనకల్కః సదృశేనాజేన సర్పిషా సహ షణ్మాసముర్వ్యాం భూమౌ నిఖాతస్తతోఽభ్యంగాదిషు యోజితో మనోవికారం విషమజ్వరంచ నిహంతి|| 103||
Adhikarana చతుర్థః ప్రయోగః (౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
సమతైలం సశుక్తం వా యవారాశౌ సమా స్థితం| వాతరోగాన్ జయేత్ ఖాదన్ ఘృతమాంసోత్తరాశనః||104||
समतैलं सशुक्तं वा यवाराशौ समा स्थितम्| वातरोगान् जयेत् खादन् घृतमांसोत्तराशनः||१०४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథవా సమతైలం సశుక్తం శుక్తేన యుతం వా లశునం సంవత్సరం యవారాశౌ స్థితం ఖాదన్ పురుషో ఘృతమాంసోత్తరాశనః సన్ వాతరోగాన్ జయేత్|| 104||
Adhikarana పంచమః ప్రయోగః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
తైలసర్పిర్గుడసితాః పృథక్కుర్యాత్తులోన్మితాః| ద్వే తులే లశునాచ్ఛుద్ధాత్త్ర్యూషణాత్ కుడవత్రయం| పలం త్వచశ్చ తచ్ఛాలక్ష్ణం నిహితం ఘృతభాజనే| ద్వే సమే యవమధ్యస్థం పూర్వస్మాదధికం గుణైః||105||
तैलसर्पिर्गुडसिताः पृथक्कुर्यात्तुलोन्मिताः| द्वे तुले लशुनाच्छुद्धात्त्र्यूषणात् कुडवत्रयम्| पलं त्वचश्च तच्छालक्ष्णं निहितं घृतभाजने| द्वे समे यवमध्यस्थं पूर्वस्मादधिकं गुणैः||१०५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తైలాదికం ఘృతభాజనే నిహితం ద్వే సమే సంవత్సరౌ యవమధ్యే స్థితం గుణైః పూర్వస్మాద్రసాయనాదిధికం|| 105||
Adhikarana షష్ఠః ప్రయోగః (౧౦౬) · Śloka ౧౦౬
క్షుణ్ణాం క్షిపేత్ కందతులాం తక్రస్య పలవింశతౌ| గతే చ సప్తరాత్రే తు తులార్ద్ధమసితాత్తిలాత్| ధౌతక్షుణ్ణాత్పృథక్క్షౌద్రఘృతశుండీ చతుష్పలం| అజాజీచవ్యధాన్యాగ్నిద్వికృష్ణాగ్రంథిదీప్యకాన్| పలోన్మితాంశ్చతుర్జాతాత్ పలమేకం సుచూర్ణితం| పృథక్పలాష్టకం తైలాద్ధృతాత్క్షుణ్ణాచ్చ సర్షపాత్| పటూని పంచ క్షారౌ ద్వౌ దద్యాత్తత్రాక్షమానతః| ఏకాదశాహం తద్ధాన్యే స్థితమశ్నన్ ప్రగే ప్రగే| గుణాన్ రాసాయనాన్సర్వాన్స ప్రాప్నోతి నిరామయః||106||
क्षुण्णां क्षिपेत् कन्दतुलां तक्रस्य पलविंशतौ| गते च सप्तरात्रे तु तुलार्द्धमसितात्तिलात्| धौतक्षुण्णात्पृथक्क्षौद्रघृतशुण्डी चतुष्पलम्| अजाजीचव्यधान्याग्निद्विकृष्णाग्रन्थिदीप्यकान्| पलोन्मितांश्चतुर्जातात् पलमेकं सुचूर्णितम्| पृथक्पलाष्टकं तैलाद्धृतात्क्षुण्णाच्च सर्षपात्| पटूनि पञ्च क्षारौ द्वौ दद्यात्तत्राक्षमानतः| एकादशाहं तद्धान्ये स्थितमश्नन् प्रगे प्रगे| गुणान् रासायनान्सर्वान्स प्राप्नोति निरामयः||१०६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షుణ్ణమిత్యాది సుబోధం| కందో లశునకందస్తస్య తులాం పలశతం తాం| ధౌతక్షుణ్ణాదితి తిలవిశేషణం| ప్రగే ప్రగే ప్రాతః ప్రాతః| రాసాయనా గుణా దీర్ఘాయుష్ట్వాదయః|| 106||
Adhikarana సప్తమః ప్రయోగః (౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
ద్విపంచమూలనిష్క్వాథే నల్వణే లశునాఢకం| పిష్టం పర్యుషితం వర్షం హంతి వాతకఫామయాన్||107||
द्विपञ्चमूलनिष्क्वाथे नल्वणे लशुनाढकम्| पिष्टं पर्युषितं वर्षं हन्ति वातकफामयान्||१०७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్విపంచమూలేత్యాది వ్యాఖ్యాసమం| ద్విపంచమూలం మహద్ హ్రస్వంచ తస్య నిష్క్వాథే నల్వణే ద్రోణే పిష్టం వర్షం పర్యుషితం లశూనాఢకం వాతకఫామయాన్ హంతి|| 107||
Adhikarana అష్టమః ప్రయోగః (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
తత్కందకల్కస్వరసే ఘృతతైలం పృథక్పచేత్| శీలయేచ్చ యథాసాత్మ్యం దారుణానిలపీడితః||108||
तत्कन्दकल्कस्वरसे घृततैलं पृथक्पचेत्| शीलयेच्च यथासात्म्यं दारुणानिलपीडितः||१०८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్కందేత్యాది లశునకందస్య రసే తత్కల్కం ఘృతం తైలం వా పచేత్ తచ్చ యథాసాత్మ్యం దారుణేన్ బలవతాఽనిలేన పీడితో నరః శీలయేత్|| 108||
Adhikarana నవమః ప్రయోగః (౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
నవనీతసమాంశం వా ఖాదేత్తత్కల్కమర్దితీ||109||
नवनीतसमांशं वा खादेत्तत्कल्कमर्दिती||१०९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథవా నవనీతసమాంశం నవనీతతుల్యం తత్కల్కం లశునకల్కమర్ద్దితీ ఖాదేత్|| 109||
Adhikarana దశమః ప్రయోగః (౧౧౦) · Śloka ౧౧౦
వికంచుకప్రాజ్యరసోనగర్భాన్ సశూల్యమాంసాన్ వివిధోపదంశాన్| నిమర్దకాన్ వా ఘృతశుక్తయుక్తాన్ ప్రకామమద్యాల్లఘుతుచ్ఛమశ్నన్| కుస్తుంబరీ జీరకభృష్టముద్గ- సౌవర్చలశ్లక్ష్ణరజోఽవకీర్ణైః| రసోనకందాంకురపత్రచిత్రైః సవ్యంజనైర్నైకరసానుయాతైః| తత్కందసిద్ధాన్ క్రమశో యూషక్షీరరసాన్ పిబేత్| కఫపిత్తానిలాశంకీ యథాస్వౌషధసంస్కృతాన్||110||
विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्| निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघुतुच्छमश्नन्| कुस्तुम्बरी जीरकभृष्टमुद्ग- सौवर्चलश्लक्ष्णरजोऽवकीर्णैः| रसोनकन्दाङ्कुरपत्रचित्रैः सव्यञ्जनैर्नैकरसानुयातैः| तत्कन्दसिद्धान् क्रमशो यूषक्षीररसान् पिबेत्| कफपित्तानिलाशङ्की यथास्वौषधसंस्कृतान्||११०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వికంచుక ఇతి| అథవా స అర్దితీ ద్రవ్యతో లఘుమాత్రయా తుచ్ఛమన్నమశ్నన్ నిమర్దకాన్ ప్రకామమద్యాత్| కింభూతానాహ-వికంచుకం త్యక్తత్వక్ప్రాజ్యం ప్రభూతం రసోనం గర్భే యేషాం తాన్| సహ శూల్యేన మాంసేన యే వర్తంతే తథావిధా నానాప్రకారా ఉపదంశా వటకబీజపూరాదయో యేషాం తాన్| తథా ఘృతేన చ శుక్తేన చ యుక్తాన్| కేనాద్యాదిత్యాహ-వ్యంజనైః| కింభూతైరిత్యాహ-కుస్తుంబర్యాదీనాం శ్లక్ష్ణేన రజసాఽవకీర్ణైః| తథా రసోనస్య కందాదిభిశ్చిత్రైః| తథా నైకేన మధురాదినా రసేనానుయాతైర్యుక్తైః| తత్కంద ఇత్యాది| కఫాద్యాశంకీ తత్కందసిద్ధాన్ తస్య లశునస్య కందేన సిద్ధాన్ యూషాదీన్ క్రమశః పిబేత్| యూషం కఫే, క్షీరం పిత్తే, రసం వాత-ఇతి క్రమార్థః| తాంశ్చయూషాదీన్ కఫాదిషు యథాస్వైరౌషధైః సాధితాన్|| 110||
Adhikarana లశునస్య వివిధామయఘ్నత్వం (౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
కృశోఽశ్వగంధోద్భవచూర్ణకీర్ణ సన్నస్వరో యష్టిమధూపధానం| తైలేన గుల్మీ ఖదిరేణ కుష్ఠీ ఖాదేత్ కృమిఘ్నైః కృమిమాన్ రసోనం| మాంసాదమాంసైర్యక్ష్మాణమర్శాంసి కుటజత్వచా| హంతి సః శ్రేష్ఠయా మేహకాసశ్వాసవిలంబికః| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానాత్ స్వరూపముపలభ్య చ| యథాయథం ప్రయోగోఽస్య కార్యస్తం తం గదం ప్రతి||111||
कृशोऽश्वगन्धोद्भवचूर्णकीर्ण सन्नस्वरो यष्टिमधूपधानम्| तैलेन गुल्मी खदिरेण कुष्ठी खादेत् कृमिघ्नैः कृमिमान् रसोनम्| मांसादमांसैर्यक्ष्माणमर्शांसि कुटजत्वचा| हन्ति सः श्रेष्ठया मेहकासश्वासविलम्बिकः| अन्नस्वरूपविज्ञानात् स्वरूपमुपलभ्य च| यथायथं प्रयोगोऽस्य कार्यस्तं तं गदं प्रति||१११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కృశాదిష్వశ్వగంధాదీనాం చూర్ణాదినా రసోనం లశునం ఖాదేత్| వ్యాఖ్యాసమం| మాంసాదమాంసైరిత్యాది| మాంసాదానాం సింహవ్యాఘ్రాదీనాం మాంసైః సహోపయుక్తం రసోనం యక్ష్మాణం హంతి| ఏవమగ్రేఽపి హంతీతి సర్వైః రోగైః సంబధ్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానాల్లశునస్య గుణానుపలభ్య తతో యథాయథం తం తం గదం కిలాసాదికం ప్రతి ప్రయోగోఽస్య లశునస్య కార్యః|| 111||
Adhikarana లశునసురా (౧౧౨) · Śloka ౧౧౨
లశునస్వరసాత్ ప్రస్థాన్ ద్వాత్రింశత్తిలతైలతః| ద్వావపేత మలాత్కిణ్వాదష్టౌ పిష్టాచ్చ షడ్యవాత్| మేషశృంగీభవాత్ క్వాథాద్ద్రోణం పూతాచ్చ శీతలాత్| స్నేహపాత్రే తదైకధ్యం నిదధ్యాచ్చ శుచౌ దృఢే| క్రమాత్తత్ర పునర్దద్యాత్ పిష్టం ప్రస్థచతుష్టయం| పక్షాత్పరమియం పేయా సురా వాతవికారిభిః||112||
लशुनस्वरसात् प्रस्थान् द्वात्रिंशत्तिलतैलतः| द्वावपेत मलात्किण्वादष्टौ पिष्टाच्च षड्यवात्| मेषशृङ्गीभवात् क्वाथाद्द्रोणं पूताच्च शीतलात्| स्नेहपात्रे तदैकध्यं निदध्याच्च शुचौ दृढे| क्रमात्तत्र पुनर्दद्यात् पिष्टं प्रस्थचतुष्टयम्| पक्षात्परमियं पेया सुरा वातविकारिभिः||११२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లశున ఇతి| లశునస్వరసాత్ ద్వాత్రింశత్| తిలతైలాత్ ద్వౌ కిణ్వాదష్టౌ| పిష్టాద్యవాత్ షట్ ప్రస్థాన్| మేషశృంగీభవాత్ సర్పదంష్ట్రీసంభూతాత్ క్వాథాత్ పూతాచ్చ శీతాచ్చ ద్రోణం చైకధ్యం కృత్వా శుద్ధే దృఢే చ స్నేహపాత్రే నిక్షిపేత్| పక్షాత్ పరతః క్రమేణ శాలిపిష్టప్రస్థచతుష్టయం దద్యాత్| సుబోధం|| 112||
Adhikarana సేవనార్థం ప్రాశస్త్యాపాదనప్రకారః (౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
త్రిరాత్రముషితం ధేనుం లశునం ఖాదయేత్తతః| క్షీరదధ్యాజ్యమథితం బ్రాహ్మణాస్యాపి శస్యతే||113||
त्रिरात्रमुषितं धेनुं लशुनं खादयेत्ततः| क्षीरदध्याज्यमथितं ब्राह्मणास्यापि शस्यते||११३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రీణి లంఘనాని ధేనుం గాం కారయిత్వా నిత్యం లశునం ఖాదయేత్| తతస్తస్యాః క్షీరాదిగం బ్రాహ్మణస్యాపి శస్యత ఇత్యాచార్యస్య దేశసిద్ధాః కాశ్మీరకాః| వయమేతన్న విద్మః| లశునం ఖాదయేద్యస్తు స్వధర్మనిరతాన్ ద్విజాన్| వైద్యః పాపస్య తస్యాశు బిల్వాగ్రం ఖాదయేన్నృప|| 113||
Adhikarana లశునస్య విశేషాధికారః (౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
పిత్తరక్తవినిర్ముక్తసమస్తావరణావృతే| శుద్ధే వా విద్యతే వాయౌ న ద్రవ్యం లశునాత్పరం||114||
पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते| शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्||११४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తావృతం రక్తావృతం చ వాతం వర్జయిత్వాఽన్యస్మిన్నావృతే వాయౌ శుద్ధే వా వాయౌ లశునాత్పరం ద్రవ్యం న విద్యతే|| 114||
Adhikarana లశునాసవస్య విశేషాధికారః (౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
సుఖాత్మనాం విశేషేణ ప్రయోజ్యో లశునాసవః| నారదేనోద్ధవస్యైష వాతమగ్నస్య కల్పితః||115||
सुखात्मनां विशेषेण प्रयोज्यो लशुनासवः| नारदेनोद्धवस्यैष वातमग्नस्य कल्पितः||११५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సుఖాత్మనామిత్యాది వ్యాఖ్యాసమం| ఉద్ధవోనామ వృష్ణీనాం వంశజః|
Adhikarana లశునప్రయోగే అపథ్యం (౧౧౬) · Śloka ౧౧౬
ఆమాంబుపానేక్షువికారమత్స్య యానాధ్వవాతాతపభాష్యచింతః| స్వప్నం దివా జాగరణం నిశాసు పిష్టం వ్యవాయం దధి చాత్ర నేచ్ఛేత్||116||
आमाम्बुपानेक्षुविकारमत्स्य यानाध्ववातातपभाष्यचिन्तः| स्वप्नं दिवा जागरणं निशासु पिष्टं व्यवायं दधि चात्र नेच्छेत्||११६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత్ర చ లశునప్రయోగే ఆమంబుపానాది నేచ్ఛేత్|| 116||
Adhikarana లశునస్య స్నేహసహితోపయుక్త్తా (౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
స్నేహకల్పవిధానేన స్నేహయుక్తం ప్రయోజయేత్| లశునణ్ స్నేహసంయోగాద్గరీయాన్ జాయతే హి సః||117||
स्नेहकल्पविधानेन स्नेहयुक्तं प्रयोजयेत्| लशुनण् स्नेहसंयोगाद्गरीयान् जायते हि सः||११७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్నేహకల్పః స్నేహప్రయోగః| స్నేహసంయోగాదిత్యాది స్నేహయుక్తప్రయోగే హేతుః| స ఇతి లశునః|| 117||
Adhikarana ప్రయోగాంతే మృదువిరేచనం (౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
పిత్తకోపభయాదంతే యుఞ్యాన్మృదువిరేచనం| రసాయనగుణానేవం పరిపూర్ణాన్ సమశ్నుతే||118||
पित्तकोपभयादन्ते युञ्यान्मृदुविरेचनम्| रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्नुते||११८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్త ఇత్యాది| అంతే లశునప్రయోగస్యావసానే| ఏవమితి విరేచనాంతేనానంతరోక్తేన|| 118||
Adhikarana ప్రయోగవ్యాపది హేతవః (౧౧౯) · Śloka ౧౧౯
ప్రియాంబుగుడదగ్ధస్య మాంసమద్యామ్లవిద్విషః| అతితిక్షోరజీర్ణం చ రసోనో వ్యాపదే ధ్రువం||119||
प्रियाम्बुगुडदग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः| अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्||११९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అంబ్వాదిప్రియస్య మాంసాదివిద్విషశ్చాజీర్ణం చాతితిక్షోస్త్యక్తుమనిచ్ఛతః పుంసో రసోనో ధ్రువం వ్యాపదే భవతి|| 119||
Adhikarana లశునప్రయోగస్య వర్జనీయత్వం (౧౨౦) · Śloka ౧౨౦
పాండూదరోరఃక్షతశోఫతృష్ణా పానాత్యయచ్ఛర్దివిషవ్రణేషు| పైత్తే వికారేఽక్షిగదేఽతిసారే క్షామే శరీరే చ స వర్జనీయః||120||
पाण्डूदरोरःक्षतशोफतृष्णा पानात्ययच्छर्दिविषव्रणेषु| पैत्ते विकारेऽक्षिगदेऽतिसारे क्षामे शरीरे च स वर्जनीयः||१२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స లశునః సర్వథా పాండ్వాదిషు వర్జనీయః|| 120||
Adhikarana లశునకల్పప్రశంసా (౧౨౧) · Śloka ౧౨౧
శీలిత ఏష కరోతి దురాపం వహ్నిశరీరబలం సమమేవ| వాంగతిరూపగుణాఢ్యసుతేప్సో స్త్రీపురుషస్య చ బీజవిశుద్ధిం| అమృతకణసముత్థం యో రసోనం రసోనం విధియుతమితి ఖాదేచ్ఛీతకాలే సదైవ| స నయతి శతజీవీ స్త్రీసహాయో జరాంతం కనకరుచిరవర్ణో నీరుజస్తుష్టిజుష్టః||121||
शीलित एष करोति दुरापं वह्निशरीरबलं सममेव| वाङ्गतिरूपगुणाढ्यसुतेप्सो स्त्रीपुरुषस्य च बीजविशुद्धिम्| अमृतकणसमुत्थं यो रसोनं रसोनं विधियुतमिति खादेच्छीतकाले सदैव| स नयति शतजीवी स्त्रीसहायो जरान्तं कनकरुचिरवर्णो नीरुजस्तुष्टिजुष्टः||१२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషః రసోనః శీలితః సన్ సమమేవైకకాలమేవ వహ్నేః శరీరస్య చ దురాపం బలం కరోతి| యశ్చ స్త్రీ వా పురుషో వా వాగాద్యాఢ్యం సుతం ప్రాప్తుమిచ్ఛతి తస్య బీజవిశుద్ధిం కరోతి| యః పురుషో రసోనం లశునం అమృతకణసముత్థత్వాదిస్వభావం రసోనం విలణపంచరసమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ విధినా యుతం శీతకాలే సదైవ ఖాదేత్ స వర్షశతజీవిత్వాదియుక్తో జరాంతం నయతి| స్త్రీసహాయ శబ్దేన వృషత్వముక్తం| ఇతి లశునకల్పః|| 121||
Adhikarana పలాండుకల్పః కల్పప్రశంసా (౧౨౨) · Śloka ౧౨౨
రసోనాంతరం వాయోః పలాండుః పరమౌషధం| సాక్షాదివ స్థితం యత్ర శకాధిపతిజీవితం| యస్యోపయోగేన శకాంగనానాం లావణ్యసారాదివినిర్మితానాం| కపోలకాంత్యా విజితః శశంకో రసాతలం గచ్ఛతి నిర్విదేవ||122||
