Adhikarana atha rasāyanavidhirnāmaikōnapañcāśō'dhyāyaḥ , adhyāyapratijñā (1) · Śloka 1
athatō rasāyanavidhiṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथतो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
iti nijāgantūnāṁ rōgāṇāṁ nirākāṅkṣaṁ cikitsitamuktvā svarūpātiśayaprāptyarthaṁ rasāyanānāmavasarō tatastadvijñānārthamadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana rasāyanaprayōjanam (2) · Śloka 2
dīrghamāyuḥ smr̥tiṁ mēdhāmārōgyaṁ taruṇaṁ vayaḥ| prabhā varṇasvaraudāryaṁ dēhēndriyabalōdayam| vāksiddhiṁ vr̥ṣatāṁ kāntimavāpnōti rasāyanāt| lābhōpāyō hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam||2||
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्| वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dīrghamāyurityādinā rasāyanānāṁ prayōjanamucyatē| yasmācchastānāṁ praśastānāṁ rasādīnāmātmanō yō lābhōpāyastadrasāyanamiti nirvacanam||2||
Adhikarana rasāyanādhikāriṇaḥ (3) · Śloka 3
pūrvē vayasi madhyē vā tatprayōjyaṁ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā||3||
पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः| स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētacca rasāyanaṁ bhiṣajā jitātmanaḥ jitēndriyasya puṁsaḥ vayasi madhyē vā snigdhasya srutaraktasya sarvēṇa ca prakārēṇa viśuddhasya nihatadōṣasya prayōjyam|| 3||
Adhikarana aviśuddhasya rasāyanaṁ vyartham (4) · Śloka 4
aviśuddhē śarīrē hi yuktō rāsāyanō vidhiḥ| na bhāti malasaṁsr̥ṣṭē vastrē rāga ivārpitaḥ| yuktaṁ saṁskārahīnasya samyagapyapramādinaḥ| yathaiva pauruṣaṁ tadvanna sidhyati rasāyanam||4||
अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः| न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः| युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः| यथैव पौरुषं तद्वन्न सिध्यति रसायनम्||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aviśuddha iti| yasmādaviśuddhē śarīrē yuktaḥ prayōjitō rāsāyanō vidhirmalasaṁsr̥ṣṭē vastrē arpitō rāga iva na bhāti| snēhādisaṁskārahīnasya samyagapi prayuktam apramādinō'pi prayuktaṁ rasāyanaṁ na sidhyati| yathā saṁskārahīnasya prayuktamapramādinō'pi pauruṣaṁ vīryaṁ na sidhyati|| 4||
Adhikarana grāmyāhārādīnāṁ sarvadōṣaprakōpatvam (5) · Śloka 5
sarvē ca dōṣā bhavanti grāmyādāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāra viruddhāsātmyarūkṣābhiṣyandiklinnagurupūtiparyuṣitanavadhānya śuṣkaśākā'mamāṁsatilakulatthadadhiśuktakāñjikapiṣṭā nnavirūḍhakaniṣēviṇāṁ divāsvapnastrīmadyanityānāṁ viṣamā timātravyāyāmāyāmasaṅkṣōbhiravapuṣāṁ krōdhalōbhabhayaśō kāyāsabahulānāṁ pāpakarmaṇāmasamañjasāhāravihāranirhāra niratānām| atō nimittaṁ hyaviśuddhaḥ sañjāyatē rasō vidahyatē raktaṁ śithilībhavanti māṁsāni viṣyandatē mēdō dūṣyantē dōṣā vimucyantē sandhayō na sandhīyantē'sthiṣu majjānō nāpyā yatē śukraṁ naujō na balaṁ na vīryam| tataḥ sa ēvambhūtō glāyati sīdati nidrātandrālasya samanvitaḥ khidyatē nirvidyatē nirutsāhō'samarthaḥ śārīra mānasānāṁ viśiṣṭānāṁ cēṣṭānāṁ bhraṣṭacchāyō naṣṭasmr̥tiralpa buddhirasampādyamānābhilaṣitārthō'harniśamaniśamaniśaṁ niḥ śvaśvasannadhiṣṭhānabhūtō rōgāṇāṁ nōpāttamapi sarvamāyura vāpnōti||5||
सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षार विरुद्धासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितनवधान्य शुष्कशाकाऽममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टा न्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमा तिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभिरवपुषां क्रोधलोभभयशो कायासबहुलानां पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हार निरतानाम्| अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेऽस्थिषु मज्जानो नाप्या यते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्| ततः स एवम्भूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्य समन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीर मानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्प बुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निः श्वश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुर वाप्नोति||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
na kēvalaṁ caitadēva yāvad grāmyādaśāstradr̥ṣṭādāhārāt| sarvē ca dōṣā bhavanti| kēṣāmityāhaamlalavaṇaprabhr̥tiniṣēviṇāmityādīnām| viruddhāsātmyē sūtrasthāna uktē| virūḍhakamaṅkuritaṁ sasyam| viṣamēṇānēkarūpēṇa vyāyāmēna saṅkṣōbhitaṁ vapuryēṣāṁ tē tathōktāstēṣām| asamañjasamaniyatarūpaṁ yadāhārādikaṁ tasmin ratā yē tēṣām| atō nimittamasmāt kāraṇādaviśuddhō rasaḥ sañjāyatē| vidahyata ityādi vyākhyāsamam| tatō'nantaraṁ saduṣṭāhārādikaṁ ēvambhūta iti duṣṭarasādidhātuḥ glāyati harṣakṣayamāsādayati sīdati gātrāṇi vināmayati| vyākhyāsamam| tathāvidha upāttamapyanyajanmasañcitamapyāyurna prāpnōti kimutādhikaṁ prāpsyati|| 5||
Adhikarana rasāyanasēvanakālē dōṣān pariharēt (6) · Śloka 6
tasmād buddhimānapāsya yathōktānāhārādidōṣān nirvāhya ca pūrvōpacitān rasāyanaṁ vidhivihitamupasēvēta||6||
तस्माद् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasmāditi| yata ēvaṁ tasmāt buddhimān narō yathōktān grāmyāhārādidōṣānapāsya tyaktvā pūrvōpacitān pūrvasañcitān dōṣān snēhādinā nirvāhya nissārya ca vidhivihitaṁ rasāyanamupasēvēta||6||
Adhikarana rasāyanadvaividhyam (7) · Śloka 7
tattu dvividhaṁ kuṭīprāvēśikaṁ vātātapikaṁ ca| tatra vīrya prabhāvaprayōgaparihāragurutvāt kuṭīprāvēśikaṁ mahāphala taram||7||
तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च| तत्र वीर्य प्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफल तरम्||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
taditi rasāyanaviṣēvaṇaṁ dvividhaṁ dviprakāram| katham? kuṭīprāvēśikaṁ vātātapikaṁ cēti| tatra tayōrmadhyē kuṭīprāvēśikaṁ vīryādigurutvānmahāphalataraṁ bhavati|| 7||
Adhikarana kuṭīprāvēśikavidhiḥ kuṭīnirmāṇam (8) · Śloka 8
tasya vidhiḥ kṣēmasubhikṣadhārmikaśraddadhānajananr̥pavaidyaviprē sulabhamahauṣadhighr̥takṣīrapathyabhōjanōpakaraṇē grāmē nagarē vā pūrvōttarasyāṁ diśi prāgudakpravaṇē suvibhaktavihārōddēśē dēśē dr̥ḍhaghanasumr̥ṣṭabhittimutsēdhavistārasampannāṁ sūkṣmalōcanāṁ tri garbhāmr̥tusukhāṁ nirvātāṁ pravātaikadēśāṁ prāgdvārāmudagdvārāṁ vā śamībilvakṣīrivr̥kṣaparigr̥hītāmaniṣṭēndriyārthavātātaparajō dhūmasvēdaklēdadaṁśamaśakasarīsr̥pavyālabālastrīdāsāntā vasāyināmagamyāṁ sannihitasadvaidyaparicārakōpakaraṇāṁ kuṭīṁ kārayēt||8||
तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकश्रद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रामे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यां दिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रि गर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीबिल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजो धूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्ता वसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasyēti kuṭīpravēśasya vidhirbhavati| prathamamēva kṣēmasubhikṣādiguṇē grāmē nagarē vā dr̥ḍhabhittyādiguṇāṁ kuṭīṁ kārayēt| dhārmikāḥ śraddadhānā janā nr̥pādayaśca yasmin| tathā sulabhā mahauṣadhyādayō yatra| prācyāmudīcyāṁ vā diśi| prāgudakpravaṇē abhimukhē (pravaṇaḥ kramanimnaḥ) suvibhaktō vihārōddēśaḥ parisaryāpradēśō yatra dēśē utsēdha aunnatyam| sūkṣmaṇi lōcanāni gavākṣāṇi yasyām| śāmyādivr̥kṣaiḥ parigr̥hītāmāśritām| aniṣṭēndriyārthādīnāmagamyām| aniṣṭā indriyārthā dviṣṭāḥ śabdādayō viṣayāḥ| sarīsr̥pāḥ sarpādayaḥ| vyālāḥ siṁhavyāghrādayaḥ antāvasāyinaścaṇḍālādayaḥ| tathā sannihitaṁ sadvai-dyādikaṁ yasyām|| 8||
Adhikarana tatra pravēśaḥ (9) · Śloka 9
tasyāṁ rasāyanārthī śaradi vasantē vā śuklapakṣē praśastē ahani pūjayitvā yathārhaṁ dēvaguruviprān praṇamya brahmadakṣā śviprabhr̥tīn parimr̥śya suvarṇaghr̥tamadhusiddhārthakapriyaṅgurō canāḥ pradakṣiṇīkr̥tya gōbrāhmaṇānupraviśēt||9||
तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षा श्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरो चनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणानुप्रविशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasyāmiti kuṭyāṁ rasāyanārthī puruṣaḥ praśastē'hani sadvāsarē yathārhaṁ dēvapūjādikaṁ kr̥tvā'nupraviśēt|| 9||
Adhikarana prākkr̥tyaṁ niyamapālanañca (10) · Śloka 10
tatra saṁśōdhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| brahmacārī dhr̥tiyutaḥ śraddadhānō jitēndriyaḥ| dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ| dēvatānu smr̥tau yuktō yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ pēśalavāgārabhēta rasāyanam||10||
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः| ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः| दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः| देवतानु स्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः| प्रियौषधः पेशलवागारभेत रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra kuṭyaṁ saṁśōdhanairvamanādibhiḥ śuddhasukhitvādiyuktaśca rasāyanamārabhēta| punariti śōdhanē kr̥tē| dhr̥tirdhairyam| śraddadhānaḥ śraddhāvān| dānādiparāyaṇō dānādipravaṇaḥ| yuktaṁ prāptaṁ svapnādi ca yasya| priyauṣadhaḥ na tvauṣadhē dvēṣyasvabhāvaḥ| pēśalavāk priyaṁvadaḥ||10||
Adhikarana śōdhanārthaṁ yōgaḥ (11) · Śloka 11
harītakīmāmalakaṁ saindhavaṁ nāgaraṁ vacām| haridrāṁ pippalīṁ vēllaṁ guḍaṁ cōṣṇāmbunā pibēt| snigdhasvinnō naraḥ pūrvaṁ tēna sādhu viricyatē||11||
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्| हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्| स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pūrvaṁ snigdhaḥ paścāt snigdhaśca narō harītakyādinōṣṇāmbupītēna sādhu viricyatē|| 11||
Adhikarana tatō yāvakam (12) · Śloka 12
tataḥ śuddhaśarīrāya kr̥tasaṁsarjanāya ca| trirātraṁ pañcarātraṁ vā saptāhaṁ vā ghr̥tānvitam| dadyādyāvakamāśuddhēḥ purāṇaśakr̥tō'thavā||12||
ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्| दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatō'nantaraṁ śuddhaśarīrāya vihitapēyādikramāya ca trirātraṁ vā pañcarātraṁ vā saptāhaṁ vā yāvakaṁ yavānnaṁ ghr̥tānvitaṁ dadyāt| athavā purāṇaśakr̥taḥ śuddhiryāvattāvadyavānnaṁ dadyāt|| 12||
Adhikarana yaugikarasāyanasēvanam (13) · Śloka 13
itthaṁ saṁskr̥takōṣṭhasya rasāyanamupāharēt| yasya yadyaugikaṁ paśyētsarvamālōcya sātmyavit||13||
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्| यस्य यद्यौगिकं पश्येत्सर्वमालोच्य सात्म्यवित्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itthamanēna prakārēṇa saṁskr̥takōṣṭhavatō rasāyanamupāharēt ḍhaukayēt| kimityāha-sātmyavidvaidyaḥ sarvaṁ dōṣādikamālōcya yasya puṁsō yadrasāyanaṁ yaugikaṁ paśyēt|| 13||
Adhikarana harītakyādi saṁjñānirvacanam (14) · Śloka 14
haraṇāt sarvarōgāṇāṁ yāsāvuktā harītakī| pathyatvāt sarvadhātūnāṁ pathyā śivatayā śivā| yasmādvijayatē vyādhīn samagrān vijayā tataḥ| abhayaṁ sarvarōgēbhyō bhavatyāyuśca śāśvatam| yataḥ śīlayatāmēnāṁ tēnēyamabhayā smr̥tā||14||
हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी| पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा| यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान् विजया ततः| अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्| यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana harītakīguṇāḥ anupānāni ca (15) · Śloka 15
navā vr̥ttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā| sālasya sā prayōktavyā navanītasamanvitā| vātē sasarpirlavaṇā pittē saguḍaśarkarā| kaphē sapippalī kṣaudrā sarvadā sā praśasyatē||15||
नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या| सालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता| वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा| कफे सपिप्पली क्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yā navatyādiguṇā sā śrēṣṭhētyadhyāhāryam| sā ca bālasya yadā prayōktavyā tadā navanītayuktā| vātādiṣu sā ca sarvadā pātuṁ śasyatē|| 15||
Adhikarana harītakīrasāyanam (16) · Śloka 16
atha harītakīnāṁ himavacchailasambhavānāṁ kālajātānāmā pūrṇarasavīryāṇāmanāmayānāṁ dviśastriśō vā śakalitā nāmanasthnāmāḍhakaṁ caturguṇēna payasā saṁsvēdya mr̥dubhūta mavatārya śītaṁ sarpirmadhvāḍhakābhyāṁ saṁsr̥jya suguptaṁ sthā payēt| tatastrirātrādūrdhvamahārānuparōdhinīṁ mātrāṁ pratyaha mupayōjayēt| jīrṇē śāliṣaṣṭikaṁ payasā bhuñjīta| prayō gāntē ca tāvantamēva kālam| asya prayōgādvarṣaśatamajarō nirvalīkhalatipalitāmayaḥ śrutismr̥tisampannaḥ samiddhāna laśca puruṣō bhavati| br̥haccharīraṁ girisārasāraṁ svarō ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṁ vipulaṁ sthirañca samaśnatō yōgamimaṁ prayatnāt||16||
अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामा पूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलिता नामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूत मवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्था पयेत्| ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यह मुपयोजयेत्| जीर्णे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत| प्रयो गान्ते च तावन्तमेव कालम्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धान लश्च पुरुषो भवति| बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरञ्च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādinā mahārasāyanāni| vyākhyāsamam| āpūrṇaṁ sampūrṇam| dviśastriśō vā śakalitānāṁ dvidhā tridhā vā pāṭitānām| caturguṇaṁ payaḥparimāṇēna na tavāḍhakamānēna| atra cōktā yuktiḥ| mātrāsya yā vā prakr̥tamāhāraṁ nōparuṇaddhi| jīrṇē ca payasā śāliṣaṣṭikaṁ bhuñjīta| prayōgānta ityupayuktē'smin prayōgē tāvantamēvētyupayōgasamamēva kālam| asya rasāyanasya prayōgādajaratvādiyuktaḥ puruṣō varṣaśataṁ jīvati| imaṁ yōgaṁ prayatnāt samaśnataḥ puṁsaḥ śarīraṁ br̥hat girisārasāraṁ ca bhavati| girivat sārāṇi dr̥ḍhāni pūrvōktānyaṣṭau sārāṇi yasya tattathōktam| svaraśca ghanagarjitānukāri bhavati| subōdham|| 16||
Adhikarana brāhmaṁ rasāyanam (17) · Śloka 17
pathyāsahasraṁ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṁ pañcamūlānāṁ sārddhaṁ palaśatadvayam| jalē daśaguṇē paktvā daśabhāgasthitē rasē| āpōthya kr̥tvā vyasthīni vijayāmalakānyathā| vinīya tasminniryūhē yōjayēt kuḍavāṁśakam| tvagēlāmustarajanīpippalyagarucandanam| maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṁ viḍaṅgaṁ ca cūrṇitaṁ tulayādhikam| sitōpalārddhabhāraṁ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dvē ca tailātpacētsarvaṁ tadagnau lēhatāṁ gatam| avatīrṇaṁ himaṁ yuñjyādviṁśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajēna mathitaṁ vidadhyād ghr̥tabhājanē| ētadrasāyanaṁ brāhmaṁ samaṁ pūrvēṇa sarvathā| vaikhānasā bālakhilyāḥ prāśya prāptā navaṁ vayaḥ| ārōgyamamitaṁ cāyurvītatandrāśramaklamāḥ||17||
पथ्यासहस्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्| जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा| विनीय तस्मिन्निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्| त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्| मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्| यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्| सितोपलार्द्धभारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः| द्वे च तैलात्पचेत्सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्| अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः| ततः खजेन मथितं विदध्याद् घृतभाजने| एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा| वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः| आरोग्यममितं चायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pathyā sahasramityādinā brāhmaṁ rasāyanaṁ vyākhyāsamam| triguṇānyāmalakāni pathyāsahasrāt| pañca pañcamūlāni prathamādīni| sarvataścaikadhyāddaśaguṇaṁ palamānēnaiva na tu kuḍavādimānēnēti smarttavyam| āpōthya jarjarīkr̥tya| vijayānāmāmalakānāñca svinnānāmasthyākr̥ṣya tatastāni tasmin kaṣāyē vinīya nikṣipya| maṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā| kanakaṁ nāgakēsaraṁ suvarṇaṁ ca| śaṅkhapuṣpī ciriṇṭī| plavaṁ paripēlavam| tulayādhikamarddhabhāraḥ ēkādaśapalaśatāni sitōpalānām| dravasya pātrō'ṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśatam| dvē cēti pātrē| ghr̥tabhājanaṁ yatra pūrvaṁ ghr̥tamāsīt| sarvathēti sarvēṇa prakārēṇa| ētacca brahmavihitaṁ rasāyanaṁ prāśya vaikhānāsā nāma maharṣayō bālakhilyāścāmitātītaṁ navaṁ vayaḥ prāptāḥ tathā ārōgyādi ca|| 17||
Adhikarana abhayāmalakādi ghr̥tam (18) · Śloka 18
abhayāmalakavibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhē| vallīpalāśakarasē dviguṇē kṣīrē'ṣṭaguṇē ca vipacēt| ghr̥tasya kumbhaṁ madhukaṁ madhūkaṁ kākōliyugmañca balāṁ svaguptām| sakṣīraśuklāmr̥ṣabhaṁ sajīvaṁ sukhāmbupastacca pibēdguṇāḍhyam||18||
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे| वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेऽष्टगुणे च विपचेत्| घृतस्य कुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मञ्च बलां स्वगुप्ताम्| सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्च पिबेद्गुणाढ्यम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
abhayādīnāṁ kvāthē arthāt snēhādviguṇē| vallīpalāśakasya kṣīravidāryā rasē dviguṇa ēva| kṣīrē ca snēhādaṣṭaguṇē ghr̥tasya kumbhaṁ dvādaśādhikapañcapalaśatāni| madhukādikaṁ ca kalkaparibhāṣayā datvā vipācēt| tacca ghr̥taṁ guṇāḍhyaṁ bahuguṇamuṣṇāmbupaḥ san pibēt||18||
Adhikarana āmalakarasāyanam (19) · Śloka 19