रसोनान्तरं वायोः पलाण्डुः परमौषधम्| साक्षादिव स्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम्| यस्योपयोगेन शकाङ्गनानां लावण्यसारादिविनिर्मितानाम्| कपोलकान्त्या विजितः शशङ्को रसातलं गच्छति निर्विदेव||१२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతః పలాండుః-రసోనాంతరమితి| వాయోః పలాండుః పరమౌషధం రసోనానంతరంలశునసమం| యత్ర పలాండౌ శకాధిపతేః శకనాయకస్య జీవితం సాక్షాదివ స్థితం| యస్య పలాండోరుపయోగేన హేతునా శకాంగనానాం కపోలకాంత్యా విజితః శశాంకో నిర్విదేవ ప్రతిదినం రసాతలం గచ్ఛతి| కింభూతానామాహ-లావణ్యసారాది వినిర్మితం|| 122||
Adhikarana పలాండుకల్పగుణాః (౧౨౩) · Śloka ౧౨౩
స్నిగ్ధాంగత్వం గౌరతా కాంతిమత్తా వహ్నేర్దీప్తిర్వర్ష్మపుష్టిర్వృషత్వం| సంప్రాప్యంతే యంత్రణోద్వేగముక్తై ర్యస్యాభ్యాసాద్ధారి దీర్ఘం సుఖం చ||123||
स्निग्धाङ्गत्वं गौरता कान्तिमत्ता वह्नेर्दीप्तिर्वर्ष्मपुष्टिर्वृषत्वम्| सम्प्राप्य्न्ते यन्त्रणोद्वेगमुक्तै र्यस्याभ्यासाद्धारि दीर्घं सुखं च||१२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యస్య చ పలాండోరభ్యాసాద్యంత్రణా హేతునోద్వేగేన ముక్తైః పురుషైః స్నిగ్ధాంగత్వాది యథాప్యతే తథా ధారీత్యాయుదీర్ఘమాయుః సుఖం చాప్యతే||123||
Adhikarana ఆహారే దీర్ఘకాలముపయోగఫలం (౧౨౪) · Śloka ౧౨౪
అప్యాహారే శీలితో దీర్ఘరాత్రం బల్యశ్చక్షుష్యస్తర్పణః స్థైర్యకారీ| తైస్తైర్యోగైర్యోజితోఽయం పలాండు స్తాంస్తానాతంకాన్ మేహినాముచ్ఛినత్తి||124||
अप्याहारे शीलितो दीर्घरात्रं बल्यश्चक्षुष्यस्तर्पणः स्थैर्यकारी| तैस्तैर्योगैर्योजितोऽयं पलाण्डु स्तांस्तानातङ्कान् मेहिनामुच्छिनत्ति||१२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
న కేవలం చ పృథక్ప్రయోగేన యావదాహారేఽప్యయం పలాండుదీర్ఘరాత్రం చిరకాలం సేవితో బల్యత్వాదిగుణో భవతి| స చ మేహినాం తైస్తైశ్చికిత్సితోక్తైర్యోగైర్యోజితః సంస్తాంస్తాన్ మేహసహజానాతంకాన్ రోగానుచ్ఛినత్తి నాశయతి|| 124||
Adhikarana పలాండురసప్రయోగః (౧౨౫) · Śloka ౧౨౫
రసం రసోనవత్తస్య పీత్వాశ్నీయాత్తథైవ చ| స బీజపూరస్వరసమదిరామధుసీధుపః||125||
रसं रसोनवत्तस्य पीत्वाश्नीयात्तथैव च| स बीजपूरस्वरसमदिरामधुसीधुपः||१२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పలాండురసస్య తు ప్రయోగే చ భోజనస్య చ విధానం లశునవత్| ఏతదుచ్యతే-బీజపూరస్వరసాద్యనుపః సన్ రసం రసోనవదితి||125||
Adhikarana భోజనే ప్రయోగవిధిః (౧౨౬) · Śloka ౧౨౬
మరకతమణినీలం నాలమత్స్యాతిబాల పరిణతశశిగౌరం యచ్చ బీజం సుపిష్టం| ససురససుముఖాభ్యాం ప్రజ్యమాంసం సశుక్తం మృదుధవలసువృత్తైర్మండకైరాత్తమూర్తిం| బహుశః శోభితం శుభ్రైః శశాంకశకలోపమైః| ఘారికేండరికావల్లైః క్షీరోదావయవైరివ| యవముద్గమాషగోధూమబహువిధవికారవికల్పితాన్ భక్ష్యాన్| కాంబలికారాగషాడవసట్టకఖలకాన్ సఫలసారాన్| పటుసురభిమధురగంధాన్ ధవలాక్షకధవలబహులరసాన్| ఖర్జూరదాడిమసితాద్రాక్షాపానానుపోఽభ్యస్యేత్||126||
मरकतमणिनीलं नालमत्स्यातिबाल परिणतशशिगौरं यच्च बीजं सुपिष्टम्| ससुरससुमुखाभ्यां प्रज्यमांसं सशुक्तं मृदुधवलसुवृत्तैर्मण्डकैरात्तमूर्तिम्| बहुशः शोभितं शुभ्रैः शशाङ्कशकलोपमैः| घारिकेण्डरिकावल्लैः क्षीरोदावयवैरिव| यवमुद्गमाषगोधूमबहुविधविकारविकल्पितान् भक्ष्यान्| काम्बलिकारागषाडवसट्टकखलकान् सफलसारान्| पटुसुरभिमधुरगन्धान् धवलाक्षकधवलबहुलरसान्| खर्जूरदाडिमसिताद्राक्षापानानुपोऽभ्यस्येत्||१२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్య చ పలాండోర్నాలం చ బీజం చ మండకైరాత్తమూర్త్తిం గృహీతశరీర మశ్నీయాదితి సంబధ్యతే| యవాదీనాం చ బహువిధైర్వికారైః కల్పితాన్ భక్ష్యాన్ కాంబలికాదీంశ్చ భోజనోపయోగినః ఖర్జూరాద్యన్యతమకృత పానానుపః సన్నభ్యసేత్| మరకతమణినీలమితి నాలవిశేషణం| పరిణతశశిగౌరమితి సుపిష్టబీజవిశేషణం| సురససుముఖౌ హరితకవిశేషౌ| ప్రాజ్యమాంసమితి సశుక్తమితి చోభయవిశేషణం| మృద్వాదికం మండకవిశేషణం| అన్యచ్చ కింభూతం నాలం బీజం చేత్యాహ-బహుశోఽనేకవారం శుభ్రైః శుక్లైశ్చంద్రఖండోపమైః ఘారికాదిభిః శోభితం| తే చ ఘారికాదయః శుక్లత్వాత్ క్షీరోదస్య దుగ్ధసింధోరవయవా ఇవేతి ప్రతిభాసంతే| ఘారికా మాషాదిభిర్దధిమిశ్రైః కృతాః సచ్ఛిద్రా వటకాః వల్లాః శింబీజయవాదీనాం బహువిధైవికారైర్యే కల్పితా భక్ష్యాస్తాః| కాంబలికాదయః సూత్రోక్తలక్షణాః| ఫలసారో దధిత్థః| పట్వాదిగుణగంధానిత్యాది కాంబలికాదివిశేషణం| ధవలాక్షకేన పలాండునా ధవలః శుక్లో బహులశ్చ రసో యేషాం| ఖర్జూరాదిభిః కృతాః, పానాస్తథోక్తాః|| 126||
Adhikarana రసపానే గుణాః (౧౨౭) · Śloka ౧౨౭
లభతే బలవర్ణౌజో వీర్యస్వరసౌమనస్యతేజాంసి| క్షీణశకృద్రుధిరోఽపి చ రసోనవత్తద్రసం పీత్వా||127||
लभते बलवर्णौजो वीर्यस्वरसौमनस्यतेजांसि| क्षीणशकृद्रुधिरोऽपि च रसोनवत्तद्रसं पीत्वा||१२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్య చ పలాండో రసం రసోనవత్ రసోనరసమివ పీత్వా క్షీణశకృద్రుధిరఽపి సన్నమలరక్తధాతురపి బలాదీని లభతే| ఇతి పలాండుకల్పః|| 127||
Adhikarana కుక్కుటీకల్పః ప్రాగుత్పత్తిర్లక్షణం గుణాశ్చ (౧౨౮) · Śloka ౧౨౮
సురాసురైః క్షీరసముద్రమంథే గతాస్తటాన్ యేఽమృతవిప్రుషః పురా| బభూవ తేభ్యః కిల కుక్కుటీ యయా వ్రజంతి దేవత్వమివాద్యమానుషాః| కుక్కుటాండనిభైః కందైః కించిత్కటుపిచ్ఛిలైః| స్నిగ్ధైర్మరకతచ్ఛాయైః ద్ధర్జూరసదృశైచ్ఛదైః| నిఖిలరోగహరాపి విశేషతో జయతి దారుణమప్యనిలమయం| గుదజగుల్మతమో విషనాశినీ జనయతి స్థిరతాం వపుషః పరాం||128||
सुरासुरैः क्षीरसमुद्रमन्थे गतास्तटान् येऽमृतविप्रुषः पुरा| बभूव तेभ्यः किल कुक्कुटी यया व्रजन्ति देवत्वमिवाद्यमानुषाः| कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैः किञ्चित्कटुपिच्छिलैः| स्निग्धैर्मरकतच्छायैः द्धर्जूरसदृशैच्छदैः| निखिलरोगहरापि विशेषतो जयति दारुणमप्यनिलमयम्| गुदजगुल्मतमो विषनाशिनी जनयति स्थिरतां वपुषः पराम्||१२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతః కుక్కుటీ-పురా కస్మింశ్చిత్కాలాంశే సురాసురైః క్షీరసముద్రస్యమంథనే యేఽమృతస్య విప్రుషస్తటాన్ గతాస్తేభ్యః కుక్కుటీ బభూవ కిలేత్యాగమదర్శనాయ| యథా కుక్కుట్యోపయుక్తయాద్య కలౌ మానుషా దేవత్వం వ్రజంతీవేతి| అస్యా లక్ష్ణం కుక్కుటాండనిభైః కందైరిత్యాదినాహ-కటుకపిచ్ఛిలైరితి కందవిశేషణం| స్నిగ్ధైరిత్యాది తచ్ఛదానాం విశేషణం| కటుకః క్షారః| సా చ కుక్కుటీ సకలరోగహరాపి సతీ విశేషతోఽనిలమయం జయతి| న కంచిదేవాపి దారుణమపి| న చ కేవలం గుదజాదినాశినీ అపి తు వపుషః పరాముత్కృష్టాం స్థిరతాం జనయతి|| 128||
Adhikarana ప్రథమః ప్రయోగః (౧౨౯) · Śloka ౧౨౯
కుటీం ప్రవిశ్య తత్కందాన్ భక్షయేద్ ఘృతభర్జితాన్| పయోఽనుపానం ధారోష్ణం తత్రేష్టమసనాంబు వా| తన్మాత్రవృత్తిస్తు భవేద్దశాహం వింశత్యహం స్వాదుభుగప్రమాదీ జత్రూర్ధ్వకోష్ఠత్రికసంధివాత పాండ్వామాయార్శస్తిమిరాణి జిత్వా| వలీపలితనిర్ముక్తః స్థిరేకేశద్విజశ్రుతిః| మేధామతిస్మృతియుతో జీవేద్వర్షశతద్వయం||129||
कुटीं प्रविश्य तत्कन्दान् भक्षयेद् घृतभर्जितान्| पयोऽनुपानं धारोष्णं तत्रेष्टमसनाम्बु वा| तन्मात्रवृत्तिस्तु भवेद्दशाहं विंशत्यहं स्वादुभुगप्रमादी जत्रूर्ध्वकोष्ठत्रिकसन्धिवात पाण्ड्वामायार्शस्तिमिराणि जित्वा| वलीपलितनिर्मुक्तः स्थिरेकेशद्विजश्रुतिः| मेधामतिस्मृतियुतो जीवेद्वर्षशतद्वयम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుటీం ప్రవిశ్యేతి వాతాతపనిషేధః| శేషం వ్యాఖ్యాసమం| తత్ర చ ధోరష్ణం పయోఽనుపానమిష్టమథవాసనోదకం| దశాహం తు తన్మాత్రవృత్తిర్భవేదస్యాః కందాన్యేవ భుంజీత న త్వన్నాదికమితి| తతోఽనంతరం వింశత్యహం స్వాద్వన్నభుగప్రమాదీ చ స్యాత్| ప్రతిషిద్ధానాం సేవాప్రమాదః| అనేన జత్రూర్ధ్వవాతాదీన్ జిత్వా వలీపలితనిర్ముక్తత్వాదియుక్తో వర్షశతద్వయం జీవేత్|| 129||
Adhikarana వర్ధమానకుక్కుటీప్రయోగః (౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
ఆపూర్యమాణచంద్రప్రతిపదమారభ్య వర్ద్ధయేత్కందం| ఏకైకం ఘృతభృష్టం ప్రాగ్భక్తం పథ్యభుక్ఖాదేత్ భుంజీతాల్పతరం దినార్దితమృషిః పక్షక్షయే భక్షయన్| క్షీరం బీజకవారితక్రమథవా పీత్వా స్థితిం కల్పయేత్| మాసం ప్రాశ్య తథా నఖద్విజకచైః శీర్ణోత్థితైః కాంతిమాన్| జీవత్యబ్దశతత్రయం ధృతిమతిస్మృత్యాదిభిర్భూషితః||130||
आपूर्यमाणचन्द्रप्रतिपदमारभ्य वर्द्धयेत्कन्दम्| एकैकं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं पथ्यभुक्खादेत् भुञ्जीताल्पतरं दिनार्दितमृषिः पक्षक्षये भक्षयन्| क्षीरं बीजकवारितक्रमथवा पीत्वा स्थितिं कल्पयेत्| मासं प्राश्य तथा नखद्विजकचैः शीर्णोत्थितैः कान्तिमान्| जीवत्यब्दशतत्रयं धृतिमतिस्मृत्यादिभिर्भूषितः||१३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆపూర్యమాణచంద్రాయాం ప్రతిపది కుక్కుట్యా ఏకం కందం ఘృతభృష్టం ప్రాగ్భక్తం భోజనప్రారంభే భక్షయేత్| తతః ప్రత్యహమేకైకం కందం వర్ద్ధయేత్ అన్నంచ ప్రత్యహమేవ హ్నాసయేత్| ఏతస్యానంతరం భుంజీత ఋషిర్మునివృత్తిః సన్నితి పక్షం చంద్రవద్ద్Rఇః| పక్షక్షయే చ కందం భక్షయన్| క్షీరాదీనామన్యతమం పీత్వా స్థితిం కల్పయేత్ నాన్నం భుంజీతేత్యర్థః| ఏవం మాసం ప్రాశ్య నఖాదిభిః పూర్వ శీర్ణైః పశ్చాదుత్థితైర్యుక్తః కాంతిమాన్ ధృత్యాదిభూషితఽబ్దశత్రయం జీవతి|| 130||
Adhikarana కందచూర్ణప్రయోగః (౧౩౧) · Śloka ౧౩౧
క్షీరేణ కందచూర్ణం పిబన్యవాగూంచ పరిణతే మాసం| లవణస్నేహవిహీనాం దృఢదృగ్జీవేచ్ఛరద్ ద్విశతం| తిమిరం క్షౌద్రఘృతాభ్యాం పథ్యభుజస్తద్రజో జయేన్మాసాత్| కందత్రయం చ భృష్టం ఘృతేఽశ్నతో భక్షితం వాతాన్| తత్కందసూక్ష్మరజసా త్రిభాగగోధూమచూర్ణమిశ్రేణ| పయసా పక్త్వా ఖాదేత్ ఘృతపూరానాంత్రవృద్ధిహరాన్| త్రీన్ కందకాంశ్చ నిశి భక్షయతాజ్యభృష్టాన్ ధాత్రీఫలాంబుససితం ఛగలీపయో వా| పేయం దృగామయజయాయ విషేవితవ్యా కామంచ రోగశమమాత్ర ఫలార్థిభిః సా||131||
क्षीरेण कन्दचूर्णं पिबन्यवागूञ्च परिणते मासम्| लवणस्नेहविहीनां दृढदृग्जीवेच्छरद् द्विशतम्| तिमिरं क्षौद्रघृताभ्यां पथ्यभुजस्तद्रजो जयेन्मासात्| कन्दत्रयं च भृष्टं घृतेऽश्नतो भक्षितं वातान्| तत्कन्दसूक्ष्मरजसा त्रिभागगोधूमचूर्णमिश्रेण| पयसा पक्त्वा खादेत् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान्| त्रीन् कन्दकांश्च निशि भक्षयताज्यभृष्टान् धात्रीफलाम्बुससितं छगलीपयो वा| पेयं दृगामयजयाय विषेवितव्या कामञ्च रोगशममात्र फलार्थिभिः सा||१३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుక్కుటీకందచూర్ణం క్షిరేణ పిబంస్తస్య చ పరిణతౌ లవణస్నేహవిహీనాం యవాగూం పిబేత్| ఏవం చ మాసం కుర్వన్ పురుషో దృఢయా దృష్ట్యా యుక్తః శరద్ ద్విశతం జీవేత్| తద్రజః కుక్కుటీకందాద్రజః క్షౌద్రఘృతాభ్యాం యుక్తం మాసప్రయోగాత్ పథ్యభుజః పురుషస్య తిమిరం జయేత్| కుక్కుటీకందత్రయం ఘృతే భృష్టం భర్జితం భక్షితం సదశ్నతః| పూర్ణం భోజనం కుర్వతశ్చ శబ్దాన్ మాసప్రయోగాద్వాతాన్ జయేత్| కుక్కుటీకందసూక్ష్మచూర్ణేన గోధూమచూర్ణత్రిభాగేన క్షీరేణ చ కృతాన్ ఘృతపూరానాంత్రవృద్ధిహరాన్ ఖాదేత్| త్రీన్ కుక్కుటీకందకాన్ ఘృతభృష్టాన్ నిశి భక్షయతా పురుషేణధాత్రీఫలాంబుసహితం ఛగలీపయో వా పేయం| కిమర్థమిత్యాహ-దృగామయజయాయ| న కేవలం చైష ఏవాస్య రసాయనప్రయోగో యావత్ సా కుక్కుటీరోగోపశమమాత్రఫలార్థిభిః పురుషైః కామమిచ్ఛయా నిషేవితవ్యా| ఇతి కుక్కుటీకల్పః|| 131||
Adhikarana కంచుకీకల్పః లక్షణం (౧౩౨) · Śloka ౧౩౨
క్షీన్వితామూలకతుల్యకందా సప్తాష్టపత్రాసితరక్తకాండా| బిభర్త్తి యా పల్లవమబ్దశబ్దాన్ సా కంచుకీ శ్వేతపుర్వరేణ్యా||132||
क्षीन्वितामूलकतुल्यकन्दा सप्ताष्टपत्रासितरक्तकाण्डा| बिभर्त्ति या पल्लवमब्दशब्दान् सा कञ्चुकी श्वेतपुर्वरेण्या||१३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతః కంచుకీ| క్షీరాన్వితేత్యాదిలక్షణా యా ఓషధిః సా కంచుకీతి బోద్ధవ్యా| సప్త వా అష్టౌ వా పత్రాణి యస్యాః సా తథోక్తా అబ్దశబ్దాన్మేఘస్తనితాన్ పల్లవాన్ బిభర్త్తి వరేణ్యా శ్రేష్ఠా||132||
Adhikarana కుటీప్రవేశప్రయోగః (౧౩౩) · Śloka ౧౩౩
ఆషాఢే కార్త్తికే వాఽతం తత్కందం శీతలే స్థితం| అంగుష్ఠపర్వద్వయసంపిష్టం క్షీరపలాష్టకే| కుటీప్రవేశస్తం పీత్వా క్షీరమేవ పిబేదను| క్షీరమేవ చ జీర్ణోఽపి పేయాం వా స్నేహభర్జితాన్| కించిదుష్ణామలవణాం స్పృశేదుష్ణాంబునో హిమం| ఏకేన సప్తరాత్రేణ కుష్ఠాన్యేవం నియచ్ఛతి| సర్వవ్యాధీన్ ద్వితీయేన తృతీయేన తు సర్పవత్| త్యక్త్వా త్వచం తతో జీర్ణాం కేశదంతనఖానపి| ధీమేధారూపవాన్ జీవేత్ పంచవర్షశతాని చ||133||
आषाढे कार्त्तिके वाऽतं तत्कन्दं शीतले स्थितम्| अङ्गुष्ठपर्वद्वयसम्पिष्टं क्षीरपलाष्टके| कुटीप्रवेशस्तं पीत्वा क्षीरमेव पिबेदनु| क्षीरमेव च जीर्णोऽपि पेयां वा स्नेहभर्जितान्| किञ्चिदुष्णामलवणां स्पृशेदुष्णाम्बुनो हिमम्| एकेन सप्तरात्रेण कुष्ठान्येवं नियच्छति| सर्वव्याधीन् द्वितीयेन तृतीयेन तु सर्पवत्| त्यक्त्वा त्वचं ततो जीर्णां केशदन्तनखानपि| धीमेधारूपवान् जीवेत् पञ्चवर्षशतानि च||१३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆషాఢ ఇతి శీతలప్రదేశే స్థితమంగుష్ఠపర్వద్వయసం అంగుష్ఠపర్వప్రమాణం యస్య సోఽంగుష్ఠపర్వద్వయసః తం| ప్రమాణే ద్వయసచ్ప్రత్యయః| తత్ కందం కంచుకీకందం ఆషాఢే కార్త్తికే వా మాస్యాత్తం గృహీతం క్షీరపలాష్టకేష్టపలికే క్షీరే పిష్టం తతస్తం చ కందం కుటీప్రవేశః పీత్వాఽను క్షీరమేవ పిబేత్| అస్మింశ్చ జీర్ణేఽపి క్షీరం పిబేత్ పేయాం వా ఘృతభర్జితత్వాదియుక్తాం| హిమం జలం న స్పృశేత్| ఏకేనేత్యాదినా సప్తరాత్రేషు క్రమేణ గుణాతిశయో వ్యాఖ్యాస్యామః|| 133||
Adhikarana ప్రయోగాంతరాణి ప్రథమః ప్రయోగః (౧౩౪) · Śloka ౧౩౪
కంచుకీకందచూర్ణం వా స్వేన క్షీరేణ భావితం| గోక్షీరకుడవే న్యస్తం కర్షం ఖండపలాన్వితం| పీతం సర్వామయాన్ హంతి నఖకేశస్థితానపి||134||
कञ्चुकीकन्दचूर्णं वा स्वेन क्षीरेण भावितम्| गोक्षीरकुडवे न्यस्तं कर्षं खण्डपलान्वितम्| पीतं सर्वामयान् हन्ति नखकेशस्थितानपि||१३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కంచుకీకందచుర్ణస్య స్వరసభావితస్య కర్షం ఖండపలంచేతి గోక్షీరాష్టపలేన పీతం నఖకేశస్థితానపి సర్వామయాన్ హంతి|| 134||
Adhikarana ద్వితీయః ప్రయోగః (౧౩౫) · Śloka ౧౩౫
పీతం తత్స్వరసం చూర్ణం తస్యా మధుఘృతాన్వితం| ఖాదన్ హితాశీ సప్తాహం త్వగ్దోషాంస్తిమిరంజయేత్||135||
पीतं तत्स्वरसं चूर्णं तस्या मधुघृतान्वितम्| खादन् हिताशी सप्ताहं त्वग्दोषांस्तिमिरञ्जयेत्||१३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్యా కంచుక్యాశ్చూర్ణం భావనయా పీతకంచుకీస్వరసం మధుఘృతాభ్యామన్వితం హితాశీ పురుషః సప్తాహం ఖాదన్ త్వగ్దోషాంస్తిమిరంచ జయేత్|| 135||