āmalakasahasraṁ piṣṭasvēdanavidhānēna kṣīrōṣmaṇā susvinna manātapaśuṣkamanasthi cūrṇayēt| tadāmalakasahasrasvarasa paripītaṁ sthirājīvantīpunarnavanāgabalāmaṇḍūkaparṇībrahma suvarcalābhīruśaṅkhapuṣpīvacāpippalīviḍaṅgasvaguptāmr̥tāga rucandanamadhukamadhūkapuṣpapadmōtpalanavamālikāyuvatiyūthi kācūrṇāṣṭabhāgasaṁpr̥ktaṁ punarnāgabalāpalasahasrasvarasapa ripītaṁ chāyōpaśōṣitaṁ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrēṇa kṣudraguḍā kr̥tiṁ kr̥tvā ghr̥tabhājanasthaṁ bhasmarāśēradhaḥ sthāpayēdantarbhūmēḥ pakṣamatharvavēdavidākr̥tarakṣaṁ pakṣātyayē cōddhr̥tya kanaka rajatatāmrapravālakālāyaścūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktamarddhakarṣābhi vr̥ddhyā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayōjayēditi samānaṁ pūrvēṇa||19||
आमलकसहस्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्न मनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्| तदामलकसहस्रस्वरस परिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवनागबलामण्डूकपर्णीब्रह्म सुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृताग रुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथि काचूर्णाष्टभागसंपृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसप रिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडा कृतिं कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदविदाकृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनक रजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभि वृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sahasramāmalakānamadhōjvalat kṣīrapūrṇōkhāmukhayōjitacchidrakumbhasthitaṁ svēdayēt| tataśchāyāśuṣkaṁ cūrṇayēt| taccūrṇamāmalakasahasrarasēna bhāvayēt| paripītañca tatsthirādicūrṇasyāṣṭabhāgēna yōjayēt| tataśchāyāyāmupaśōṣya dviguṇakr̥taghr̥tēna kṣaudrēṇa kṣudraguḍākr̥titanulēhaprāyaṁ kr̥tvā ghr̥tabhājanasthitamantarbhūmērbhasmarāśēradhaḥ sthāpayēt pakṣam| subōdham| pratidinamupayōjyasyauṣadhasya kanakādipañcakacūrṇāṣṭamabhāgō yōjyaḥ| kālāyaḥ śastram|| 19||
Adhikarana āmalakarasāyanamaparam (20) · Śloka 20
āmalakasahasramārdrapalāśadrōṇyāṁ sāpidhānāyāṁ vāṣpamanu dvamantyāmāraṇyagōmayāgnibhirupasvēdayēt| tāni susvi nnaśītānyuddhr̥tya niṣkulīkr̥tānyāpōthya pippalīviḍaṅga taṇḍulānāṁ pr̥thagāḍhakēnādhyarddhēna śarkarāyāḥ ṣaḍbhirmadhughr̥ta tailānāṁ saṁyōjya ghr̥takumbhē sthāpayēdviṁśatirātraṁ paraṁ cōpa yōjayēditi samānaṁ pūrvēṇa||20||
आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां वाष्पमनु द्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्| तानि सुस्वि न्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पलीविडङ्ग तण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृत तैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोप योजयेदिति समानं पूर्वेण||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmalakasahasramityādi subōdham| ārdrapalāśadrōṇīsthāpitasvēditānyāmalakāni āpōthya jarjarīkr̥tya niṣkulīkr̥tāni tyājitāsthīni| pr̥thagiti pippalītaṇḍulānāmāḍhakēna viḍaṅgataṇḍulānāṁ cāḍhakēna saṁyōjya śarkarāyā adhyarddhēnāḍhakēna ghr̥tādīnāṁ pratyēkamāḍhakadvayēna ca| śuṣkād dviguṇarūpamityasya smarttavyam||20||
Adhikarana abhayāmalakādi rasāyanam (21) · Śloka 21
abhayāmalakasahasraṁ pippalīsahasrayuktaṁ taruṇapalāśakṣā rōdakēnāplāvya śucau bhāṇḍē sthāpayēt| tatō'nugatakṣāra manātapaśuṣkamasthirahitaṁ cūrṇayitvā sitōpalāpādēna caturguṇābhyāṁ ca madhughr̥tābhyāṁ saṁyōjya ghr̥tabhājanē ṣaṇmā sānantarbhūmēḥ sthāpayitvā paratō yathāgnibalamupayuñjītēti samānaṁ pūrvēṇa||21||
अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षा रोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्| ततोऽनुगतक्षार मनातपशुष्कमस्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मा सानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
taruṇapalāśakṣārōdakēnāplāvya sthāpitapippalīsahasrayuktābhayāmalakasahasraprayōgaḥ subōdhaḥ| anugatakṣāraṁ parigatakṣārōdakam| sitōpalā abhayāmalakādicūrṇāt pādēna bōddhvyā| tathā caturguṇē madhughr̥tē|| 21||
Adhikarana āmalakacūrṇarasāyanam (22) · Śloka 22
āmalakacūrṇāḍhakamēkaviṁśatirātramāmalakasvarasabhāvitaṁ madhughr̥tāḍhakābhyāṁ pippalīcūrṇāṣṭa bhāgēna śarkarācaturbhāgēna ca saṁsr̥ṣṭaṁ ghr̥tabhājanasthaṁ prāvr̥ṣi bhasmārāśau nidadhyāt| taccharadi cōpayōjayēditi samānaṁ pūrvēṇa||22||
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्ट भागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्माराशौ निदध्यात्| तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmalakasvarasabhāvitānāmāmalakacūrṇānāṁ prayōgō vyākhyāsamaḥ| aṣṭabhāgacaturbhāgau bhāvitādāmalakacūrṇāt|| 22||
Adhikarana viḍaṅgataṇḍularasāyanam (23) · Śloka 23
viḍaṅgataṇḍulānāmāḍhakamāḍhakaṁ pippalītaṇḍulānāmādhyarddaṁ sitōpalānāṁ madhughr̥tailāḍhakaiḥ ṣaḍbhirēkīkr̥taṁ ghr̥tabhāja nasthaṁ prāvr̥ṣi bhasmarāśāviti samānaṁ pūrvēṇa||23||
विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामाध्यर्द्दं सितोपलानां मधुघृतैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाज नस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति समानं पूर्वेण||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viḍaṅgataṇḍulānāṁ prayōgaḥ subōdhaḥ| sitōpalānāmadhyarddhamāḍhakam| madhvādīnāṁ pratyēkamāḍhakadvayam| bhasmarāśau nidadhyāditi śēṣaḥ|| 23||
Adhikarana anargalatriphalāprayōgaḥ (24) · Śloka 24
abhayāmalakavibhītakānāṁ dviśastriśō vā saṁyōjitānāṁ palāśatvagavanaddhānāṁ mr̥dāvaliptānāṁ kukūlasvinnānāṁ nirasthikr̥tānāṁ palasahasramulūkhalē saṅkṣudya dadhimadhughr̥ta tailapalalaśarkarāsampr̥ktaṁ bhakṣayēdanannabhugyathōktēna vi dhinā| prayōgāntē tatō dviguṇaṁ kālaṁ yavāgūyūṣakṣīraghr̥ta ṣaṣṭikānnamāhārō'bhyañjanaṁ sarpirudvartanaṁ yavacūrṇamiti samānaṁ pūrvēṇābhyadhikaphalaṁ vā||24||
अभयामलकविभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थिकृतानां पलसहस्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिमधुघृत तैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन वि धिना| प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृत षष्टिकान्नमाहारोऽभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anargalatriphalāprayōgaḥ subōdhaḥ| dviśa ityabhayāmalakānivā'bha-yāvibhītakāni vā'malakavibhītakāni vā| triśa iti samastāni vartantē| kēcittu triphalānāṁ saṁyōjanaṁ lipsayēcchanti| saṅkṣudya jarjarīkr̥tya| prayōgānta iti niṣpanna upayōgē| tata ityupayōgakālād dviguṇaṁ kālaṁ yavāgvādyāhārō'bhyañjanādinā|| 24||
Adhikarana cyavanaprāśaḥ (25) · Śloka 25
daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakōtpalam| parṇinyau pippalī śr̥ṅgī mēdā tāmalakī truṭiḥ| jīvantī jōṅgakaṁ drākṣā pauṣkaraṁ candanaṁ śaṭhī| punarnavā dvikākōlī kākanāsāmr̥tādvayam| vidārī vr̥ṣamūlaṁ ca tadaikadhyaṁ palōnmitam| jaladrōṇē pacēt pañcadhātrīphalaśatāni ca| pādaśēṣaṁ rasaṁ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gr̥hītvā bharjayēttailaghr̥tādvādaśabhiḥ palaiḥ| matsyaṇḍikātulārddhēna yuktaṁ tallēhavatpacēt| snēhārddhaṁ madhunaḥ śītē tugākṣīryāścatuḥpalam| pippalyā dvē palē dadyāccaturjātaṁ kaṇārddhikam| atō'valēhayēnmātrāṁ kuṭīsthaṁ pathyabhōjinam| ityēṣaścyavanaprāśō yaṁ prāśya cyavanō muniḥ| jarājarjaritō'pyāsīnnārīnayananandanaḥ| kāsaṁ śvāsaṁ jvaraṁ śōṣaṁ hr̥drōgaṁ vātaśōṇitam| mūtraśukrāśayān dōṣān vaisvaryaṁ ca vyapōhati| bālavr̥ddhakṣatakṣīṇakr̥śānāmaṅgavarddhanaḥ| mēdhāṁ smr̥tiṁ kāntimanāmayatva māyuḥ prakarṣaṁ pavanā'nulōbhyam| strīṣu praharṣaṁ balamindriyāṇā magnēśca kuryādvidhinōpayuktaḥ||25||
दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्| पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः| जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी| पुनर्नवा द्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्| विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलोन्मितम्| जलद्रोणे पचेत् पञ्चधात्रीफलशतानि च| पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च| गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिः पलैः| मत्स्यण्डिकातुलार्द्धेन युक्तं तल्लेहवत्पचेत्| स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुःपलम्| पिप्पल्या द्वे पले दद्याच्चतुर्जातं कणार्द्धिकम्| अतोऽवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्| इत्येषश्च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः| जराजर्जरितोऽप्यासीन्नारीनयननन्दनः| कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्| मूत्रशुक्राशयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति| बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व मायुः प्रकर्षं पवनाऽनुलोभ्यम्| स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
daśamūlētyādinā cyavanaprāśākhyaḥ| parṇinyau mudgaparṇī māṣaparṇī| tāmalakī tālī pitunnikā ca| truṭiḥ sūkṣmailā, jōṅgakamagaru, kākanāsā prasiddhā (kākatuṇḍaphalā), amr̥tādvayaṁ gudūcī harītakī ca| ētatsarvaṁ palōnmitaṁ kr̥tvaikadhyaṁ kriyatē| ēvaṁ ṣaṭtriṁśat palānyauṣadhānām| dhātrīphalānāṁ pañcaśatānītyētat jaladrōṇē pacēt| tasmāt pacyamānāt pādaśēṣō rasaḥ| vigatāsthīni cāmalakāni tailaghr̥tādēkībhūtā dvādaśabhiḥ palairbharjayēt| bharjitānāmāmalakānaṁ rasēnasaha pacanaṁ sāmarthyalabdham| matsyaṇḍikā'dhikēna guḍapākēna kr̥tā śarkarā| snēhārddhaṁ madhunaḥ ṣaṭpalam| śēṣaṁ vyākhyāsamam| atō lēhāt| mātrāṁ stōkaṁ kuṭīsthaṁ pathyaṁ bhōjanaṁ ca puruṣamavalēhayēt| yaṁ cyavanaprāśam| strīṣviti strīviṣayē|| 25||
Adhikarana triphalāprayōgāḥ (26) · Śloka 26
madhukēna tavakṣīryā pippalyā sindhujanmanā| pr̥thaglōhaiḥ suvarṇēna vacayā madhusarpiṣā| sitayā vā samāyuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarōgaghnī mēdhāyuḥ smr̥tibuddhidā| traiphalēnāyasīṁ pātrīṁ kalkēnālēpayēnnavam| tamahōrātrikaṁ lēpaṁ pibētkṣaudrōdakāplutam| prabhūtasnēhaśamanaṁ jīrṇē tatra praśasyatē| jīvatyarugjvarastasya samābhyāsātsamāḥ śatam| varṣaṁ khādētprāṇadāṁ prātarēkā maśnannannāt pūrvamakṣadvayaṁ ca| sājyakṣaudraṁ bhōjanāntē catuṣkaṁ dhātrīkānāṁ tadvayasthāpanēlam||26||
मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना| पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा| सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्| त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुः स्मृतिबुद्धिदा| त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवम्| तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम्| प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते| जीवत्यरुग्ज्वरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्| वर्षं खादेत्प्राणदां प्रातरेका मश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च| साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयस्थापनेलम्||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
triphalāmadhukādinā lōhādinā vā pr̥thak samāyuktā saṁyuktāṁ samāṁ saṁvatsaraṁ yuktā prayuktā rasāyanaṁ sarvarōgaghnī mēdhādidā ca bhavati| madhusarpirbhyāmēkībhūtābhyāṁ triphalā yujyatē| traiphalēna triphalākalkēna prātarnavāṁ lōhapātrīṁ liptvā dvitīyē'hani taṁ lēpaṁ prātarmākṣikōdakēna pibēt| tasmiṁśca jīrṇē prabhūtasnēhaśamanaṁ praśasyatē| ēvaṁ saṁvatsarābhyāsāt saṁvatsaraśataṁ rujayā jarasā ca rahitaḥ puruṣō jīvati| varṣamityādinā kālavibhāgēna phalasya prayōgaḥ subōdhaḥ|| 26||
Adhikarana ayōrasāyanam (27) · Śloka 27
athāyasāni caturaṅgaladīrghavistr̥tāni tilōtsēdhāni patrā ṇi kārayēt| tānyagnivarṇāni kr̥tvā'malakasvarasē nirvāpayēdēkaviṁśatikr̥tvaḥ| tēṣāṁ tādr̥śānāṁ palaśatamā yasyāṁ sthālyāṁ prakṣipyāmalakasvarasōttaraṁ kr̥tvā supihitaṁ bhasmarāśau nikhanēt| māsi māsi cōddhr̥tyāyasēna daṇḍēna ghaṭṭayēt| śuṣyatyāmalakasvarasaṁ pūrvavadāvapēt| ēvaṁ tāni lōhapatrāṇi saṁvatsarād dravībhavanti| tataścōttarakālaṁ kr̥tvā vamanavirēcanaṁ snigdhatanurēva kēvalaṁ samantatō' ṅguṣṭhaparvamātramukhēnāyasēna sruvēṇāyasa ēva bhājanē tasmāt kalkīkr̥tāt sruvamēkaṁ gr̥hītvā madhughr̥tābhyāṁ pr̥thak sruvēṇa saṁyōjya prāśnīyāt| jīrṇē kṣīrarasayūṣāṇāmanya tamēna sarpirmiśraṁ navaṁ ṣaṣṭikaudanamaśnīyāt| anēna vidhinā varṣamupayujya varṣamēva cānyadapyudviṣṭāhārō yantritātmā kuṭīṁ samadhivasēt| tataḥ sarvōpatāpān jitvā vyādhijarāma maraṇaśastrāgnitōyaviṣāṇāmagamyaḥ sarvabhāvēṣvatīndriyō varṣasahasradvayaṁ jīvati| vājivēgō gajaprāṇō bhavēcca smr̥tibuddhimān| vāgmī vr̥ṣaḥ śrutadharō mahābhōgō mahādhanaḥ||27||
अथायसानि चतुरङ्गलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्रा णि कारयेत्| तान्यग्निवर्णानि कृत्वाऽमलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः| तेषां तादृशानां पलशतमा यस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्मराशौ निखनेत्| मासि मासि चोद्धृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्| शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्| एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सराद् द्रवीभवन्ति| ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोऽ ङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुघृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्| जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्य तमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्| अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्विष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्| ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजराम मरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्द्रियो वर्षसहस्रद्वयं जीवति| वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्| वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādi| tiladhanāni caturaṅgalāyatavistr̥tāni śastrapatrāṇi ēkaviṁśativāramagnivarṇataptānyāmalakarasē nirvāpayēt| tatastādr̥śānāṁ nirvāpaṇēna tanubhūtānāṁ tēṣāṁ śastrapatrāṇāṁ palaśatamāyasyāṁ sthālyāṁ prakṣipya tēnaivāmalakarasēnōttaramadhikṣiptaṁ kr̥tvā supihitañca bhasmarāśau nikhanēt| śēṣaṁ vyākhyāsamam| samantataḥ sarvatōdikkamāyāmavistarābhyāmaṅguṣṭhaparvamātraṁ mukhaṁ nimnapradēśō yasya sruvasya| anēnauṣadhavidhinaiva| sarvabhāvēṣu bāhyātmakēṣu anyapuruṣānindriyēṇātikāntō'tīndriyaḥ|| 27||
Adhikarana atidēśēna tāmrādiprayōgāḥ (28) · Śloka 28
tāmrarūpyasuvarṇānāmayamēva pr̥thagvidhiḥ| dviguṇaṁ tadguṇōtkarṣaṁ jānīyāduttarōttaram||28||
ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः| द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śastravattāmrādīnāmapyayaṁ vidhiḥ pr̥thagdviguṇaṁ kr̥tvā dravyamāsanirvāpaṇādibhiryathōttaraṁ jānīyāt| tēna tāmrasya śastrāt dviguṇō vidhirdviguṇa ēva ca guṇōtkarṣaḥ| tāmrād dviguṇō rūpyasya| tatō'pi dviguṇaḥ suvarṇasyēti|| 28||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (29) · Śloka 29
hēmadhātrīphalakṣaudraṁ gāyatrīparimantritam| lihannanupiban kṣīraṁ dr̥ṣṭariṣṭō'pi jīvati||29||
हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्| लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृष्टरिष्टोऽपि जीवति||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
hēmādikaṁ gāyatryā parimantritaṁ lihan puruṣō'nu paścācca kṣīraṁ piban dr̥ṣṭiriṣṭō'pi jīvati|| 29||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (30) · Śloka 30
suvarṇaṁ padmabījāni madhulājāḥ priyaṅgavaḥ| kṣīrēṇa pītaṁ paramamalakṣmavinivāraṇam||30||
सुवर्णं पद्मबीजानि मधुलाजाः प्रियङ्गवः| क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मविनिवारणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
suvarṇādikaṁ kṣīrēṇa pītaṁ paramamalakṣmīnivāraṇaṁ bhavati|| 30||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (31) · Śloka 31
sapadmabījāmalakābhayākṣaṁ sarpirmadhubhyāṁ kanakaṁ lihantaḥ| dīrghāyuṣō mandajarōpatāyāḥ sarīsr̥pāṇāṁ ca bhavantyagamyāḥ||31||
सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः| दीर्घायुषो मन्दजरोपतायाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
padmabījādisaṁyuktaṁ suvarṇaṁ lihan puruṣō dīrghāyuṣṭvādiyuktō bhavati|| 31||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (32) · Śloka 32
madhumāgadhikāviḍaṅgasāra triphalāhēmaghr̥taṁ sitāṁ ca khādan| jarasā navalīḍhadēhakāntiḥ samadhātuśca samāḥ śataṁ ca jīvēt| hēmabilvavacāsarpiraikadhyamupayōjitam| mēdhyamāyuṣyamārōgyakāntisaubhāgyapuṣṭidam||32||
मधुमागधिकाविडङ्गसार त्रिफलाहेमघृतं सितां च खादन्| जरसा नवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्| हेमबिल्ववचासर्पिरैकध्यमुपयोजितम्| मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madhvādikaṁ khādan puruṣō jarayā navalīḍhā anaśitā dēhasya kāntiryasya sa tathāvidhaḥ samasarvadhātuśca sambhavati śataṁ samā jīvēcca| hēmādikamaikadhyamupayōjitaṁ mēdhyaṁ mēdhāyai hitamāyuṣyamārōgyādipradaṁ ca|| 32||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (33) · Śloka 33
śatāvarīghr̥taṁ līḍhaṁ sasuvarṇaṁ samākṣikam| karōti cirajīvitvaṁ rājānaṁ ca vaśānugam||33||
शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्| करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śatāvarīghr̥taṁ guhyarōgapratiṣēdhōktaṁ suvarṇamākṣikābhyaṁ yuktaṁ līḍhaṁ puruṣasya cirajīvitvādiyuktaṁ karōti|| 33||
Adhikarana suvarṇasyānyē prayōgāḥ (34) · Śloka 34
āyuṣkāmaḥ śaṅkhapuṣpyā samētaṁ mēdhākāmaḥ kāñcanaṁ sōgragandham| lakṣmīkāmaḥ padmakiñjalkayuktaṁ yuktaṁ khādēt kāmakāmō vidāryā||34||
आयुष्कामः शङ्खपुष्प्या समेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्| लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āyuṣkāma ityādinā catvāraḥ suvarṇaprayōgāḥ vyākhyāsamaḥ||34||
Adhikarana maṇḍūkaparṇyādi pañca rasāyanāni (35) · Śloka 35
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṁ yathāgni kṣīrēṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasaṁ guḍūcyāḥ saha mūlapuṣpyāḥ kalkaṁ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ| āyuḥ pradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni mēdhyāni caitāni rasāyanāni mēdhyā viśēṣēṇa tu śaṅkhapuṣpī||35||