Adhikarana సప్తామృతః (౧౩౬) · Śloka ౧౩౬
విడంగతాప్యత్రిఫలా లోహకంచుకిజం రజః| సప్తరాత్రత్రయం లిహ్యాన్మధునా సంయోతేంద్రియః| క్షీరేణ భోజనం జీర్ణే శాలేర్లావరసేన వా| తథాస్య కాచతిమిరే సుకృచ్ఛ్రాః శిరసో గదాః| మేధావినః ప్రణశ్యంతి గాత్రం సుప్తం చ బుధ్యతే| ఏష సప్తామృతశ్చూర్ణః సర్వవ్యాధిషు పూజితః||136||
विडङ्गताप्यत्रिफला लोहकञ्चुकिजं रजः| सप्तरात्रत्रयं लिह्यान्मधुना संयोतेन्द्रियः| क्षीरेण भोजनं जीर्णे शालेर्लावरसेन वा| तथास्य काचतिमिरे सुकृच्छ्राः शिरसो गदाः| मेधाविनः प्रणश्यन्ति गात्रं सुप्तं च बुध्यते| एष सप्तामृतश्चूर्णः सर्वव्याधिषु पूजितः||१३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విడంగాదీనాం సప్తానాం చూర్ణో మాక్షికేణైకవింశతిదినం సంయతేంద్రియేణ సతా లీఢః కాచతిమిరే శిరోరోగాంశ్చ నాశయతి, మేధాం జనయతి త్వగ్దోషేణ చ సుప్తగాత్రం బోధయతి| నామ్నా సప్తామృతః సర్వవ్యాధిహరశ్చ|| 136||
Adhikarana చతుర్థః ప్రయోగః (౧౩౭) · Śloka ౧౩౭
పలం చూర్ణస్య కంచుక్యాః క్షీరప్రస్థే సమావపేత్| స్నేహం దధ్నస్తతో లిహ్యాజ్జితాత్మా ససితా మధు| శాలేరన్నం పయః పానం మాసమేవం ప్రయోజయేత్| చతుర్గుణః పరీహారః షోడశాబ్దసమద్యుతిః| శతని పంచవర్షాణాం జీవేద్దేవ ఇవోర్జితః||137||
पलं चूर्णस्य कञ्चुक्याः क्षीरप्रस्थे समावपेत्| स्नेहं दध्नस्ततो लिह्याज्जितात्मा ससिता मधु| शालेरन्नं पयः पानं मासमेवम् प्रयोजयेत्| चतुर्गुणः परीहारः षोडशाब्दसमद्युतिः| शतनि पञ्चवर्षाणां जीवेद्देव इवोर्जितः||१३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కంచుకీజాతదధ్నో నవనీతప్రయోగః సుబోధః| షోడశవర్షేణ యూనా సమకాంతిః సన్ దేవ ఇవోర్జయా యుక్తః పంచశతవర్షాణి జీవతి||137||
Adhikarana మర్త్యామృతం ఘృతం (౧౩౮) · Śloka ౧౩౮
పచేత్పలాని ద్రోణేఽపాం కంచుక్యాః పంచవింశతిః| అష్టాంశశిష్టే తు ఘృతాత్ ప్రస్థం క్షీరసమం పచేత్| శంఖపుష్పీవచాకుష్ఠత్రివృతామరదారుభిః| వరాయష్టీసితాద్రాక్షామహిషాక్షైః పలాంశికైః| యుక్తైః కమలకింజల్కత్రిపలేన హిమేఽత్ర చ| క్షౌద్రాచ్చ్తుష్పలం దద్యాదేతన్మర్త్యామృతాహ్వయం| చక్షుష్యం బృంహణం మేధ్యం వర్ణ్యం వర్షశతప్రదం||138||
पचेत्पलानि द्रोणेऽपां कञ्चुक्याः पञ्चविंशतिः| अष्टांशशिष्टे तु घृतात् प्रस्थं क्षीरसमं पचेत्| शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठत्रिवृतामरदारुभिः| वरायष्टीसिताद्राक्षामहिषाक्षैः पलांशिकैः| युक्तैः कमलकिञ्जल्कत्रिपलेन हिमेऽत्र च| क्षौद्राच्च्तुष्पलं दद्यादेतन्मर्त्यामृताह्वयम्| चक्षुष्यं बृंहणं मेध्यं वर्ण्यं वर्षशतप्रदम्||१३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పచేత్ పలానీత్యాదినా మర్త్యామృతం నామఘృతం సుబోధం| శంఖపుష్పాదిభిః పలాంశికైః పద్మకింజల్కాత్ త్రిపలేన యుక్తైరితి సంబంధః| అత్ర చ హిమ ఇతి శీతిభూతే| మహిషాక్షో గుగ్గులుః|| 138||
Adhikarana సోమామృతం ఘృతం (౧౩౯) · Śloka ౧౩౯
పచేత్పలాని కంచుక్యాస్త్రీణి లోహాత్సుచూర్ణితాత్| పలాశబీజాచ్చత్వారి దశ ద్వే చ ఫలత్రయాత్| అష్టాదశ శతావర్యా బీజకస్యైకవీంశతిః| జీవంత్యాః షోడశైకధ్యం పౌర్ణమాస్యాం విపాచయేత్| వహేయాం పాదశేశే చ పృథగర్ద్ధాఢకేన చ| పచేత్ కాంజికమస్తుభ్యాం ఘృతప్రస్థం పిచూన్మితైః| శతాహ్వారుష్కరవచాకుష్ఠైలావిడ్~హింగుభిః| సౌవర్చలాన్వితైః పద్మకేసరాచ్చ త్రిభిః పలైః| పంచభిః పద్మబీజానాం పద్మద్వాదశకేన చ| ఏతత్ సోమామృతం పీత్వా యత్సోమోఽద్యాపి రాజతే| ఇదముపయుజ్య సర్పిరతివీర్యముదారగుణం భవతి సువాక్సుధీః సుదృఢసుబలః సుభగః| గ్రహమరకోపసర్గవిషభీతిభిరధృష్యవపు ర్విజితజరాజ్వరో నయతి వర్షశతద్వితయం||139||
पचेत्पलानि कञ्चुक्यास्त्रीणि लोहात्सुचूर्णितात्| पलाशबीजाच्चत्वारि दश द्वे च फलत्रयात्| अष्टादश शतावर्या बीजकस्यैकवींशतिः| जीवन्त्याः षोडशैकध्यं पौर्णमास्यां विपाचयेत्| वहेयां पादशेशे च पृथगर्द्धाढकेन च| पचेत् काञ्जिकमस्तुभ्यां घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| शताह्वारुष्करवचाकुष्ठैलाविड्~हिङ्गुभिः| सौवर्चलान्वितैः पद्मकेसराच्च त्रिभिः पलैः| पञ्चभिः पद्मबीजानां पद्मद्वादशकेन च| एतत् सोमामृतं पीत्वा यत्सोमोऽद्यापि राजते| इदमुपयुज्य सर्पिरतिवीर्यमुदारगुणं भवति सुवाक्सुधीः सुदृढसुबलः सुभगः| ग्रहमरकोपसर्गविषभीतिभिरधृष्यवपु र्विजितजराज्वरो नयति वर्षशतद्वितयम्||१३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అష్టౌ పలానీత్యాదినా సోమామృతం నామ ఘృతం భవతి| యత్ సోమః శశాంకః పురా పీత్వా అద్యాపి రాజతే| అతివీర్యముత్కృష్టగుణం చేదముపయుజ్య నరః సువాక్త్వాదియుక్తో భవతి| గ్రహాదిభిశ్చాప్రఘృష్యో విజితజరాజ్వరః సన్ వర్షశతద్వయం జీవతి| జ్వరా వ్యాధయః| త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకం పలచతుష్టయం| ఇతి కంచుకీకల్పః|| 139||
Adhikarana గుగ్గులుకల్పః ప్రాగుత్పత్తిః (౧౪౦) · Śloka ౧౪౦
దానవేంద్రవిజితాన్ పురా సురాన్ భ్రష్టకాంతిధృతిధైర్యతేజసః| వీక్ష్య విష్ణురమృతం కిలాసృజత్ గుగ్గులుం బలవపుర్జయప్రదం| అద్యాప్యతః సురగణాః కిల ధూపముఖ్యాన్ హిత్వా వరాగరుతురుష్కహిమేందుదర్పాన్| నిర్దహ్యమానవపుషోఽపి శిఖాం పిబంతో గంధేన యస్య ముదితా దధతి ప్రసాదం||140||
दानवेन्द्रविजितान् पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधैर्यतेजसः| वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम्| अद्याप्यतः सुरगणाः किल धूपमुख्यान् हित्वा वरागरुतुरुष्कहिमेन्दुदर्पान्| निर्दह्यमानवपुषोऽपि शिखां पिबन्तो गन्धेन यस्य मुदिता दधति प्रसादम्||१४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పురా పూర్వం కస్మింశ్చిత్ కాలే దానవేంద్రైర్విజితాన్ సురాన్ భ్రష్టకాంత్యాదీన్ దృష్ట్వా విష్ణుర్బలాదిప్రదం గుగ్గులుమమృతం కిలా-సృజత్| కిలేత్యాగమే| అత ఉక్తాద్ధేతోః సురగణా దివౌకసోఽద్యాప్యవిచ్ఛేదవరాగర్వాదీన్ ధూపముఖ్యాన్ హిత్వా త్యక్త్వా యస్య గుగ్గులోః శిఖాం ధూమలేఖాం పిబంతో నిర్దహ్యమానశరీరా అపి పరం ప్రసాదం దధతి ధారయంతి||140||
Adhikarana గుగ్గులుగుణా (౧౪౧) · Śloka ౧౪౧
స యోగవాహీ సశివః ససార్వః సర్వర్తుసేవ్యః సుఖశీలనీయః| హంతా జరాపాప్మమలామయానాం కర్త్తాఽగ్నిమేధాస్మృతిపాటవానాం||141||
स योगवाही सशिवः ससार्वः सर्वर्तुसेव्यः सुखशीलनीयः| हन्ता जरापाप्ममलामयानां कर्त्ताऽग्निमेधास्मृतिपाटवानाम्||१४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స ఇతి గుగ్గులుః| యోగవాహీ యోగేనైవ సః ప్రయుజ్యతే యది తర్హి స్వగుణానజహత్ తస్య గుణాన్ గృహ్ణాతి| శివః శ్రేయస్కరః| సర్వేభ్యో హితః సార్వః| సుబోధం| జరాదీనాం హంతా| అగ్న్యాదీనాం కర్త్తా|| 141||
Adhikarana శ్రేష్ఠతాలక్షణం (౧౪౨) · Śloka ౧౪౨
గంధోత్కటః సదాహే స్నిగ్ధద్రవపిచ్ఛిలో విగతశల్యః| మహిషాక్షః పుష్పరాగస్ఫటికాసితనీరదచ్ఛాయః| యః పద్మరాగరాగో యః కనకచ్ఛేదపాటలో యో వ| జయతీంద్రనీలమమలం భగ్నోఽప్యతికాంతిమత్వేన||142||
गन्धोत्कटः सदाहे स्निग्धद्रवपिच्छिलो विगतशल्यः| महिषाक्षः पुष्परागस्फटिकासितनीरदच्छायः| यः पद्मरागरागो यः कनकच्छेदपाटलो यो व| जयतीन्द्रनीलममलं भग्नोऽप्यतिकान्तिमत्वेन||१४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స చ మహిషాక్షో గుగ్గులుః శ్రేష్ఠః యో దాహ ఉత్కటగంధః స్నిగ్ధాదిరుపశ్చ| వ్యాఖ్యాసమం|| 142||
Adhikarana శ్రేష్ఠా మాత్రా (౧౪౩) · Śloka ౧౪౩
శ్రేష్ఠః ప్రయోగోఽస్య తులా పలాత్రైవాధికం పిబేత్||143||
श्रेष्ठः प्रयोगोऽस्य तुला पलात्रैवाधिकं पिबेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్య చ గుగ్గులోస్తులాపలశతం పరం ప్రయోగః| అత ఊనోఽపి దోషాద్యపేక్షయా| ప్రత్యహం చ పలాదధికం నైవ పిబేత్|| 143||
Adhikarana పానకాలే ప్రయోజ్యో మంత్రః (౧౪౪) · Śloka ౧౪౪
ఆత్రేయమునిగీతశ్చ మంత్రోఽయం కర్మసిద్ధికృత్| భగవాన్ పుండరీకాక్షో దేవాశ్చ సపురందరాః| ఆజ్ఞాపయంతి సమ్యక్త్వాం ప్రభావం చాదిశంతి తే| జరామరణదుఃఖేభ్యో యథా తేభ్యుత్థితః సురాః| ఉపయోక్తుస్తథైవాస్య భవ త్వం హి మహాబల||144||
आत्रेयमुनिगीतश्च मन्त्रोऽयं कर्मसिद्धिकृत्| भगवान् पुण्डरीकाक्षो देवाश्च सपुरन्दराः| आज्ञापयन्ति सम्यक्त्वां प्रभावं चादिशन्ति ते| जरामरणदुःखेभ्यो यथा तेभ्युत्थितः सुराः| उपयोक्तुस्तथैवास्य भव त्वं हि महाबल||१४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భగవానిత్యాదినా శ్లోకద్వయేనాత్రేయమునిగీతః కర్మసిద్ధికృదయం గుగ్గులుప్రయోగమంత్రః సుబోధః|| 144||
Adhikarana వాతకఫామయేషు ప్రయోగః (౧౪౫) · Śloka ౧౪౫
పంచమూలస్య మహతః క్వాథేన హితభోజినా| గుగ్గులుః శీలితో హంతి సర్వాన్ వాతకఫామయాన్| లఘీయసోఽపి తద్వచ్చ సుఖోష్ణేన జలేన వా| మస్తుధాన్యామ్లమద్యైర్వా వచాదేః సలిలేన వా||145||
पञ्चमूलस्य महतः क्वाथेन हितभोजिना| गुग्गुलुः शीलितो हन्ति सर्वान् वातकफामयान्| लघीयसोऽपि तद्वच्च सुखोष्णेन जलेन वा| मस्तुधान्याम्लमद्यैर्वा वचादेः सलिलेन वा||१४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స చ గుగ్గులుర్మహతః పంచమూలస్య వా లఘీయసో హ్రస్వస్య వా క్వాథేనోష్ణాంబునా వా మస్త్వాదీనామన్యతమేన వ వచాదేర్గణస్య సలిలేన క్వాథేన వా హితభోజినా శీలితః సర్వాన్ వాతకఫేన కృతానామయాన్ వ్యాధీన్ హంతి|| 145||
Adhikarana బాధిర్యాదిషు ప్రయోగః (౧౪౬) · Śloka ౧౪౬
వరణాదేస్తు బాధిర్యదంతకర్ణశిరోరుజః| స్వరభేదోదరశ్వాసవర్ధ్మాంతర్గుల్మవిద్రధీన్||146||
वरणादेस्तु बाधिर्यदन्तकर्णशिरोरुजः| स्वरभेदोदरश्वासवर्ध्मान्तर्गुल्मविद्रधीन्||१४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వరణాదేస్తు గణస్య సలిలేన శీలితో వాధిర్యాదీన్ విద్రధ్యంతానామయాన్ హంతి| అంతఃశబ్దో గుల్మవిద్రధీభ్యాం సంబధ్యతే||146||
Adhikarana వాతపిత్తాస్రరోగేషు ప్రయోగః (౧౪౭) · Śloka ౧౪౭
వాతపిత్తాస్రరోగేషు బృంహణార్థిని చేష్యతే| క్వాథేన వాజిగంధాయా జీవనీయగణస్య వా||147||
वातपित्तास्ररोगेषु बृंहणार्थिनि चेष्यते| क्वाथेन वाजिगन्धाया जीवनीयगणस्य वा||१४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అశ్వగంధాయాః క్వాథేన జీవనీయగణస్య వా క్వాథేన యుక్తో గుగ్గులుర్వాతపిత్తాస్రరోగేష్విష్యతే బృంహణార్థిని చ పురుషే ఇష్యతే||147||
Adhikarana వాతపిత్తే ప్రయోగః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
క్వాథేనోత్పలమృద్వీకా రక్తచందనజన్మనా| వాతపిత్తం నిహంత్యేశ పద్మకాదిగణస్య వా||148||
क्वाथेनोत्पलमृद्वीका रक्तचन्दनजन्मना| वातपित्तं निहन्त्येश पद्मकादिगणस्य वा||१४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏష గుగ్గులురుత్పలాదిజన్మనా క్వాథేన పద్మకాదిగణస్య క్వాథేన వా యుక్తో వాతపిత్తం నిహంతి|| 148||
Adhikarana కఫవాతే ప్రయోగః (౧౪౯) · Śloka ౧౪౯
చవ్యకుష్ఠవిడంగనాం యవాన్యా నాగరస్య వా| ప్రసారిణ్యాశ్చ తోయేన గుగ్గులుః కఫవాతజిత్||149||
चव्यकुष्ठविडङ्गनां यवान्या नागरस्य वा| प्रसारिण्याश्च तोयेन गुग्गुलुः कफवातजित्||१४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చవ్యాదిత్రయస్య వా యవాన్యాదీనాం వా క్వాథేన యుక్తో గుగ్గులుః కఫవాతజిత్|| 149||
Adhikarana కఫవాతమేదోదోషే ప్రయోగః (౧౫౦) · Śloka ౧౫౦
త్ర్యూషణాగ్నిఘనవేల్లవరాభి ర్భక్షయన్ సమఘృతం మహిషాక్షం| ఆశు హంతి కఫమారుతమేదో దోషజాన్ బలవతోఽపి వికారాన్||150||
त्र्यूषणाग्निघनवेल्लवराभि र्भक्षयन् समघृतं महिषाक्षम्| आशु हन्ति कफमारुतमेदो दोषजान् बलवतोऽपि विकारान्||१५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్ర్యూషణాదీనాం సమానాం నవసంఖ్యానామేకో భగః| ద్వితీయో గుగ్గులోరిత్యేతత్ భక్షయన్ పురుషో బలవతోఽపి కఫాదిజాన్ వికారాన్ ఆశు హంతి|| 150||
Adhikarana కఫపిత్తరోగేషు ప్రయోగః (౧౫౧) · Śloka ౧౫౧
పటోలనింబత్రిపులాగుడూచీ గాయత్రిరాత్రిద్వయబీజకానాం| క్వాథైః పృథక్పథ్యపరస్య హంతి మాసేన ఘోరాన్ కఫపిత్తరోగన్| విశేషాచ్ఛోఫవీసర్పదుష్టవ్రణభగందరాన్| శుక్రార్త్తవమనోదోషప్రమేహశ్విత్రపాండుతాః||151||
पटोलनिम्बत्रिपुलागुडूची गायत्रिरात्रिद्वयबीजकानाम्| क्वाथैः पृथक्पथ्यपरस्य हन्ति मासेन घोरान् कफपित्तरोगन्| विशेषाच्छोफवीसर्पदुष्टव्रणभगन्दरान्| शुक्रार्त्तवमनोदोषप्रमेहश्वित्रपाण्डुताः||१५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పటోలాదీనాం పృథగష్టభిః క్వాథైర్యుక్తో గుగ్గులుః పథ్యపరస్య పుంసో ఘోరాన్ కఫపిత్తరోగాన్ హంతి| శోఫాదీన్ పాండుతాంతాన్ రోగాన్ విశేషాద్ధంతి| దోషశబ్దో రోగపర్యాయః శుక్లాదిత్రయేణ సంబధ్యతే||151||
Adhikarana గలరోగాదిషు ప్రయోగః (౧౫౨) · Śloka ౧౫౨
పటోలారిష్టనిర్యూహపిష్టస్తుల్యరసాంజనః| గలరోగాపచీవ్యంగగ్రంథిస్థౌల్యకృమిప్రణుత్||152||
पटोलारिष्टनिर्यूहपिष्टस्तुल्यरसाञ्जनः| गलरोगापचीव्यङ्गग्रन्थिस्थौल्यकृमिप्रणुत्||१५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పటోలనింబయోః క్వాథేన పిష్టస్తుల్యరసాంజనో గుగ్గులుః గలరోగాదికం ప్రకర్షేణ నుదతి|| 152||
Adhikarana వాతశోణితే ప్రయోగః (౧౫౩) · Śloka ౧౫౩
శిలాజతుసమః పీతః పయసా వాతశోణితం| నివర్తయత్యతిబలం క్షీరమాంసఘృతాశినః||153||
शिलाजतुसमः पीतः पयसा वातशोणितम्| निवर्तयत्यतिबलं क्षीरमांसघृताशिनः||१५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శిలాజతునా సమో గుగ్గులుః పయసా క్షీరేణ పీతోఽతిబలం వాతశోణితం క్షీరాద్యశనశీలినః పుంసో నివర్త్తయతి|| 153||
Adhikarana వాతపిత్తకఫేషు ప్రయోగః (౧౫౪) · Śloka ౧౫౪
రసేన పయసా మూత్రైర్వాతపిత్తకఫాపహః||154||
रसेन पयसा मूत्रैर्वातपित्तकफापहः||१५४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాంసరసేన యుక్తో గుగ్గులుర్వాతాపహః| పయసా క్షీరేణ పిత్తాపహః మూత్రేణ కఫాపహః|| 154||
Adhikarana మేధాదికృత్యప్రయోగః (౧౫౫) · Śloka ౧౫౫
బ్రాహ్మీమండూకశంఖానాం పృథఙ్మేధాదికృద్రసైః||155||
ब्राह्मीमण्डूकशङ्खानां पृथङ्मेधादिकृद्रसैः||१५५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బ్రాహ్న్యాదీనాం పృథగ్రసైర్యుక్తో మేధాదికృత్| ఆదిశబ్దేన స్మృత్యాదీనాం గ్రహణం|| 155||
Adhikarana సర్వామయఘ్నప్రయోగః (౧౫౬) · Śloka ౧౫౬
మాగధికాగ్నికలింగవిడంగై ర్బిల్వఘృతైః సవరాపలషట్కైః| గుగ్గులునా సదృశేన సమేతైః క్షౌద్రయుతైః సకలామయనాశః||156||
मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै र्बिल्वघृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||१५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాగధికాదిభిశ్చతుర్భిర్బిల్వఘృతైః ప్రత్యేకం పలప్రమాణైస్త్రిఫలాయాశ్చ ప్రత్యేకం ద్విపలైరేతైశ్చ సర్వైః సదృశేన సమేన దశపలేన గుగ్గులునా సమేతైర్యుక్తైస్తతశ్చ క్షౌద్రద్రుతైః సకలామయానాం నాశో భవతి|| 156||
Adhikarana సామాన్యోపదేశః (౧౫౭) · Śloka ౧౫౭
పిబేత్ పలశతం యోఽస్య విధినా నియతో యతిః| నాకాలమృత్యోర్న వ్యాధేర్న తస్య జరసో భయం| కల్పయేదౌషధైః స్వై-స్వైర్వ్యాధిషు వ్యాధినాశనైః| శిలాజతువిధానంచ గుగ్గులోః సర్వమిష్యతే||157||
पिबेत् पलशतं योऽस्य विधिना नियतो यतिः| नाकालमृत्योर्न व्याधेर्न तस्य जरसो भयम्| कल्पयेदौषधैः स्वै-स्वैर्व्याधिषु व्याधिनाशनैः| शिलाजतुविधानञ्च गुग्गुलोः सर्वमिष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్య చ ప్రకృతస్య గుగ్గులోః పలశతం యః పురుషో నియతో నియతేంద్రియః యతిర్బ్రహ్మచారీ చ పిబేత్ తస్యాకాలమృత్యోర్వ్యాధేర్జరసశ్చ భయం న భవతి| సర్వేషు చ వ్యాధిషు స్వైః స్వైశ్చికిత్సితనిర్దిష్టవ్యాధినాశనైః సహ గుగ్గులుం కల్పయేత్| అస్య చ గుగ్గులోర్వక్ష్యమాణం శిలాజతువిధానమపి సర్వమిష్యతే| శిలాజతువత్ సోఽపి యోక్తవ్య ఇత్యర్థః|| 157||
Adhikarana అతిమాత్రప్రయోగదోషాః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
గుణనిధిరపి కుర్యాత్ సోఽతిమాత్రోపయుక్త స్తిమిరవదనశోషక్లీబతాకార్శ్యమోహాన్| శమలశిథిలభావం దేహరౌక్ష్యం చ తస్మాద్ రజనిచరనిషేవీ స్యాన్న రోగేష్వమీషు||148||
गुणनिधिरपि कुर्यात् सोऽतिमात्रोपयुक्त स्तिमिरवदनशोषक्लीबताकार्श्यमोहान्| शमलशिथिलभावं देहरौक्ष्यं च तस्माद् रजनिचरनिषेवी स्यान्न रोगेष्वमीषु||१४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స చ గుగ్గులుః స్వభావేన గుణనిధిరప్యుపకారనిధానమప్యతిమాత్రోపయుక్తః సంస్తిమిరాదికం గదం కుర్యాత్| యతోఽస్య తిమిరాదికరణశక్తిర్విద్యతే| తతోఽమీషు తిమిరాదిషు రోగేషు పురుషో రజనిచరనిషేవీ న స్యాత్| రజనిచరో గుగ్గులుః| క్లీబతా స్త్రీగమనాశక్తత్వం| శమలశిథిలభవో ద్రుతపురీషత్వం| సర్వామయేషూక్తోఽప్యేషు నిశేధః| ఇతి గుగ్గులుకల్పః|| 148||
Adhikarana శిలాజతుకల్పః పరిచయః గుణాశ్చ (౧౫౯) · Śloka ౧౫౯
గ్రీష్మేఽర్కతప్తా గిరయో జతుతుల్యం వమంతి యత్| హేమాదిషడ్ధాతురసం ప్రోచ్యతే తచ్ఛిలాజతు| సర్వదోషప్రశమనం సర్వరోగవినాశనం| శిలాభ్యో యస్య యజ్జాతం ధాతోస్తత్తద్గుణం వదేత్||159||
ग्रीष्मेऽर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्| हेमादिषड्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु| सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनम्| शिलाभ्यो यस्य यज्जातं धातोस्तत्तद्गुणं वदेत्||१५९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతః శిలాజతుః| గ్రీష్మాఖ్య ఋతౌ గిరయః పర్వతాః అర్కేణ భగవతా గభస్తిమాలిన తప్తాః సంతో జతుతుల్యం యద్వమంతి ఉద్గిరంతి తచ్ఛిలాజతూచ్యతే| కిం తే వమంతీత్యాహ-హేమాదిషట్ ధాతురసం, హేమాదీనాం సువర్ణరూప్యతామ్రత్రపుసీసశస్త్రాఖ్యానాం షణ్ణాం ధాతూనాం రసం తచ్చ యథాస్వం ధాతుబలైరేవ విజ్ఞాయతే| తచ్చ సర్వం శిలాజతు సర్వదోషప్రశమనం సర్వరోగవినాశనం చ| యస్య చ హేమాదిధాతోః శిలాభ్యో యజ్జాతం తత్తద్గుణం|| 159||
Adhikarana శ్రేష్ఠశిలాజతులక్షణం (౧౬౦) · Śloka ౧౬౦
సర్వం చ తిక్తకటుకం నాత్యుష్ణం కటుపాకతః| ఛేదనం చ విశేషేణ లౌహం తత్ర ప్రశస్యతే| గోమూత్రగంధి కృష్ణం గుగ్గుల్వాభం విశర్కరం మృత్స్నం| స్నిగ్ధమనమ్లకషాయం మృదు గురు చ శిలాజతు శ్రేష్ఠం||160||
सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटुपाकतः| छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते| गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्| स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వం చ తిక్తాదిగుణం| తత్ర తేషు మధ్యే లౌహం ప్రశస్తం| గోమూత్రగంధిత్వాదిగుణం చ శిలాజతు శ్రేశ్ఠమితి విద్యాత్| విశర్కరం విగతశిలాచూర్ణం|| 160||
Adhikarana దోషానుసారం భావనం (౧౬౧) · Śloka ౧౬౧
రాస్నాదశమూలబలాపునర్నవైరండశుంఠిమధుకానాం| క్వాథేన భావితం తద్విశేషతో వాతరోగఘ్నం| ద్రాక్షాభీరుపటోలత్రాయంతిగుడూచిజీవనీయానాం| నిర్యూహేణ సుభిన్నం శస్తం పిత్తమయే సుతరాం| క్రిమిజిద్వచాఫలత్రయకరంజఘనముఖ్యపంచమూలానాం| సహపంచకోలకానాం క్వాథేన కఫామయే భావ్యం| లఘుపంచమూలశుంఠీద్రాక్షాకాశ్మర్యవాజిగంధానాం| సగుడూచిశరబలానాం రసేన పిత్తానిలగదేషు| ఘనకుష్ఠవచాత్రిఫలాసురదారువిడంగపంచకోలానాం| రజనీమరిచాతివిషాయుక్తానాం వాతకఫజేషు| పాఠాపటోలనింబత్రిఫలాఘనకుటజసప్తపర్ణానం| త్రాయంత్యమృతాతివిషాసహితానాం పిత్తకఫజేషు||161||
रास्नादशमूलबलापुनर्नवैरण्डशुण्ठिमधुकानाम्| क्वाथेन भावितं तद्विशेषतो वातरोगघ्नम्| द्राक्षाभीरुपटोलत्रायन्तिगुडूचिजीवनीयानाम्| निर्यूहेण सुभिन्नं शस्तं पित्तमये सुतराम्| क्रिमिजिद्वचाफलत्रयकरञ्जघनमुख्यपञ्चमूलानाम्| सहपञ्चकोलकानां क्वाथेन कफामये भाव्यम्| लघुपञ्चमूलशुण्ठीद्राक्षाकाश्मर्यवाजिगन्धानाम्| सगुडूचिशरबलानां रसेन पित्तानिलगदेषु| घनकुष्ठवचात्रिफलासुरदारुविडङ्गपञ्चकोलानाम्| रजनीमरिचातिविषायुक्तानां वातकफजेषु| पाठापटोलनिम्बत्रिफलाघनकुटजसप्तपर्णानम्| त्रायन्त्यमृतातिविषासहितानां पित्तकफजेषु||१६१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రతిదోషం శిలాజతుభావనమాహ-రాస్నేత్యాది| తచ్చ శిలాజతు సర్వదోషరోగఘ్నమపి రాస్నాదిక్వాథేన భావితం విశేషేణ వాతరోగఘ్నం భవతి| ద్రాక్షాదిక్వాథేన భావితం పిత్తామయే సుతరాం శస్తం| కఫామయే పంచకోలసహితానాం కృమిజిద్వచాదీనాం క్వాథేన భావ్యం| ముఖ్యపంచమూలం మహత్| గుడూచ్యాదిసహితానాం లఘుపంచమూలాదీనాం రసేన క్వాథేన పిత్తానిలగదేషు భావ్యం| రజన్యాదియుక్తానాం ఘనాదీనాం క్వాథేన వాత కఫజేషు వ్యాధిషు| త్రాయంత్యాదిసహితానాం పాఠాదీనాం క్వాథేన పిత్తకఫజేషు|| 161||
Adhikarana నిచయే భావనావ్యవస్థా (౧౬౨) · Śloka ౧౬౨
నిచయేఽపి దోషబలతో యోగానేతాన్ వికల్ప్య యుంజీత| వివిధగణసంగ్రహోక్తైస్తైస్తైశ్చ గణైర్గిరేస్సారం| వ్యాధివ్యాధితసాత్మ్యం సమనుసరన్ భావయేదయఃపాత్రే| ప్రాక్కేవలజలధౌతం శుష్కం క్వాథైస్తతో భావ్యం||162||
निचयेऽपि दोषबलतो योगानेतान् विकल्प्य युञ्जीत| विविधगणसंग्रहोक्तैस्तैस्तैश्च गणैर्गिरेस्सारम्| व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे| प्राक्केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्||१६२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతాంశ్చ పృథగ్దోషోక్తాన్ సంసర్గోక్తాంశ్చ యోగాన్ సన్నిపాతేఽపి దోషబలాపేక్షయా వికల్ప్య యుంజీత| వివిధగణసంగ్రహాధ్యాయోక్తైశ్చ జీవనీయాదిభిర్గణైః స్వే స్వేష్వేవ విషయేషు| గిరేః సారం శిలాజతు| కథం యుంజీతేత్యాహ-వ్యాధిసాత్మ్యం వ్యాధితసాత్మ్యం చ సమనుసరన్ననుగచ్ఛన్| తచ్చ యదా భావ్యం తదాయస్పాత్ర ఏవ| తచ్చ ప్రథమమేవ కేవలేన జలేన ధౌతం శుష్కం చ క్వాథైస్తతో భావ్యం|| 162||
Adhikarana భావనావిధానం (౧౬౩) · Śloka ౧౬౩
సమగిరిజమష్టగుణితే నిష్క్వాథ్యం భావనౌషధం తోయే| తన్నిర్యూహేఽష్టాంశే పూతోష్ణే ప్రక్షిపేత్ గిరిజం| తత్సమరసతాం యాతం సంశుష్కం ప్రక్షిపేద్రసే భూయః| స్వైస్స్వైరేవం క్వాథైర్భావ్యం వారాన్ భవేత్ సప్త||163||
समगिरिजमष्टगुणिते निष्क्वाथ्यं भावनौषधं तोये| तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेत् गिरिजम्| तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः| स्वैस्स्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त||१६३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమగిరిజమిత్యాదినా భావనావిధానం| యావదేవ శిలాజతు భావ్యం తావదేవౌషధం పలమానేనాష్టగుణితే తోయే నిష్క్వాథ్యం| అష్టాంశో తస్మిన్ నిర్యూహే క్వాథే పూతే ఉష్ణే చ గిరిజం ప్రక్షిపేత్| తచ్చ శిలాజతు క్వాథేన సమరసతామేకత్వం ప్రాప్తమను చ శుష్కం పునరనేనైవ విధానేన భావనారసం ప్రక్షిపేత్| ఏవమేతేన ప్రకారేణ స్వైస్స్వైర్యథోక్తైః ప్రత్యేకం కషాయైః| సప్తవారాన్ భావయేత్|| 163||
Adhikarana ఉపయోగక్రమః (౧౬౪) · Śloka ౧౬౪
అథ స్నిగ్ధస్య శుద్ధస్య ఘృతం తిక్తకసాధితం| త్ర్యహం యుంజీత గిరిజమేకైకేన తథా త్ర్యహం| ఫలత్రయస్య యూషేణ పటోల్యా మధుకస్య చ| యోగయోగ్యం తతస్తస్య కాలాపేక్షం ప్రయోజయేత్| శిలాజమేవ దేహస్య భవత్యత్యుపకారకం| గుణాన్ సమగ్రాన్ కురుతే సహసా వ్యాపదశ్చ న||164||
अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्| त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्| फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च| योगयोग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्| शिलाजमेव देहस्य भवत्यत्युपकारकम्| गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदश्च न||१६४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథేత్యాదినా ఉపయోగక్రమః| ఆదావేవ స్నిగ్ధస్యానంతరం కృతశోధనస్య తిక్తకైః సూత్రోక్తైరౌషధైః సాధితం ఘృతం త్ర్యహం యుంజీత| తతోఽనంతరం ఫలత్రయాదీనాం త్రయాణామేకైకస్య యూషేణ క్వాథేన యుక్తం గిరిజం క్రమేణ త్ర్యహం యుంజీత| ఏవం ద్వాదశాహాని సంస్కారః| తతోఽనంతరం తస్య శిలాజతునో యోగం స్వస్థాతురవిశేషవశేన కాలమపేక్ష్య ప్రయోజయేత్| ఏవమేతేనైవ క్రమేణ శిలాజం దేహస్యాత్యుపకారకం భవతి| సమస్తాంశ్చ రసాయనగుణాన్ కురుతే| వ్యాపదశ్చ సహసా న కురుతే||164||
Adhikarana మాత్రాభేదాః (౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
ఏకత్రిసప్తసప్తాహం కర్శమర్ద్ధపలం పలం| హీనమధ్యోత్తమో యోగః శిలాజస్య క్రమాన్మతః||165||
एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्शमर्द्धपलं पलम्| हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः||१६५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తస్య శిలాజస్య హీనాదివిశేషేణ త్రిప్రకారో యోగో మత ఆచార్యాణాం| ఏకో హీనః, ద్వితీయో మధ్యమః, తృతీయ ఉత్తమః-ఏవం హీనాదివిశేషేణ| మాత్రావిశేషేణ ప్రత్యేకం త్రివిధం కర్షమర్ద్ధపలం పలమితి| అత్రైకసప్తాహం హీనో యోగః| త్రిసప్తాహం మధ్యమః| సప్తసప్తాహముత్తమ ఇతి క్రమార్థః| తథైవ కర్షో హీనయోగః| అర్ద్ధపలం మధ్యమః| పలముత్తమ ఇతి|| 165||
Adhikarana తామ్రాదిభిః ప్రయోగః (౧౬౬) · Śloka ౧౬౬
సంస్కృతం సంస్కృతే దేహే ప్రయుక్తం గిరిజాహ్వయం| యుక్తం వ్యస్తైః సమస్తైర్వా తామ్రాయోరూప్యహేమభిః| క్షీరేణాలోడితం కుర్యాచ్ఛీఘ్రం రాసాయనం ఫలం| హన్యాద్రోగానశేషాంశ్చ జీర్ణే హితమితాశినః||166||
संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्| युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः| क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्| हन्याद्रोगानशेषांश्च जीर्णे हितमिताशिनः||१६६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సంస్కృతమితి| సంస్కృతే స్నేహాదిభిర్దేహే యథాదోషమౌషధైః సంస్కృతం శిలాజం తామ్రాదిభిర్ద్ధాతుభిః పృథగ్యథాయోగం మిశ్రితైర్వా చతుర్భిర్వా యుక్తం క్షీరేణ చాలోడితం ప్రయుక్తం రాసాయనం ఫలం దీర్ఘాయుష్ట్వాదికం జీర్ణే హితం మితం చ భోజనం కుర్వతః శీఘ్రః కుర్యాదశేషాంశ్చ రోగాన్ హన్యాత్|| 166||
Adhikarana పరిహార్యాణి (౧౬౭) · Śloka ౧౬౭
వ్యాయామాతపమారుతచేతఃసంతాపగురువిదాహ్యాది| ఉపయోగాదపి పరతో ద్విగుణం పరివర్జయేత్కాలం| కులత్థాన్ కాకమాచీంచ కపోతాంశ్చ సదా త్యజేత్| పిబేన్మాహేంద్రముదకం కౌపం ప్రాస్రవణాంబు వా||167||
व्यायामातपमारुतचेतःसन्तापगुरुविदाह्यादि| उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत्कालम्| कुलत्थान् काकमाचीञ्च कपोतांश्च सदा त्यजेत्| पिबेन्माहेन्द्रमुदकं कौपं प्रास्रवणाम्बु वा||१६७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వ్యాయామ ఇత్యాది| అత్ర చ వ్యాయామాదికమశేషం ప్రయోగాత్పరతో ద్విగుణమపి కాలం పరివర్జయేదపిశబ్దాత్ ప్రయోగేఽపి| కులత్థాదికం చ సదా ప్రయోగాత్ ప్రభృతి యావజ్జీవం త్యజేత్| తథైవ చ మాహేంద్రాదికముదకం పిబేత్| మాహేంద్రమాంతరిక్షం| శిలాజతుప్రయోగేషు విదాహీని గురూని చ| వర్జయేత్ సర్వకాలంతు కులత్థాన్ పరివర్జయేత్|| తే హ్యంత్యంతవిరుద్ధత్వాదశ్మనోభేదనాః పరం| లోకే దృష్టాస్తతస్తేషాం ప్రయోగః ప్రతిషిధ్యతే|| ఇతి చరకపాఠః| వ్యాఖ్యా-సర్వకాలంతు కులత్థాన్ పరివర్జయేదిత్యత్ర తుశబ్దోఽవధారణార్థే| నను సర్వత్వం కాలస్య కీదృక్? యావజ్జీవమిత్యేకే| అన్యే త్వాచక్షతే అత్యంతవిరుద్ధత్వేఽపి రసాయనస్యాంతవతా ఫలేన భవితవ్యం నాత్యంతికేన| తస్మాత్ సంవత్సరపరిహారః తస్యైతావానేవ కాలో యతః షడృతవస్తస్య విశేషణాని| కులత్థానాం శిలాజతుప్రయోగే విదాహ్యాదిభ్యో విశేషతో విరోధః తస్మాత్తేషామేవ వర్జనం యత స్తన్మయ ఏవ కాయో భవతి| కులత్థాశ్చాశ్మవిరోధినః యేన తద్రవేణ గ్రావాణః సిక్తాః స్ఫుటంతి| సంవత్సరాద్ధి అత్యంతదృఢతా కాయస్య స్యాదతః సంవత్సరం పరిహారః-ఇతి జేజ్జటః|| 167||
Adhikarana రోగభేదానుసారమనుపానభేదాః (౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
జ్వరీ జ్వరఘ్నాంబుదపర్పటాది క్వాథేన రక్తీ మధుయష్టికాయాః| శోషీ రసైః క్రవ్యభుగామిషోత్థై ర్మాయూరమాంసైః పయసా చ కార్శ్యే| మధ్వంబునా మేదసి సంప్రవృద్ధే క్షీరేణ పర్యాకులబుద్ధిసత్త్వః| పాండ్వామయార్త్తావుదరే సశోఫే పిబేచ్ఛిలాజం మహిషీజలేన| అశ్మ వీరతరాద్యేన కుష్ఠం ఖదిరవారిణా| విషం విషఘ్నైరగదైర్హంత్యేవం తద్యథామయం| శైలజత్రికటుక్షౌద్రం క్షౌద్రధాతూన్ నిషేవతే| క్షీరౌదనాశీ యో జీర్ణే యక్ష్మణా న స బాధ్యతే| సుభావితాత్మారగణైస్తులాం పీత్వా శిలోద్భవాత్| సారాంబునైవ భుంజానః శాలిం జాంగలజై రసైః| వ్యపోహ్య మధుమేహాఖ్యమంతకం రోగసంకరం| వపుర్వర్ణబలోపేతః శతం జీవత్యనామయః||168||
ज्वरी ज्वरघ्नाम्बुदपर्पटादि क्वाथेन रक्ती मधुयष्टिकायाः| शोषी रसैः क्रव्यभुगामिषोत्थै र्मायूरमांसैः पयसा च कार्श्ये| मध्वम्बुना मेदसि सम्प्रवृद्धे क्षीरेण पर्याकुलबुद्धिसत्त्वः| पाण्ड्वामयार्त्तावुदरे सशोफे पिबेच्छिलाजं महिषीजलेन| अश्म वीरतराद्येन कुष्ठं खदिरवारिणा| विषं विषघ्नैरगदैर्हन्त्येवं तद्यथामयम्| शैलजत्रिकटुक्षौद्रं क्षौद्रधातून् निषेवते| क्षीरौदनाशी यो जीर्णे यक्ष्मणा न स बाध्यते| सुभावितात्मारगणैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्| साराम्बुनैव भुञ्जानः शालिं जाङ्गलजै रसैः| व्यपोह्य मधुमेहाख्यमन्तकं रोगसङ्करम्| वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः||१६८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జ్వరీత్యాదేః శిలాజం పిబేదితి సంబంధః| వ్యాఖ్యాసమం| ముస్తాపర్పటకాది యచ్చికిత్సిత ఉక్తం తస్య క్వాథేన| రక్తీ రక్తపిత్తేన ప్రవృత్తరక్తః| క్రవ్యభుజో మాంసాశినః ప్రాణినస్తేషాం రసైః శోషీ రాజయక్ష్మీ| పర్యాకులమేకరూపం బుద్ధిః సత్త్వం చ యస్య సః క్షీరేణ| సత్త్వం మనః| పాండ్వామయాదిత్రయే మహిషీమూత్రేణ| అశ్మేత్యాదిభిర్హంతీతి సంబంధః| యథామయమితి రోగస్వరూపానతిక్రమేణ| శైలజాదికం సర్వం క్షౌద్రేణ సహితం యో నిషేవతే తస్మింశ్చ జీర్ణే క్షీరౌదనాశీ చ భవతి, స రాజయక్ష్మణా న బాధ్యతే| సారగణోఽసనాదిసారాస్తైః సుభావితాచ్ఛిలోద్భవాత్ తులాం పలశతం సారాంబునైవ పీత్వా శాలిం జాంగలజై రసైర్భుంజానః పురుషో మధుమేహాఖ్యం రోగసంకరమంతకం వ్యపోహ్య నాశయిత్వా వపురాదిభిరుపేతోఽనామయశ్చ సన్ వర్షశతం జీవతి|| 168||
Adhikarana శివాగులికా (౧౬౯) · Śloka ౧౬౯
శిలాహ్వాత్ షోడశపలం త్రిస్త్రిరేకత్ర భావయేత్| వరాయా దశమూలస్య గుడూచ్యాః కర్కశస్య చ| బలాయా మధుయష్ట్యాశ్చ రసే గవ్యే చ వారిణి| క్షీరే సకృత్క్రమేణైవం సప్తకృత్వస్తథా పునః| కాకోలియుగ్మఘనపుష్కరవహ్నిరాస్నా- మేదాయుగర్ద్ధిచవికాగజపిప్పలీనాం| పాఠాద్విజీవకనికుంభవిదారియుగ్మ- వీరా వరీ మధుఫలాంశుమతీద్వయానాం| పాలికానామబ్ద్రోణే సిద్ధానాం పాదశేషితే క్వాథే| భావితమిత్థం గిరిజం ద్విపలైశ్చూర్ణీకృతైర్యుంజ్యాత్| కర్కటశృంగీధాత్రీవ్యోషైస్తాలీ సపన్నకుడవేన| చూర్ణపలేన విదార్యాస్త్వక్క్షీర్యాః కర్షయుగ్మేన| ద్విపలేన చతుర్జాతాత్తైలఘృతక్షౌద్రశర్కరాభిశ్చ| ద్విపలాదిద్విగుణాభిః కార్యా గులికాస్తతోఽక్షసమాః| తాః శుష్కా నవకుంభే జాతీపుష్పాధివాసితే స్థాప్యాః| తాసామేకాం ఖాదేత్ ప్రతిదినమనుపానమత్రేష్టం| క్షీరరసదాడిమాంభో మార్ద్వీకసురాసవాన్యతమం| జీర్ణేఽన్నం లఘు భోజ్యం యూషపయఃపిశితనిర్యూహైః| సప్తాహమాత్రమేవం సర్వాన్నీనః క్రమాద్భవేత్ పరతః| భక్తస్యాంతే ప్రాగ్వా గులికా న విరుద్ధ్యతే సైషా| నిరపాయా భూరిఫలా పరిహారసుఖోపయోజితా జయతి| ప్రబలమపి వాతశోణితమూరుస్తంభం జ్వరం దీర్ఘం| భగమూత్రశుక్రదోషప్లీహయకృద్రక్తపాండుహృద్రోగాన్| వర్ధ్మవమిగుల్మపీనసహిధ్మాకాసారుచిశ్వాసాన్| విద్రధిముదరం కుష్ఠం శ్విత్రం జాడ్యం క్షయం మదం మూర్చ్ఛాం| ఉన్మాదమపస్మారం ముఖనేత్రశిరోగదాంస్తాంస్తాన్| ఆనాహమతీసారం హలీమకం కామలాగ్రహణిరోగాన్| గ్రంథ్యర్బుదాన్ సపిటకాన్ భగందరం గండమాలాం చ| అతికార్శ్యమతిస్థౌల్యం స్వేదమథశ్లీపదం గుదే కీలాన్| దంష్ట్రావిషం సమూలం గరప్రయోగాన్ సుఘోరాంశ్చ| అభిచారమరాతికృతం దుఃస్వప్నం భౌతికీం తథా బాధాం| పాప్మాఽలక్ష్మీం చేయం గులికా శమయేచ్ఛివా నామ్నా| వృష్యాఽఽయుష్యా ధన్యా కాంతియశఃశ్రీవిబోధినీ మేధ్యా| కురుతే నృపవల్లభతాం జయం వివాదే చ వక్త్రస్థా| జితఖలతివలీపలితా జీవయతి సుఖం శతద్వయం శరదాం| వర్షద్వయప్రయోగాద్వర్షశతచతుష్టయం జీవేత్||169||
शिलाह्वात् षोडशपलं त्रिस्त्रिरेकत्र भावयेत्| वराया दशमूलस्य गुडूच्याः कर्कशस्य च| बलाया मधुयष्ट्याश्च रसे गव्ये च वारिणि| क्षीरे सकृत्क्रमेणैवं सप्तकृत्वस्तथा पुनः| काकोलियुग्मघनपुष्करवह्निरास्ना- मेदायुगर्द्धिचविकागजपिप्पलीनाम्| पाठाद्विजीवकनिकुम्भविदारियुग्म- वीरा वरी मधुफलांशुमतीद्वयानाम्| पालिकानामब्द्रोणे सिद्धानां पादशेषिते क्वाथे| भावितमित्थं गिरिजं द्विपलैश्चूर्णीकृतैर्युञ्ज्यात्| कर्कटशृङ्गीधात्रीव्योषैस्ताली सपन्नकुडवेन| चूर्णपलेन विदार्यास्त्वक्क्षीर्याः कर्षयुग्मेन| द्विपलेन चतुर्जातात्तैलघृतक्षौद्रशर्कराभिश्च| द्विपलादिद्विगुणाभिः कार्या गुलिकास्ततोऽक्षसमाः| ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः| तासामेकां खादेत् प्रतिदिनमनुपानमत्रेष्टम्| क्षीररसदाडिमाम्भो मार्द्वीकसुरासवान्यतमम्| जीर्णेऽन्नं लघु भोज्यं यूषपयःपिशितनिर्यूहैः| सप्ताहमात्रमेवम् सर्वान्नीनः क्रमाद्भवेत् परतः| भक्तस्यान्ते प्राग्वा गुलिका न विरुद्ध्यते सैषा| निरपाया भूरिफला परिहारसुखोपयोजिता जयति| प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भं ज्वरं दीर्घम्| भगमूत्रशुक्रदोषप्लीहयकृद्रक्तपाण्डुहृद्रोगान्| वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिध्माकासारुचिश्वासान्| विद्रधिमुदरं कुष्ठं श्वित्रं जाड्यं क्षयं मदं मूर्च्छाम्| उन्मादमपस्मारं मुखनेत्रशिरोगदांस्तांस्तान्| आनाहमतीसारं हलीमकं कामलाग्रहणिरोगान्| ग्रन्थ्यर्बुदान् सपिटकान् भगन्दरं गण्डमालां च| अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमथश्लीपदं गुदे कीलान्| दंष्ट्राविषं समूलं गरप्रयोगान् सुघोरांश्च| अभिचारमरातिकृतं दुःस्वप्नं भौतिकीं तथा बाधाम्| पाप्माऽलक्ष्मीं चेयं गुलिका शमयेच्छिवा नाम्ना| वृष्याऽऽयुष्या धन्या कान्तियशःश्रीविबोधिनी मेध्या| कुरुते नृपवल्लभतां जयं विवादे च वक्त्रस्था| जितखलतिवलीपलिता जीवयति सुखं शतद्वयं शरदाम्| वर्षद्वयप्रयोगाद्वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्||१६९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శిలాహ్వాదిత్యాదినా శివా గులికా| షోడశపలం శిలాహ్వాత్ త్రిఫలాదీనాం షణ్ణాం షట్సు క్వాథేషు క్రమేణ తత్రైకైకత్ర క్వాథే త్రిస్త్రిర్భావయేత్| భావనాక్వాథస్య చేహైవ విధానముక్తం| తేన త్రిఫలాదిషట్కాన్యతమద్రవ్యం శిలాజతుసమత్వాత్ షోడశపలం కార్యం| తత్ర చాష్టగుణం జలం దత్వా క్వథితేనాష్టాంశశిష్టేన తేన సమం శిలాజతు భావ్యం| తదనంతరమేవ చ గోమూత్రేణైవం వారాన్ భావయేత్| అనంతరం చ క్షీరే సకృదేకవారం భావయేత్| మూత్రం క్షీరం చ క్వాథవచ్ఛిలాజతుసమమేవ విజ్ఞేయం| ఏవం క్రమేణ త్రిఫలాదిక్వాథైరితి క్రమో వ్యాఖ్యాతః| ఏవం ద్వావింశతివారాన్ భావయేత్| తతః పునః సప్తవారన్ భావయేత్| కేనేత్యాహ-కాకోల్యాదిక్వాథేన| ఖరనాదే-కర్కటశృంగీ శ్రావణీ చాత్రాధికే పఠితే| కాకోలియుగ్మం కాకోలీ క్షీరకాకోలీ చ| ఘనం ముస్తం, వహ్నిశ్చిత్రకః, మేదాయుగ్మం మేదా మహామేదా చ| తే హి ప్రసిద్ధే| జీవకద్వయం, జీవంతీ జీవకం చ| నికుంభో దంతీ| విదారీయుగ్మం విదారీ క్షీరవిదారీ చ| వీరా స్వనామికా (మహాశతావరీ)| వరీ శతావరీ| మధుఫలా ద్రాక్షా| అంశుమతీద్వయం సాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ చ| ఇత్థమనేన ప్రకారేణ భావితం గిరిజం కర్కశృంగ్యాదిభిః పంచభిః ప్రత్యేకం ద్విపలైర్యుంజ్యాద్యోగం నయేత్| అత్ర ఖరనాదే 'పుష్కరమూలమాపి పఠితం| తాలీసపత్రకుడవాదీంశ్చ యుంజ్యాదితి సంబధ్యతే| క్షీరశుక్లాతవక్షీర్యోరత్ర పలం కర్షద్వయం చ| యయోః పలాన్యుక్తాని ఖరనాదే పంచ| తైలాదిభిశ్చ ద్విపలాదిద్విగుణాభిర్యుంజ్యాత్| ద్విపలాదేర్ద్విగుణత్వం| ఏవంచ తైలాదీనాం ద్వంద్వాత్ స్త్రీలింగైః సామానిధకరణ్యం స్యాత్| తేన తైలం ద్విపలం తతో ద్విగుణం ఘృతం చత్వారి పలాని| తతో ద్విగుణం క్షౌద్రమష్టౌ పలాని| తతో ద్విగుణా శర్కరా షోడశపలాని| తతోఽనంతర-మక్షసమాః కర్షికా గులికాః కార్యాః| తాసాం గులికానాం మధ్యాత్ ప్రతిదినమేకాం గులికం ఖాదేత్| అత్ర చ గులికాయాం దోషాద్యపేక్షం క్షీరాదీనామన్యతమమనుపానమిష్టం| అత్ర చ లఘ్వన్నం యూషాదిభిరర్థాత్ కఫాదిషు భోజ్యం తస్మింశ్చ జీర్ణే| అజీర్ణే వర్జ్యమిత్యర్థః| పిశితనిర్యూహో మాంసరసః| ఏష ఏవ క్రమః సప్తాహమాత్రం విధేయః| మాత్రశబ్దేన దోషాద్యపేక్షమాధిక్యమపి ప్రదర్శయతి| పరతశ్చ సప్తాహాదిచ్ఛయా క్రమాత్ సర్వాన్నీనో భవేత్ న తు త్వరయా| ఏషా చ గులికా ప్రాగ్భక్తమప్యుత్తరభక్తమపి న విరుధ్యతే| నిరపాయా అస్యాముపయుజ్యమానాయామపాయో నాశంక్యతే| ఏషా చ పరిహారసుఖా యంత్రణానన్వితేత్యర్థః| ఏషా చోప యోజితా సతీ ప్రబలమపి వాతశోణితమూరుస్తంభాదికం చ జయతి| దోషశబ్దేన రోగపర్యాయేణ భగాదీనాం సంబంధః| ముఖాదిగదాంశ్చ తాంస్తానితి స్వస్వాధ్యాయనిర్దిష్టాన్| ఇయం చ గులికా నామ్నా శివా పాప్మానమలక్ష్మీం చ శమయేత్ వృష్యాదిస్వరూపా చ| వక్త్రస్థా వివాదే జయంచ కురుతే| ఏషా చ జితఖల్యాదికా సతీ శరదాం సంవత్సరాణాం శతద్వయం పురుషం సుఖం జీవయతి| అస్యాశ్చ వర్షద్వయప్రయోగాత్పురుషో వర్షశతచతుష్టయం జీవేత్|| 169||
Adhikarana శిలాజతుకల్పోపసంహారః (౧౭౦) · Śloka ౧౭౦
న సోఽస్తి రోగో భువి సాధ్యరూపో ఽజత్వశమజం యం న జయేత్ ప్రసహ్య| తత్కాలయోగైర్విధివత్ ప్రయుక్తం స్వస్థస్య చోర్జాం విపులాం దధాతి| అమరమందిరమందరసంభవాత్ శతపలం గిరిజాదుపోజయ| యది జరామయదుఃఖవివర్జితాం సుచిరమిచ్ఛసి జీవితసంతతిం| దశగుణముపయుంక్తే యః శతం శైలజాతాత్ లఘుహితమితభోజీ వర్జయన్ వర్జనీయాన్| సతతసమనుషక్తాన్ వర్జితాన్ వైద్యవృందై ర్విధమతి సగదౌఘాన్ నేక్షతే చాయుషోఽంతం| సముద్బభూవామృతమంథనోత్థః స్వేదః శిలాభ్యోఽమృతవాన్ గిరేః ప్రాక్| యో మందరస్యాత్మభువాహితాయ న్యస్తః స శైలేషు శిలాజరూప్||170||
न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपो ऽजत्वशमजं यं न जयेत् प्रसह्य| तत्कालयोगैर्विधिवत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति| अमरमन्दिरमन्दरसम्भवात् शतपलं गिरिजादुपोजय| यदि जरामयदुःखविवर्जितां सुचिरमिच्छसि जीवितसन्ततिम्| दशगुणमुपयुङ्क्ते यः शतं शैलजातात् लघुहितमितभोजी वर्जयन् वर्जनीयान्| सततसमनुषक्तान् वर्जितान् वैद्यवृन्दै र्विधमति सगदौघान् नेक्षते चायुषोऽन्तम्| समुद्बभूवामृतमन्थनोत्थः स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवान् गिरेः प्राक्| यो मन्दरस्यात्मभुवाहिताय न्यस्तः स शैलेषु शिलाजरूप्||१७०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శిలాజతూపసంహ్నియతే| భువి స రోగః సాధ్యరూపః సాధ్యస్వరూపః నాస్తి యం రోగమశ్మజం జతు ప్రసహ్యాక్రమ్య న జయేత్| తచ్చాశ్మజం జతు కాలే యోగ్యైశ్చ యోగైర్విధివచ్ఛాస్త్రవిధినా ప్రయుక్తం స్వస్థస్య చ నీరోగస్యాపి విపులామూర్జాం దధాతి| కమప్యధికృత్యోచ్యతే| త్వం యది జరాదివర్జితాం సుచిరం బహుకాలం జీవితసంతతిమాయుషః సమూహమిచ్ఛసి తర్హి పలశతం గిరిజాదపయోజయ| కింభూతాదాహ-అమరమందిరమందరసంభవాదమరాణాం దేవానాం యన్మందిరం వాసవేశ్మ యో మందరః ముఖ్యో గిరిః తత్ర సంభవో యస్య తస్మాత్| యః పురుషః శైలజాతాత్ గిరిజాద్దశగుణం సహస్రం లఘ్వాదిభోజీ వర్జనీయాంశ్చ వర్జయన్నుపయుంక్తే స పురుషో వ్యాధిసమూహాన్ విధమతి నాశయతి| ఆయుషశ్చాంతం నేక్షతే న పశ్యతి| కింభూతాన్ గదౌఘానాహ-సతతసమనుషక్తాణ్ అజయ్యత్వాదనుబద్ధాన్ వైద్యవృందైర్వర్జితాంశ్చ| పురా అమృతమథనే మంథనగిరేర్మందరస్య శ్రమస్వేదోఽమృతేన యుక్తః ప్రథమముద్బభూవ| యోఽమృతవాన్ గిరేః స్వేదః స ఏవాత్మభువ బ్రహ్మణా లోకహితాయ శిలాజరూపేణ శైలేషు హిమవదాదిషు న్యస్తః| ఇతి శిలాజతుకల్పః|| 170||
Adhikarana అథ తాప్యకల్పః (౧౭౧) · Śloka ౧౭౧
సువర్ణశైలప్రభవో విష్ణునా కాంచనో రసః| తాపీకిరాతచీనేషు యవనేషు చ నిర్మితః| తాప్యాం సూర్యాంశుసంతప్తో మాధవే మాసి దృశ్యతే| మధురః కాంచనాభాసః సామ్లో రజతసన్నిభః| కించిత్కషాయ ఉభయః శీతః పాకే కటుర్లఘుః| శిలానిర్యాసవచ్చాత్ర కులత్థాదీన్ పరిత్యజేత్||171||
सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः| तापीकिरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः| ताप्यां सूर्यांशुसन्तप्तो माधवे मासि दृश्यते| मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसन्निभः| किञ्चित्कषाय उभयः शीतः पाके कटुर्लघुः| शिलानिर्यासवच्चात्र कुलत्थादीन् परित्यजेत्||१७१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతస్తాప్యః-సువర్ణశైలప్రభవః కాంచనో రసాస్తాప్యాదిషు దేశేషు విష్ణునా నిర్మితః| తాపీ మధ్యదేశప్రసిద్ధా తస్యాం సూర్యాంశుభిః సంతప్తః స మాధవే వైశాఖే మాసి దృశ్యతే| స చ ద్వివిధః ఏకః కాంచనాభాసో మధురశ్చ| ద్వితీయో రజతసన్నిభోఽమ్లశ్చ| ఉభయోఽపి కించిత్కషాయరసః కటుకో లఘుశ్చ| శిలాజతువచ్చ తాప్యేఽపి కులత్థాదీన్ పరిత్యజేద్వర్జయేత్|| 171||
Adhikarana ఉత్పత్తిః, స్వరూపం గుణాశ్చ (౧౭౨) · Śloka ౧౭౨
న తన్నిషేవీ జరసాభిభూయతే న పన్నగైర్నాపి గరైర్న వృశ్చికైః| న పాండుమేహజ్వరశోఫయక్ష్మభి- ర్న కంఠనేత్రశ్రవణత్వగామయైః||172||
न तन्निषेवी जरसाभिभूयते न पन्नगैर्नापि गरैर्न वृश्चिकैः| न पाण्डुमेहज्वरशोफयक्ष्मभि- र्न कण्ठनेत्रश्रवणत्वगामयैः||१७२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యశ్చ తం నిషేవతే స జరసా నాభిభూయతే నాపి పన్నగాదిభిః|
Adhikarana వివిధానుపానైరుపయోగః (౧౭౩) · Śloka ౧౭౩
సోదశ్విత్క్కో మాక్షికధాతుః సఘృతో వా- సక్షౌద్రో వా క్షౌద్రఘృతాభ్యాం సహితో వా| సాంభస్కో వా తైలయుతో వా వినిహంతా త్వగ్దోషాణాం సర్వవిషాణాం స గరాణాం||173||
सोदश्वित्क्को माक्षिकधातुः सघृतो वा- सक्षौद्रो वा क्षौद्रघृताभ्यां सहितो वा| साम्भस्को वा तैलयुतो वा विनिहन्ता त्वग्दोषाणां सर्वविषाणां स गराणाम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అక్షాదీనాం పర్వతనిర్యాసేన శిలాజతునా యుతానామేకో భాగో ద్వితీయో మాక్షికధాతోః తన్మధుమిశ్రం లిహ్యాత్|| 173||
Adhikarana పాండౌ అక్షాదిభిః ప్రయోగః (౧౭౪) · Śloka ౧౭౪
అక్షద్రాక్షాయోమలముస్తామలకానాం సవ్యోషాణాం పర్వతనిర్యాసయుతానాం| దత్వా తుల్యం మాక్షికధాతుం మధుమిశ్రం లిహ్యాత్పాండువ్యాధ్యభిభూతః శివమిచ్ఛన్||174||
अक्षद्राक्षायोमलमुस्तामलकानां सव्योषाणां पर्वतनिर्यासयुतानाम्| दत्वा तुल्यं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं लिह्यात्पाण्डुव्याध्यभिभूतः शिवमिच्छन्||१७४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అక్షాదీనాం పర్వతనిర్యాసేన శిలాజతునా యుతానామేకో భాగో ద్వితీయో మాక్షికధాతోః తన్మధుమిశ్రం లిహ్యాత్| సుబోధం|| 174||
Adhikarana పాండ్వాదౌ పిండీ (౧౭౫) · Śloka ౧౭౫
అంశః శుంఠ్యా లోహమలాంశో బదరాంశః పిప్పల్యంశో మాక్షికధాతుర్ద్ధిగుణాంశః| క్షౌద్రం కామం కృష్ణతిలానామపి చాంశః శ్రేష్ఠా పిండీ పాండువికారశ్వయథుఘ్నీ||175||
अंशः शुण्ठ्या लोहमलांशो बदरांशः पिप्पल्यंशो माक्षिकधातुर्द्धिगुणांशः| क्षौद्रं कामं कृष्णतिलानामपि चांशः श्रेष्ठा पिण्डी पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी||१७५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శుంఠ్యాదినాం పంచానామేక ఏకో భాగో మాక్షికధాతోర్ద్వౌ భాగౌ క్షౌద్రం కామమిచ్ఛయా యోజయేదిత్యేః పిండీ శ్రేష్ఠా పాండువికారశ్వయథుఘ్నీ|| 175||