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसं गुडूच्याः सह मूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः| आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
maṇḍūkaparṇī svarasādikaṁ pr̥thagyathāgnyagnyanuvr̥ttyā mātrayā prayuñjīta| ētāni pañca rasāyanānyāyuṣpradatvādiguṇayuktāni| maṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā| madhuyaṣṭīcūrṇamēva kṣīrēṇa| sahamūlapuṣpyā guḍūcyā rasamēva| śaṅkhapuṣpyāḥ supuṣpyāḥ kalkam| tēbhyaśca rasāyanēbhyaḥ śaṅkhapuṣpī tu viśēṣēṇa mēdhyā mēdhāyai hitā|| 35||
Adhikarana śaṅkhapuṣpīghr̥tam (36) · Śloka 36
naladaṁ kaṭurōhiṇī payasyā madhukaṁ candanasārivōgragandhāḥ| triphalākaṭukatrayaṁ haridrē sapaṭōlaṁ lavaṇaṁ ca taiḥ supiṣṭaiḥ| triguṇēna rasēna śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṁ ghr̥tanalvaṇaṁ vipakvam| upayujya bhavējjaḍō'pi vāgmī śr̥tadhārī pratibhānavānarōgaḥ||36||
नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः| त्रिफलाकटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः| त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्| उपयुज्य भवेज्जडोऽपि वाग्मी शृतधारी प्रतिभानवानरोगः||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ snēhāt triguṇēna śaṅkhapuṣpīrasēna sakṣīraṁ vipakvaṁ ghr̥tasya nalvaṇaṁ drōṇamupayujya jaḍō'pi vāgmītyādiguṇō bhavēt| ugragandhā vacā| lavaṇaṁ saindhavam|| 36||
Adhikarana pañcāravindaghr̥tam (37) · Śloka 37
pēṣyairmr̥ṇālabisakēsarapatrabījaiḥ siddhaṁ sahēmaśakalaṁ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṁ pr̥thivyāṁ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣēvyam||37||
पेष्यैर्मृणालबिसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः| पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mr̥ṇālādibhiḥ pēṣyaiḥ kṣīrēṇa ca sasuvarṇaśakalaṁ siddhaṁ sarpirnāmnā pañcāravindamiti pr̥thivyāṁ prathitam| tacca prabhraṣṭapauruṣabalādibhirniṣēvyam| mr̥ṇālaṁ bisāṅkuram| bisaṁ bisamūlam| kēsaraṁ tatpuṣpasya| patraṁ tasyaiva bījaṁ ca|| 37||
Adhikarana catuṣkuvalayaṁ sarpiḥ (38) · Śloka 38
yannālakandadalakēsaravadvipakvaṁ nīlōtpalasya tadapi prathitaṁ pr̥thivyām| sarpiścatuṣkuvalayaṁ sahiraṇyapatraṁ mēdhyaṁ gavāmapi bhavētkimu mānuṣāṇām||38||
यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपक्वं नीलोत्पलस्य तदपि प्रथितं पृथिव्याम्| सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत्किमु मानुषाणाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yatsarpirnīlōtpalasya nālādicatuṣṭayēna sahiraṇyapatraṁ vipakvaṁ tadapi dvitīyaṁ prabhraṣṭapauruṣabalādibhirniṣēvyam| nāmnā catuṣkuvalayamiti prathitam| ētacca gavāmapi mēdhyaṁ bhavati| kimuta mānuṣāṇāṁ svabhāvamēdhāvatāṁ na bhavēt|| 38||
Adhikarana brāhmīrasāyanam (39) · Śloka 39
brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī matsyākṣakabrahmasuvarcalaindhraḥ| vaidēhikā ca triyavāḥ pr̥thaksyu ryavau suvarṇasya tilō viṣasya| sarpiṣaśca palamēkata ētadyōjayēt pariṇatē ca ghr̥tāḍhyam| bhōjanaṁ samadhuvatsaramēvaṁ śīlayannadhikadhīsmr̥timēdhāḥ| atikrāntajarāvyādhitandrā''lasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṁ pūrṇaṁ śrītējaḥ kāntidīptimān| viśēṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajvarōnmādagarōdarāṇī| atharvamantrādikr̥tāśca kr̥tyāḥ śāmyantyanēnātibalāśca vātāḥ||39||
ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्ध्रः| वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्यु र्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य| सर्पिषश्च पलमेकत एतद्योजयेत् परिणते च घृताढ्यम्| भोजनं समधुवत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः| अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्राऽऽलस्यश्रमक्लमः| जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजः कान्तिदीप्तिमान्| विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणी| अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
brāhmayādikaṁ yathōktamānamēkīkr̥tya pratidinaṁ yōjayēt| tasmiṁśca pariṇatē ghr̥tāḍhyaṁ samākṣikaṁ bhōjanaṁ yōjayēt| ēvaṁ saṁvatsaraṁ śīlayannadhikābhirdhīprabhr̥tibhiryuktō'tikrāntajarādimāṁśca pūrṇamabdaśataṁ jīvati| śryādiyuktaḥ san| anēna śīlitēna kuṣṭhādayō viśēṣataḥ śāmyanti| brahmasuvarcalā maṇḍūkaparṇī|| 39||
Adhikarana nāgabalārasāyanam (40) · Śloka 40
yathōktaguṇāyāṁ bhūmau jātāmabālāmajīrṇāṁ śīrṇapurāṇa parṇāmasañjātānyaparṇāṁ tapē tapasyē vā māsē yathōktēna vidhinā puṣyayuktē candramasi sumurhūrttē nāgabalāṁ samūlā muddharēt| tasya mūlānāṁ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṁ vā ślakṣṇapiṣṭamavacūrṇitaṁ vā payasā pibēnmadhughr̥tābhyāṁ vā lihyāt| jīrṇē kṣīravr̥ttirēva syāt| kṣīrēṇaiva vā sasa rpiṣkaṁ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| ēvaṁ saṁvatsaraprayōgā dvarṣaśatamajara ityādi samānaṁ pūrvēṇa||40||
यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराण पर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुर्हूर्त्ते नागबलां समूला मुद्धरेत्| तस्य मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्| जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्| क्षीरेणैव वा सस र्पिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्| एवं संवत्सरप्रयोगा द्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yathōktaguṇāyāmityādinā nāgabalāprayōgō vyākhyāsamaḥ| yathōktaguṇāyāṁ bhēṣajakalpōktaguṇāyāṁ bhūmau jātām| tapō māghaḥ, tapasyaḥ phālgunaḥ| śōbhanē muhūrttē|| 40||
Adhikarana atidēśēna balādirasāyanāni (41) · Śloka 41
balātibalācandanāgarudhavatiniśakhadirakadaraśākaśiṁśa pāsanasurasāpunarnavānantāśca vayasthāpanōkta daśauṣadhayaḥ savidārīśvadaṁṣṭrāśvagandhāvārāhīśatāvaryō nāgabalayā vyā khyātāḥ||41||
बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंश पासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयस्थापनोक्त दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्या ख्याताः||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēna ca nāgabalāvidhānēna balādayaḥ pr̥thagvyākhyātāḥ| balādikamapi pratyēkaṁ prayōgādēvaṅguṇamityarthaḥ| vayasthāpanā daśauṣadhayō mahākaṣāyasaṁgrahōktāḥ|| 41||
Adhikarana sāravr̥kṣāṇāṁ svarasagrahaṇē vidhiḥ (42) · Śloka 42
tatra sāravr̥kṣāṇāṁ sarvēṣāṁ svarasārthī kuṣṭhacikitsitē khadirakalpamīkṣēta| ārdravr̥kṣāsambhavē tu sāraśakalāni dvyaṅgulatryaṅgulāni tanūni caturguṇē'mbhasyāplāvyātapē tri rātraṁ sthāpayēta| tatastānyuddhr̥tyānyāni tatra kṣipēt| trirā trācca punaranyānyēvaṁ navarātrēṇa triḥprakṣēpaṇōdbhārēṇa ca svarasaḥ parikalpitō bhavati||42||
तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत| आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानि द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेऽम्भस्याप्लाव्यातपे त्रि रात्रं स्थापयेत| ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्| त्रिरा त्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्भारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nanu sāravr̥kṣāṇāṁ svarasagrahaṇē kō vidhirityāha-tatrētyādi| kuṣṭhacikitsitē ya ēva khadirakalpa uktaḥ sa ēva sarvēṣāṁ sāravr̥kṣāṇāṁ bōddhavyaḥ| yadā tu svarasēna prayōjanaṁ na cārdravr̥kṣasa sambhavastadā navarātrēṇa svarasavidhānaṁ subōdham| iti sāravr̥kṣāṇāṁ svarasālābhē pratinidhiḥ|| 42||
Adhikarana phalādīnāṁ svarasagrahaṇē vidhiḥ (43) · Śloka 43
phalānāṁ punarvīrudauṣadhīnāñca yantrēṇōlūkhalēna vā saṅkṣudya niṣpīḍya svarasaṁ gr̥hṇīyāt||43||
फलानां पुनर्वीरुदौषधीनाञ्च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
phalānāṁ vīrudhāmōṣadhīnāṁ ca svarasasyālābhē yantrēṇētyādinā svarasavidhiḥ subōdhaḥ|| 43||
Adhikarana pariśuṣkāṇāṁ svarasagrahaṇē vidhiḥ (44) · Śloka 44
pariśuṣkāṇāṁ tu cūrṇīkr̥tānāmāḍhakamudakasyāhōrātrasthitaṁ vimr̥ditapūtaṁ svarasavat prayōjyam| tuvarakabhallātakā dīnāṁ punaḥ pr̥thagēvōpadēśaḥ||44||
परिशुष्काणां तु चूर्णीकृतानामाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्| तुवरकभल्लातका दीनां पुनः पृथगेवोपदेशः||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pariśuṣkāṇāṁ tu yōgyānāṁ phalānāṁ cūrṇīkr̥tānāmityādinā pratinidhiḥ| udakasyāḍhakaṁ śuṣkād dviguṇaṁ bhavati| tuvarakabhallāta kādīnāṁ svarasē tu pr̥thagēvōpadēśaḥ kriyatē|| 44||
Adhikarana tuvarakakalpaḥ (tuvarakatailam) (45) · Śloka 45
vr̥kṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣōbhamārutōdbhūtapallavāḥ| tēbhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgamē| majjñaḥ phalēbhyaścādāya śōṣayitvāvacūrṇya ca| tilavatpīḍayēddrōṇyāṁ kvāthayēdvā kusumbhavat| tattailaṁ sambhr̥taṁ bhūyaḥ pacēdāsalilakṣayāt| avatārya karīṣē ca pakṣamātraṁ nidhāpayēt| snigdhasvinnō hr̥tamalaḥ pakṣāduddhr̥tya yatnavān| caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṁ pibēt| mantrēṇānēna pūtasya tailasya divasē śubhē| 'majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśōdhaya| śaṅkhacakragadāpāṇīstvāmājñāpayatē'cyutaḥ| ' tēnāsyōrdhvamadhastācca dōṣā yāntyasakr̥ttataḥ| sāyamasnēhalavaṇāṁ yavāgūṁ śītalāṁ pibēt| pañcāhāni pibēttailamitthaṁ varjyāni varjayēt| pakṣaṁ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyatē||45||
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः| वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्भूतपल्लवाः| तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे| मज्ज्ञः फलेभ्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च| तिलवत्पीडयेद्द्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्| तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्| अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्| स्निग्धस्विन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्| चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्| मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे| 'मज्जासार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय| शङ्खचक्रगदापाणीस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः| ' तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः| सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्| पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्| पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vr̥kṣa ityādinā tuvarakakalpō vyākhyāsamaḥ| tēbhya iti tuvarakavr̥kṣēbhyaḥ| ambudāgamaḥ prāvr̥ṭ| āsalilakṣayāt salilasya kṣayō yāvattāvat| kusumbhavat kvāthitēna tailēna sahāyātaṁ yadudakaṁ tasya kṣayaparyantamityarthaḥ| karīṣaṁ śuṣkagōmayam| caturthabhaktāntarati iti| caturthēna bhaktēnāntaritō yō manuṣyaḥ sa pibēt| tēnaivam| yasminnahani prātastailamupayuñjīta tasmin sāyaṁ bhuktaṁ dvitīyē'yubhayakālamēvaṁ trayō bhaktāstr̥tīyē'hni punaḥ prātastailamēvaṁ caturthō bhakta antaritaḥ| punaḥ sāyaṁ bhōjanaṁ punardvitīyē'hanyubhayakālaṁ bhōjanamanēna prakārēṇa pañcahāni tailaṁ pibēt| varjyāni ca varjayēt| 'majjāsāra' ityādistailasya pānāya mantraḥ| tailapānadivasē tu snēhalavaṇaviyuktāṁ yavāgūṁ pibēt|| 45||
Adhikarana khadirēṇa tuvarakatailōpayōgaḥ (46) · Śloka 46
tadēva khadirakvāthē triguṇē sādhu sādhitam| nihitaṁ pūrvavat pakṣaṁ pibēnmāsaṁ suyantritaḥ| tēnābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| bhinnasvaraṁ raktanētraṁ śīrṇāṅgaṁ kr̥mibhikṣitam| anēnāśu prayōgēṇa sādhayēt kuṣṭhinaṁ naram||46||
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्| निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः| तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्| भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभिक्षितम्| अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tadēvēti tuvarakatailam| pūrvavaditi karīṣē pakṣamātraṁ nidhāpayēt| pakṣāduddhatya māsaṁ pibēt| caturthabhaktāntarita uktaḥ| anēna prayōgēṇa bhinnasvaratvādiguṇān kuṣṭhānāśutaraṁ sādhayēccikitsēt||46||
Adhikarana tasyaiva sarpirmadhubhyāṁ prayōgaḥ (47) · Śloka 47
sarpirmadhuyutaṁ pītaṁ tadēva khadirādvinā| pakṣaṁ māṁsarasāhāraṁ karōti dviśatāyuṣam| tadēva nasyē pañcāśaddivasānupayōjitam| valīpalitanirbhuktasthirasmr̥tikacadvijam| vapuṣyantaṁ śrutadharaṁ karōti triśatāyuṣam||47||
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना| पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्| तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्| वलीपलितनिर्भुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्| वपुष्यन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tadēva tailaṁ khadirasaṁyōgādvinā sarpirmadhubhyāṁ pītaṁ dviśatāyuṣaṁ karōti| asyaiva nasyōpayōgaḥ subōdhaḥ|| 47||
Adhikarana tuvarakamajjñōpayōgaḥ (48) · Śloka 48
antardhūmaṁ tasya majjā sudagdhaḥ kṣiptastailē saindhavaṁ cāgnivarṇam| tulyaṁ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrōgaṁ taimiraṁ cāñjanēna||48||
अन्तर्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्| तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasya tuvarasyāntardhūmaṁ dagdhō majjā saindhavaṁ cāgnivarṇaṁ taptaṁ tailaṁ tulyaṁ kṣiptamañjanēnārmādīn hanyāt|| 48||
Adhikarana ēkāntarastuvarakatailaprayōgaḥ (49) · Śloka 49
ēkāntaraṁ tauvarakaṁ ca tailaṁ pibēddhitāśī niyamēna māsam| prabhinnakōṣṭhō galitāṅgadēśa stvacaṁ tyajētsarpa ivāśu jīrṇām||49||
एकान्तरं तौवरकं च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्| प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेश स्त्वचं त्यजेत्सर्प इवाशु जीर्णाम्||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēkadināntarēṇa tauvarakatailasya māsamupayōgaḥ subōdhaḥ|| 49||
Adhikarana tuvarakaprayōgāntaram (50) · Śloka 50
sādhayēt ṣōḍaśaguṇē salilē tuvarāḍhakam| aṣṭāṁśaśēṣē visrāvya saṅkṣudyōlūkhalē tataḥ| śuṣkāragvadhavalkapādarajasā vyāmiśritaṁ kalkitaṁ tasya kvāthajalairudumbarasamān chāyāviśuṣkān guḍān| kuryādēkatamañca sārddhamathavā gōvāriṇālōḍitaṁ kuṣṭhī taddivasasthitō niraśanaḥ sūryē gatē'staṁ pibēt| tāvadēva ca tathaiva ca bhūyaḥ pāyayēttamaruṇōdayakālē| apyajīrṇamavicintyavamiṁ vā bhēṣajaṁ puruṣadōṣabalajñaḥ| madhyāhnēdyādbhūri niṣpāvatailaṁ kaṅgūkūraṁ śigrukandōpadaṁśam| dadhnāyuktaṁ svalpasindhūtthacūrṇaṁ gavyēnānustōkatakrāmbupāyī| tailāktagātrō divasāntaraṁ ca kaṅgviṣṭikācūrṇakr̥tapragharṣaḥ| snāyāt sukhāmbhō'bhiramadyamāṁsa strīsaṅgatiḥ syāttriguṇaṁ ca yōgāt| upayujya yōgamakhilaṁ pratidinamēva dvikālamabhiyuktaḥ| kuṣṭhī kuṣṭhamapōhati viśīrṇakarṇauṣṭhanāsamapi||50||
साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्| अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः| शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रितं कल्कितं तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्| कुर्यादेकतमञ्च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं कुष्ठी तद्दिवसस्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्| तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले| अप्यजीर्णमविचिन्त्यवमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः| मध्याह्नेद्याद्भूरि निष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्| दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानुस्तोकतक्राम्बुपायी| तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः| स्नायात् सुखाम्भोऽभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्| उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः| कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sādhayēdityādi subōdham| śuṣkāragvadhasya valkastvak tasya tu pādō mūlaṁ, tayōḥ rajaścūrṇam| udumbarasya phalēna samān guḍān piṇḍān| gōvāri gōmūtram| ajīrṇamityauṣadhamacintyavamiṁ vā| kaṅgūkūraṁ priyaṅgvōdanam| (ni) ōdanāṅkūrayōḥ kūram| tacca prabhūtaniṣpāvatailamēvaṁ śigrukandōpadaṁśaṁ ca (śigrukandāvupadaṁśau yasya tat śigrukandōpadaṁśam)| gavyēnēti dadhnō viśēṣēṇa| kaṅgu piṣṭamayī, iṣṭikā kaṁgviṣṭikā, prayōgācca triguṇaṁ kālaṁ madyādirahitaḥ syāt| subōdham| iti tuvarakakalpaḥ| 'kaṁgviṣṭikā kalkakr̥tapragharṣaḥ' iti ca pāṭhaḥ|| 50||
Adhikarana bhallātakakalpaḥ sahasrabhallātakaprayōgaḥ (51) · Śloka 51
atha bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavī ryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śuklē vā māsē saṁgr̥hya yavapallē māṣapallē vā nidhāpayēt| tāni caturmāsasthi tāni sahē sahasyē vā māsē prayōktumārabhēta| śītasnigdha madhurōpaskr̥taśarīraḥ pūrvaṁ daśa bhallātakānyāpōthyāṣṭa guṇēnāmbhasā sādhu sādhayēt| tēṣāṁ rasamaṣṭabhāgāvaśiṣṭa manuṣṇaṁ sapayaskaṁ sarpirgaṇḍūṣābhyaktauṣṭhatālujihvaḥ prātaḥ pibēt| ēvamētāni daśabhallātakānyēkaikōtkarṣāpakarṣē ṇātriṁśatprayōjyāni| vidhinānēna sahasraprayōgastriguṇaśca kālō ghr̥takṣīrābhyāṁ śāliṣaṣṭikamaśanamēvaṁ viśēṣā dvigatakuṣṭhadurnnāmakr̥mipramēhamēdōdōṣō varṣaśatamajara ityādi samānaṁ pūrvēṇa||51||
अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवी र्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्ले वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्| तानि चतुर्मासस्थि तानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत| शीतस्निग्ध मधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दश भल्लातकान्यापोथ्याष्ट गुणेनाम्भसा साधु साधयेत्| तेषां रसमष्टभागावशिष्ट मनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तौष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्| एवमेतानि दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षे णात्रिंशत्प्रयोज्यानि| विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषा द्विगतकुष्ठदुर्न्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādinā bhallātakakalpaḥ| āmayō'tra dōṣaḥ, āpūrṇaṁ sampūrṇam, śucirjyēṣṭhō māsaḥ, śuklaḥ āṣāḍhaḥ, vallō rāśiḥ, sahō mārgaśīrṣaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| prārambhē daśa, upari tvēkaikasyōtkarṣaḥ| ēvaṁ triṁśanniṣpattiḥ| apakarṣasya triṁśadārambhē| daśaniṣpattau ca| ēvaṁ prathamē'hni daśa bhallātakāni| dvitīyē ēkādaśa| tr̥tīyē dvādaśaivaṁ pratyahamēkaikavr̥ddhyā yāvadviṁśamahaḥ| viṁśē'hni ēkōnatriṁśat bhallātakāni bhavanti| ētāvatā hyōkīkr̥tya gaṇanayā navatyadhikaṁ śatatrayaṁ bhallātakānāmupayuktaṁ bhavati| tata ēkaviṁśē'hni triṁśat| pūrvairēkīkr̥tya viṁśatyadhikaṁ śatacatuṣṭayaṁ bhavati| tataḥ sahasrayōgasāmarthyāt triṁśataścōtkarṣapratiṣēdhāt dvāviṁśāhaḥ prabhr̥ti yāvat ṣaḍviṁśamahastāvacca pratyahaṁ triṁśastriṁśat| tataḥ saptaviṁśāhaḥ prabhr̥ti ēkaikēnōtkarṣasyāpakarṣaḥ kāryaḥ| ēkādaśabhiścōtkarṣasyārabdhatvādapakarṣastāvadbhirēva sādhyatē| tēna triṁśatsaptaviṁśē| ēkōnatriṁśadaṣṭāviṁśē| aṣṭāviṁśatirēkōnatriṁśē| saptaviṁśatistriṁśē| ēvaṁ kramēṇa pratyahamēkaikasyāpakarṣēṇa saptacatvāriṁśē hyēkādaśa| ēvamapi sahasrasya daśāvaśiṣyatē tāni tvaṣṭacatvāriṁśē| taiśca sahasraṁ pūryatē| prayōgācca triguṇaḥ kālō ghr̥tādyaśanam| vigatāḥ kuṣṭhādayō yasya sa tathōktaḥ| aparē tvēkaikasyōtkarṣēṇa triṁśatprāptyā apakarṣēṇa punardaśa prāptyā utkarṣāpakarṣābhyāṁ sahasraṁ pūryata iti|| 51||
Adhikarana vidhyantaram (52) · Śloka 52
pūrvamēkaikabhallātakakvāthaṁ sapayaskaṁ pibēdēkaikaṁ ca bhallātakamabhivarddhayēdyāvat pañca| tataḥ pañca pañca varddhayē dyāvat saptatiḥ| prāpya ca saptatimapakarṣayēt| bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañca| pañcabhyaścaikaikaṁ yāvadēkam| vidhi nānēna sahasraṁ prayōga ityādi samānaṁ pūrvēṇa||52||
पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च| ततः पञ्च पञ्च वर्द्धये द्यावत् सप्ततिः| प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत्| भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च| पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्| विधि नानेन सहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dvitīyasahasraprayōgē tu pūrvamēva prathamamēva ēkabhallātakasyakvāthaṁ pibēt| tataḥ kramēṇa pratyahamēkaikaṁ varddhayēdyāvatpañca bhallātakāni| ēvaṁ prathamamēkaṁ dvitīyē dvē| ēvaṁ tryādiṣvēkaVvr̥ddhayā pañcamē pañca| ēvaṁ pañcābhirahōbhiḥ pañcadaśa bhallātakānyupayuktāni bhavanti| tataḥ ṣaṣṭhēprabhr̥tiṣu pañca pañcabhirvarddhayēdyāvat saptatiḥ| tēna ṣaṣṭhē daśa| saptamē pañcadaśa| aṣṭamē viṁśatiranēna kramēṇāṣṭādaśē saptatirbhavati| ētāvatā pūrvairēkīkr̥tya pañcaśatāni pañcatriṁśadadhikāni bhavanti| tataḥ kramēṇa pañca pañcabhirapakarṣēdyāvat pañca| tēnaikōnaviṁśē pañcaṣaṣṭirityēvamādinā pañcāpakarṣakramēṇaikatriṁśē pañca bhavanti| ēvamētāni pañcapañcāśadadhikāni catvāri śatāni pūrvairēkīkr̥tya navaśatāni navatyadhikānyupayuktāni bhavanti| tata ēkaikamapakarṣēdyāvadēkam| anēna dvātriṁśē'hni catvāri bhavanti| trayastriṁśē trīṇi| catustriṁśē dvē| pañca triṁśē ēkamiti daśa| pūrvairēkīkr̥tya sahasraṁ bhavati| prayōga ityādi pūrvēṇa kalpēna samānam|| 52||
Adhikarana dvisahasrabhallātakaprayōgaḥ (53) · Śloka 53
saptativacca śatamupayuñjīta| tathā ca sahasradvayam| prayōga ityādi samānaṁ pūrvēṇa dviguṇastvāyuṣaḥ kālaḥ||53||
सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत| तथा च सहस्रद्वयम्| प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण द्विगुणस्त्वायुषः कालः||५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saptativacca pañcapañcavr̥ddhyā śatamapi yāvat prayōgaḥ karttavyaḥ| tēnāsmin pūrvavat sthitē'ṣṭādaśē'hni saptatyāḥ prayōgē ēkōnaviṁśē pañcasaptatiḥ| triṁśē aśītiḥ| ēkaviṁśē pañcāśītiḥ| dvāviṁśē navatiḥ| trayōviṁśē pañcanavatiḥ| caturviṁśē śatam| pañcaviṁśē pañcanavatiḥ| ṣaḍviṁśē navatiḥ| ēvaṁ pañcāpakarṣakramēṇa dvē sahasrē pūrayitavyē| āyurdviguṇaḥ kālaḥ pūrvasmāt|| 53||
Adhikarana bhallātakatailaprayōgaḥ (54) · Śloka 54
bhallātakānāṁ jarjarīkr̥tānāṁ piṣṭasvēdanaṁ pūrayitvā bhūmā vākaṇṭhanikhātasya snēhabhavitasya dr̥ḍhasyōpari kumbha syārōpyōḍupēnāpidhāya kr̥ṣṇamr̥dāvaliptaṁ gōmayāgninō pasvēdayēt| tēṣāṁ yaḥ svarasaḥ kumbhaṁ prapadyatē tamaṣṭabhāga madhusaṁyuktaṁ dviguṇitaghr̥tamadyāt| triguṇaśca kālō ghr̥ta kṣīrābhyāmityādi samānaṁ pūrvēṇa||54||
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमा वाकण्ठनिखातस्य स्नेहभवितस्य दृढस्योपरि कुम्भ स्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृदावलिप्तं गोमयाग्निनो पस्वेदयेत्| तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभाग मधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्| त्रिगुणश्च कालो घृत क्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण||५४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhallātakānāmityādi| bhūmāvāmukhaṁ nikhātasya snēhabhāvitasya dr̥ḍhasya kumbhasyōpari jarjarīkr̥tabhallātakapūrṇaṁ piṣṭasvēdanamārōpya chidramuḍupēnāpidhāya kr̥ṣṇamr̥dā sarvatō liptaṁ sat svēdayēt| tataḥ svidyamānādrasō bhūminikhātē kumbha āgacchati| uḍupaḥ tr̥̄ṇamūṭakaḥ| śēṣaṁ vyākhyāsamam|| 54||
Adhikarana vidhyatidēśaḥ (55) · Śloka 55
anēnaiva vidhinā bhallātakasya rasaṁ gr̥hītvā kēvalamēva māsamēkaṁ prayuñjīta| triguṇaśca kāla ityādi samānaṁ pūrvēṇa| māsi māsi varṣaśatamāyuṣō'bhivr̥ddhiḥ| ēvaṁ daśa māsānupayujya varṣasahasramāyurbhavati||55||
अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत| त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण| मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः| एवं दश मासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति||५५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēnētyādērmadhughr̥tābhyāṁ vinā kēvalasvarasaprayōgaḥ subōdhaḥ||55||
Adhikarana śatapākaṁ bhallātakatailam (56) · Śloka 56
bhallātakatailapātraṁ sapayaskaṁ madhukākṣamātrēṇa śatapāka mupayuñjīta| triguṇañca kāla ityādi samānaṁ pūrvēṇa||56||
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाक मुपयुञ्जीत| त्रिगुणञ्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण||५६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhallātakatailasya pātraṁ kṣīrēṇa saha śataṁ vārān paktva madhuyaṣṭīkarṣamātrēṇa saṁyōjyōpayuñjīta pūrvatulyaguṇam|| 56||
Adhikarana bhallātakatailapākaḥ (57) · Śloka 57
bhallātakatailaṁ kr̥ṣṇatilatailaṁ sarpirāmalakarasō'sa nādisārakaṣāya ityēṣāṁ drōṇaṁ drōṇaṁ triphalātrikaṭuka viḍaṅgasāracitrakaharidrādvayatrivr̥ddantīndrayavayaṣṭīmadhukavi ṣātiviṣārasāñjanapriyaṅgūnāṁ pālikābhāgāstadaikadhyaṁ snēha pākavidhinā vipācyāvatārya paripūya cānuguptaṁ nidadhyāt| tata upaskr̥taśarīraḥ prātaḥ prātaḥ pāṇiśuktimātrakṣaudrēṇa pratisaṁsr̥jyōpayuñjīta| jīrṇē mudgāmalakayūṣēṇālavaṇēna sarpiṣmatā khadirōdakasiddhaṁ mr̥dumōdanamaśnīyāt| khadi rōdakēnōdakakāryāṇītyēvamatō drōṇamupayujya vigataku ṣṭhadurnāmētyādi samānaṁ pūrvēṇa||57||
भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽस नादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुक विडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकवि षातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेह पाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूय चानुगुप्तं निदध्यात्| तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रक्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत| जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्| खदि रोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकु ष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण||५७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhallātakatailādīnāṁ drōṇaṁ drōṇamiti pratyēkaṁ drōṇaḥ| pañcānāñca| triphalādīnāṁ pālikā bhāgā ityādi vyākhyāsamam| paripūya parisrāvya| upaskr̥tadēśē yathōktēna śītasnigdhādinā kr̥tasaṁskāraḥ| pāṇiśuktirhastapuṭaṁ na tu mānasaṅkhyōktā śuktiḥ| udakakāryāṇi snānapānādīni| atō rasāyanād drōṇamavaśyamupayōktavyam||57||
Adhikarana bhallātakaghr̥taprāśaḥ (58) · Śloka 58
puṣṭāni pākēna paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghr̥ṣṭvēṣṭikācūrṇakaṇairjalēna prakṣālya saṁśōṣya ca mārutēna| jarjarāṇi vipacējjalakumbhē pādaśēṣaghr̥tagālitaśītam| tadrasaṁ punarapi śrapayēta kṣīrakumbhasahitaṁ caraṇasthē| sarpiḥ pakvaṁ tēna tulyapramāṇaṁ yuñjyāt svēcchaṁ śarkarāyā rajōbhiḥ| ēkībhūtaṁ tatkhajakṣōbhaṇēna sthāpyaṁ dhānyē saptarātraṁ suguptam| tamamr̥tarasapākaṁ yaḥ pragē prāśamaśna nnanupibati yathēṣṭaṁ vādi dugdhaṁ rasaṁ vā| smr̥timatibalamēdhāsattvasārairupētaḥ kanakanikaṣagauraḥ sō'śnutē dīrghamāyuḥ||58||
पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि| घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन| जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषघृतगालितशीतम्| तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे| सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः| एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्| तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्न न्ननुपिबति यथेष्टं वादि दुग्धं रसं वा| स्मृतिमतिबलमेधासत्त्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोऽश्नुते दीर्घमायुः||५८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
puṣṭānītyādinā bhallātakaghr̥taprāśō vyākhyāsamaḥ| saṁśōṣya ca mārutēnētyātapaparihārāya| tēnēti kṣīrēṇa tulyaṁ sarpiḥ śarkarāyā rajōbhiścūrṇēna yathēcchaṁ prakr̥tyanusārēṇa| prāśō lēhaḥ| (bhallātakānāṁ dvidhā bhinnānāṁ iṣṭikācūrṇakaṇairgharṣaṇaṁ kāryamityaparē)|| 58||
Adhikarana siddhatailam (58) · Śloka 50
drōṇē'mbhasō vraṇakr̥tāṁ triśatādvipakvāt kvāthāḍhakē palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarāgirijanmatārkṣyaiḥ siddhaṁ paraṁ nikhilakuṣṭhaniṣūdanāya||50||
द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्| तिक्ताविषाद्वयवरागिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
drōṇē'mbhasā ityādi subōdham| vraṇakr̥tō bhallātakāni| tilatailayōrmiśritayōḥ pātramāḍhakamaṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśatam| tiktā kaṭukarōhiṇī, viṣādvayaṁ viṣātiviṣā ca| girijanma śilājatu, tārkṣyaṁ vaṭṭamākṣikam|| 58||
Adhikarana āmalakādibhiḥ prayōgaḥ (59) · Śloka 59
sahāmalakaśuktibhirdadhisarēṇa tailēna vā guḍēna payasā ghr̥tēna yavasaktubhirvā saha| tilēna saha mākṣikēṇa palalēna sūpēna vā vapuṣkaramaruṣkaraṁ paramamēdhyamāyuṣkaram||59||
सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह| तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्||५९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmalakaśuktyādibhiḥ pr̥thagyutamaruṣkaraṁ bhallātakaṁ mēdhyaṁ paramamāyuṣkaraṁ ca| āmalakaśuktaya āmalakadalāni|| 59||
Adhikarana bhallātakakalpapraśaṁsā (60) · Śloka 60
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamr̥takalpāni prayuktāni yathāvidhi| kaphajō na sa rōgō'sti na vibandhō'sti kaścana| yaṁ na bhallātakaṁ hanyācchīghramagnibalapradam| vātātapavidhānē'pi viśēṣēṇa vivarjayēt| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisēvanam||60||
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्| वातातपविधानेऽपि विशेषेण विवर्जयेत्| कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhallātakānītyādayō yē bhallātakaniṣēviṇastēṣāmapāyarakṣā vidhēyēti pradarśayatē-ēkādaśabhallātakaprayōgāṇi vātātapavidhānē'pyēvaṅguṇāni kimu prakr̥tē kuṭīprayōgē| ēṣāmupayōgē viśēṣēṇa kulatthādikaṁ varjayēt| iti bhallātakakalpaḥ|| 60||
Adhikarana pippalīrasāyanam prathamaḥ prayōgaḥ (61) · Śloka 61
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānvēṣī samāmēkāṁ prayōjayēt||61||
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atha pippalyaḥ-yō narō rasāyanaguṇāna dīrghāyusmr̥timēdhādīn anviṣyati sa saṁvatsaramēkaṁ pañca pañca vā aṣṭāvaṣṭau vā sapta sapta vā daśa daśa vā pippalīrmākṣikasarpiṣā yuktāḥ prayōjayēdityēkaḥ pippalīnāṁ prayōgaḥ| (idamatra cintyatē-pañcāṣṭau saptadaśa vā iti kiṁ kramabhēdataḥ saprayōjanaṁ āhōsvit ślōkabandhānurōdhata iti| asti cēt prayōjanaṁ tadvācyam, ucyatē| yadyēvamapyatra pañca saptāṣṭau daśa vēti niyata ēva kramaḥ syāttathāpi kramaṁ tu bhindannētat jñāpayati tricaturā apyupayōktavyāḥ| ṣaḍ vā nava vā daśakāt paraṁ nāpyupayōjyā dōṣādīnapēkṣyōllēkhyā'pyabhihitamutkarṣāpakarṣau vidhēyau dōṣānumānāyattatvāt kriyāyāḥ| na hayamānajñō bhiṣak dōṣā dīnāṁ vyādhipratikriyāyāṁ kaṁ vidadhyāditi| ityēkaḥ prayōgaḥ| iti jējjaṭaḥ)|| 61||
Adhikarana dvitīyaprayōgaḥ (62) · Śloka 62
tisrastisrastu pūrvāhnē bhuktvā'grē bhōjanasya ca| pippalyaḥ kiṁśukakṣārabhāvitā ghr̥tabharjitāḥ| prayōjyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā||62||
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा||६२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dvitīyastu rasāyanaguṇaiṣiṇā puruṣēṇa palāśakṣārōdakabhāvitāḥ pippalyaḥ tisraḥ pūrvāhṇē tisrō bhōjanārambhē tisraśca bhōjanāntē madhunā saha prayōjyā iti dvitīyaḥ prayōgaḥ| (tisrastisrastu pūrvāhṇa ityatra na hyēkasya prayōkturayaṁ kramaḥ kiṁ tarhi prayōktr̥̄n bhinnānapēkṣya dōṣādivaśātkēnacitpūrvāhṇē kēnacidbhuktvā kēnacidbhōjanasyāgra iti| atra kaphaprakr̥tinā pūrvāhṇē utkr̥ṣṭadōṣādiṣu vyādhiṣu madhyēṣvagrē bhōjanasya| alpēṣu bhaktvēti jējjaṭaḥ)|| 62||
Adhikarana sahasrapippalīprayōgaḥ (63) · Śloka 63
kramavr̥śyā daśāhāni daśapaippalikaṁ dinam| varddhayēt payasā sārddha tathaivāpanayēt punaḥ| jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṁ sahasrasya prayōgō'yaṁ rasāyanam| piṣṭāstā balibhiḥ pēyāḥ śr̥tā madhyabalairnaraiḥ| śītīkr̥tā hrasvabalairyōjyā dōṣāmayān prati||63||
क्रमवृश्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्| वर्द्धयेत् पयसा सार्द्ध तथैवापनयेत् पुनः| जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्| पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः| शीतीकृता ह्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति||६३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tr̥tīyastu prathamē'hni daśa pippalyō yathōcitēna kṣīrēṇaṁ saha| dvitīyē'hni viṁśatirdviguṇañca kṣīram| tr̥tīyē triṁśat triguṇaṁ kṣīramēvaṁ kṣīrēṇa saha daśābhivr̥ddhyā daśamē'hni śataṁ pippalīnāṁ daśaguṇaṁ ca kṣīramētāvatā sārddhāni pañcaśatāni pippalīnāmupayuktaṁ bhavanti| tatraikādaśē navatirnavaguṇaṁ kṣīramiti| punardaśāpakarṣakramēṇaikōnaviṁśahōbhiḥ sahasraṁ pūryatē| yadā ca pippalyaḥ prayujyantē tadā piṣṭāḥ tā ityādi kramēṇa prayōjyāḥ| vyākhyāsamam| iti tr̥tīyaḥ prayōgaḥ| (varddhayētpayasā sārddhamityasyāyamabhiprāyaḥ| yāvatā kṣīrēṇa śatamālōḍyatē tāvatā yāvatā ca daśa tāvatā kṣīrēṇēti kṣīrasyāpi vr̥ddhihāniṁ varddhayēt payasā sārddhamityata ēvāha| śītīkr̥tāhīnabalaiḥ śītakaṣāyakalpanayētyarthaḥ| iti jējjaṭaḥ)|| 63||
Adhikarana dvisahasrapippalīprayōgaḥ (64) · Śloka 64
tadvacca chāgadugdhēna dvē sahasrē prayōjayēt||64||
तद्वच्च छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tadvaditi| chāgasya dugdhēna kṣīrēṇa daśābhivr̥ddhayapakarṣābhyām| tēnātra pañcadaśabhirahōbhiḥ sapañcāśatsahasraṁ bhavati| punaścaturdaśabhirēvaṁ kṣīrēṇa saha daśāpakarṣakramēṇa dvitīyaṁ sahasraṁ bhavati| iti caturthaḥ prayōgaḥ|| 64||
Adhikarana pippalīrasāyanaphalam (65) · Śloka 65
ēbhiḥ prayōgaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān| yakṣmamēhagrahaṇyarśaḥ pāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śōphaṁ vamiṁ hidhmāṁ plīhānaṁ vātaśōṇitam||65||
एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्| यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शः पाण्डुत्वविषमज्वरान्| घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēbhiriti caturbhiḥ prayōgaiḥ pippalyaḥ kāsādīn ghnanti| iti pippalīkalpaḥ|| 65||
Adhikarana viḍaṅgarasāyanam (66) · Śloka 66
viḍaṅgacūrṇaṁ yaṣṭīmadhukacūrṇayuktaṁ śītatōyēna samāṁśamupa yuñjīta| jīrṇaṁ mudgayūṣēṇālavaṇēna saghr̥tamōdanamaśnīyāt| tēna viśēṣādvigatakr̥midurnāmakuṣṭhapramēhamēdōdōṣō varṣaśata majara ityādi samānaṁ pūrvēṇa| viḍaṅgacurṇaṁ kṣaudrabhallā takakvāthābhyāṁ madhvāmalakarasābhyāṁ guḍūcīkvāthēna ca| ētāṁścaturō yōgān māsamupayuñjītēti samānaṁ pūrvēṇa| sarvēṣu ca māsi māsi varṣaśatamāyuṣō'bhivr̥ddhiḥ||66||
विडङ्गचूर्णं यष्टीमधुकचूर्णयुक्तं शीततोयेन समांशमुप युञ्जीत| जीर्णं मुद्गयूषेणालवणेन सघृतमोदनमश्नीयात्| तेन विशेषाद्विगतकृमिदुर्नामकुष्ठप्रमेहमेदोदोषो वर्षशत मजर इत्यादि समानं पूर्वेण| विडङ्गचुर्णं क्षौद्रभल्ला तकक्वाथाभ्यां मध्वामलकरसाभ्यां गुडूचीक्वाथेन च| एतांश्चतुरो योगान् मासमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण| सर्वेषु च मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः||६६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itō viḍaṅgāni| viḍaṅgānāṁ madhuyaṣṭiśītatōyābhyāmēkō yōgaḥ| dvitīyaḥ kṣaudrabhallātakakvāthābhyām| tr̥tīyō mākṣikāmalakarasābhyām| caturthō guḍūcīkvāthēna| ēṣāmanyatamaḥ prayōgō yatsaṅkhyān māsānupayujyatē tatsaṅkhyāni varṣaśatānyāyurabhivarddhayati| iti viḍaṅgakalpaḥ|| 66||
Adhikarana alambusākalpaḥ (67) · Śloka 67
alambasāṁ svēna rasēna bhāvitāṁ pr̥thagghr̥takṣīramadhūṣṇavāribhiḥ| pibēttathā kāñjikatakramastubhi rbhagandarōrugrahagulmakāsavān| uṣṇā vipākē kaṭukā kaṣāyamadhurā rasē| atyantadīpanī mēdhyā vātaślēṣmaharā ca sā| varṣōpayōgāt kurutē naraṁ varṣaśatāyuṣam| dr̥ḍhēndriyānalabalaṁ nirvalīpalitāmayam||67||
अलम्बसां स्वेन रसेन भावितां पृथग्घृतक्षीरमधूष्णवारिभिः| पिबेत्तथा काञ्जिकतक्रमस्तुभि र्भगन्दरोरुग्रहगुल्मकासवान्| उष्णा विपाके कटुका कषायमधुरा रसे| अत्यन्तदीपनी मेध्या वातश्लेष्महरा च सा| वर्षोपयोगात् कुरुते नरं वर्षशतायुषम्| दृढेन्द्रियानलबलं निर्वलीपलितामयम्||६७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
alambusāyāḥ svarasabhāvitāyā ghr̥tādibhiḥ sapta prayōgāḥ| sā cālambusōṣṇādiguṇā| varṣamupayuktā varṣaśatāyuṣaṁ naraṁ kurutē| dr̥ḍhēndriyaṁ dr̥ḍhānalaṁ valyāditrayarahitañca| ityalambusākalpaḥ||67||
Adhikarana sōmarājīkalpaḥ prathamaḥ prayōgaḥ (68) · Śloka 68