Adhikarana శోషఘ్నః ప్రయోగః (౧౭౬) · Śloka ౧౭౬
సాయశ్చూర్ణం మాక్షికధాతుం మధుమిశ్రం వ్యోషోపేతం పర్వతనిర్యాసమమేతం| క్షీరాహారో యోఽవలిహానః ప్రయతాత్మా మృత్యుద్వారం శోషమపోహత్యచిరేణ||176||
सायश्चूर्णं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं व्योषोपेतं पर्वतनिर्यासममेतम्| क्षीराहारो योऽवलिहानः प्रयतात्मा मृत्युद्वारं शोषमपोहत्यचिरेण||१७६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అయశ్చూర్ణాదియుక్తం మాక్షికధాతుమవలిహానః క్షీరాహారః సన్ మృత్యోర్ద్వారభూతం రాజయక్ష్మాణమచిరేణాపోహతి| అయశ్చూర్ణాదీని పంచ సమాని||176||
Adhikarana చక్షూరోగాదిషూపయోగః (౧౭౭) · Śloka ౧౭౭
లోహం సర్పిర్మాక్షికధాతుర్మధుమాత్రా ధాత్రీచూర్ణం కేసరమంబుప్రభావానాం| యోగం కుర్యాదేష సితాభాగవిమిశ్ర శ్చక్షుర్ఘ్రాణశ్రోత్రరసజ్ఞానవిబోధం||177||
लोहं सर्पिर्माक्षिकधातुर्मधुमात्रा धात्रीचूर्णं केसरमम्बुप्रभावानाम्| योगं कुर्यादेष सिताभागविमिश्र श्चक्षुर्घ्राणश्रोत्ररसज्ञानविबोधम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లోహాదిచూర్ణమంబుప్రభవానాం పద్మానాం కేసరం మధుమాత్రా మాక్షికస్య స్తోకం ఏష యోగః-ఏషాం సమేన సితాభాగేన విమిశ్రశ్చురాదీనాం విబోధం కరోతి|| 177||
Adhikarana వార్ద్ధక్యే ప్రయోగః (౧౭౮) · Śloka ౧౭౮
కృత్వైకస్థం మాక్షికధాతుం త్రిఫలాం చ భ్రాష్ట్రే పక్త్వా యే సహనిష్కం విలిహంతి| పథ్యాదాస్తాన్ వార్ద్ధకదోషా న భజంతే మాతుర్దోషాస్తన్యనివృత్తానివ బాలాన్||178||
कृत्वैकस्थं माक्षिकधातुं त्रिफलां च भ्राष्ट्रे पक्त्वा ये सहनिष्कं विलिहन्ति| पथ्यादास्तान् वार्द्धकदोषा न भजन्ते मातुर्दोषास्तन्यनिवृत्तानिव बालान्||१७८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాక్షికధాతుం త్రిఫలాం చేత్యేకస్థం కృత్వా మిశ్రీకృత్య భ్రాష్ట్రే పక్త్వా సఘృతం యే పురుషా అవలిహంతి పథ్యాదాః సంతస్తాన్ వార్ద్ధకదోషా జరాదయో న భజంతే| యథా మాతుర్దోషా స్తన్యాన్నివృత్తాన్ బాలాన్ సంబంధిత్వాభావాన్న భజంతే|| 178||
Adhikarana జరానాశనో యోగః (౧౭౯) · Śloka ౧౭౯
సమశ్నతో మాక్షికధాతుచూర్ణం సర్పిర్మధుభ్యాం త్రిఫలా రజశ్చ| శనైః శనైర్యాతి జరావినాశం ప్రత్యంతవాసాదివ లోకయాత్రా||179||
समश्नतो माक्षिकधातुचूर्णं सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफला रजश्च| शनैः शनैर्याति जराविनाशं प्रत्यन्तवासादिव लोकयात्रा||१७९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాక్షికధాతుచూర్ణం త్రిఫలాచూర్ణం చైకీకృత్య సర్పిర్మధుభ్యాం సమశ్నతః పుంసో జరా శనైః శనైర్వినాశం యాతి| యథా ప్రత్యంతవాసాద్గహ్వరే నివసనాత్ లోకయాత్రా వినాశం యాతి| ఇతి తాప్యకల్పః|| 179||
Adhikarana వృద్ధదారకకల్పః పరిచయో గుణాశ్చ (౧౮౦) · Śloka ౧౮౦
త్రికోణకాండా సుబహుప్రతానా ఫలేషు పీతా కుసుమేషు రక్తా| పత్రైః సదుగ్ధైర్మృదురోమవద్ధి స్తంబూలతుల్యైర్ఘనకందమూలా| పవనవివస్వదంశువనితాదిషు కామచరా వివిధమనః శరీరగదవృందనివృత్తికరీ| భువి పరమౌషధిర్మహిషవల్లరీతి ప్రథితా క్వచిదపి వృద్ధదారక ఇయంత్వపి వేల్లరికా||180||
त्रिकोणकाण्डा सुबहुप्रताना फलेषु पीता कुसुमेषु रक्ता| पत्रैः सदुग्धैर्मृदुरोमवद्धि स्तम्बूलतुल्यैर्घनकन्दमूला| पवनविवस्वदंशुवनितादिषु कामचरा विविधमनः शरीरगदवृन्दनिवृत्तिकरी| भुवि परमौषधिर्महिषवल्लरीति प्रथिता क्वचिदपि वृद्धदारक इयन्त्वपि वेल्लरिका||१८०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతో వృద్ధాదారకః| త్రికోణకాండాదిరూపా పరమౌషధీ భువి మహిషవల్లిరీతి ప్రథితా| క్వచిదపి వృద్ధదారక ఇతి, క్వచిద్వేల్లరికేతి చ| పవనాదిషు కామచరా వాతాతపవ్యవాయాదిషు ఇచ్ఛావృత్తిరయంత్రణా వివిధానాం మనోగదవృందానాం శరీరగదవృందానాంచ నివృత్తికరీ|| 180||
Adhikarana రసాయనప్రయోగః (౧౮౧) · Śloka ౧౮౧
వసంతే సంగృహీతానాం శోషితానామనాతపే| వృద్ధాదారకమూలానాం తులాం సంచూర్ణ్య సర్పిషా| ఆప్లావ్య ఘృతపాత్రస్థాం ధాన్యే పక్షముపేక్షితాం| లిహ్యాదనుపిబేత్క్షీరం జీర్ణే క్షీరఘృతాశనః| తత్ప్రయోగాజ్జరాజీర్ణే వృద్ధో దారకతామియాత్| భగ్నాస్థిర్గద్గదః పంగుః కృశో హ్రస్వోఽన్యరూపతాం| నిరస్తాశేషదోషోత్థనఖభేదాద్యుపద్రవః| అపస్మారగ్రహోన్మాదపాప్మాలక్ష్మీవివర్జితః| దీప్తాగ్నిర్బలవాన్ వాగ్మీ జీవేద్వర్షశతాని షట్||181||
वसन्ते संगृहीतानां शोषितानामनातपे| वृद्धादारकमूलानां तुलां सञ्चूर्ण्य सर्पिषा| आप्लाव्य घृतपात्रस्थां धान्ये पक्षमुपेक्षिताम्| लिह्यादनुपिबेत्क्षीरं जीर्णे क्षीरघृताशनः| तत्प्रयोगाज्जराजीर्णे वृद्धो दारकतामियात्| भग्नास्थिर्गद्गदः पङ्गुः कृशो ह्रस्वोऽन्यरूपताम्| निरस्ताशेषदोषोत्थनखभेदाद्युपद्रवः| अपस्मारग्रहोन्मादपाप्मालक्ष्मीविवर्जितः| दीप्ताग्निर्बलवान् वाग्मी जीवेद्वर्षशतानि षट्||१८१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వసంతే సంగృహీతాదిగుణానాం వృద్ధదారకమూలానాం తులాం పలశతం సంచూర్ణ్య పశ్చాత్ ఘృతేనాప్లావ్య ఘృతపాత్రే స్థితాం ధాన్యరాశౌ పక్షముపేక్షితాం పక్షాదూర్ధ్వం లిహ్యాత్| అనంతరంచ క్షీరం పిబేత్| జీర్ణే చ క్షీరఘృతాశనః స్యాత్| తత్ప్రయోగాద్దృద్ధదారకప్రయోగాద్దృద్ధః పురుషో వర్ణాదీనామభినవానాం సంభవాద్దారకతామతితరుణత్వమియాత్| భగ్నాస్థ్యాదిశ్చాన్యరూపతాం యథాస్థితాద్వైపరీత్యం యాతి| తేన భగ్నాస్థిః శ్లిష్టస్థిర్భవతి| గద్గదో మధురవాక్| పంగుః సుగతిః| కృశః స్థూలః| హ్రస్వో దీర్ఘ ఇతి| నిరస్తా అపాస్తా అశేషా వాతాదిదోషోత్థా నఖభేదాదయః సూత్రస్థానే పఠితా ఉపద్రవవ్యాధయో యేన| అపస్మారాదివర్జితో దీప్తాగ్నిత్వాదియుక్తశ్చ షడ్వర్షశతాని జీవేత్||181||
Adhikarana అశ్వగంధాయా ప్రయోగః (౧౮౨) · Śloka ౧౮౨
చూర్ణితైరశ్వగంధాయాః సంయుతం త్రింశతా పలైః| తత్తుల్యం దారకం ప్రాశ్య పయసా సర్పిషాఽథవా| జీర్ణే పూర్వవదశ్నీయాద్యో జీవేత్స సమాః శతం| వాజివేగో గజప్రాణః సురూపో భాస్కరద్యుతిః||182||
चूर्णितैरश्वगन्धायाः संयुतं त्रिंशता पलैः| तत्तुल्यं दारकं प्राश्य पयसा सर्पिषाऽथवा| जीर्णे पूर्ववदश्नीयाद्यो जीवेत्स समाः शतम्| वाजिवेगो गजप्राणः सुरूपो भास्करद्युतिः||१८२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అశ్వగంధాయాస్త్రింశత్పలస్య చూర్ణేన తత్తుల్యమేవ త్రింశత్పలం వృద్ధదారకసంయుతం పయసా సర్పిషా వా ప్రాశ్య తస్మిన్ జీర్ణే పూర్వవదితి క్షీరఘృతాభ్యాం యః పురుషోఽశ్నీయాత్స సమాశతం వర్షశతం జీవేత్ వాజివేగాదియుతశ్చ భవేత్| భాస్కరద్యుతిః సూర్యతేజః|| 182||
Adhikarana వరీగోక్షురకాభ్యాం ప్రయోగౌ (౧౮౩) · Śloka ౧౮౩
అశ్వగంధేన సంయోజ్యౌ వరీగోక్షురకౌ పృథక్||183||
अश्वगन्धेन संयोज्यौ वरीगोक्षुरकौ पृथक्||१८३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అశ్వగంధాప్రకారేణ వృద్ధదారకప్రయోగే శతావరీ యోజ్యా| తద్వదేవ గోక్షురకోఽపి|| 183||
Adhikarana స్వర్యః ప్రయోగః (౧౮౪) · Śloka ౧౮౪
యో లిహ్యాత్ సర్పిషా చూర్ణం వృద్ధదారకమూలజం| సప్తాహం యూషభక్తాశీ స్యాత్స కిన్నరతుల్యవాక్||184||
यो लिह्यात् सर्पिषा चूर्णं वृद्धदारकमूलजम्| सप्ताहं यूषभक्ताशी स्यात्स किन्नरतुल्यवाक्||१८४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యో లిహ్యాదిత్యాది| యః పురుషో వృద్ధదారకమూలజం చూర్ణం సర్పిషా సహ సప్తాహం లిహ్యాజ్జీర్ణే యూషభక్తాశీ చ స్యాత్ స కిన్నరసమానవాక్ స్యాత్|| 184||
Adhikarana శతాయుఃకరాః ప్రయోగాః (౧౮౫) · Śloka ౧౮౫
స్వరసేన శతావర్యాః సప్తాహం భవితంచ తత్| లిహానః పూర్వవన్మాసం శతం జీవేన్మహామతిః| లిహ్యాద్వా మధుసర్పిర్భ్యాం ధాత్రీస్వరసభావితం| క్షీరేణ వా పివన్మాసం శతం జీవేదరుక్సుధీః| వృద్ధదారకమూలానాం రసం క్షీరేణ యః పిబేత్| తత్కల్కసిద్ధం సర్పిర్వా స జీవేన్నీరుజః శతం||185||
स्वरसेन शतावर्याः सप्ताहं भवितञ्च तत्| लिहानः पूर्ववन्मासं शतं जीवेन्महामतिः| लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां धात्रीस्वरसभावितम्| क्षीरेण वा पिवन्मासं शतं जीवेदरुक्सुधीः| वृद्धदारकमूलानां रसं क्षीरेण यः पिबेत्| तत्कल्कसिद्धं सर्पिर्वा स जीवेन्नीरुजः शतम्||१८५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తచ్చ వృద్ధదారకమూలచూర్ణం శతావరీస్వరసేన సప్తాహం భావితం పూర్వవదితి సర్పిషా మాసం లిహానో మహామతిః సన్ వర్షశతం జీవేత్| ధాత్రీస్వరసభావితస్య వృద్ధదారకమూలచూర్ణస్య మాసం మధుసర్పిర్భ్యాం లేహనం క్షీరేణ పానం వా| వ్యాఖ్యాసమం| తత్కల్కసిద్ధమితి వృద్ధదారకమూలకల్కసిద్ధం|| 185||
Adhikarana కుష్ఠాదిఘ్నః ప్రయోగః (౧౮౬) · Śloka ౧౮౬
పీతం వేల్లరికామూలం గోమూత్రేణ సహోషితం| కుష్ఠగుల్మోదరగరశ్లీపదార్శోఽపచీర్జయేత్||186||
पीतं वेल्लरिकामूलं गोमूत्रेण सहोषितम्| कुष्ठगुल्मोदरगरश्लीपदार्शोऽपचीर्जयेत्||१८६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సహోషితం భావితం|| 186||
Adhikarana శ్లీపదాదిఘ్నో యోగః (౧౮౭) · Śloka ౧౮౭
పిప్పలీ త్రిఫలా దార్వీ మహౌషధపునర్నవాః| పృథగ్దశపలాః సర్వైస్తుల్యాంశో వృద్ధదారకః| ధాన్యామ్లపీతస్తచ్చుర్ణో జీర్ణే స్వచ్ఛందభోజనః| శ్లీపదామమరుద్వర్ధ్మగుల్మోదరగరాన్ హరేత్||187||
पिप्पली त्रिफला दार्वी महौषधपुनर्नवाः| पृथग्दशपलाः सर्वैस्तुल्यांशो वृद्धदारकः| धान्याम्लपीतस्तच्चुर्णो जीर्णे स्वच्छन्दभोजनः| श्लीपदाममरुद्वर्ध्मगुल्मोदरगरान् हरेत्||१८७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిప్పల్యాదీని సప్త పృథగ్దశపలాని సర్వైః సమో వృద్ధదారకః| సుబోధం| ఆమమరుదామవాతః|| 187||
Adhikarana ప్రయోగాంతరం (౧౮౮) · Śloka ౧౮౮
శౌండీ విశ్వవరాద్వీపివేల్లముస్తాః సమాంశకాః| తుల్యవేల్లరికామూలాః సాజ్యక్షౌద్రాస్తథా గుణాః||188||
शौण्डी विश्ववराद्वीपिवेल्लमुस्ताः समांशकाः| तुल्यवेल्लरिकामूलाः साज्यक्षौद्रास्तथा गुणाः||१८८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శౌండ్యాదీన్యష్టౌ సమభాగాని సర్వైః సమం వేల్లరికామూలం| అస్యాజ్యక్షౌద్రభ్యాం ప్రయోగః| తథా గుణాః ఇతి శ్లీపదాదీన్ జయేయుః| శౌండీ పిప్పలీ| వరా ఫలత్రయం|| 188||
Adhikarana పంచశతవర్షాయుఃకరో యోగః (౧౮౯) · Śloka ౧౮౯
తత్ఫలాత్ స్వరసం కర్షం లిహంస్తుల్యాజ్యమాక్షికం| గవ్యం పిబేదను పయో మాహిషం వా యథేష్టభుక్| పంచాహేన జయేత్కాసాన్ సప్తాహేన త్వగామయాన్| మహాకుష్ఠాని మాసేన భవేన్మాసద్వయేన తు| పంచవర్షశతాయుష్కో ధీమేధాబలరూపవాన్||189||
तत्फलात् स्वरसं कर्षं लिहंस्तुल्याज्यमाक्षिकम्| गव्यं पिबेदनु पयो माहिषं वा यथेष्टभुक्| पञ्चाहेन जयेत्कासान् सप्ताहेन त्वगामयान्| महाकुष्ठानि मासेन भवेन्मासद्वयेन तु| पञ्चवर्षशतायुष्को धीमेधाबलरूपवान्||१८९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృద్ధదారకఫలస్వరసస్య కర్షస్తావదేవాజ్యం తావదేవ క్షౌద్రమితి లిహన్ గవ్యం పయోఽను పిబేన్మాహిషం వా పయః| వ్యాఖ్యాసమం||189||
Adhikarana సహస్రాయుఃకరో యోగః (౧౯౦) · Śloka ౧౯౦
వేల్లరీఫలమూలానాం పిప్పల్యాశ్చ సమం రజః| వేల్లరీఫలమూలోత్థస్వరసేనైవ భావయేత్| అమృతాయా రసేనాఽను తతః శుష్కం ఘృతాప్లుతం| నిఖనేద్ ఘృతకుంభస్థం కరీషే బహుసంచయే| మాసాదుద్ధృత్య తం లేహం యో వర్షముపయోజయేత్| సహస్రాయుః స జరసా సహసా నాభిభూయతే||190||
वेल्लरीफलमूलानां पिप्पल्याश्च समं रजः| वेल्लरीफलमूलोत्थस्वरसेनैव भावयेत्| अमृताया रसेनाऽनु ततः शुष्कं घृताप्लुतम्| निखनेद् घृतकुम्भस्थं करीषे बहुसञ्चये| मासादुद्धृत्य तं लेहं यो वर्षमुपयोजयेत्| सहस्रायुः स जरसा सहसा नाभिभूयते||१९०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏకో భాగో వేల్లర్యాః ఫలమూలానాం చూర్ణస్య| ద్వితీయః పిప్పలీరజసః| ఏతద్వేల్లరీఫలమూలస్వరసేనైవ భావయేత్| అనంతరం గుడూచీరసేన భావయేత్| తతః శోషయిత్వా ఘృతేనాఽఽప్లావ్య ఘృతకుంభస్థం బహుసంచయే కరీషే గోమయే నిఖనేత్| తతో వ్యాఖ్యాసమం| ఇతి వృద్ధదారకకల్పః|| 190||
Adhikarana కుష్ఠస్య రసాయనప్రయోగః (౧౯౧) · Śloka ౧౯౧
కుష్ఠచూర్ణతులాం క్షౌద్రఘృతస్య ద్వితులాన్వితాం| ధాన్యరాశౌ దినశతం నిహితాముపయోజయేత్| సుగంధికాయో దృక్శ్రోత్రస్వరవర్ణేష్వతీంద్రియః| గతవ్యాధిజరో జీవేత్ సప్తవర్షశతాని నా||191||
कुष्ठचूर्णतुलां क्षौद्रघृतस्य द्वितुलान्विताम्| धान्यराशौ दिनशतं निहितामुपयोजयेत्| सुगन्धिकायो दृक्श्रोत्रस्वरवर्णेष्वतीन्द्रियः| गतव्याधिजरो जीवेत् सप्तवर्षशतानि ना||१९१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుష్ఠస్య ప్రయోగ ఉచ్యతే| కుష్ఠచూర్ణపలశతం ఘృతపలశతం చైకీకృత్య ధాన్యరాశౌ దినశతస్థితం తతః పురుష ఉపయోజయన్ సుగంధికాయో భవతి| దృగాదిషు చాతీంద్రియోఽతిశయేనాశ్చర్యభూతత్వాత్| గతవ్యాధిజరశ్చ సప్తవర్షశతాని జీవేత్| ఇతి కుష్ఠస్య ప్రయోగః||191||
Adhikarana కుటీప్రావేశికస్యోపసంహారః (౧౯౨) · Śloka ౧౯౨
కుటీప్రవేశః క్షణినాం పరిచ్ఛదవతాం హితః| అతోఽన్యథా తు యే తేషాం సౌర్యమారుతికో విధిః||192||
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः||१९२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతే చ సర్వే ప్రయోగాః కుటీప్రవేశమధికృత్యోక్తాః అతః స ఏవో పసంహ్నియతే-క్షణినామన్యప్రయోజనరహితానాం పరిచ్ఛదవతాంచ కుటీప్రవేశో హితః| పరిచ్ఛదోఽనేకవిధముపకరణం| అతో యథోక్తాదన్యథా వైపరీత్యేన యే క్షణినః పరిచ్ఛదవంతశ్చ న భవంతి తేషాం సౌర్యమారుతికో విధిర్హితః| (కుటీప్రవేశః క్షమిణాం పరిచ్ఛదవతాం హితః ఇతి చరకపాఠః| కుటీప్రావేశికవాతాతపికయోర్విషయప్రర్దనాయాహ-కుటీప్రవేశ ఇత్యాది| క్షమిణాం కృతక్షమాణాం న పుత్రదారకుటుంబధనపర్యేషణాపర్యాకులానామిత్యర్థః| పరిచ్ఛదవతాం సర్వోపకరణవతామితి యావత్| ఇతి జేజ్జటః)|| 192||
Adhikarana వాతాతపికాః యోగాః (౧౯౩) · Śloka ౧౯౩
వాతతపసహా యోగా వక్ష్యంతేఽతో విశేషతః| సుఖోపచారా భ్రంశేఽపి యే న దేహస్య బాధకాః||193||
वाततपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः| सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः||१९३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతాతపసహా ఇత్యాది సుబోధం|| 193||
Adhikarana వివిధాః యోగాః (౧౯౪) · Śloka ౧౯౪
శీతోదకం పయః క్షౌద్రం ఘృతమేకైకశో ద్విశః| త్రిశః సమస్తమథవా ప్రాక్పీతం స్థాపేద్వయః||194||
शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः| त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापेद्वयः||१९४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శీతోదకాదికమేకైకం వా ద్వే ద్వే వా త్రీణి త్రీణి వా సమస్తమేవ వా ప్రాక్పీతం వయః స్థాపయేత్ జీర్ణత్వాద్రక్షేత్|| 194||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౧౯౫) · Śloka ౧౯౫
హరీతకీమాగధికాక్షధాత్రీ శ్చూర్ణీకృతా లోహరజోవిమిశ్రాః| సర్పిర్మధుభ్యామదతః శరీరం కాలాగ్రదూతీ న జరా దునోతి||195||
हरीतकीमागधिकाक्षधात्री श्चूर्णीकृता लोहरजोविमिश्राः| सर्पिर्मधुभ्यामदतः शरीरं कालाग्रदूती न जरा दुनोति||१९५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హరీతక్యాదికం మధుసర్పిర్భ్యాం సహాదతో భక్షయతః పుంసః శరీరం కాలస్యాగ్రదూతీ జరా న దునోతి నోపతాపయతి|| 195||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౧౯౬) · Śloka ౧౯౬
హరీతకీమాగధికావిడంగ శశాంకలేఖామలకచ్ఛావీనాం| సితోపలాతైలఘృతాన్వితానాం రోగా న లేఢారమభిద్రవంతి||196||
हरीतकीमागधिकाविडङ्ग शशाङ्कलेखामलकच्छावीनाम्| सितोपलातैलघृतान्वितानां रोगा न लेढारमभिद्रवन्ति||१९६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హరీతక్యాదీనాం సితోపలాద్యన్వితానాం లేఢారం లిహానం పురుషం రోగా నాభిద్రవంతి నాభిధావంతి| ఆమలకచ్ఛవిరామలకఫలం త్యాజితాస్థి|| 196||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౧౯౭) · Śloka ౧౯౭
త్రిఫలామసనోదకేన పిష్టాం రజనీం పర్యుషితామయః కపాలే| మధునా మధురాం లిహన్ హినస్తి స్థవిమానం జరసం గదాంశ్చ సర్వాన్||197||
त्रिफलामसनोदकेन पिष्टां रजनीं पर्युषितामयः कपाले| मधुना मधुरां लिहन् हिनस्ति स्थविमानं जरसं गदांश्च सर्वान्||१९७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అసనోదకేన బీజకజలేన పిష్టాం త్రిఫలాం రజనీం రాత్రిమయఃకపాలే శస్త్రపాత్రే మధునా మాక్షికేణ మధురామాపాదితమాధుర్యాం లిహన్ పురుషః స్థవిమాదికం హినస్తి నాశయతి|| 197||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౧౯౮) · Śloka ౧౯౮
ఖదిరాసనయూషభావితాయా- స్త్రిఫలాయా ఘృతమాక్షికప్లుతాయాః| నియమేన నరా నిషేవితారో యది జీవంత్యజరాః కిమత్ర చిత్రం||198||
खदिरासनयूषभाविताया- स्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः| नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఖదిరాదిక్వాథభావితాయాస్త్రిఫలాయాః ప్రయోగః సుబోధః||198||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౧౯౯) · Śloka ౧౯౯
అసనస్వరసేన భావితానా మభయానాం సవిడంగతండులానాం| మధులోహరజోఘృతాప్లుతానాం న హి లేఢారమభిద్రవంతి రోగాః||199||
असनस्वरसेन भाविताना मभयानां सविडङ्गतण्डुलानाम्| मधुलोहरजोघृताप्लुतानां न हि लेढारमभिद्रवन्ति रोगाः||१९९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అభయానామాదౌ విడంగతండులైర్యోజనమనంతరమసనోదకేన భావనం తతో మధ్వాదిభిర్యోజనం| సుబోధం|| 199||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౦) · Śloka ౨౦౦
బీజకస్య రసమంగులిహార్యం శర్కరామధుఘృతం త్రిఫలాం చ| శీలయత్సు పురుషేషు జరత్తా స్వాగతాపి వినివర్త్తత ఏవ||200||
बीजकस्य रसमङ्गुलिहार्यं शर्करामधुघृतं त्रिफलां च| शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्ता स्वागतापि विनिवर्त्तत एव||२००||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అంగులిహార్యో యోఽంగుల్యా ఆహర్తుం శక్యతే తం| ఏవంవిధం ప్రయోగం శీలయత్స్వతిశయేనాగతాపి జరత్తా వినివర్త్తతే| వృత్తస్య నామ మనసి స్ఫురత్యేవ|| 200||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౧) · Śloka ౨౦౧
దర్వీప్రలేపస్త్రిఫలాకషాయః సితోపలాతైలమధుప్రగాఢః| సప్పిలీనాగరలోహరేణు స్తనోః సపత్నిం జరసం నిహంతి||201||
दर्वीप्रलेपस्त्रिफलाकषायः सितोपलातैलमधुप्रगाढः| सप्पिलीनागरलोहरेणु स्तनोः सपत्निं जरसं निहन्ति||२०१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రిఫలాయాః కషాయో ఘనత్వేన దర్వీప్రలేఫ్ సితోపలాదిభిః ప్రగాఢః పిప్పల్యాదిభిర్యుక్తస్తనోః శరీరస్య సపత్నీం జరసం నిహంతి|
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౨) · Śloka ౨౦౨
ఫలత్రయత్ర్యూషణచూర్ణయుక్తాం ద్రాక్షాం ససర్పిర్మధుశర్కరాం చ| క్షీరానుపానం పురుషా లిహంతో జీవంతి నిర్ద్ధూతజరావికారాః||202||
फलत्रयत्र्यूषणचूर्णयुक्तां द्राक्षां ससर्पिर्मधुशर्करां च| क्षीरानुपानं पुरुषा लिहन्तो जीवन्ति निर्द्धूतजराविकाराः||२०२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఫలత్రయాదిచూర్ణయుక్తాం సర్పిరాదియుతాంచ ద్రాక్షాం క్షీరానుపానం లిహంతః పురుషా నిర్ద్ధూతజరావికారా జీవంతి|| 202||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౩) · Śloka ౨౦౩
హరీతకీం సర్పిషి సంప్రప్తాయ సమశ్నతస్తత్ పిబతో ఘృతం చ| భవేచ్చిరస్థాయి బలం శరీరే సకృత్కృతం సాధు యథా కృతజ్ఞే||203||
हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रप्ताय समश्नतस्तत् पिबतो घृतं च| भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सकृत्कृतं साधु यथा कृतज्ञे||२०३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్పిషి ఘృతే హరీతకీం సంప్రతాప్య తామేవ సమశ్నతస్తదేవ చ ఘృతమనుపిబతః శరీరే బలం చిరస్థాయి భవతి తథా యథా కృతజ్ఞే పురుషే సకృదేకవారమేవ కృతం యత్కించిత్ సాధు చిరస్థాయి భవతి|| 203||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౪) · Śloka ౨౦౪
ఆరాచ్చితానాం కలశం పురాణం ధత్రీఫలానాం మధునశ్చ పూర్ణం| సంవత్సరార్ద్ధం నిహితం యవేషు నిషేవమాణో జరసం నిహంతి||204||
आराच्चितानां कलशं पुराणं धत्रीफलानां मधुनश्च पूर्णम्| संवत्सरार्द्धं निहितं यवेषु निषेवमाणो जरसं निहन्ति||२०४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మృణ్మయం పురాణం కలాశమారాచ్చితానాం బహుకాలసంచితానాం ధాత్రీఫలానాం మాక్షికస్య చ పూర్ణం యవరాశౌ సంవత్సరార్ద్ధం షణ్మాసం నిహితం నిషేవమాణః పురుషో జరసం నిహంతి| పూరణయోగేన షాష్ఠీ| అత్ర చ యథాప్రయోగం గుణాతిశయః|| 204||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౫) · Śloka ౨౦౫
ధాత్రీకృమిఘ్నాసనసారచూర్ణ సతైలసర్పిర్మధులోహరేణు| నిషేవమాణస్య భవేన్నరస్య తారుణ్యలావణ్యమపి ప్రణష్టం||205||
धात्रीकृमिघ्नासनसारचूर्ण सतैलसर्पिर्मधुलोहरेणु| निषेवमाणस्य भवेन्नरस्य तारुण्यलावण्यमपि प्रणष्टम्||२०५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధాత్ర్యాదికం నిషేవమాణస్య తారుణ్యం లావణ్యంచ ప్రణష్టమపి భవతి|| 205||
Adhikarana వివిధా యోగాః (౨౦౬) · Śloka ౨౦౬
నవామలకశుక్తయో మధు ఘృతం రజశ్చాయసం చతుష్టయమయోఘటస్థమితి చూర్ణితం వత్సరం| క్రమేణ లిహతః పయోఽనుపిబతశ్చ పథ్యాశిన శ్చిరం భవతి జీవితం క్షయముపైతి పృథ్వీ జరా||206||
नवामलकशुक्तयो मधु घृतं रजश्चायसं चतुष्टयमयोघटस्थमिति चूर्णितं वत्सरम्| क्रमेण लिहतः पयोऽनुपिबतश्च पथ्याशिन श्चिरं भवति जीवितं क्षयमुपैति पृथ्वी जरा||२०६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నవానామామలకానాం శుక్తయో దలాని మధుఘృతమయోరజశ్చేత్యేతచ్చతుష్టయ్మర్థాత్ సమం చూర్ణకరణయోగ్యం కాలమయోఘటే స్థితం తతస్తచ్చూర్ణితం క్రమేణ స్తోకాభివృద్ధ్యా వత్సరం లిహతోఽను పయః పిబతః పుంసః పథ్యాశినః సతో జీవితం చిరం భవతి జరా చ పృథ్వీ విస్తీర్ణాపి క్షయమేతి|| 206||
Adhikarana శ్వదంష్ట్రాదిచూర్ణం (౨౦౭) · Śloka ౨౦౭
చూర్ణ శ్వదంష్ట్రామలకామృతానాం లిహన్ ససర్పిర్మధుభాగయుక్తం| వృషస్థిరఃశాంతవికారదుఃఖః సమాః శతం జీవతి కృషణకేశః||207||
चूर्ण श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् ससर्पिर्मधुभागयुक्तम्| वृषस्थिरःशान्तविकारदुःखः समाः शतं जीवति कृषणकेशः||२०७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్వదంష్ట్రాదిచూర్ణం వ్యాఖ్యాసమం|| 207||
Adhikarana విడంగప్రయోగాః (౨౦౮) · Śloka ౨౦౮
విడంగసారం మధుకం చ పిష్టం భలాతకక్వాథమధుప్రగాఢం| అర్శాసి జంతూంశ్చ జయత్యుదీర్ణాన్ వహ్నిం చ సంధుక్షయతి క్షణేన| విడంగభల్లాతకచిత్రకాణాం గుడోత్తరాణామభయాన్వితానాం| తైలేన చూర్ణాని నిషేవమాణాన్ శరీరిణో నోపతపంతి రోగాః| విడంగభల్లాతకనాగరాణి యేఽశ్నంతి సర్పిర్మధుసంయుతాని| జరానదీం రోగతరంగిణీం తే లావణ్యయుక్తాః పురుషాస్తరంతి| విడంగకల్కం స్వరసేన ధాత్ర్యాః క్షౌద్రేణ యుక్తం చ పిబేన్నరో యః| ద్రాక్షారసక్షౌద్రపరిప్లుతం వా విజిత్య రోగాన్ స భవేచ్ఛతాయుః||208||
विडङ्गसारं मधुकं च पिष्टं भलातकक्वाथमधुप्रगाढम्| अर्शासि जन्तूंश्च जयत्युदीर्णान् वह्निं च सन्धुक्षयति क्षणेन| विडङ्गभल्लातकचित्रकाणां गुडोत्तराणामभयान्वितानाम्| तैलेन चूर्णानि निषेवमाणान् शरीरिणो नोपतपन्ति रोगाः| विडङ्गभल्लातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि| जरानदीं रोगतरङ्गिणीं ते लावण्ययुक्ताः पुरुषास्तरन्ति| विडङ्गकल्कं स्वरसेन धात्र्याः क्षौद्रेण युक्तं च पिबेन्नरो यः| द्राक्षारसक्षौद्रपरिप्लुतं वा विजित्य रोगान् स भवेच्छतायुः||२०८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విడంగసారాదికం విడంగభల్లాతకాదికం చ| గుడోత్తరం గుడాధికం| తైలేనోపయుజ్యతే| యే పురుషా విడంగాదికమశ్నంతి తే జరానదీం లావణ్యయుక్తాస్తరంతి| కింభూతామాహ-రోగతరంగిణీం రోగా ఏవ హ్యవగాఢత్వాత్తరంగాః| జరోపశమే పురుషస్య యతో లావణ్యాదికం స్యాత్| విడంగకల్కస్య ధాత్రీరసక్షౌద్రాభ్యాం వా ద్రాక్షారసక్షౌద్రాభ్యాం వా ప్రయోగః|| 208||
Adhikarana పిప్పలీతండులప్రయోగః (౨౦౯) · Śloka ౨౦౯
చూర్ణం సమం మాగధికాకణానాం విడంగచుర్ణేన సచిత్రకేణ| నిషేవమాణో మధురైలమిశ్రం వయఃపరీణామజలే న మజ్జేత్||209||
चूर्णं समं मागधिकाकणानां विडङ्गचुर्णेन सचित्रकेण| निषेवमाणो मधुरैलमिश्रं वयःपरीणामजले न मज्जेत्||२०९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాగధికాకణానాం పిప్పలీతండులానాం చూర్ణం సచిత్రకేణ విడాంగచూర్ణేన సమం చిత్రకవిడంగచూర్ణసమం పిప్పలీచూర్ణమిత్యర్థః| వయఃపరిణామ ఏవ వినాశహేతుత్వాజ్జలం|| 209||
Adhikarana పౌనర్నవకల్పః మూర్వాదయశ్చ (౨౧౦) · Śloka ౨౧౦
పునర్నవస్యార్ద్ధపలం పలం వా పిష్టం పిబేద్యః పయసార్ద్ధమాసం| మాసద్వయం తత్త్రిగుణం సమాం వా జీర్ణోఽపి భూయః సపునర్నవః స్యాత్| మూర్వాబృహత్యంశుమతీబలానా ముశీరపాఠాసనశారివాణాం| కాలానుసార్యాగరుచందనానాం వదంతి పౌనర్నవమేవ కల్పం||210||
पुनर्नवस्यार्द्धपलं पलं वा पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम्| मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः सपुनर्नवः स्यात्| मूर्वाबृहत्यंशुमतीबलाना मुशीरपाठासनशारिवाणाम्| कालानुसार्यागरुचन्दनानां वदन्ति पौनर्नवमेव कल्पम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పునర్నవస్యార్ద్ధపలమిత్యాది సుబోధం| మూర్వాబృహత్యాదికంచ||210||
Adhikarana శతావరీఘృతం (౨౧౧) · Śloka ౨౧౧
శతావరీకల్కకషాయసిద్ధం యే సర్పిరశ్నంతి సితాద్వితీయం| తాన్ జీతితాధ్వానమభిప్రపన్నాన్ న విప్రలుంపంతి వికారచోరాః||211||
शतावरीकल्ककषायसिद्धं ये सर्पिरश्नन्ति सिताद्वितीयम्| तान् जीतिताध्वानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचोराः||२११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యే శతావరీకల్కషాయసిద్ధం సర్పిః సితయా సహాశ్నంతి తాన్ జీవితాధ్వానమాయురేవ పంథానమభిప్రపన్నాన్ ప్రాప్య వికారచోరా న విప్రలుంపంతి న లుంఠయంతి|| 211||
Adhikarana అశ్వగంధాప్రయోగః (౨౧౨) · Śloka ౨౧౨
పీత్వాశ్వగంధా పయసార్ద్ధమాసం ఘృతేన తైలేన సుఖాంబునా వా| కృశస్య పుష్టిం వపుషో విధత్తే బాలస్య సస్యస్య యథా సుబృష్టిః||212||
पीत्वाश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा| कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सुबृष्टिः||२१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పయ ఆదీనామన్యతమేనార్ద్ధమాసమశ్వగంధా పీతా కృశస్య బాలస్య వపుషస్తథా పుష్టిం విధత్తే యథా సస్యస్య సువృష్టిః|| 212||
Adhikarana కృష్ణతిలప్రయోగః (౨౧౩) · Śloka ౨౧౩
దినే దినే కృష్ణతిలప్రకుంచం సమశ్నతః శీతజలానుపానం| పోషః శరీరస్య భవత్యనల్పో దృఢీభవంత్యామరణాచ్చ దంతాః||213||
दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतः शीतजलानुपानम्| पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः||२१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana శిలాజతుక్షౌద్రాదిప్రయోగః (౨౧౪) · Śloka ౨౧౪
శిలాజతుక్షౌద్రవిడంగసర్పి ర్లోహాభయాపారదతాప్యభక్షః| ఆపూర్యతే దుర్బలదేహధాతు స్త్రిపంచరాత్రేణ యథా శశాంకః||214||
शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पि र्लोहाभयापारदताप्यभक्षः| आपूर्यते दुर्बलदेहधातु स्त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः||२१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దినే దినే ఇత్యాది ప్రయోగద్వయం వ్యాఖ్యాసమం| ప్రకుంచః పలం| పారదం శిలాజతుతాప్యాభ్యాం మర్దితుం యోగ్యం భవతి| యథా శశాంకశ్చంద్రస్త్రిపంచరాత్రేణ పక్షేణాపూర్యతే తద్వదసావపి|| 214||
Adhikarana శిలాజతునః ప్రయోగాంతరం (౨౧౫) · Śloka ౨౧౫
మధు మధురసా లాజా భారంగీ మధూకశతావరీ| కమలకుసుమత్వక్క్షీరీభిః సమం జతు పార్వతం| ప్రచురహవిషా లేహం లీఢ్వా సమృద్ధసితోపలం| శిథిలజరసో మందాతంకా భవంతి చిరాయుషః||215||
मधु मधुरसा लाजा भार्ङ्गी मधूकशतावरी| कमलकुसुमत्वक्क्षीरीभिः समं जतु पार्वतम्| प्रचुरहविषा लेहं लीढ्वा समृद्धसितोपलम्| शिथिलजरसो मन्दातङ्का भवन्ति चिरायुषः||२१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మధ్వాదీనామేకో భాగో ద్వితీయః శిలాజతున ఇత్యేతల్లేహం ప్రచురఘృతం స్మృద్ధశర్కరంచ లీఢ్వా పురుషాశ్శిథిలజరసః స్వల్పజరాః స్వల్పవ్యాధయశ్చిరజీవితాశ్చ భవంతి|| 215||
Adhikarana నారసింహఘృతం (౨౧౬) · Śloka ౨౧౬
గాయత్రీశిఖిశింశపాసనశివా వేల్లాక్షకారుష్కరాన్ పిష్ట్వాష్టౌ దశషడ్గుణేంభసి ధృతాన్ ఖండైః సహాయోమయైః| పాత్రే లోహకృతే త్ర్యహం రవికరైరాలోడయన్ పాచయే దగ్నౌ చానుమృదౌ సలోహశకలం పాదస్థితం తత్పచేత్| పూతస్యాంశః క్షీరతోంఽశస్తథాంశౌ భారంగాన్నిర్యాసాత్ పివర్యాస్త్రయోంఽశాః| అంశాశ్చత్వారస్తత్ర హైయఙగవీనా దేకీకృత్యైతత్సాధయేత్ కృష్ణలౌహే| విమలయా సితయా మధునాథవా యుక్తమయుక్తమిదం యది వా ఘృతం| స్వరుచిభోజనపానవిచేష్టితో భవతి నా పలశః పరిశీలయన్| శ్రీమాన్ నిర్ధూతపాప్మా వనమహిషబలో వాజివేగః స్థిరాంగో కేశైర్భృంగాంగనీలైర్మధుసురభిముఖో నైకయోషిన్నిషేవీ| వాఙ్మేధాధీసమృద్ధః సుపటు హృతవహో మాసమాత్రోపయోగా ద్ధత్తేఽసౌ నారసింహ వపురనలశిఖాతప్తచామీకరాభం||216||