śvētāvalgujaphalānyātapaśuṣkāṇi cūrṇayitvā tattulyaguḍēna saṅkṣudya ghr̥takumbhē dhānyarāśau saptarātraṁ nidadhyāt| tatō' nuditē bhāsvati yathābalaṁ mātrāṁ sukhōdakānupānāmupayōja yēt| jīrṇē sukhāmbupariṣiktāḥ śāliṣaṣṭikaudanaṁ saśa rkarēṇa payasā'śnīyāt| tasya māsaprayōgādviśēṣēṇa viga takuṣṭhō grahaṇadhāraṇavān varṣaśatamajara ityādi samānaṁ pūrvēṇa| prayōgaścōrdhvaṁ dviguṇaṁ parihāraḥ||68||
श्वेतावल्गुजफलान्यातपशुष्काणि चूर्णयित्वा तत्तुल्यगुडेन सङ्क्षुद्य घृतकुम्भे धान्यराशौ सप्तरात्रं निदध्यात्| ततोऽ नुदिते भास्वति यथाबलं मात्रां सुखोदकानुपानामुपयोज येत्| जीर्णे सुखाम्बुपरिषिक्ताः शालिषष्टिकौदनं सश र्करेण पयसाऽश्नीयात्| तस्य मासप्रयोगाद्विशेषेण विग तकुष्ठो ग्रहणधारणवान् वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण| प्रयोगश्चोर्ध्वं द्विगुणं परिहारः||६८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śvētāvalgujaphalānītyādi subōdham| saṅhkṣudyēti guḍēnālōḍya| anuditē bhāsvatītyatiprabhātē| vākucikā sōmarājyavalguja iti paryāyāḥ|| 68||
Adhikarana dvitīyaḥ prayōgaḥ (69) · Śloka 69
vākucikā karṣacūrṇaṁ sukhāmbunā pibēt| pītvā cātapē nirvātōṣṇē vā garbhagr̥hē tiṣṭhēdaparāhṇē tadvadēva snānamaśanaṁ ca| yūṣarasābhyāṁ vā| tasya trisaptarātraprayōgādvigatakuṣṭha ityādi samānaṁ pūrvēṇa| tvagrōmakēśadaśanān nakhāṁśca muktvā punarnavān labhatē| svaravarṇabalōtsāhaṁ navaṁ vayō naṣṭapalitaṁ ca||69||
वाकुचिका कर्षचूर्णं सुखाम्बुना पिबेत्| पीत्वा चातपे निर्वातोष्णे वा गर्भगृहे तिष्ठेदपराह्णे तद्वदेव स्नानमशनं च| यूषरसाभ्यां वा| तस्य त्रिसप्तरात्रप्रयोगाद्विगतकुष्ठ इत्यादि समानं पूर्वेण| त्वग्रोमकेशदशनान् नखांश्च मुक्त्वा पुनर्नवान् लभते| स्वरवर्णबलोत्साहं नवं वयो नष्टपलितं च||६९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vākucīcūrṇaṁ prātaḥ pītvā snānaṁ tathaiva snānamaśanaṁ ca| yūṣarasābhyāṁ vāśanamupayuñjīta| ēvaṁ trisaptarātramasyāḥ prayōgaḥ| anēna ca pūrvasthitān tvagādīṁstyaktvā navān labhatē svarādikañca naṣṭapalitaṁ navaṁ vayaśca labhatē|| 69||
Adhikarana tr̥tīyaḥ prayōgaḥ (70) · Śloka 70
palāni daśa bākucyā daśaiva ca phalatrayāt| sapta krimighnādayasastrīṇi dvē girisambhavāt| purupuṣkaramūlābhyāmāharēta palaṁ palam| sūkṣmailārddhapalaṁ vyōṣaghanakēsarakuṅkumam| lōdhratvakpatrayaṣṭyāhvacitrakaṁ kārṣikaṁ pr̥thak| śataṁ bhallātakānāṁ ca sarvaṁ khaṇḍasamāṁśakam| cūrṇayēdatha tanmātrāṁ bhakṣayēt pālikīṁ parām| yathēṣṭacēṣṭō labhatē varṣādrāsāyanān guṇān| sarvarōgān vijayatē tvagvikārān viśēṣataḥ| arśōbhagandaraśvāsakāsapāṇḍvāmayakrimīn| gulmaplīhāśmarīvardhmapramēhārucipīnasān| mandānalatvaṁ kr̥śatāṁ śōphagranthyarbudānapi||70||
पलानि दश बाकुच्या दशैव च फलत्रयात्| सप्त क्रिमिघ्नादयसस्त्रीणि द्वे गिरिसम्भवात्| पुरुपुष्करमूलाभ्यामाहरेत पलं पलम्| सूक्ष्मैलार्द्धपलं व्योषघनकेसरकुङ्कुमम्| लोध्रत्वक्पत्रयष्ट्याह्वचित्रकं कार्षिकं पृथक्| शतं भल्लातकानां च सर्वं खण्डसमांशकम्| चूर्णयेदथ तन्मात्रां भक्षयेत् पालिकीं पराम्| यथेष्टचेष्टो लभते वर्षाद्रासायनान् गुणान्| सर्वरोगान् विजयते त्वग्विकारान् विशेषतः| अर्शोभगन्दरश्वासकासपाण्ड्वामयक्रिमीन्| गुल्मप्लीहाश्मरीवर्ध्मप्रमेहारुचिपीनसान्| मन्दानलत्वं कृशतां शोफग्रन्थ्यर्बुदानपि||७०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
palānītyādinā khaṇḍasamaḥ subōdhaḥ| asya mātrā pālikī parā utkr̥ṣṭā| palādūrdhvaṁ naivōpayōjyā| athavā tridōṣādyapēkṣam| yathēṣṭacēṣṭō niryantraṇaḥ| rasāyanaguṇāḥ dīrghāyusmr̥tyādaya ihaivōktāḥ| granthyarbudāntān vijayata iti sambandhaḥ|| 70||
Adhikarana caturthaḥ prayōgaḥ (71) · Śloka 71
vākucikāphalāni gōmūtrē saptarātraṁ vāsayēt| tatō nistu ṣīkr̥tya chāyāyāṁ viśōṣayitvā susūkṣmaṁ ca sañcūrṇya tryahaṁ tryahaṁ kramaśō bhāvayēt triphalākvāthēna kāravallīvāsā guḍūcībhr̥ṅgarājasvarasaiḥ pr̥thak pr̥thak khadirāsanarājavr̥kṣa picumandakvāthaiḥ| tasya pītaḥ pratidinaṁ dhātrīphalarasāplutaḥ| karṣaḥ sarvāmayān hanti tvagvikārānviśēṣataḥ||71||
वाकुचिकाफलानि गोमूत्रे सप्तरात्रं वासयेत्| ततो निस्तु षीकृत्य छायायां विशोषयित्वा सुसूक्ष्मं च सञ्चूर्ण्य त्र्यहं त्र्यहं क्रमशो भावयेत् त्रिफलाक्वाथेन कारवल्लीवासा गुडूचीभृङ्गराजस्वरसैः पृथक् पृथक् खदिरासनराजवृक्ष पिचुमन्दक्वाथैः| तस्य पीतः प्रतिदिनं धात्रीफलरसाप्लुतः| कर्षः सर्वामयान् हन्ति त्वग्विकारान्विशेषतः||७१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vākucyā gōmūtrādhyuṣitāyāścūrṇaṁ tryahaṁ triphalākvāthēna bhāvayēt| tataḥ kāravēllādīnāṁ pañcānāṁ svarasaiḥ kramēṇa tryahaṁ tryaham| tataḥ khadirādīnāṁ caturṇāṁ pr̥thakkvāthaistryaham| tasyaivaṁ bhāvitasya vākucīcūrṇasya karṣō dhātrīrasēnāplutaḥ san pītaḥ sarvāmayān hanti viśēṣatastvagvikārān|| 71||
Adhikarana pañcamaḥ prayōgaḥ (72) · Śloka 72
asanakhadirayūṣairbhāvitāṁ sōmarājīṁ madhughr̥taśikhipathyālōhacūrṇairupētām| śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṁ styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān||72||
असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेताम्| शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्||७२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asanētyādi| yūṣaśabdō niryūhavācakō'sanakhadirābhyāṁ sambadhyatē| tairbhāvitāmanantarañca madhvādirupētāṁ sōmarajīṁ śaradaṁ saṁvatsaraṁ lihānaḥ pariṇāmē vārddhakē bhavān vikārāṁstyajati tathaiva cāhārajātān| tēna pariṇāmānāhārajātānabhayānapi tyajatītyarthaḥ| śikhīcitrakaḥ|| 72||
Adhikarana ṣaṣṭhaḥ prayōgaḥ (73) · Śloka 73
tīvrēṇa kuṣṭhēna parītamūrti ryaḥ sōmarājīṁ niyamēna khādēt| saṁvatsaraṁ kr̥ṣṇatiladvitīyāṁ sa sōmarājīṁ vapuṣā'tiśētē||73||
तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्ति र्यः सोमराजीं नियमेन खादेत्| संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते||७३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tīvrēṇētyādinā kr̥ṣṇatilaiḥ saha sōmarājyāḥ prayōgaḥ subōdhaḥ| ya ēvaṁ sōmarājīṁ khādētsa sōmarājīṁ vapuṣā kāntyā'tiśētē|| 73||
Adhikarana saptamaḥ prayōgaḥ (74) · Śloka 74
yē sōmarājyā vituṣīkr̥tāyā ścūrṇairupētāt payasaḥ sujātāt| uddhr̥tya sāraṁ madhunā lihanti takraṁ tadēvānu pibanti cāntē| tē kuṣṭhinaḥ pakṣmadaridranētrā viśīrṇakarṇāṅgalināsikā vā| vihāya vairūpyamapāsya rūpaṁ punaḥ prarūḍhā iva bhānti vr̥kṣāḥ||74||
ये सोमराज्या वितुषीकृताया श्चूर्णैरुपेतात् पयसः सुजातात्| उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते| ते कुष्ठिनः पक्ष्मदरिद्रनेत्रा विशीर्णकर्णाङ्गलिनासिका वा| विहाय वैरूप्यमपास्य रूपं पुनः प्ररूढा इव भान्ति वृक्षाः||७४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yē sōmarājyā ityādinā sōmarājīcūrṇayuktasujātakṣīrōdbhavasya navanītasya tattakrānupānasya prayōgaḥ subōdhaḥ|| 74||
Adhikarana aṣṭamaḥ prayōgaḥ (75) · Śloka 75
khadirāmbhasā pibēdvā ravisēvī tāṁ tayā yavāgūṁ vā| gāyatrījalasiddhāṁ kuṣṭhī tattōyakāryakaraḥ||75||
खदिराम्भसा पिबेद्वा रविसेवी तां तया यवागूं वा| गायत्रीजलसिद्धां कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः||७५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā tāṁ sōmarājīṁ khadirōdakēna kuṣṭhī pibēt| ravisēvī sūryatāpasēvī| athavā gāyatrījalasiddhāṁ khadirakvāthasiddhāṁ yavāgūṁ tayēti sōmarājya saha pibēt kuṣṭhī tattōyakāryakaraḥ khadirōdakakriyaḥ san|| 75||
Adhikarana navamaḥ prayōgaḥ (76) · Śloka 76
gajaliṇḍakṣārayutā tatkṣārapāyinō vilēpi bhujaḥ| śvitrāṇi sōmarājī prasahya hanyāta pralēpācca||76||
गजलिण्डक्षारयुता तत्क्षारपायिनो विलेपि भुजः| श्वित्राणि सोमराजी प्रसह्य हन्यात प्रलेपाच्च||७६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gajapurīṣakṣārēṇa yutā sōmarājī tatkṣārapāyinō hastipurīṣakṣārōdakapānaśīlasya puṁsō vilēpikābhujaśca śvitrāṇī prasahyākramya hanyāt| na kēvalamēvaṁ mukhēna prayōgādyāvatpralēpācca|| 76||
Adhikarana daśamaḥ prayōgaḥ (77) · Śloka 77
gōmūtrē saptarātraṁ śaśiśakalaphalaṁ vāsitaṁ lōḍayitvā kuryācchāyāviśuṣkaṁ pr̥thagiti ca phalaṁ prapunnāṭañca śuṣkam| aṁśastābhyāṁ tathāṁśaḥ krimiripudahanasphōṭakr̥dbhayaḥ sacūrṇau gōmūtrēṇōpayuktaḥ pramitahitabhujaḥ śvitramāśvēva hanti||77||
गोमूत्रे सप्तरात्रं शशिशकलफलं वासितं लोडयित्वा कुर्याच्छायाविशुष्कं पृथगिति च फलं प्रपुन्नाटञ्च शुष्कम्| अंशस्ताभ्यां तथांशः क्रिमिरिपुदहनस्फोटकृद्भयः सचूर्णौ गोमूत्रेणोपयुक्तः प्रमितहितभुजः श्वित्रमाश्वेव हन्ति||७७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śaśiśakalasya sōmarājyāḥ phalaṁ saptarātraṁ gōmūtrē bhāvitaṁ lōḍayitvā niṣkulīkr̥tya chāyāśuṣkaṁ kuryāt| anēnaiva ca vidhānēna gōmūtrē saptarātraṁ vāsitaṁ prapunnāṭaphalaṁ kuryādētadubhayaṁ samamēkōṁ'śa ēṣa cūrṇō gōmūtrēṇōpayuktō yaḥ pramitaṁ hitaṁ ca bhuṅktē tasyāśvēva śvitraṁ hanti| prapunnāṭa ēḍagajaḥ| kr̥miripurviḍaṅgam| dahanaścitrakaḥ| sphōṭahēturbhallātakaḥ|| 77||
Adhikarana aśmaryāṁ prayōgaḥ (78) · Śloka 78
ikṣuragōkṣurasiṁhī vyāghrīpañcāṅgulāmbunā pītā| upalamaghanaṁ ghanaṁ vā rasāśināṁ hanti bākucikā||78||
इक्षुरगोक्षुरसिंही व्याघ्रीपञ्चाङ्गुलाम्बुना पीता| उपलमघनं घनं वा रसाशिनां हन्ति बाकुचिका||७८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ikṣurādyambunā sōmarājī pītā upalamaśmaryākhyaṁ ghanaṁ kaṭhinamaghanaṁ vā śarkarārūpaṁ māṁsarasāśinō hanti| ikṣuraḥ kāṇḍēkṣurakaḥ| siṁhī br̥hatī| vyāghrī kaṇṭakārikā|| 78||
Adhikarana gulmē prayōgaḥ (79) · Śloka 79
uṣṇōdakēna piṣṭā pītā ca ghr̥tānvitā jayēdgulmam| laghupañcamūlasiddhāṁ pēyāmupayōjayējjīrṇē||79||
उष्णोदकेन पिष्टा पीता च घृतान्विता जयेद्गुल्मम्| लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेज्जीर्णे||७९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uṣṇōdakēna piṣṭā vākucī ghr̥tānvitā satī pītā gulmañjayēt| asmiṁśca prayōgē jīrṇē laghupañcamūlasiddhāṁ pēyāmupayōjayēt|| 79||
Adhikarana arśōbhagandaramēhēṣu prayōgaḥ (80) · Śloka 80
kaṭvaṅgakuṭajayūṣairarśāsi bhagandarañca nāśayati| mēhān madyairnigadairniṣēvitā bākucī prabalān||80||
कट्वङ्गकुटजयूषैरर्शासि भगन्दरञ्च नाशयति| मेहान् मद्यैर्निगदैर्निषेविता बाकुची प्रबलान्||८०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
arśōbhagandarayōḥ kaṭvaṅgakuṭajakaṣāyaiḥ sēvitā vākucī tau nāśayati| kaṭvaṅgaḥ syōnākaḥ| kuṭajō vr̥kṣakaḥ| madyairnigadairnirdōṣairniṣēvitā vākucī prabalān mēhān jayēt|| 80||
Adhikarana apatantrakāyāmayōḥ prayōgaḥ (81) · Śloka 81
viṣkirarasēna pītā daśamūlarasēna vā guḍūcyā vā| apatantrakaṁ nihanyādāyāmaṁ vā rasānnabhujaḥ||81||
विष्किररसेन पीता दशमूलरसेन वा गुडूच्या वा| अपतन्त्रकं निहन्यादायामं वा रसान्नभुजः||८१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣkirarasādīnāṁ trayāṇāmanyatamēna pītā vākucīrasānnabhujaḥ puṁsō'patantrakamāyāmañca nihanyāt|| 81||
Adhikarana udaraśōphapāṇḍurōgēṣu prayōgaḥ (82) · Śloka 82
jaṭharēṣu pibēnmūtrairjalōdarē traivr̥tēna yūṣēṇa| śōphē pāṇḍuvyādhāvavalgujaṁ sīdhvariṣṭābhyām||82||
जठरेषु पिबेन्मूत्रैर्जलोदरे त्रैवृतेन यूषेण| शोफे पाण्डुव्याधाववल्गुजं सीध्वरिष्टाभ्याम्||८२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mūtrairudarē trivr̥tā kvāthēna jalōdarē śvayathau pāṇḍurōgē ca sīdhvariṣṭābhyāṁ yuktamavalgujaṁ pibēt|| 82||
Adhikarana vardhmādiṣu prayōgaḥ (83) · Śloka 83
ikṣukādikvāthairvardhmani mūtrēṇa vā gavāṁ śastaḥ| dhārōṣṇēna tu payasā yuktaḥ śōphajvarau hanti| uṣṇāmbunā prayōjyō lūtākīṭākhusarpadaṣṭēṣu| kr̥miharacaturaṅgulayōḥ kvāthaḥ kōṣṇaiḥ krimiṇakōṣṭhēṣu||83||
इक्षुकादिक्वाथैर्वर्ध्मनि मूत्रेण वा गवां शस्तः| धारोष्णेन तु पयसा युक्तः शोफज्वरौ हन्ति| उष्णाम्बुना प्रयोज्यो लूताकीटाखुसर्पदष्टेषु| कृमिहरचतुरङ्गुलयोः क्वाथः कोष्णैः क्रिमिणकोष्ठेषु||८३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anantarōktairikṣurakādikvāthaiḥ gōmūtrēṇa vā'valgujō vardhmani śastaḥ| vyākhyāsamam| kr̥miṇa iti matvarthīyō naḥ|| 83||
Adhikarana putradaḥ prayōgaḥ (84) · Śloka 84
lēkhāmindō saghr̥tāṁ sukhāmbunā putriṇī bhavati pītvā| puṣpōdayē'śvagandhā śr̥tēna payasā ca bhuñjānā||84||
लेखामिन्दो सघृतां सुखाम्बुना पुत्रिणी भवति पीत्वा| पुष्पोदयेऽश्वगन्धा शृतेन पयसा च भुञ्जाना||८४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
indōrlēkhāṁ sōmarājīṁ puṣpōdayē r̥tukālē sukhāmbunā pītvā yōṣit sāmarthyāt pūrvamaputrā putriṇī bhavatyaśvagandhāśr̥takṣīrēṇa bhōjanaṁ kurvāṇā|| 84||
Adhikarana putradaprayōgapraśaṁsā (85) · Śloka 85
vandhyāpi saptāhamimaṁ prayōgaṁ karōti yā harṣavatī sugandhiḥ| priyaṁvadā sadvrataśaucayuktā sūtē sutān sā niyamāt guṇaḍhyān||85||
वन्ध्यापि सप्ताहमिमं प्रयोगं करोति या हर्षवती सुगन्धिः| प्रियंवदा सद्व्रतशौचयुक्ता सूते सुतान् सा नियमात् गुणढ्यान्||८५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yā strī harṣavatvādiyuktā satī prayōgamimaṁ karōti sā vandhyāpi satī niyamādavaśyaṁ bahuguṇān sutān sūtē|| 85||
Adhikarana dōṣānusāraṁ prayōgaḥ (86) · Śloka 86
snigdhairuṣṇairmadhurairharati gadān vātajān yutā paittān| tiktakamadhurakaṣāyaiḥ kaphajāstriphalārasamadhubhyāñca||86||
स्निग्धैरुष्णैर्मधुरैर्हरति गदान् वातजान् युता पैत्तान्| तिक्तकमधुरकषायैः कफजास्त्रिफलारसमधुभ्याञ्च||८६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snigdhādibhiryutā sōmarājī vātajān gadān harati| tiktakādibhiryutā paittān gadān triphalārasamadhubhyāṁ yuktān kaphajān gadān|| 86||
Adhikarana sōmarājīkalpapraśaṁsā (87) · Śloka 87
iti śamanī dhanyēyaṁ viṣagarabhūtōpasargapāpmaghnī| gēhē sthitāpi rēkhā cāndramasī kimuta kōṣṭhasthā| manuṣyamapyāgatamr̥tyuśāsanaṁ praṇaṣṭabuddhīndriyamalpacētasam| avalgujō mōkṣayatē mahābhayā cchriyañca mēdhāñca dadāti puṣkalām||87||
इति शमनी धन्येयं विषगरभूतोपसर्गपाप्मघ्नी| गेहे स्थितापि रेखा चान्द्रमसी किमुत कोष्ठस्था| मनुष्यमप्यागतमृत्युशासनं प्रणष्टबुद्धीन्द्रियमल्पचेतसम्| अवल्गुजो मोक्षयते महाभया च्छ्रियञ्च मेधाञ्च ददाति पुष्कलाम्||८७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
candramasī rēkhā sōmarājī gēhē bhavanē sthitāpi iti śamanītyādiguṇā kimucyatē kōṣṭhasthā na syādityupasr̥ṣṭiḥ| manuṣyamapi śabdādyōṣitamapyāgatamr̥tyuśāsanatvādiguṇaṁ mahābhayādavalgujō mōkṣayatē| subōdham| iti sōmarājīkalpaḥ|| 87||
Adhikarana vacākalpaḥ haimavatīvacākalpaḥ (88) · Śloka 88
haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātraṁ payasā''lōḍya pibējjīrṇē payassarpirōdana ityāhāraḥ| ēvaṁ saptarātrēṇa mēdhāvī bhavati| saptabhiḥ saptarātraiḥ śrutadharō varṣaśatamajara ityādi samānaṁ purvēṇa||88||
हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रं पयसाऽऽलोड्य पिबेज्जीर्णे पयस्सर्पिरोदन इत्याहारः| एवं सप्तरात्रेण मेधावी भवति| सप्तभिः सप्तरात्रैः श्रुतधरो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पुर्वेण||८८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itō vacā haimavatyā ityādi| haimavatīti śvētavacāyā nāma| śēṣaṁ vyākhyāsamama|| 88||
Adhikarana kr̥ṣṇavacākalpaḥ (89) · Śloka 89
itarasyā api vacāyā dvipalakvāthaṁ pibēt| jīrṇē payaḥ sarpirityādi samānaṁ pūrvēṇa| taccūrṇaṁ vā kṣaudrasarpirbhyāṁ yathābalamavalihyāt| jīrṇē payaḥsarpirityādi samānaṁ pūrvēṇa||89||
इतरस्या अपि वचाया द्विपलक्वाथं पिबेत्| जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण| तच्चूर्णं वा क्षौद्रसर्पिर्भ्यां यथाबलमवलिह्यात्| जीर्णे पयःसर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण||८९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itarasyā iti kr̥ṣṇāyāḥ| payassarpirityādi śabdēnaiva saptarātrētyādi gr̥hītam|| 89||
Adhikarana vacāśatapākaghr̥tam (90) · Śloka 90
vacā kalkaśatapākaṁ ghr̥tadrōṇamupayujya viśēṣāt grahōnmā dāpasmāragalagaṇḍamālāślīpadasvarabhēdavimuktaḥ sarvārthēṣu siddhimān varṣaśatāyurbhavati||90||
वचा कल्कशतपाकं घृतद्रोणमुपयुज्य विशेषात् ग्रहोन्मा दापस्मारगलगण्डमालाश्लीपदस्वरभेदविमुक्तः सर्वार्थेषु सिद्धिमान् वर्षशतायुर्भवति||९०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ghr̥tadrōṇapākē kalkaparibhāṣayā vacā yōjyā yāvacchataṁ pākānām| iti vacākalpaḥ|| 90||
Adhikarana laśunakalpaḥ tatrādhikāritvam (91) · Śloka 91
śītavātahimadagdhatanūnāṁ stabdhabhagnakuṭilavyathitāsthnām| bhēṣajasya pavanōpahatānāṁ vakṣyatē vidhiratō laśunasya||91||
शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्नकुटिलव्यथितास्थ्नाम्| भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य||९१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itō laśunam| śītētyādi| atō'nantaraṁ śītādidagdhatanūnāṁ stabdhāsthyādīnāñca puṁsāṁ bhēṣajasya laśunasya vidhirvakṣyatē|| 91||
Adhikarana praśastāpraśastatvē hētunirdēśaḥ (92) · Śloka 92
rāhōramr̥tacauryēṇa lūnādyē patitā galāt| amr̥tasya kaṇā bhūmau tē rasōnatvamāgatāḥ| dvijā nāśnanti tamatō daityadēhasamudbhavam| sākṣādamr̥tasambhūtērgrāmaṇīḥ sa rasāyanam||92||
राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्| अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः| द्विजा नाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम्| साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्||९२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rāhōrgalādamr̥tacauryēṇa hētunā lūnāt bhagavatā viṣṇunā chinnāt amr̥tasya kaṇā yē bhūmau patitāstē rasōnatvaṁ prāptāḥ| ata ēva hētōstaṁ laśunaṁ daityadēhasamudbhavaṁ dvijā nāśnanti| sa ca laśunaḥ sākṣādamr̥tasambandhāddhētargrāmaṇīḥ śrēṣṭhaḥ rasāyanam|| 92||
Adhikarana dōṣānusāraṁ sēvanakālaḥ (93) · Śloka 93
śīlayēllaśunaṁ śītē vasantē ca kaphōlbaṇaḥ| ghanōdayē'pi vātārttaḥ sadā vā grīṣmalīlayā| raktapittabhavā rōgā jāyantē raktapittinaḥ||93||
शीलयेल्लशुनं शीते वसन्ते च कफोल्बणः| घनोदयेऽपि वातार्त्तः सदा वा ग्रीष्मलीलया| रक्तपित्तभवा रोगा जायन्ते रक्तपित्तिनः||९३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vyākhyāsamam| grīṣmalīlā r̥tucaryōktaḥ śītōpacāraḥ|| 93||
Adhikarana rasāyanaprayōgakālamaryādā (94) · Śloka 94
māsaḥ parō'sya rasakalkaniṣēvaṇāya svacchandamapyupadiśanti vimardakaistu| ṣaṇmāsamanyavidhinā na tu śastamāhuḥ pakṣaprayōgamapi hīnataraṁ rasōnē||94||
मासः परोऽस्य रसकल्कनिषेवणाय स्वच्छन्दमप्युपदिशन्ति विमर्दकैस्तु| षण्मासमन्यविधिना न तु शस्तमाहुः पक्षप्रयोगमपि हीनतरं रसोने||९४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asya laśunasya rasasya vā kalkasya vā niṣēvaṇāya para utkarṣō māsa iti vadanti| māsādūrdhvaṁ rasō vā kalkō vā na yōjya ityarthaḥ| aparē tu dōṣādyapēkṣaṁ svacchandaṁ yathēcchaṁ vimardakaiḥ saha ṣaṇmāsamapyupadiśanti| atō'nyēna vidhānēna naiva laśunaṁ śastamityāhurācāryāḥ| rasōnē pakṣaprayōgaṁ hīnataramāhuḥ| pakṣa ēva hīnataraḥ prayōgaḥ| pakṣādavarastvakiñcitkaraḥ|| 94||
Adhikarana laśunaprayōgastaduttarakr̥tyañca (96) · Śloka 95
snigdhaśuddhatanuḥ śītamadhurōpaskr̥tāśayaḥ| taduttaṁsāvataṁsābhyāṁ carcitānucarājiraḥ| tasya kandānvasantāntē himavacchakadēśajān| apanītatvacō rātrau nimayēnmadirābhiḥ| tatkalkasvarasaṁ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ surūḍhāyāstribhāgēna samanvitam| madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla ēva vā yukta yuktayālōcya mātrayā| tailasarpirvasāmajjakṣīramāṁsarasaiḥ pr̥thak| kvāthēna vā yathāvyādhi rasaṁ kēvalamēva vā| pibēd gaṇḍūṣamātraṁ prākkaṇṭhanāḍīviśuddhayē| pratataṁ svēdanaṁ cānu vēdanāyāṁ praśasyatē| śītāmbusēkaḥ sahasā vamimūrcchāyayōrmukhē| śēṣaṁ pibēt klamāpāyē sthiratāṁ gata ōjasi| vidāhaparihārāya paraṁ śītānulēpanaḥ| dhārayētsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ| sahimasalilagarbhāścandraśubhrāmr̥ṇālīḥ kuvalayadalamālāhārayaṣṭīśca lōlāḥ stanataṭaviniviṣṭāścārugātryō dadhānā stanusarasaviliptā gāḍhamēnaṁ svajēran| nalinīdalatālavr̥ntavātaiḥ pragaladvārilavairjalārdrayā ca| dayitākarapallavaiśca śītai rlaśunasvēdakr̥taṁ klamaṁ harēyuḥ|95|
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः|९५|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snigdha ityādi snigdhādiguṇaḥ sannidamidaṁ kuryāt| śītādibhirupaskr̥tāśayaḥ saṁskr̥takōṣṭhaḥ| tasya laśunasyōttaṁsaiḥ śēkharairavataṁsaiḥ karṇapūraiścarcitāḥ kalpitā maṇḍitā anucarā ajirañca yasya prayōktuḥ sa tathōktaḥ| tasya laśunasya himavad dēśajān śakradēśajāṁśca vasantagr̥hītān kandānapanītatvacaḥ kr̥tvā madirādibhistimayēdabhiṣuṇuyāt| subōdham| surūḍhā sujātā| anyasyēti madirāśiṣṭasya| tribhagēnēti sambadhyatē| tatkāla ēva vā yuktaṁ na tu rātrau timitam| yuktayā mātrayā ālōcya tailādibhiḥ pr̥thagyuktam| kēvalamēva vā rasaṁ svarasam| gaṇḍūṣamātraṁ sūtrōktalakṣaṇam| śēṣamiti pr̥thaksthāpitān| vidāharakṣārthaṁ ca śītā'nulēpanaḥ san muktākarpūtamālikāḥ sāmbukaṇikā ambukaṇikābhiyuktā dhārayēt| ēnaṁ ca laśunōpayōginaṁ cārugātryō manōharāṅgalatikā striyō gāḍhaṁ niviḍaṁ pariṣvajēran| kimbhūtā ityāha-mr̥ṇālīrdadhānāḥ| kimbhūtā mr̥ṇālīḥ ? sahimaṁ tuṣārayuktaṁ yat salilaṁ tat garbhē yāsāṁ tāstathōktāḥ| anyacca candravat śubhrāḥ śaśidhavalāḥ ēvambhūtā mr̥ṇālīrdadhatyaḥ kuvalayamālāśca dadhatyaḥ lōlāścañcalā hārayaṣṭīrmuktālatāstanataṭaniviṣṭā dadhatyaḥ| dayitāḥ kāntā nalinīdalavātādinā laśunasvēdakr̥taṁ klamaṁ harēyuḥ| jalārdrā sajalapaṭaḥ|| 96||
Adhikarana laśunaprayōgastaduttarakr̥tyañca (96) · Śloka 95
snigdhaśuddhatanuḥ śītamadhurōpaskr̥tāśayaḥ| taduttaṁsāvataṁsābhyāṁ carcitānucarājiraḥ| tasya kandānvasantāntē himavacchakadēśajān| apanītatvacō rātrau nimayēnmadirābhiḥ| tatkalkasvarasaṁ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ surūḍhāyāstribhāgēna samanvitam| madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla ēva vā yukta yuktayālōcya mātrayā| tailasarpirvasāmajjakṣīramāṁsarasaiḥ pr̥thak| kvāthēna vā yathāvyādhi rasaṁ kēvalamēva vā| pibēd gaṇḍūṣamātraṁ prākkaṇṭhanāḍīviśuddhayē| pratataṁ svēdanaṁ cānu vēdanāyāṁ praśasyatē| śītāmbusēkaḥ sahasā vamimūrcchāyayōrmukhē| śēṣaṁ pibēt klamāpāyē sthiratāṁ gata ōjasi| vidāhaparihārāya paraṁ śītānulēpanaḥ| dhārayētsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ| sahimasalilagarbhāścandraśubhrāmr̥ṇālīḥ kuvalayadalamālāhārayaṣṭīśca lōlāḥ stanataṭaviniviṣṭāścārugātryō dadhānā stanusarasaviliptā gāḍhamēnaṁ svajēran| nalinīdalatālavr̥ntavātaiḥ pragaladvārilavairjalārdrayā ca| dayitākarapallavaiśca śītai rlaśunasvēdakr̥taṁ klamaṁ harēyuḥ||95||
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः||९५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snigdha ityādi snigdhādiguṇaḥ sannidamidaṁ kuryāt| śītādibhirupaskr̥tāśayaḥ saṁskr̥takōṣṭhaḥ| tasya laśunasyōttaṁsaiḥ śēkharairavataṁsaiḥ karṇapūraiścarcitāḥ kalpitā maṇḍitā anucarā ajirañca yasya prayōktuḥ sa tathōktaḥ| tasya laśunasya himavad dēśajān śakradēśajāṁśca vasantagr̥hītān kandānapanītatvacaḥ kr̥tvā madirādibhistimayēdabhiṣuṇuyāt| subōdham| surūḍhā sujātā| anyasyēti madirāśiṣṭasya| tribhagēnēti sambadhyatē| tatkāla ēva vā yuktaṁ na tu rātrau timitam| yuktayā mātrayā ālōcya tailādibhiḥ pr̥thagyuktam| kēvalamēva vā rasaṁ svarasam| gaṇḍūṣamātraṁ sūtrōktalakṣaṇam| śēṣamiti pr̥thaksthāpitān| vidāharakṣārthaṁ ca śītā'nulēpanaḥ san muktākarpūtamālikāḥ sāmbukaṇikā ambukaṇikābhiyuktā dhārayēt| ēnaṁ ca laśunōpayōginaṁ cārugātryō manōharāṅgalatikā striyō gāḍhaṁ niviḍaṁ pariṣvajēran| kimbhūtā ityāha-mr̥ṇālīrdadhānāḥ| kimbhūtā mr̥ṇālīḥ ? sahimaṁ tuṣārayuktaṁ yat salilaṁ tat garbhē yāsāṁ tāstathōktāḥ| anyacca candravat śubhrāḥ śaśidhavalāḥ ēvambhūtā mr̥ṇālīrdadhatyaḥ kuvalayamālāśca dadhatyaḥ lōlāścañcalā hārayaṣṭīrmuktālatāstanataṭaniviṣṭā dadhatyaḥ| dayitāḥ kāntā nalinīdalavātādinā laśunasvēdakr̥taṁ klamaṁ harēyuḥ| jalārdrā sajalapaṭaḥ|| 96||
Adhikarana laśunaprayōgastaduttarakr̥tyañca (98) · Śloka 98
rasō'gnikalpō mr̥dunaujasā hi saṁyujyamānaḥ sahasaiva tasya| dāhātisārāraticittanāśān kuryādatastaṁ tvaritō na yuñjyāt||98||
रसोऽग्निकल्पो मृदुनौजसा हि संयुज्यमानः सहसैव तस्य| दाहातिसारारतिचित्तनाशान् कुर्यादतस्तं त्वरितो न युञ्ज्यात्||९८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atastaṁ rasaṁ tvaritō na yuñjyādyatastasya laśunasya rasō'gnikalpastīkṣṇaḥ mr̥dunā caujasā sahasaiva yujyamānastadguṇānupamardayan dāhādīn kuryāt|| 98||
Adhikarana jīrṇē bhōjanam (99) · Śloka 99
jīrṇaśālyōdanaṁ jīrṇē śaṅkhakundēndupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām| dīptāgnirmaṇḍakān khādēt sarpirmaṇḍōpasēcanān| akhaṇḍamaṇḍalēndvābhāniṇḍarīkhaṇḍamaṇḍitān| rājikāśuktasamparkavinivartitagauravaiḥ| piṣṭakācūrṇadhavalairvadhraiḥ saukarakairyutān||99||
जीर्णशाल्योदनं जीर्णे शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्| भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्| दीप्ताग्निर्मण्डकान् खादेत् सर्पिर्मण्डोपसेचनान्| अखण्डमण्डलेन्द्वाभानिण्डरीखण्डमण्डितान्| राजिकाशुक्तसम्पर्कविनिवर्तितगौरवैः| पिष्टकाचूर्णधवलैर्वध्रैः सौकरकैर्युतान्||९९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasmiṁśca jīrṇē purāṇaśālyōdanaṁ śaṅkhādivacchūklaṁ yūṣādīnāmanyatamēna bhuñjīta| dhanvacāriṇō jāṅgalāḥ| yaśca dīptāgniḥ sarpirmaṇḍōpasēcanādiguṇān maṇḍakān khādēt upasēcanaṁ śuṣkatvanāśanam| akhaṇḍamaṇḍalaḥ paripūrṇō yō'sāvindustadābhāṁstatsadr̥śān iṇḍarīṇāṁ khaṇḍaiśśakalairmaṇḍitān bhūṣitān tathā saukarakairvardhrairyutān| kimbhūtairvadhrairityāha-kaṇḍanīkr̥tēna piṣṭakācūrṇēna dhavalaiḥ rājikādisamparkēṇa vinivarttitagauravaiśca|| 99||
Adhikarana jīrṇē pānam (100) · Śloka 100
madyamēkaṁ pibēttattu tr̥ṭprabandhē jalānvitam| gandhamattakvaṇadalipriyāvaktrēndubōdhitam| amadyapō yastu phalāmabutakra mavantisōmaṁ ca sugandhi śītam| sauvīrakaṁ jāṅgalajaṁ rasaṁ vā tuṣōdakaṁ vā parisikthikāṁ vā||100||
मद्यमेकं पिबेत्तत्तु तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्| गन्धमत्तक्वणदलिप्रियावक्त्रेन्दुबोधितम्| अमद्यपो यस्तु फलामबुतक्र मवन्तिसोमं च सुगन्धि शीतम्| सौवीरकं जाङ्गलजं रसं वा तुषोदकं वा परिसिक्थिकां वा||१००||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atra caikamēva madyaṁ pibēnnānēkam| tattu madyaṁ tr̥ṭprabandhē sati jalānvitaṁ pibēt| kimbhūtaṁ madyamityāha-gandhēna saurabhēṇamattā, raṇantō layō yasmiṁstattathōktam, priyāvaktrēndunā ca pratibimbitēna bōdhitaṁ paripūritaśakti| yastvamadyapaḥ sa ēvaṅguṇamēva phalāmbvādikaṁ pibēt| parisikthikā tanu pēyā|| 100||
Adhikarana laśunaprayōgāntarāṇi prathama prayōgaḥ (101) · Śloka 101
tatkalkaṁ vā samaghr̥taṁ ghr̥tapātrē khajāhatam| sthitaṁ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam||101||
तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्| स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatkalkamityādi subōdham| tadvat ghr̥tavat vasayā samaṁ vā'śnīyāt| 'tadvadvā payasā samam'-iti ca pāṭhaḥ|| 101||
Adhikarana dvitīyaprayōgaḥ (102) · Śloka 102
sadyaḥ piṣṭaṁ sarpiṣā saṁyutaṁ vā niryāsēna svēna yuktaṁ ca kāmam| yuñjītainaṁ pūrvakairēva pānaiḥ kōṣṇāmbhōbhirvaiṣakalpō'tīvīryaḥ||102||
सद्यः पिष्टं सर्पिषा संयुतं वा निर्यासेन स्वेन युक्तं च कामम्| युञ्जीतैनं पूर्वकैरेव पानैः कोष्णाम्भोभिर्वैषकल्पोऽतीवीर्यः||१०२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavainaṁ laśunaṁ sadyaḥ piṣṭaṁ sarpiṣā svēna rasēna vā saṁyutaṁ pūrvakairēva madyādibhiḥ pānairyuktaṁ kōṣṇābhirvādbhiryathēcchaṁ yuñjīta| ēṣa laśunakalpō'tivīryō bhavati|| 102||
Adhikarana tr̥tīyaprayōgaḥ (103) · Śloka 103
rasōnakalkaḥ sadr̥śā'jasarpiḥ ṣaṇmāsamurvyāmuṣitō nihanti| abhyaṅgapānāñjananasyayuktō manōvikārān viṣamajvaraṁ ca||103||
रसोनकल्कः सदृशाऽजसर्पिः षण्मासमुर्व्यामुषितो निहन्ति| अभ्यङ्गपानाञ्जननस्ययुक्तो मनोविकारान् विषमज्वरं च||१०३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rasēnakalkaḥ sadr̥śēnājēna sarpiṣā saha ṣaṇmāsamurvyāṁ bhūmau nikhātastatō'bhyaṅgādiṣu yōjitō manōvikāraṁ viṣamajvarañca nihanti|| 103||
Adhikarana caturthaḥ prayōgaḥ (104) · Śloka 104
samatailaṁ saśuktaṁ vā yavārāśau samā sthitam| vātarōgān jayēt khādan ghr̥tamāṁsōttarāśanaḥ||104||
समतैलं सशुक्तं वा यवाराशौ समा स्थितम्| वातरोगान् जयेत् खादन् घृतमांसोत्तराशनः||१०४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā samatailaṁ saśuktaṁ śuktēna yutaṁ vā laśunaṁ saṁvatsaraṁ yavārāśau sthitaṁ khādan puruṣō ghr̥tamāṁsōttarāśanaḥ san vātarōgān jayēt|| 104||
Adhikarana pañcamaḥ prayōgaḥ (105) · Śloka 105
tailasarpirguḍasitāḥ pr̥thakkuryāttulōnmitāḥ| dvē tulē laśunācchuddhāttryūṣaṇāt kuḍavatrayam| palaṁ tvacaśca tacchālakṣṇaṁ nihitaṁ ghr̥tabhājanē| dvē samē yavamadhyasthaṁ pūrvasmādadhikaṁ guṇaiḥ||105||
तैलसर्पिर्गुडसिताः पृथक्कुर्यात्तुलोन्मिताः| द्वे तुले लशुनाच्छुद्धात्त्र्यूषणात् कुडवत्रयम्| पलं त्वचश्च तच्छालक्ष्णं निहितं घृतभाजने| द्वे समे यवमध्यस्थं पूर्वस्मादधिकं गुणैः||१०५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tailādikaṁ ghr̥tabhājanē nihitaṁ dvē samē saṁvatsarau yavamadhyē sthitaṁ guṇaiḥ pūrvasmādrasāyanādidhikam|| 105||
Adhikarana ṣaṣṭhaḥ prayōgaḥ (106) · Śloka 106
kṣuṇṇāṁ kṣipēt kandatulāṁ takrasya palaviṁśatau| gatē ca saptarātrē tu tulārddhamasitāttilāt| dhautakṣuṇṇātpr̥thakkṣaudraghr̥taśuṇḍī catuṣpalam| ajājīcavyadhānyāgnidvikr̥ṣṇāgranthidīpyakān| palōnmitāṁścaturjātāt palamēkaṁ sucūrṇitam| pr̥thakpalāṣṭakaṁ tailāddhr̥tātkṣuṇṇācca sarṣapāt| paṭūni pañca kṣārau dvau dadyāttatrākṣamānataḥ| ēkādaśāhaṁ taddhānyē sthitamaśnan pragē pragē| guṇān rāsāyanānsarvānsa prāpnōti nirāmayaḥ||106||
क्षुण्णां क्षिपेत् कन्दतुलां तक्रस्य पलविंशतौ| गते च सप्तरात्रे तु तुलार्द्धमसितात्तिलात्| धौतक्षुण्णात्पृथक्क्षौद्रघृतशुण्डी चतुष्पलम्| अजाजीचव्यधान्याग्निद्विकृष्णाग्रन्थिदीप्यकान्| पलोन्मितांश्चतुर्जातात् पलमेकं सुचूर्णितम्| पृथक्पलाष्टकं तैलाद्धृतात्क्षुण्णाच्च सर्षपात्| पटूनि पञ्च क्षारौ द्वौ दद्यात्तत्राक्षमानतः| एकादशाहं तद्धान्ये स्थितमश्नन् प्रगे प्रगे| गुणान् रासायनान्सर्वान्स प्राप्नोति निरामयः||१०६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣuṇṇamityādi subōdham| kandō laśunakandastasya tulāṁ palaśataṁ tām| dhautakṣuṇṇāditi tilaviśēṣaṇam| pragē pragē prātaḥ prātaḥ| rāsāyanā guṇā dīrghāyuṣṭvādayaḥ|| 106||
Adhikarana saptamaḥ prayōgaḥ (107) · Śloka 107
dvipañcamūlaniṣkvāthē nalvaṇē laśunāḍhakam| piṣṭaṁ paryuṣitaṁ varṣaṁ hanti vātakaphāmayān||107||
द्विपञ्चमूलनिष्क्वाथे नल्वणे लशुनाढकम्| पिष्टं पर्युषितं वर्षं हन्ति वातकफामयान्||१०७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dvipañcamūlētyādi vyākhyāsamam| dvipañcamūlaṁ mahad hrasvañca tasya niṣkvāthē nalvaṇē drōṇē piṣṭaṁ varṣaṁ paryuṣitaṁ laśūnāḍhakaṁ vātakaphāmayān hanti|| 107||
Adhikarana aṣṭamaḥ prayōgaḥ (108) · Śloka 108
tatkandakalkasvarasē ghr̥tatailaṁ pr̥thakpacēt| śīlayēcca yathāsātmyaṁ dāruṇānilapīḍitaḥ||108||
तत्कन्दकल्कस्वरसे घृततैलं पृथक्पचेत्| शीलयेच्च यथासात्म्यं दारुणानिलपीडितः||१०८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatkandētyādi laśunakandasya rasē tatkalkaṁ ghr̥taṁ tailaṁ vā pacēt tacca yathāsātmyaṁ dāruṇēn balavatā'nilēna pīḍitō naraḥ śīlayēt|| 108||
Adhikarana navamaḥ prayōgaḥ (109) · Śloka 109
navanītasamāṁśaṁ vā khādēttatkalkamarditī||109||
नवनीतसमांशं वा खादेत्तत्कल्कमर्दिती||१०९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā navanītasamāṁśaṁ navanītatulyaṁ tatkalkaṁ laśunakalkamardditī khādēt|| 109||
Adhikarana daśamaḥ prayōgaḥ (110) · Śloka 110
vikañcukaprājyarasōnagarbhān saśūlyamāṁsān vividhōpadaṁśān| nimardakān vā ghr̥taśuktayuktān prakāmamadyāllaghutucchamaśnan| kustumbarī jīrakabhr̥ṣṭamudga- sauvarcalaślakṣṇarajō'vakīrṇaiḥ| rasōnakandāṅkurapatracitraiḥ savyañjanairnaikarasānuyātaiḥ| tatkandasiddhān kramaśō yūṣakṣīrarasān pibēt| kaphapittānilāśaṅkī yathāsvauṣadhasaṁskr̥tān||110||
विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्| निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघुतुच्छमश्नन्| कुस्तुम्बरी जीरकभृष्टमुद्ग- सौवर्चलश्लक्ष्णरजोऽवकीर्णैः| रसोनकन्दाङ्कुरपत्रचित्रैः सव्यञ्जनैर्नैकरसानुयातैः| तत्कन्दसिद्धान् क्रमशो यूषक्षीररसान् पिबेत्| कफपित्तानिलाशङ्की यथास्वौषधसंस्कृतान्||११०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vikañcuka iti| athavā sa arditī dravyatō laghumātrayā tucchamannamaśnan nimardakān prakāmamadyāt| kimbhūtānāha-vikañcukaṁ tyaktatvakprājyaṁ prabhūtaṁ rasōnaṁ garbhē yēṣāṁ tān| saha śūlyēna māṁsēna yē vartantē tathāvidhā nānāprakārā upadaṁśā vaṭakabījapūrādayō yēṣāṁ tān| tathā ghr̥tēna ca śuktēna ca yuktān| kēnādyādityāha-vyañjanaiḥ| kimbhūtairityāha-kustumbaryādīnāṁ ślakṣṇēna rajasā'vakīrṇaiḥ| tathā rasōnasya kandādibhiścitraiḥ| tathā naikēna madhurādinā rasēnānuyātairyuktaiḥ| tatkanda ityādi| kaphādyāśaṅkī tatkandasiddhān tasya laśunasya kandēna siddhān yūṣādīn kramaśaḥ pibēt| yūṣaṁ kaphē, kṣīraṁ pittē, rasaṁ vāta-iti kramārthaḥ| tāṁścayūṣādīn kaphādiṣu yathāsvairauṣadhaiḥ sādhitān|| 110||
Adhikarana laśunasya vividhāmayaghnatvam (111) · Śloka 111
kr̥śō'śvagandhōdbhavacūrṇakīrṇa sannasvarō yaṣṭimadhūpadhānam| tailēna gulmī khadirēṇa kuṣṭhī khādēt kr̥mighnaiḥ kr̥mimān rasōnam| māṁsādamāṁsairyakṣmāṇamarśāṁsi kuṭajatvacā| hanti saḥ śrēṣṭhayā mēhakāsaśvāsavilambikaḥ| annasvarūpavijñānāt svarūpamupalabhya ca| yathāyathaṁ prayōgō'sya kāryastaṁ taṁ gadaṁ prati||111||
कृशोऽश्वगन्धोद्भवचूर्णकीर्ण सन्नस्वरो यष्टिमधूपधानम्| तैलेन गुल्मी खदिरेण कुष्ठी खादेत् कृमिघ्नैः कृमिमान् रसोनम्| मांसादमांसैर्यक्ष्माणमर्शांसि कुटजत्वचा| हन्ति सः श्रेष्ठया मेहकासश्वासविलम्बिकः| अन्नस्वरूपविज्ञानात् स्वरूपमुपलभ्य च| यथायथं प्रयोगोऽस्य कार्यस्तं तं गदं प्रति||१११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kr̥śādiṣvaśvagandhādīnāṁ cūrṇādinā rasōnaṁ laśunaṁ khādēt| vyākhyāsamam| māṁsādamāṁsairityādi| māṁsādānāṁ siṁhavyāghrādīnāṁ māṁsaiḥ sahōpayuktaṁ rasōnaṁ yakṣmāṇaṁ hanti| ēvamagrē'pi hantīti sarvaiḥ rōgaiḥ sambadhyatē| annasvarūpavijñānāllaśunasya guṇānupalabhya tatō yathāyathaṁ taṁ taṁ gadaṁ kilāsādikaṁ prati prayōgō'sya laśunasya kāryaḥ|| 111||
Adhikarana laśunasurā (112) · Śloka 112
laśunasvarasāt prasthān dvātriṁśattilatailataḥ| dvāvapēta malātkiṇvādaṣṭau piṣṭācca ṣaḍyavāt| mēṣaśr̥ṅgībhavāt kvāthāddrōṇaṁ pūtācca śītalāt| snēhapātrē tadaikadhyaṁ nidadhyācca śucau dr̥ḍhē| kramāttatra punardadyāt piṣṭaṁ prasthacatuṣṭayam| pakṣātparamiyaṁ pēyā surā vātavikāribhiḥ||112||
लशुनस्वरसात् प्रस्थान् द्वात्रिंशत्तिलतैलतः| द्वावपेत मलात्किण्वादष्टौ पिष्टाच्च षड्यवात्| मेषशृङ्गीभवात् क्वाथाद्द्रोणं पूताच्च शीतलात्| स्नेहपात्रे तदैकध्यं निदध्याच्च शुचौ दृढे| क्रमात्तत्र पुनर्दद्यात् पिष्टं प्रस्थचतुष्टयम्| पक्षात्परमियं पेया सुरा वातविकारिभिः||११२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
laśuna iti| laśunasvarasāt dvātriṁśat| tilatailāt dvau kiṇvādaṣṭau| piṣṭādyavāt ṣaṭ prasthān| mēṣaśr̥ṅgībhavāt sarpadaṁṣṭrīsambhūtāt kvāthāt pūtācca śītācca drōṇaṁ caikadhyaṁ kr̥tvā śuddhē dr̥ḍhē ca snēhapātrē nikṣipēt| pakṣāt parataḥ kramēṇa śālipiṣṭaprasthacatuṣṭayaṁ dadyāt| subōdham|| 112||
Adhikarana sēvanārthaṁ prāśastyāpādanaprakāraḥ (113) · Śloka 113
trirātramuṣitaṁ dhēnuṁ laśunaṁ khādayēttataḥ| kṣīradadhyājyamathitaṁ brāhmaṇāsyāpi śasyatē||113||
त्रिरात्रमुषितं धेनुं लशुनं खादयेत्ततः| क्षीरदध्याज्यमथितं ब्राह्मणास्यापि शस्यते||११३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
trīṇi laṅghanāni dhēnuṁ gāṁ kārayitvā nityaṁ laśunaṁ khādayēt| tatastasyāḥ kṣīrādigaṁ brāhmaṇasyāpi śasyata ityācāryasya dēśasiddhāḥ kāśmīrakāḥ| vayamētanna vidmaḥ| laśunaṁ khādayēdyastu svadharmaniratān dvijān| vaidyaḥ pāpasya tasyāśu bilvāgraṁ khādayēnnr̥pa|| 113||
Adhikarana laśunasya viśēṣādhikāraḥ (114) · Śloka 114
pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvr̥tē| śuddhē vā vidyatē vāyau na dravyaṁ laśunātparam||114||
पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते| शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्||११४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittāvr̥taṁ raktāvr̥taṁ ca vātaṁ varjayitvā'nyasminnāvr̥tē vāyau śuddhē vā vāyau laśunātparaṁ dravyaṁ na vidyatē|| 114||