गायत्रीशिखिशिंशपासनशिवा वेल्लाक्षकारुष्करान् पिष्ट्वाष्टौ दशषड्गुणेम्भसि धृतान् खण्डैः सहायोमयैः| पात्रे लोहकृते त्र्यहं रविकरैरालोडयन् पाचये दग्नौ चानुमृदौ सलोहशकलं पादस्थितं तत्पचेत्| पूतस्यांशः क्षीरतोंऽशस्तथांशौ भार्ङ्गान्निर्यासात् पिवर्यास्त्रयोंऽशाः| अंशाश्चत्वारस्तत्र हैयङगवीना देकीकृत्यैतत्साधयेत् कृष्णलौहे| विमलया सितया मधुनाथवा युक्तमयुक्तमिदं यदि वा घृतम्| स्वरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलशः परिशीलयन्| श्रीमान् निर्धूतपाप्मा वनमहिषबलो वाजिवेगः स्थिराङ्गो केशैर्भृङ्गाङ्गनीलैर्मधुसुरभिमुखो नैकयोषिन्निषेवी| वाङ्मेधाधीसमृद्धः सुपटु हृतवहो मासमात्रोपयोगा द्धत्तेऽसौ नारसिंह वपुरनलशिखातप्तचामीकराभम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గాయత్ర్యాదినా నారసింహఘృతం| గాయత్రీ ఖదిరః, శిఖీ చిత్రకః, అసనం బీజకం, శివా హరీతకీ, అక్షకం బిభీతకం-ఏతాన్యష్టావౌషధాని సమాని పిష్ట్వా ఏతేభ్యో మానేన షోడశగుణేఽంభస్యౌషధసమైశ్చ శస్త్రైర్ద్ధృతాని త్ర్యహమాదిత్యతాపేనాలోడయన్ చాలయన్ పాచయేత్| చతుర్థేఽహ్ని తథావిధమేవ చతుర్భాగశేషం తన్మృదునాఽగ్నినా పచేత్| తతః పరిపూతం క్వాథం గృహీత్వాఽనేన సమో భాగో క్షీరస్య దేయః| క్షీరయుక్తేన తేనైవ సమో భృంగస్వరసాత్ భాగః| క్వాథస్త్రిగుణః పివర్యాః శతావర్యాః స్వరసః క్వాథాచ్చతుర్గుణం హైయంగవీనం హయో దోహస్య వికారో నవనీతం| కృష్ణలౌహ ఇతి శస్త్రపాత్రే సిద్ధమతిశుద్ధ్యా శర్కరయా వా మాక్షికేణ వా యుతం ప్రయోగస్య బలస్య వార్థే| అత్ర చ భోజనాదికం స్వరుచ్యా| పలశ ఇతి యథాసామర్థ్యం మాత్రా| భృంగాంగం భ్రమరశరీరం| మధు మార్ద్వీకం తస్య పానాత్ సురభిముఖః| అసౌ ప్రయోక్తా పురుషస్తు నారసింహం వపుర్ద్ధత్తే| కింభూతమాహ అనలశిఖాభిరగ్నిజ్వాలాభిస్తప్తం యచ్చామీకరం సువర్ణం తదాభం|| 216||
Adhikarana నారసింహఘృతప్రశంసా (౨౧౭) · Śloka ౨౧౭
హవిరిదమతిప్రభావం స్వమివ వపుర్నిర్మితం నృసింహేన| నశ్యంతి యతో భీతా వ్యాధ్యాధిజరాసురా దూరాత్| భృంగప్రవాలానమునైవ భృష్టాన్ ఘృతేన యః ఖాదతి యంత్రితాత్మా| విశుద్ధకోష్ఠోఽసనసారసిద్ధదుగ్ధానుపస్తత్కృతభోజనార్థః| మాసోపయోగాత్ ససుఖీ జీవత్యబ్దశతత్రయం| గృహ్ణాతి సకృదప్యుక్తమవిలుప్తస్మృతీంద్రియః||217||
हविरिदमतिप्रभावं स्वमिव वपुर्निर्मितं नृसिंहेन| नश्यन्ति यतो भीता व्याध्याधिजरासुरा दूरात्| भृङ्गप्रवालानमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा| विशुद्धकोष्ठोऽसनसारसिद्धदुग्धानुपस्तत्कृतभोजनार्थः| मासोपयोगात् ससुखी जीवत्यब्दशतत्रयम्| गृह्णाति सकृदप्युक्तमविलुप्तस्मृतीन्द्रियः||२१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇదమతిప్రభావం హవిర్ఘృతం స్వమివ శరీరం భగవతా నరసింహేన నిర్మితం| యతో ఘృతాద్వ్యాధ్యాద్యసురా దూరాన్నశ్యంతి పలాయంతే| యథా హి నరసింహవపుషోఽసురా దూరాన్నశ్యంతి తథైవాస్మాత్ ఘృతాద్వ్యాధ్యాదయ ఇత్యర్థః| ఆధయో మనోరోగాః|| 217||
Adhikarana అతిదేశేన తైలవిధానం (౨౧౮) · Śloka ౨౧౮
అనేనైవ చ కల్పేన యస్తైలముపయోజయేత్| తానేవాఽఽప్నోతి స గుణాన్ కృష్ణకేశశ్చ జాయతే||218||
अनेनैव च कल्पेन यस्तैलमुपयोजयेत्| तानेवाऽऽप्नोति स गुणान् कृष्णकेशश्च जायते||२१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యోఽనేనైవ కల్పేన హైయంగవీనవిధానేన సిద్ధం తైలముపయోజయేత్| స తామేవానంతరోక్తాన్ గుణానాప్నోతి కృష్ణకేశశ్చ జాయతే భవతి||218||
Adhikarana కాశ్మరీఫలప్రయోగః (౨౧౯) · Śloka ౨౧౯
కాశ్మర్యాణాం తులాం మాసం స్థితాం మధుఘృతోక్షితాం| ఉపయుజ్య పయోఽన్నాశీ చిరం జీవతి కాంతిమాన్||219||
काश्मर्याणां तुलां मासं स्थितां मधुघृतोक्षिताम्| उपयुज्य पयोऽन्नाशी चिरं जीवति कान्तिमान्||२१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాశ్మర్యాః ఫలానాం తులాపలశతం యా మధుఘృతాభ్యాం సిక్త సతీ మాసం స్థితా తాం పయోఽన్నాశీ సన్నుపయుజ్య చిరం జీవతి కాంతిమాంశ్చ భవతి|| 219||
Adhikarana ఉక్తరసాయనోపసంహారః (౨౨౦) · Śloka ౨౨౦
ఉక్తాని శక్యాని ఫలాన్వితాని యుగానురూపాణి రసాయనాని| మహానుశంసాన్యపి చాపరాణి ప్రాప్త్యాదికష్టాని న కీర్తితాని| అమానుషాణామతివిస్మయానాం సత్కర్మణాం యద్యపి తని హేతుః| సమూలకాషం తు కషంతి దేహం భ్రంశాద్విధేస్తేన వివర్జితాని||220||
उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि| महानुशंसान्यपि चापराणि प्राप्त्यादिकष्टानि न कीर्तितानि| अमानुषाणामतिविस्मयानां सत्कर्मणां यद्यपि तनि हेतुः| समूलकाषं तु कषन्ति देहं भ्रंशाद्विधेस्तेन विवर्जितानि||२२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉక్తానీత్యాదినా రసాయనాన్యుపసంహ్రియంతే-తాన్యేతని రసాయనాన్యుక్తాని యాన్యస్మిన్ కలియుగే కర్త్తుం శక్యంతే ఫలాన్వితని చ భవంతి| అపరాణి తు యేషాం మహాంతి ఫలాని శంసితాని ప్రాప్త్యుపయోగాధికారాదినా యతోఽతికష్టాన్యతో న కీర్తితని| యాన్యప్యమానుషాణాం మనుష్యాసంభవినామత్యాశ్చర్యాణాముత్కృష్టానాం యోగాదీనాం కర్మణాం యద్యపి హేతుస్తథాపి విధేః శాస్త్రోక్తస్య భ్రంశాద్దేహం సమూలకాషం కషంతి హింసస్తి తేన హేతునా తాన్యత్ర వివర్జితాని||220||
Adhikarana రసాయనాన్యవశ్యం నిషేవణీయాని (౨౨౧) · Śloka ౨౨౧
యుగస్వభావాద్యది చౌషధీనాం క్రియాసు శక్తిః పరికల్పయతేఽల్పా| ఆయుర్బలాదిషవపి సా తథేతి యత్నాన్నిషేవ్యాణి రసాయనాని| న చౌషధీనామపి సర్వథైవ ప్రభావహానిః పరికల్పనీYఆ| ఫలం ప్రయాత్యూర్ధ్వమధస్త్రివృత్తు ప్రత్యక్షతః కస్య న సిద్ధమేతత్||221||
युगस्वभावाद्यदि चौषधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्पयतेऽल्पा| आयुर्बलादिषवपि सा तथेति यत्नान्निषेव्याणि रसायनानि| न चौषधीनामपि सर्वथैव प्रभावहानिः परिकल्पनीय़ा| फलं प्रयात्यूर्ध्वमधस्त्रिवृत्तु प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत्||२२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యుగస్వభావాదిత్యాదినా రసాయనఫలానామలాభాశంకా నివార్యతే| యది చ జనేన యుగస్వభావాదౌషధీనామల్పా శక్తిః క్రియాసు పరికల్ప్యతే తర్హ్యాయుర్బలాదిషవపి సా తథేత్యల్పైవ| తస్మాద్రసాయనాని ద్రవ్యాణి యత్నాన్నిషేవ్యాణీ| యది హి కృతయుగసమేవాద్యాపి ఆయుః స్యాదౌషధీనాంచ యుగస్వభావాదల్పవీర్యత్వం తతో యుజ్యేత రసాయనానామనిషేవణం| యావతా యథౌషధయోల్పవీర్యాస్తథాఽఽయురాదీన్యపి సుతరమితి| న చ సుధియా ఔషధీనాం ప్రభావహానిః సర్వథేత్యవశ్యం పరికల్పనీయా| యన్మదనఫలం వామయతి త్రివృత్తు విరేచయతీత్యేవమాదీన్యపి కస్య ప్రత్యక్షసిద్ధం న భవతి|| 221||
Adhikarana రసాయనానాం సమ్యగ్విధానం కార్యం (౨౨౨) · Śloka ౨౨౨
అదేశకాలోపహితాన్యసాత్మ్యా న్యత్యుష్ణతీక్ష్ణాని యథౌషధాని| నాశం నయంతే సహసైవ దేహం సమ్యక్ప్రయుక్తాని తథైవ వృద్ధిం| జిత్వా తస్మాదింద్రియాదీన్ సుదుష్టాన్ కాలోపేతః శ్రద్దధానో యథావత్| ఆయుఃప్రజ్ఞాతేజసాం యద్వివృధ్యై వీర్యోపేతం శీలయేదౌషధం తత్||222||
अदेशकालोपहितान्यसात्म्या न्यत्युष्णतीक्ष्णानि यथौषधानि| नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम्| जित्वा तस्मादिन्द्रियादीन् सुदुष्टान् कालोपेतः श्रद्दधानो यथावत्| आयुःप्रज्ञातेजसां यद्विवृध्यै वीर्योपेतं शीलयेदौषधं तत्||२२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అదేశకాలేత్యాదినా శ్లోకద్వయేన రసాయనానాం సమ్యగ్విధానే యత్నః ప్రదర్శ్యతే| ఔషధాన్యదేశకాలోపయుక్తాదీని ప్రయుక్తాని సహసా వృద్ధిం నయంతి ప్రాపయంతి| యథైవ సహసా దేహం నాశం నయంతి తథైవ సమ్యక్ప్రయుక్తాని సహసా వృద్ధిం నయంతి ప్రాపయంతి| యత ఏవం తస్మాదసమ్యగౌషధవిధానే విశేషహేతూన్ సుదుష్టానింద్రియాదీన్ శత్రూన్ జిత్వా వశే కృత్వా కాలే శ్రద్దధానః శ్రద్ధావాన్ యదౌశధమాయురాదీనాం వివృద్ధయై వీర్యయుక్తం భవతి తదేవ యథావచ్చీలయేత్||222||
Adhikarana రసాయనయోగే నియమపరత్వం (౨౨౩) · Śloka ౨౨౩
ఉత్సాహవీరైరపి సర్వకాలం నరైరగమ్యాని తపోదరిద్రైః| మహార్ణవానామివ దుస్తరాణాం పారాణ్యపారాణి రసాయనానాం| రసాయనానాముపయోగసంపదా కృతప్రసాదైర్మలదోషధాతుభిః| స్థిరం శరీరం క్రియతే శరీరిణాం కులం యథా సత్పురుషైరధిష్ఠితం| దాంతేంద్రియేణ శాస్త్రార్థం యథావదనుతిష్ఠతా| కియద్వా దీర్ఘదర్శిత్వం నేంద్రత్వమపి దుర్ల్లభం||223||
उत्साहवीरैरपि सर्वकालं नरैरगम्यानि तपोदरिद्रैः| महार्णवानामिव दुस्तराणां पाराण्यपाराणि रसायनानाम्| रसायनानामुपयोगसम्पदा कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः| स्थिरं शरीरं क्रियते शरीरिणां कुलं यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितम्| दान्तेन्द्रियेण शास्त्रार्थं यथावदनुतिष्ठता| कियद्वा दीर्घदर्शित्वं नेन्द्रत्वमपि दुर्ल्लभम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉత్సాహవీరైరిత్యాదినా రసాయనప్రయోగే నియమపరత్వముచ్యతే| యథా తపసా దరిద్రైః పురుషైరుత్సాహవీరైరపి దుస్తరాణాం మహార్ణవానామపారాణి పారాణి సర్వమాలమగమ్యాని భవంతి తథైవాపారాణ్యనంతాని రసాయనానాం| 'ఉత్సాహధీరైరీ తి చ పాఠః| రసాయనానాం పథ్యామలకాదీనాం య ఉపయోగస్తస్య సంపదా పరిపూర్ణతయా కృతప్రసాదైర్మలదోషధాతుభిః కర్త్తృభిః శరీరిణాం శరీరం స్థిరం క్రియతే తథా యథా సత్పురుషైరధిష్ఠితం కులం| అథవా శాస్త్రేక్తవిధానేన రసాయనఫలాప్రాప్తిః కియన్మాత్రా| దాంతేంద్రియత్వాదియుక్తేన పురుషేణ ఇంద్రత్వమపి న దుర్ల్లభం|| 223||
Adhikarana రసాయనప్రయోగే వ్యాధిప్రతికారః (౨౨౪) · Śloka ౨౨౪
రసాయనవిధిభ్రంశాజ్జాయేరన్ వ్యాధయో యది| యథాస్వమౌషధం తేషాం కార్యం ముక్త్వా రసాయనం||224||
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యది చ రసాయనస్య విధిభ్రం శాజ్జ్వరాదయో వ్యాధయో జాయరేన్ తతస్తేషాముత్పన్నానాం వ్యాధీనాం ప్రకృతం రసాయనం ముక్త్వా స్వం స్వమౌషధం కార్యం|| 224||
Adhikarana అగ్నిమూలమేవ లాభః (౨౨౫) · Śloka ౨౨౫
అధ్యాక్రాంతా యేఽమ్లపటుక్షారకటూష్ణై ర్ద్రవ్యైస్తీక్ష్ణైః సన్నిహితా తేషు జరత్తా| సంధుక్ష్యోఽగ్నిస్తైరుపజాతే చ వివర్జ్యా యోగాస్తేఽగ్నౌ ధాతుసమృద్ధేః స హి మూలం| ఆయుర్యోగాః సాధ్వపి యుక్త మృదువహ్నౌ నైరర్థక్యం యాంతి కృతఘ్నేఽప్యుపకారాః| దీప్తే వహ్నౌ తే తు గణౌఘైరపి తుచ్ఛా విస్తీర్యంతే పాత్రనిసృష్టా ఇవ భోగాః||225||
अध्याक्रान्ता येऽम्लपटुक्षारकटूष्णै र्द्रव्यैस्तीक्ष्णैः सन्निहिता तेषु जरत्ता| सन्धुक्ष्योऽग्निस्तैरुपजाते च विवर्ज्या योगास्तेऽग्नौ धातुसमृद्धेः स हि मूलम्| आयुर्योगाः साध्वपि युक्त मृदुवह्नौ नैरर्थक्यं यान्ति कृतघ्नेऽप्युपकाराः| दीप्ते वह्नौ ते तु गणौघैरपि तुच्छा विस्तीर्यन्ते पात्रनिसृष्टा इव भोगाः||२२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అధ్యాక్రాంతేత్యాదినా జరావినాశప్రసంగేఽమ్లాదీనాం సదైవోపయోగప్రతిషేధః క్రియతే| అమ్లాదిగుణైర్ద్రవ్యైర్యేఽధ్యాక్రాంతాస్తేషు జరత్తా జరాసన్నిహితా జరతో భావో జరత్తా| తైరమ్లాదిభిః క్రమేణాగ్నిః సంధుక్ష్యోఽర్థాన్మందీభూతః సన్| ఉపజాతే చాగ్నావమ్లాదయో యోగా వర్జ్యాః| అతశ్చాగ్నిః సంధుక్ష్యో యతో ధాతూనాం సమృద్ధేః సమ్యగ్వృద్ధేర్మూలం సః| మృద్వగ్నౌ తు పురుషే నానావిధా యోగాః సాధు కృత్వాపి యుక్తాస్తథా నిరర్థకతాం యాంతి యథా కృతఘ్నే పురుషే ప్రయుక్తా ఉపకారః| తే తు ప్రయోగాస్తుచ్ఛాః| స్వల్పా అపి దీప్తే వహ్నౌ తథా విస్తీర్యంతే యథా సత్పాత్రే నిసృష్టా దత్తా భోగః|| 225||
Adhikarana ఆచారరసాయనం (౨౨౬) · Śloka ౨౨౬
సత్యవాదినమక్రోధమధ్యాత్మప్రవణేంద్రియం| శాంతం సద్దృత్తనిరతం విద్యాన్నిత్యరసాయనం| గుణైరేభిః సముదితః సేవతే యో రసాయనం| త నిర్వృతాత్మా దీర్ఘాయుః పరత్రేహ చ మోదతే| శాస్త్రానుసారిణీ చర్యా చిత్తజ్ఞాః పార్శ్వవర్త్తినః| బుద్ధిరస్ఖలితార్థేషు పరిపూర్ణం రసాయనం||226||
सत्यवादिनमक्रोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्| शान्तं सद्दृत्तनिरतं विद्यान्नित्यरसायनम्| गुणैरेभिः समुदितः सेवते यो रसायनम्| त निर्वृतात्मा दीर्घायुः परत्रेह च मोदते| शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञाः पार्श्ववर्त्तिनः| बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्||२२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సత్యవాదినమిత్యాది సుబోధం| (అధ్యాత్మప్రవణాని యోగప్రవణానీంద్రియాణి యస్య తం| ఏభిః సత్యవచనాదిభిః సముదితః సంయుక్తః పరత్రాన్యజన్మని| అర్థేషు శబ్దాదిషు ఇతి జేజ్జతః)||226||
Adhikarana గోష్ఠే రసాయనసిద్ధిః (౨౨౭-౪౯) · Śloka ౪౯
గవామృజుత్వేన కృతానుకారై రనయవాగాశయదేహచేష్టైః| స్థిరేంద్రియాయుర్జ్వలనైః సుశీలైః సువృద్ధగోపైః సమధిష్థితేషు| ప్రాజ్యాజ్యదుగ్ధౌషధిపాదపేషు హ్యుంభారవైర్వల్గితవత్సకేషు| కఠప్రవేశేన వినాపి సిద్ధిం బ్రజంతి గోష్ఠేషు రసాయనాని||227|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే రసాయన విధినీమైకోనపంచాశోఽధ్యాయః||49||
गवामृजुत्वेन कृतानुकारै रनयवागाशयदेहचेष्टैः| स्थिरेन्द्रियायुर्ज्वलनैः सुशीलैः सुवृद्धगोपैः समधिष्थितेषु| प्राज्याज्यदुग्धौषधिपादपेषु ह्युम्भारवैर्वल्गितवत्सकेषु| कठप्रवेशेन विनापि सिद्धिं ब्रजन्ति गोष्ठेषु रसायनानि||२२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे रसायन विधिनीमैकोनपञ्चाशोऽध्यायः||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే రసాయన విధినీమైకోనపంచాశోఽధ్యాయః||49|| గవామిత్యాది| సుష్ఠ్వతిశయేన వృద్ధైర్గోపైః సమధిష్ఠితేషు గోష్ఠేషు రసాయనాని సిద్ధిం వ్రజంతి| కింభూతైర్గోపైరిత్యాహ-ఋజుత్వేన వామస్వభావత్వేన గవాం కృతానుకారైస్తథా అనన్యవాగాదిభిః యేషామాశయేన చిత్తేన సమా వాగ్దేహచేష్ట చేత్యర్థః| తథా స్థిరేంద్రయిత్వాదియుక్తైః సుశీలైః సాధుభిర్వృద్ధగోపైః| కింభూతేషు గోష్ఠేష్విత్యాహ- ప్రాజ్యాజ్యాదిషు, ప్రాజ్యం ప్రభూతమాజ్యాది యేషు తథా హుంభారవైర్గోముఖాహ్వానైర్వల్గితావత్సకా యేష్వితి| అస్మిన్నధ్యాయే శ్లోకశతాని సప్త పంచాశదధికాని|| 227|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే ఏకోనపంచాశోఽధ్యాయః