Adhikarana laśunāsavasya viśēṣādhikāraḥ (115) · Śloka 115
sukhātmanāṁ viśēṣēṇa prayōjyō laśunāsavaḥ| nāradēnōddhavasyaiṣa vātamagnasya kalpitaḥ||115||
सुखात्मनां विशेषेण प्रयोज्यो लशुनासवः| नारदेनोद्धवस्यैष वातमग्नस्य कल्पितः||११५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sukhātmanāmityādi vyākhyāsamam| uddhavōnāma vr̥ṣṇīnāṁ vaṁśajaḥ|
Adhikarana laśunaprayōgē apathyam (116) · Śloka 116
āmāmbupānēkṣuvikāramatsya yānādhvavātātapabhāṣyacintaḥ| svapnaṁ divā jāgaraṇaṁ niśāsu piṣṭaṁ vyavāyaṁ dadhi cātra nēcchēt||116||
आमाम्बुपानेक्षुविकारमत्स्य यानाध्ववातातपभाष्यचिन्तः| स्वप्नं दिवा जागरणं निशासु पिष्टं व्यवायं दधि चात्र नेच्छेत्||११६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atra ca laśunaprayōgē āmambupānādi nēcchēt|| 116||
Adhikarana laśunasya snēhasahitōpayukttā (117) · Śloka 117
snēhakalpavidhānēna snēhayuktaṁ prayōjayēt| laśunaṇ snēhasaṁyōgādgarīyān jāyatē hi saḥ||117||
स्नेहकल्पविधानेन स्नेहयुक्तं प्रयोजयेत्| लशुनण् स्नेहसंयोगाद्गरीयान् जायते हि सः||११७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snēhakalpaḥ snēhaprayōgaḥ| snēhasaṁyōgādityādi snēhayuktaprayōgē hētuḥ| sa iti laśunaḥ|| 117||
Adhikarana prayōgāntē mr̥duvirēcanam (118) · Śloka 118
pittakōpabhayādantē yuñyānmr̥duvirēcanam| rasāyanaguṇānēvaṁ paripūrṇān samaśnutē||118||
पित्तकोपभयादन्ते युञ्यान्मृदुविरेचनम्| रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्नुते||११८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pitta ityādi| antē laśunaprayōgasyāvasānē| ēvamiti virēcanāntēnānantarōktēna|| 118||
Adhikarana prayōgavyāpadi hētavaḥ (119) · Śloka 119
priyāmbuguḍadagdhasya māṁsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣōrajīrṇaṁ ca rasōnō vyāpadē dhruvam||119||
प्रियाम्बुगुडदग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः| अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्||११९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ambvādipriyasya māṁsādividviṣaścājīrṇaṁ cātitikṣōstyaktumanicchataḥ puṁsō rasōnō dhruvaṁ vyāpadē bhavati|| 119||
Adhikarana laśunaprayōgasya varjanīyatvam (120) · Śloka 120
pāṇḍūdarōraḥkṣataśōphatr̥ṣṇā pānātyayacchardiviṣavraṇēṣu| paittē vikārē'kṣigadē'tisārē kṣāmē śarīrē ca sa varjanīyaḥ||120||
पाण्डूदरोरःक्षतशोफतृष्णा पानात्ययच्छर्दिविषव्रणेषु| पैत्ते विकारेऽक्षिगदेऽतिसारे क्षामे शरीरे च स वर्जनीयः||१२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa laśunaḥ sarvathā pāṇḍvādiṣu varjanīyaḥ|| 120||
Adhikarana laśunakalpapraśaṁsā (121) · Śloka 121
śīlita ēṣa karōti durāpaṁ vahniśarīrabalaṁ samamēva| vāṅgatirūpaguṇāḍhyasutēpsō strīpuruṣasya ca bījaviśuddhim| amr̥takaṇasamutthaṁ yō rasōnaṁ rasōnaṁ vidhiyutamiti khādēcchītakālē sadaiva| sa nayati śatajīvī strīsahāyō jarāntaṁ kanakaruciravarṇō nīrujastuṣṭijuṣṭaḥ||121||
शीलित एष करोति दुरापं वह्निशरीरबलं सममेव| वाङ्गतिरूपगुणाढ्यसुतेप्सो स्त्रीपुरुषस्य च बीजविशुद्धिम्| अमृतकणसमुत्थं यो रसोनं रसोनं विधियुतमिति खादेच्छीतकाले सदैव| स नयति शतजीवी स्त्रीसहायो जरान्तं कनकरुचिरवर्णो नीरुजस्तुष्टिजुष्टः||१२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣaḥ rasōnaḥ śīlitaḥ san samamēvaikakālamēva vahnēḥ śarīrasya ca durāpaṁ balaṁ karōti| yaśca strī vā puruṣō vā vāgādyāḍhyaṁ sutaṁ prāptumicchati tasya bījaviśuddhiṁ karōti| yaḥ puruṣō rasōnaṁ laśunaṁ amr̥takaṇasamutthatvādisvabhāvaṁ rasōnaṁ vilaṇapañcarasamanantarōktēna prakārēṇa vidhinā yutaṁ śītakālē sadaiva khādēt sa varṣaśatajīvitvādiyuktō jarāntaṁ nayati| strīsahāya śabdēna vr̥ṣatvamuktam| iti laśunakalpaḥ|| 121||
Adhikarana palāṇḍukalpaḥ kalpapraśaṁsā (122) · Śloka 122
rasōnāntaraṁ vāyōḥ palāṇḍuḥ paramauṣadham| sākṣādiva sthitaṁ yatra śakādhipatijīvitam| yasyōpayōgēna śakāṅganānāṁ lāvaṇyasārādivinirmitānām| kapōlakāntyā vijitaḥ śaśaṅkō rasātalaṁ gacchati nirvidēva||122||
रसोनान्तरं वायोः पलाण्डुः परमौषधम्| साक्षादिव स्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम्| यस्योपयोगेन शकाङ्गनानां लावण्यसारादिविनिर्मितानाम्| कपोलकान्त्या विजितः शशङ्को रसातलं गच्छति निर्विदेव||१२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itaḥ palāṇḍuḥ-rasōnāntaramiti| vāyōḥ palāṇḍuḥ paramauṣadhaṁ rasōnānantaraṁlaśunasamam| yatra palāṇḍau śakādhipatēḥ śakanāyakasya jīvitaṁ sākṣādiva sthitam| yasya palāṇḍōrupayōgēna hētunā śakāṅganānāṁ kapōlakāntyā vijitaḥ śaśāṅkō nirvidēva pratidinaṁ rasātalaṁ gacchati| kimbhūtānāmāha-lāvaṇyasārādi vinirmitam|| 122||
Adhikarana palāṇḍukalpaguṇāḥ (123) · Śloka 123
snigdhāṅgatvaṁ gauratā kāntimattā vahnērdīptirvarṣmapuṣṭirvr̥ṣatvam| samprāpyntē yantraṇōdvēgamuktai ryasyābhyāsāddhāri dīrghaṁ sukhaṁ ca||123||
स्निग्धाङ्गत्वं गौरता कान्तिमत्ता वह्नेर्दीप्तिर्वर्ष्मपुष्टिर्वृषत्वम्| सम्प्राप्य्न्ते यन्त्रणोद्वेगमुक्तै र्यस्याभ्यासाद्धारि दीर्घं सुखं च||१२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasya ca palāṇḍōrabhyāsādyantraṇā hētunōdvēgēna muktaiḥ puruṣaiḥ snigdhāṅgatvādi yathāpyatē tathā dhārītyāyudīrghamāyuḥ sukhaṁ cāpyatē||123||
Adhikarana āhārē dīrghakālamupayōgaphalam (124) · Śloka 124
apyāhārē śīlitō dīrgharātraṁ balyaścakṣuṣyastarpaṇaḥ sthairyakārī| taistairyōgairyōjitō'yaṁ palāṇḍu stāṁstānātaṅkān mēhināmucchinatti||124||
अप्याहारे शीलितो दीर्घरात्रं बल्यश्चक्षुष्यस्तर्पणः स्थैर्यकारी| तैस्तैर्योगैर्योजितोऽयं पलाण्डु स्तांस्तानातङ्कान् मेहिनामुच्छिनत्ति||१२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
na kēvalaṁ ca pr̥thakprayōgēna yāvadāhārē'pyayaṁ palāṇḍudīrgharātraṁ cirakālaṁ sēvitō balyatvādiguṇō bhavati| sa ca mēhināṁ taistaiścikitsitōktairyōgairyōjitaḥ saṁstāṁstān mēhasahajānātaṅkān rōgānucchinatti nāśayati|| 124||
Adhikarana palāṇḍurasaprayōgaḥ (125) · Śloka 125
rasaṁ rasōnavattasya pītvāśnīyāttathaiva ca| sa bījapūrasvarasamadirāmadhusīdhupaḥ||125||
रसं रसोनवत्तस्य पीत्वाश्नीयात्तथैव च| स बीजपूरस्वरसमदिरामधुसीधुपः||१२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
palāṇḍurasasya tu prayōgē ca bhōjanasya ca vidhānaṁ laśunavat| ētaducyatē-bījapūrasvarasādyanupaḥ san rasaṁ rasōnavaditi||125||
Adhikarana bhōjanē prayōgavidhiḥ (126) · Śloka 126
marakatamaṇinīlaṁ nālamatsyātibāla pariṇataśaśigauraṁ yacca bījaṁ supiṣṭam| sasurasasumukhābhyāṁ prajyamāṁsaṁ saśuktaṁ mr̥dudhavalasuvr̥ttairmaṇḍakairāttamūrtim| bahuśaḥ śōbhitaṁ śubhraiḥ śaśāṅkaśakalōpamaiḥ| ghārikēṇḍarikāvallaiḥ kṣīrōdāvayavairiva| yavamudgamāṣagōdhūmabahuvidhavikāravikalpitān bhakṣyān| kāmbalikārāgaṣāḍavasaṭṭakakhalakān saphalasārān| paṭusurabhimadhuragandhān dhavalākṣakadhavalabahularasān| kharjūradāḍimasitādrākṣāpānānupō'bhyasyēt||126||
मरकतमणिनीलं नालमत्स्यातिबाल परिणतशशिगौरं यच्च बीजं सुपिष्टम्| ससुरससुमुखाभ्यां प्रज्यमांसं सशुक्तं मृदुधवलसुवृत्तैर्मण्डकैरात्तमूर्तिम्| बहुशः शोभितं शुभ्रैः शशाङ्कशकलोपमैः| घारिकेण्डरिकावल्लैः क्षीरोदावयवैरिव| यवमुद्गमाषगोधूमबहुविधविकारविकल्पितान् भक्ष्यान्| काम्बलिकारागषाडवसट्टकखलकान् सफलसारान्| पटुसुरभिमधुरगन्धान् धवलाक्षकधवलबहुलरसान्| खर्जूरदाडिमसिताद्राक्षापानानुपोऽभ्यस्येत्||१२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asya ca palāṇḍōrnālaṁ ca bījaṁ ca maṇḍakairāttamūrttiṁ gr̥hītaśarīra maśnīyāditi sambadhyatē| yavādīnāṁ ca bahuvidhairvikāraiḥ kalpitān bhakṣyān kāmbalikādīṁśca bhōjanōpayōginaḥ kharjūrādyanyatamakr̥ta pānānupaḥ sannabhyasēt| marakatamaṇinīlamiti nālaviśēṣaṇam| pariṇataśaśigauramiti supiṣṭabījaviśēṣaṇam| surasasumukhau haritakaviśēṣau| prājyamāṁsamiti saśuktamiti cōbhayaviśēṣaṇam| mr̥dvādikaṁ maṇḍakaviśēṣaṇam| anyacca kimbhūtaṁ nālaṁ bījaṁ cētyāha-bahuśō'nēkavāraṁ śubhraiḥ śuklaiścandrakhaṇḍōpamaiḥ ghārikādibhiḥ śōbhitam| tē ca ghārikādayaḥ śuklatvāt kṣīrōdasya dugdhasindhōravayavā ivēti pratibhāsantē| ghārikā māṣādibhirdadhimiśraiḥ kr̥tāḥ sacchidrā vaṭakāḥ vallāḥ śimbījayavādīnāṁ bahuvidhaivikārairyē kalpitā bhakṣyāstāḥ| kāmbalikādayaḥ sūtrōktalakṣaṇāḥ| phalasārō dadhitthaḥ| paṭvādiguṇagandhānityādi kāmbalikādiviśēṣaṇam| dhavalākṣakēna palāṇḍunā dhavalaḥ śuklō bahulaśca rasō yēṣām| kharjūrādibhiḥ kr̥tāḥ, pānāstathōktāḥ|| 126||
Adhikarana rasapānē guṇāḥ (127) · Śloka 127
labhatē balavarṇaujō vīryasvarasaumanasyatējāṁsi| kṣīṇaśakr̥drudhirō'pi ca rasōnavattadrasaṁ pītvā||127||
लभते बलवर्णौजो वीर्यस्वरसौमनस्यतेजांसि| क्षीणशकृद्रुधिरोऽपि च रसोनवत्तद्रसं पीत्वा||१२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasya ca palāṇḍō rasaṁ rasōnavat rasōnarasamiva pītvā kṣīṇaśakr̥drudhira'pi sannamalaraktadhāturapi balādīni labhatē| iti palāṇḍukalpaḥ|| 127||
Adhikarana kukkuṭīkalpaḥ prāgutpattirlakṣaṇaṁ guṇāśca (128) · Śloka 128
surāsuraiḥ kṣīrasamudramanthē gatāstaṭān yē'mr̥tavipruṣaḥ purā| babhūva tēbhyaḥ kila kukkuṭī yayā vrajanti dēvatvamivādyamānuṣāḥ| kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandaiḥ kiñcitkaṭupicchilaiḥ| snigdhairmarakatacchāyaiḥ ddharjūrasadr̥śaicchadaiḥ| nikhilarōgaharāpi viśēṣatō jayati dāruṇamapyanilamayam| gudajagulmatamō viṣanāśinī janayati sthiratāṁ vapuṣaḥ parām||128||
सुरासुरैः क्षीरसमुद्रमन्थे गतास्तटान् येऽमृतविप्रुषः पुरा| बभूव तेभ्यः किल कुक्कुटी यया व्रजन्ति देवत्वमिवाद्यमानुषाः| कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैः किञ्चित्कटुपिच्छिलैः| स्निग्धैर्मरकतच्छायैः द्धर्जूरसदृशैच्छदैः| निखिलरोगहरापि विशेषतो जयति दारुणमप्यनिलमयम्| गुदजगुल्मतमो विषनाशिनी जनयति स्थिरतां वपुषः पराम्||१२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itaḥ kukkuṭī-purā kasmiṁścitkālāṁśē surāsuraiḥ kṣīrasamudrasyamanthanē yē'mr̥tasya vipruṣastaṭān gatāstēbhyaḥ kukkuṭī babhūva kilētyāgamadarśanāya| yathā kukkuṭyōpayuktayādya kalau mānuṣā dēvatvaṁ vrajantīvēti| asyā lakṣṇaṁ kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandairityādināha-kaṭukapicchilairiti kandaviśēṣaṇam| snigdhairityādi tacchadānāṁ viśēṣaṇam| kaṭukaḥ kṣāraḥ| sā ca kukkuṭī sakalarōgaharāpi satī viśēṣatō'nilamayaṁ jayati| na kañcidēvāpi dāruṇamapi| na ca kēvalaṁ gudajādināśinī api tu vapuṣaḥ parāmutkr̥ṣṭāṁ sthiratāṁ janayati|| 128||
Adhikarana prathamaḥ prayōgaḥ (129) · Śloka 129
kuṭīṁ praviśya tatkandān bhakṣayēd ghr̥tabharjitān| payō'nupānaṁ dhārōṣṇaṁ tatrēṣṭamasanāmbu vā| tanmātravr̥ttistu bhavēddaśāhaṁ viṁśatyahaṁ svādubhugapramādī jatrūrdhvakōṣṭhatrikasandhivāta pāṇḍvāmāyārśastimirāṇi jitvā| valīpalitanirmuktaḥ sthirēkēśadvijaśrutiḥ| mēdhāmatismr̥tiyutō jīvēdvarṣaśatadvayam||129||
कुटीं प्रविश्य तत्कन्दान् भक्षयेद् घृतभर्जितान्| पयोऽनुपानं धारोष्णं तत्रेष्टमसनाम्बु वा| तन्मात्रवृत्तिस्तु भवेद्दशाहं विंशत्यहं स्वादुभुगप्रमादी जत्रूर्ध्वकोष्ठत्रिकसन्धिवात पाण्ड्वामायार्शस्तिमिराणि जित्वा| वलीपलितनिर्मुक्तः स्थिरेकेशद्विजश्रुतिः| मेधामतिस्मृतियुतो जीवेद्वर्षशतद्वयम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kuṭīṁ praviśyēti vātātapaniṣēdhaḥ| śēṣaṁ vyākhyāsamam| tatra ca dhōraṣṇaṁ payō'nupānamiṣṭamathavāsanōdakam| daśāhaṁ tu tanmātravr̥ttirbhavēdasyāḥ kandānyēva bhuñjīta na tvannādikamiti| tatō'nantaraṁ viṁśatyahaṁ svādvannabhugapramādī ca syāt| pratiṣiddhānāṁ sēvāpramādaḥ| anēna jatrūrdhvavātādīn jitvā valīpalitanirmuktatvādiyuktō varṣaśatadvayaṁ jīvēt|| 129||
Adhikarana vardhamānakukkuṭīprayōgaḥ (130) · Śloka 130
āpūryamāṇacandrapratipadamārabhya varddhayētkandam| ēkaikaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ prāgbhaktaṁ pathyabhukkhādēt bhuñjītālpataraṁ dinārditamr̥ṣiḥ pakṣakṣayē bhakṣayan| kṣīraṁ bījakavāritakramathavā pītvā sthitiṁ kalpayēt| māsaṁ prāśya tathā nakhadvijakacaiḥ śīrṇōtthitaiḥ kāntimān| jīvatyabdaśatatrayaṁ dhr̥timatismr̥tyādibhirbhūṣitaḥ||130||
आपूर्यमाणचन्द्रप्रतिपदमारभ्य वर्द्धयेत्कन्दम्| एकैकं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं पथ्यभुक्खादेत् भुञ्जीताल्पतरं दिनार्दितमृषिः पक्षक्षये भक्षयन्| क्षीरं बीजकवारितक्रमथवा पीत्वा स्थितिं कल्पयेत्| मासं प्राश्य तथा नखद्विजकचैः शीर्णोत्थितैः कान्तिमान्| जीवत्यब्दशतत्रयं धृतिमतिस्मृत्यादिभिर्भूषितः||१३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āpūryamāṇacandrāyāṁ pratipadi kukkuṭyā ēkaṁ kandaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ prāgbhaktaṁ bhōjanaprārambhē bhakṣayēt| tataḥ pratyahamēkaikaṁ kandaṁ varddhayēt annañca pratyahamēva hnāsayēt| ētasyānantaraṁ bhuñjīta r̥ṣirmunivr̥ttiḥ sanniti pakṣaṁ candravaddRiḥ| pakṣakṣayē ca kandaṁ bhakṣayan| kṣīrādīnāmanyatamaṁ pītvā sthitiṁ kalpayēt nānnaṁ bhuñjītētyarthaḥ| ēvaṁ māsaṁ prāśya nakhādibhiḥ pūrva śīrṇaiḥ paścādutthitairyuktaḥ kāntimān dhr̥tyādibhūṣita'bdaśatrayaṁ jīvati|| 130||
Adhikarana kandacūrṇaprayōgaḥ (131) · Śloka 131
kṣīrēṇa kandacūrṇaṁ pibanyavāgūñca pariṇatē māsam| lavaṇasnēhavihīnāṁ dr̥ḍhadr̥gjīvēccharad dviśatam| timiraṁ kṣaudraghr̥tābhyāṁ pathyabhujastadrajō jayēnmāsāt| kandatrayaṁ ca bhr̥ṣṭaṁ ghr̥tē'śnatō bhakṣitaṁ vātān| tatkandasūkṣmarajasā tribhāgagōdhūmacūrṇamiśrēṇa| payasā paktvā khādēt ghr̥tapūrānāntravr̥ddhiharān| trīn kandakāṁśca niśi bhakṣayatājyabhr̥ṣṭān dhātrīphalāmbusasitaṁ chagalīpayō vā| pēyaṁ dr̥gāmayajayāya viṣēvitavyā kāmañca rōgaśamamātra phalārthibhiḥ sā||131||
क्षीरेण कन्दचूर्णं पिबन्यवागूञ्च परिणते मासम्| लवणस्नेहविहीनां दृढदृग्जीवेच्छरद् द्विशतम्| तिमिरं क्षौद्रघृताभ्यां पथ्यभुजस्तद्रजो जयेन्मासात्| कन्दत्रयं च भृष्टं घृतेऽश्नतो भक्षितं वातान्| तत्कन्दसूक्ष्मरजसा त्रिभागगोधूमचूर्णमिश्रेण| पयसा पक्त्वा खादेत् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान्| त्रीन् कन्दकांश्च निशि भक्षयताज्यभृष्टान् धात्रीफलाम्बुससितं छगलीपयो वा| पेयं दृगामयजयाय विषेवितव्या कामञ्च रोगशममात्र फलार्थिभिः सा||१३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kukkuṭīkandacūrṇaṁ kṣirēṇa pibaṁstasya ca pariṇatau lavaṇasnēhavihīnāṁ yavāgūṁ pibēt| ēvaṁ ca māsaṁ kurvan puruṣō dr̥ḍhayā dr̥ṣṭyā yuktaḥ śarad dviśataṁ jīvēt| tadrajaḥ kukkuṭīkandādrajaḥ kṣaudraghr̥tābhyāṁ yuktaṁ māsaprayōgāt pathyabhujaḥ puruṣasya timiraṁ jayēt| kukkuṭīkandatrayaṁ ghr̥tē bhr̥ṣṭaṁ bharjitaṁ bhakṣitaṁ sadaśnataḥ| pūrṇaṁ bhōjanaṁ kurvataśca śabdān māsaprayōgādvātān jayēt| kukkuṭīkandasūkṣmacūrṇēna gōdhūmacūrṇatribhāgēna kṣīrēṇa ca kr̥tān ghr̥tapūrānāntravr̥ddhiharān khādēt| trīn kukkuṭīkandakān ghr̥tabhr̥ṣṭān niśi bhakṣayatā puruṣēṇadhātrīphalāmbusahitaṁ chagalīpayō vā pēyam| kimarthamityāha-dr̥gāmayajayāya| na kēvalaṁ caiṣa ēvāsya rasāyanaprayōgō yāvat sā kukkuṭīrōgōpaśamamātraphalārthibhiḥ puruṣaiḥ kāmamicchayā niṣēvitavyā| iti kukkuṭīkalpaḥ|| 131||
Adhikarana kañcukīkalpaḥ lakṣaṇam (132) · Śloka 132
kṣīnvitāmūlakatulyakandā saptāṣṭapatrāsitaraktakāṇḍā| bibhartti yā pallavamabdaśabdān sā kañcukī śvētapurvarēṇyā||132||
क्षीन्वितामूलकतुल्यकन्दा सप्ताष्टपत्रासितरक्तकाण्डा| बिभर्त्ति या पल्लवमब्दशब्दान् सा कञ्चुकी श्वेतपुर्वरेण्या||१३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itaḥ kañcukī| kṣīrānvitētyādilakṣaṇā yā ōṣadhiḥ sā kañcukīti bōddhavyā| sapta vā aṣṭau vā patrāṇi yasyāḥ sā tathōktā abdaśabdānmēghastanitān pallavān bibhartti varēṇyā śrēṣṭhā||132||
Adhikarana kuṭīpravēśaprayōgaḥ (133) · Śloka 133
āṣāḍhē kārttikē vā'taṁ tatkandaṁ śītalē sthitam| aṅguṣṭhaparvadvayasampiṣṭaṁ kṣīrapalāṣṭakē| kuṭīpravēśastaṁ pītvā kṣīramēva pibēdanu| kṣīramēva ca jīrṇō'pi pēyāṁ vā snēhabharjitān| kiñciduṣṇāmalavaṇāṁ spr̥śēduṣṇāmbunō himam| ēkēna saptarātrēṇa kuṣṭhānyēvaṁ niyacchati| sarvavyādhīn dvitīyēna tr̥tīyēna tu sarpavat| tyaktvā tvacaṁ tatō jīrṇāṁ kēśadantanakhānapi| dhīmēdhārūpavān jīvēt pañcavarṣaśatāni ca||133||
आषाढे कार्त्तिके वाऽतं तत्कन्दं शीतले स्थितम्| अङ्गुष्ठपर्वद्वयसम्पिष्टं क्षीरपलाष्टके| कुटीप्रवेशस्तं पीत्वा क्षीरमेव पिबेदनु| क्षीरमेव च जीर्णोऽपि पेयां वा स्नेहभर्जितान्| किञ्चिदुष्णामलवणां स्पृशेदुष्णाम्बुनो हिमम्| एकेन सप्तरात्रेण कुष्ठान्येवं नियच्छति| सर्वव्याधीन् द्वितीयेन तृतीयेन तु सर्पवत्| त्यक्त्वा त्वचं ततो जीर्णां केशदन्तनखानपि| धीमेधारूपवान् जीवेत् पञ्चवर्षशतानि च||१३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āṣāḍha iti śītalapradēśē sthitamaṅguṣṭhaparvadvayasaṁ aṅguṣṭhaparvapramāṇaṁ yasya sō'ṅguṣṭhaparvadvayasaḥ tam| pramāṇē dvayasacpratyayaḥ| tat kandaṁ kañcukīkandaṁ āṣāḍhē kārttikē vā māsyāttaṁ gr̥hītaṁ kṣīrapalāṣṭakēṣṭapalikē kṣīrē piṣṭaṁ tatastaṁ ca kandaṁ kuṭīpravēśaḥ pītvā'nu kṣīramēva pibēt| asmiṁśca jīrṇē'pi kṣīraṁ pibēt pēyāṁ vā ghr̥tabharjitatvādiyuktām| himaṁ jalaṁ na spr̥śēt| ēkēnētyādinā saptarātrēṣu kramēṇa guṇātiśayō vyākhyāsyāmaḥ|| 133||
Adhikarana prayōgāntarāṇi prathamaḥ prayōgaḥ (134) · Śloka 134
kañcukīkandacūrṇaṁ vā svēna kṣīrēṇa bhāvitam| gōkṣīrakuḍavē nyastaṁ karṣaṁ khaṇḍapalānvitam| pītaṁ sarvāmayān hanti nakhakēśasthitānapi||134||
कञ्चुकीकन्दचूर्णं वा स्वेन क्षीरेण भावितम्| गोक्षीरकुडवे न्यस्तं कर्षं खण्डपलान्वितम्| पीतं सर्वामयान् हन्ति नखकेशस्थितानपि||१३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kañcukīkandacurṇasya svarasabhāvitasya karṣaṁ khaṇḍapalañcēti gōkṣīrāṣṭapalēna pītaṁ nakhakēśasthitānapi sarvāmayān hanti|| 134||
Adhikarana dvitīyaḥ prayōgaḥ (135) · Śloka 135
pītaṁ tatsvarasaṁ cūrṇaṁ tasyā madhughr̥tānvitam| khādan hitāśī saptāhaṁ tvagdōṣāṁstimirañjayēt||135||
पीतं तत्स्वरसं चूर्णं तस्या मधुघृतान्वितम्| खादन् हिताशी सप्ताहं त्वग्दोषांस्तिमिरञ्जयेत्||१३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasyā kañcukyāścūrṇaṁ bhāvanayā pītakañcukīsvarasaṁ madhughr̥tābhyāmanvitaṁ hitāśī puruṣaḥ saptāhaṁ khādan tvagdōṣāṁstimirañca jayēt|| 135||
Adhikarana saptāmr̥taḥ (136) · Śloka 136
viḍaṅgatāpyatriphalā lōhakañcukijaṁ rajaḥ| saptarātratrayaṁ lihyānmadhunā saṁyōtēndriyaḥ| kṣīrēṇa bhōjanaṁ jīrṇē śālērlāvarasēna vā| tathāsya kācatimirē sukr̥cchrāḥ śirasō gadāḥ| mēdhāvinaḥ praṇaśyanti gātraṁ suptaṁ ca budhyatē| ēṣa saptāmr̥taścūrṇaḥ sarvavyādhiṣu pūjitaḥ||136||
विडङ्गताप्यत्रिफला लोहकञ्चुकिजं रजः| सप्तरात्रत्रयं लिह्यान्मधुना संयोतेन्द्रियः| क्षीरेण भोजनं जीर्णे शालेर्लावरसेन वा| तथास्य काचतिमिरे सुकृच्छ्राः शिरसो गदाः| मेधाविनः प्रणश्यन्ति गात्रं सुप्तं च बुध्यते| एष सप्तामृतश्चूर्णः सर्वव्याधिषु पूजितः||१३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viḍaṅgādīnāṁ saptānāṁ cūrṇō mākṣikēṇaikaviṁśatidinaṁ saṁyatēndriyēṇa satā līḍhaḥ kācatimirē śirōrōgāṁśca nāśayati, mēdhāṁ janayati tvagdōṣēṇa ca suptagātraṁ bōdhayati| nāmnā saptāmr̥taḥ sarvavyādhiharaśca|| 136||
Adhikarana caturthaḥ prayōgaḥ (137) · Śloka 137
palaṁ cūrṇasya kañcukyāḥ kṣīraprasthē samāvapēt| snēhaṁ dadhnastatō lihyājjitātmā sasitā madhu| śālērannaṁ payaḥ pānaṁ māsamēvam prayōjayēt| caturguṇaḥ parīhāraḥ ṣōḍaśābdasamadyutiḥ| śatani pañcavarṣāṇāṁ jīvēddēva ivōrjitaḥ||137||
पलं चूर्णस्य कञ्चुक्याः क्षीरप्रस्थे समावपेत्| स्नेहं दध्नस्ततो लिह्याज्जितात्मा ससिता मधु| शालेरन्नं पयः पानं मासमेवम् प्रयोजयेत्| चतुर्गुणः परीहारः षोडशाब्दसमद्युतिः| शतनि पञ्चवर्षाणां जीवेद्देव इवोर्जितः||१३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kañcukījātadadhnō navanītaprayōgaḥ subōdhaḥ| ṣōḍaśavarṣēṇa yūnā samakāntiḥ san dēva ivōrjayā yuktaḥ pañcaśatavarṣāṇi jīvati||137||
Adhikarana martyāmr̥taṁ ghr̥tam (138) · Śloka 138
pacētpalāni drōṇē'pāṁ kañcukyāḥ pañcaviṁśatiḥ| aṣṭāṁśaśiṣṭē tu ghr̥tāt prasthaṁ kṣīrasamaṁ pacēt| śaṅkhapuṣpīvacākuṣṭhatrivr̥tāmaradārubhiḥ| varāyaṣṭīsitādrākṣāmahiṣākṣaiḥ palāṁśikaiḥ| yuktaiḥ kamalakiñjalkatripalēna himē'tra ca| kṣaudrācctuṣpalaṁ dadyādētanmartyāmr̥tāhvayam| cakṣuṣyaṁ br̥ṁhaṇaṁ mēdhyaṁ varṇyaṁ varṣaśatapradam||138||
पचेत्पलानि द्रोणेऽपां कञ्चुक्याः पञ्चविंशतिः| अष्टांशशिष्टे तु घृतात् प्रस्थं क्षीरसमं पचेत्| शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठत्रिवृतामरदारुभिः| वरायष्टीसिताद्राक्षामहिषाक्षैः पलांशिकैः| युक्तैः कमलकिञ्जल्कत्रिपलेन हिमेऽत्र च| क्षौद्राच्च्तुष्पलं दद्यादेतन्मर्त्यामृताह्वयम्| चक्षुष्यं बृंहणं मेध्यं वर्ण्यं वर्षशतप्रदम्||१३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pacēt palānītyādinā martyāmr̥taṁ nāmaghr̥taṁ subōdham| śaṅkhapuṣpādibhiḥ palāṁśikaiḥ padmakiñjalkāt tripalēna yuktairiti sambandhaḥ| atra ca hima iti śītibhūtē| mahiṣākṣō gugguluḥ|| 138||
Adhikarana sōmāmr̥taṁ ghr̥tam (139) · Śloka 139
pacētpalāni kañcukyāstrīṇi lōhātsucūrṇitāt| palāśabījāccatvāri daśa dvē ca phalatrayāt| aṣṭādaśa śatāvaryā bījakasyaikavīṁśatiḥ| jīvantyāḥ ṣōḍaśaikadhyaṁ paurṇamāsyāṁ vipācayēt| vahēyāṁ pādaśēśē ca pr̥thagarddhāḍhakēna ca| pacēt kāñjikamastubhyāṁ ghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ| śatāhvāruṣkaravacākuṣṭhailāviḍ~hiṅgubhiḥ| sauvarcalānvitaiḥ padmakēsarācca tribhiḥ palaiḥ| pañcabhiḥ padmabījānāṁ padmadvādaśakēna ca| ētat sōmāmr̥taṁ pītvā yatsōmō'dyāpi rājatē| idamupayujya sarpirativīryamudāraguṇaṁ bhavati suvāksudhīḥ sudr̥ḍhasubalaḥ subhagaḥ| grahamarakōpasargaviṣabhītibhiradhr̥ṣyavapu rvijitajarājvarō nayati varṣaśatadvitayam||139||
पचेत्पलानि कञ्चुक्यास्त्रीणि लोहात्सुचूर्णितात्| पलाशबीजाच्चत्वारि दश द्वे च फलत्रयात्| अष्टादश शतावर्या बीजकस्यैकवींशतिः| जीवन्त्याः षोडशैकध्यं पौर्णमास्यां विपाचयेत्| वहेयां पादशेशे च पृथगर्द्धाढकेन च| पचेत् काञ्जिकमस्तुभ्यां घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| शताह्वारुष्करवचाकुष्ठैलाविड्~हिङ्गुभिः| सौवर्चलान्वितैः पद्मकेसराच्च त्रिभिः पलैः| पञ्चभिः पद्मबीजानां पद्मद्वादशकेन च| एतत् सोमामृतं पीत्वा यत्सोमोऽद्यापि राजते| इदमुपयुज्य सर्पिरतिवीर्यमुदारगुणं भवति सुवाक्सुधीः सुदृढसुबलः सुभगः| ग्रहमरकोपसर्गविषभीतिभिरधृष्यवपु र्विजितजराज्वरो नयति वर्षशतद्वितयम्||१३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aṣṭau palānītyādinā sōmāmr̥taṁ nāma ghr̥taṁ bhavati| yat sōmaḥ śaśāṅkaḥ purā pītvā adyāpi rājatē| ativīryamutkr̥ṣṭaguṇaṁ cēdamupayujya naraḥ suvāktvādiyuktō bhavati| grahādibhiścāpraghr̥ṣyō vijitajarājvaraḥ san varṣaśatadvayaṁ jīvati| jvarā vyādhayaḥ| triphalāyāḥ pratyēkaṁ palacatuṣṭayam| iti kañcukīkalpaḥ|| 139||
Adhikarana guggulukalpaḥ prāgutpattiḥ (140) · Śloka 140
dānavēndravijitān purā surān bhraṣṭakāntidhr̥tidhairyatējasaḥ| vīkṣya viṣṇuramr̥taṁ kilāsr̥jat gugguluṁ balavapurjayapradam| adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā varāgaruturuṣkahimēndudarpān| nirdahyamānavapuṣō'pi śikhāṁ pibantō gandhēna yasya muditā dadhati prasādam||140||
दानवेन्द्रविजितान् पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधैर्यतेजसः| वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम्| अद्याप्यतः सुरगणाः किल धूपमुख्यान् हित्वा वरागरुतुरुष्कहिमेन्दुदर्पान्| निर्दह्यमानवपुषोऽपि शिखां पिबन्तो गन्धेन यस्य मुदिता दधति प्रसादम्||१४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
purā pūrvaṁ kasmiṁścit kālē dānavēndrairvijitān surān bhraṣṭakāntyādīn dr̥ṣṭvā viṣṇurbalādipradaṁ guggulumamr̥taṁ kilā-sr̥jat| kilētyāgamē| ata uktāddhētōḥ suragaṇā divaukasō'dyāpyavicchēdavarāgarvādīn dhūpamukhyān hitvā tyaktvā yasya guggulōḥ śikhāṁ dhūmalēkhāṁ pibantō nirdahyamānaśarīrā api paraṁ prasādaṁ dadhati dhārayanti||140||
Adhikarana gugguluguṇā (141) · Śloka 141
sa yōgavāhī saśivaḥ sasārvaḥ sarvartusēvyaḥ sukhaśīlanīyaḥ| hantā jarāpāpmamalāmayānāṁ karttā'gnimēdhāsmr̥tipāṭavānām||141||
स योगवाही सशिवः ससार्वः सर्वर्तुसेव्यः सुखशीलनीयः| हन्ता जरापाप्ममलामयानां कर्त्ताऽग्निमेधास्मृतिपाटवानाम्||१४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa iti gugguluḥ| yōgavāhī yōgēnaiva saḥ prayujyatē yadi tarhi svaguṇānajahat tasya guṇān gr̥hṇāti| śivaḥ śrēyaskaraḥ| sarvēbhyō hitaḥ sārvaḥ| subōdham| jarādīnāṁ hantā| agnyādīnāṁ karttā|| 141||
Adhikarana śrēṣṭhatālakṣaṇam (142) · Śloka 142
gandhōtkaṭaḥ sadāhē snigdhadravapicchilō vigataśalyaḥ| mahiṣākṣaḥ puṣparāgasphaṭikāsitanīradacchāyaḥ| yaḥ padmarāgarāgō yaḥ kanakacchēdapāṭalō yō va| jayatīndranīlamamalaṁ bhagnō'pyatikāntimatvēna||142||
गन्धोत्कटः सदाहे स्निग्धद्रवपिच्छिलो विगतशल्यः| महिषाक्षः पुष्परागस्फटिकासितनीरदच्छायः| यः पद्मरागरागो यः कनकच्छेदपाटलो यो व| जयतीन्द्रनीलममलं भग्नोऽप्यतिकान्तिमत्वेन||१४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca mahiṣākṣō gugguluḥ śrēṣṭhaḥ yō dāha utkaṭagandhaḥ snigdhādirupaśca| vyākhyāsamam|| 142||
Adhikarana śrēṣṭhā mātrā (143) · Śloka 143
śrēṣṭhaḥ prayōgō'sya tulā palātraivādhikaṁ pibēt||143||
श्रेष्ठः प्रयोगोऽस्य तुला पलात्रैवाधिकं पिबेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asya ca guggulōstulāpalaśataṁ paraṁ prayōgaḥ| ata ūnō'pi dōṣādyapēkṣayā| pratyahaṁ ca palādadhikaṁ naiva pibēt|| 143||
Adhikarana pānakālē prayōjyō mantraḥ (144) · Śloka 144
ātrēyamunigītaśca mantrō'yaṁ karmasiddhikr̥t| bhagavān puṇḍarīkākṣō dēvāśca sapurandarāḥ| ājñāpayanti samyaktvāṁ prabhāvaṁ cādiśanti tē| jarāmaraṇaduḥkhēbhyō yathā tēbhyutthitaḥ surāḥ| upayōktustathaivāsya bhava tvaṁ hi mahābala||144||
आत्रेयमुनिगीतश्च मन्त्रोऽयं कर्मसिद्धिकृत्| भगवान् पुण्डरीकाक्षो देवाश्च सपुरन्दराः| आज्ञापयन्ति सम्यक्त्वां प्रभावं चादिशन्ति ते| जरामरणदुःखेभ्यो यथा तेभ्युत्थितः सुराः| उपयोक्तुस्तथैवास्य भव त्वं हि महाबल||१४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhagavānityādinā ślōkadvayēnātrēyamunigītaḥ karmasiddhikr̥dayaṁ gugguluprayōgamantraḥ subōdhaḥ|| 144||
Adhikarana vātakaphāmayēṣu prayōgaḥ (145) · Śloka 145
pañcamūlasya mahataḥ kvāthēna hitabhōjinā| gugguluḥ śīlitō hanti sarvān vātakaphāmayān| laghīyasō'pi tadvacca sukhōṣṇēna jalēna vā| mastudhānyāmlamadyairvā vacādēḥ salilēna vā||145||
पञ्चमूलस्य महतः क्वाथेन हितभोजिना| गुग्गुलुः शीलितो हन्ति सर्वान् वातकफामयान्| लघीयसोऽपि तद्वच्च सुखोष्णेन जलेन वा| मस्तुधान्याम्लमद्यैर्वा वचादेः सलिलेन वा||१४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca guggulurmahataḥ pañcamūlasya vā laghīyasō hrasvasya vā kvāthēnōṣṇāmbunā vā mastvādīnāmanyatamēna va vacādērgaṇasya salilēna kvāthēna vā hitabhōjinā śīlitaḥ sarvān vātakaphēna kr̥tānāmayān vyādhīn hanti|| 145||
Adhikarana bādhiryādiṣu prayōgaḥ (146) · Śloka 146
varaṇādēstu bādhiryadantakarṇaśirōrujaḥ| svarabhēdōdaraśvāsavardhmāntargulmavidradhīn||146||
वरणादेस्तु बाधिर्यदन्तकर्णशिरोरुजः| स्वरभेदोदरश्वासवर्ध्मान्तर्गुल्मविद्रधीन्||१४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
varaṇādēstu gaṇasya salilēna śīlitō vādhiryādīn vidradhyantānāmayān hanti| antaḥśabdō gulmavidradhībhyāṁ sambadhyatē||146||
Adhikarana vātapittāsrarōgēṣu prayōgaḥ (147) · Śloka 147
vātapittāsrarōgēṣu br̥ṁhaṇārthini cēṣyatē| kvāthēna vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā||147||
वातपित्तास्ररोगेषु बृंहणार्थिनि चेष्यते| क्वाथेन वाजिगन्धाया जीवनीयगणस्य वा||१४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aśvagandhāyāḥ kvāthēna jīvanīyagaṇasya vā kvāthēna yuktō guggulurvātapittāsrarōgēṣviṣyatē br̥ṁhaṇārthini ca puruṣē iṣyatē||147||
Adhikarana vātapittē prayōgaḥ (148) · Śloka 148
kvāthēnōtpalamr̥dvīkā raktacandanajanmanā| vātapittaṁ nihantyēśa padmakādigaṇasya vā||148||
क्वाथेनोत्पलमृद्वीका रक्तचन्दनजन्मना| वातपित्तं निहन्त्येश पद्मकादिगणस्य वा||१४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣa guggulurutpalādijanmanā kvāthēna padmakādigaṇasya kvāthēna vā yuktō vātapittaṁ nihanti|| 148||
Adhikarana kaphavātē prayōgaḥ (149) · Śloka 149
cavyakuṣṭhaviḍaṅganāṁ yavānyā nāgarasya vā| prasāriṇyāśca tōyēna gugguluḥ kaphavātajit||149||
चव्यकुष्ठविडङ्गनां यवान्या नागरस्य वा| प्रसारिण्याश्च तोयेन गुग्गुलुः कफवातजित्||१४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
cavyāditrayasya vā yavānyādīnāṁ vā kvāthēna yuktō gugguluḥ kaphavātajit|| 149||
Adhikarana kaphavātamēdōdōṣē prayōgaḥ (150) · Śloka 150
tryūṣaṇāgnighanavēllavarābhi rbhakṣayan samaghr̥taṁ mahiṣākṣam| āśu hanti kaphamārutamēdō dōṣajān balavatō'pi vikārān||150||
त्र्यूषणाग्निघनवेल्लवराभि र्भक्षयन् समघृतं महिषाक्षम्| आशु हन्ति कफमारुतमेदो दोषजान् बलवतोऽपि विकारान्||१५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tryūṣaṇādīnāṁ samānāṁ navasaṅkhyānāmēkō bhagaḥ| dvitīyō guggulōrityētat bhakṣayan puruṣō balavatō'pi kaphādijān vikārān āśu hanti|| 150||
Adhikarana kaphapittarōgēṣu prayōgaḥ (151) · Śloka 151
paṭōlanimbatripulāguḍūcī gāyatrirātridvayabījakānām| kvāthaiḥ pr̥thakpathyaparasya hanti māsēna ghōrān kaphapittarōgan| viśēṣācchōphavīsarpaduṣṭavraṇabhagandarān| śukrārttavamanōdōṣapramēhaśvitrapāṇḍutāḥ||151||
पटोलनिम्बत्रिपुलागुडूची गायत्रिरात्रिद्वयबीजकानाम्| क्वाथैः पृथक्पथ्यपरस्य हन्ति मासेन घोरान् कफपित्तरोगन्| विशेषाच्छोफवीसर्पदुष्टव्रणभगन्दरान्| शुक्रार्त्तवमनोदोषप्रमेहश्वित्रपाण्डुताः||१५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlādīnāṁ pr̥thagaṣṭabhiḥ kvāthairyuktō gugguluḥ pathyaparasya puṁsō ghōrān kaphapittarōgān hanti| śōphādīn pāṇḍutāntān rōgān viśēṣāddhanti| dōṣaśabdō rōgaparyāyaḥ śuklāditrayēṇa sambadhyatē||151||
Adhikarana galarōgādiṣu prayōgaḥ (152) · Śloka 152
paṭōlāriṣṭaniryūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ| galarōgāpacīvyaṅgagranthisthaulyakr̥mipraṇut||152||
पटोलारिष्टनिर्यूहपिष्टस्तुल्यरसाञ्जनः| गलरोगापचीव्यङ्गग्रन्थिस्थौल्यकृमिप्रणुत्||१५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlanimbayōḥ kvāthēna piṣṭastulyarasāñjanō gugguluḥ galarōgādikaṁ prakarṣēṇa nudati|| 152||
Adhikarana vātaśōṇitē prayōgaḥ (153) · Śloka 153
śilājatusamaḥ pītaḥ payasā vātaśōṇitam| nivartayatyatibalaṁ kṣīramāṁsaghr̥tāśinaḥ||153||
शिलाजतुसमः पीतः पयसा वातशोणितम्| निवर्तयत्यतिबलं क्षीरमांसघृताशिनः||१५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śilājatunā samō gugguluḥ payasā kṣīrēṇa pītō'tibalaṁ vātaśōṇitaṁ kṣīrādyaśanaśīlinaḥ puṁsō nivarttayati|| 153||
Adhikarana vātapittakaphēṣu prayōgaḥ (154) · Śloka 154
rasēna payasā mūtrairvātapittakaphāpahaḥ||154||
रसेन पयसा मूत्रैर्वातपित्तकफापहः||१५४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māṁsarasēna yuktō guggulurvātāpahaḥ| payasā kṣīrēṇa pittāpahaḥ mūtrēṇa kaphāpahaḥ|| 154||
Adhikarana mēdhādikr̥tyaprayōgaḥ (155) · Śloka 155
brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṁ pr̥thaṅmēdhādikr̥drasaiḥ||155||
ब्राह्मीमण्डूकशङ्खानां पृथङ्मेधादिकृद्रसैः||१५५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
brāhnyādīnāṁ pr̥thagrasairyuktō mēdhādikr̥t| ādiśabdēna smr̥tyādīnāṁ grahaṇam|| 155||
Adhikarana sarvāmayaghnaprayōgaḥ (156) · Śloka 156
māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai rbilvaghr̥taiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadr̥śēna samētaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||156||
मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै र्बिल्वघृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||१५६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māgadhikādibhiścaturbhirbilvaghr̥taiḥ pratyēkaṁ palapramāṇaistriphalāyāśca pratyēkaṁ dvipalairētaiśca sarvaiḥ sadr̥śēna samēna daśapalēna guggulunā samētairyuktaistataśca kṣaudradrutaiḥ sakalāmayānāṁ nāśō bhavati|| 156||
Adhikarana sāmānyōpadēśaḥ (157) · Śloka 157
pibēt palaśataṁ yō'sya vidhinā niyatō yatiḥ| nākālamr̥tyōrna vyādhērna tasya jarasō bhayam| kalpayēdauṣadhaiḥ svai-svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ| śilājatuvidhānañca guggulōḥ sarvamiṣyatē||157||
पिबेत् पलशतं योऽस्य विधिना नियतो यतिः| नाकालमृत्योर्न व्याधेर्न तस्य जरसो भयम्| कल्पयेदौषधैः स्वै-स्वैर्व्याधिषु व्याधिनाशनैः| शिलाजतुविधानञ्च गुग्गुलोः सर्वमिष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asya ca prakr̥tasya guggulōḥ palaśataṁ yaḥ puruṣō niyatō niyatēndriyaḥ yatirbrahmacārī ca pibēt tasyākālamr̥tyōrvyādhērjarasaśca bhayaṁ na bhavati| sarvēṣu ca vyādhiṣu svaiḥ svaiścikitsitanirdiṣṭavyādhināśanaiḥ saha gugguluṁ kalpayēt| asya ca guggulōrvakṣyamāṇaṁ śilājatuvidhānamapi sarvamiṣyatē| śilājatuvat sō'pi yōktavya ityarthaḥ|| 157||
Adhikarana atimātraprayōgadōṣāḥ (148) · Śloka 148
guṇanidhirapi kuryāt sō'timātrōpayukta stimiravadanaśōṣaklībatākārśyamōhān| śamalaśithilabhāvaṁ dēharaukṣyaṁ ca tasmād rajanicaraniṣēvī syānna rōgēṣvamīṣu||148||
गुणनिधिरपि कुर्यात् सोऽतिमात्रोपयुक्त स्तिमिरवदनशोषक्लीबताकार्श्यमोहान्| शमलशिथिलभावं देहरौक्ष्यं च तस्माद् रजनिचरनिषेवी स्यान्न रोगेष्वमीषु||१४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca gugguluḥ svabhāvēna guṇanidhirapyupakāranidhānamapyatimātrōpayuktaḥ saṁstimirādikaṁ gadaṁ kuryāt| yatō'sya timirādikaraṇaśaktirvidyatē| tatō'mīṣu timirādiṣu rōgēṣu puruṣō rajanicaraniṣēvī na syāt| rajanicarō gugguluḥ| klībatā strīgamanāśaktatvam| śamalaśithilabhavō drutapurīṣatvam| sarvāmayēṣūktō'pyēṣu niśēdhaḥ| iti guggulukalpaḥ|| 148||
Adhikarana śilājatukalpaḥ paricayaḥ guṇāśca (159) · Śloka 159
grīṣmē'rkataptā girayō jatutulyaṁ vamanti yat| hēmādiṣaḍdhāturasaṁ prōcyatē tacchilājatu| sarvadōṣapraśamanaṁ sarvarōgavināśanam| śilābhyō yasya yajjātaṁ dhātōstattadguṇaṁ vadēt||159||
ग्रीष्मेऽर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्| हेमादिषड्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु| सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनम्| शिलाभ्यो यस्य यज्जातं धातोस्तत्तद्गुणं वदेत्||१५९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itaḥ śilājatuḥ| grīṣmākhya r̥tau girayaḥ parvatāḥ arkēṇa bhagavatā gabhastimālina taptāḥ santō jatutulyaṁ yadvamanti udgiranti tacchilājatūcyatē| kiṁ tē vamantītyāha-hēmādiṣaṭ dhāturasaṁ, hēmādīnāṁ suvarṇarūpyatāmratrapusīsaśastrākhyānāṁ ṣaṇṇāṁ dhātūnāṁ rasaṁ tacca yathāsvaṁ dhātubalairēva vijñāyatē| tacca sarvaṁ śilājatu sarvadōṣapraśamanaṁ sarvarōgavināśanaṁ ca| yasya ca hēmādidhātōḥ śilābhyō yajjātaṁ tattadguṇam|| 159||
Adhikarana śrēṣṭhaśilājatulakṣaṇam (160) · Śloka 160
sarvaṁ ca tiktakaṭukaṁ nātyuṣṇaṁ kaṭupākataḥ| chēdanaṁ ca viśēṣēṇa lauhaṁ tatra praśasyatē| gōmūtragandhi kr̥ṣṇaṁ guggulvābhaṁ viśarkaraṁ mr̥tsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṁ mr̥du guru ca śilājatu śrēṣṭham||160||
सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटुपाकतः| छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते| गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्| स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvaṁ ca tiktādiguṇam| tatra tēṣu madhyē lauhaṁ praśastam| gōmūtragandhitvādiguṇaṁ ca śilājatu śrēśṭhamiti vidyāt| viśarkaraṁ vigataśilācūrṇam|| 160||
Adhikarana dōṣānusāraṁ bhāvanam (161) · Śloka 161
rāsnādaśamūlabalāpunarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām| kvāthēna bhāvitaṁ tadviśēṣatō vātarōgaghnam| drākṣābhīrupaṭōlatrāyantiguḍūcijīvanīyānām| niryūhēṇa subhinnaṁ śastaṁ pittamayē sutarām| krimijidvacāphalatrayakarañjaghanamukhyapañcamūlānām| sahapañcakōlakānāṁ kvāthēna kaphāmayē bhāvyam| laghupañcamūlaśuṇṭhīdrākṣākāśmaryavājigandhānām| saguḍūciśarabalānāṁ rasēna pittānilagadēṣu| ghanakuṣṭhavacātriphalāsuradāruviḍaṅgapañcakōlānām| rajanīmaricātiviṣāyuktānāṁ vātakaphajēṣu| pāṭhāpaṭōlanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānam| trāyantyamr̥tātiviṣāsahitānāṁ pittakaphajēṣu||161||
रास्नादशमूलबलापुनर्नवैरण्डशुण्ठिमधुकानाम्| क्वाथेन भावितं तद्विशेषतो वातरोगघ्नम्| द्राक्षाभीरुपटोलत्रायन्तिगुडूचिजीवनीयानाम्| निर्यूहेण सुभिन्नं शस्तं पित्तमये सुतराम्| क्रिमिजिद्वचाफलत्रयकरञ्जघनमुख्यपञ्चमूलानाम्| सहपञ्चकोलकानां क्वाथेन कफामये भाव्यम्| लघुपञ्चमूलशुण्ठीद्राक्षाकाश्मर्यवाजिगन्धानाम्| सगुडूचिशरबलानां रसेन पित्तानिलगदेषु| घनकुष्ठवचात्रिफलासुरदारुविडङ्गपञ्चकोलानाम्| रजनीमरिचातिविषायुक्तानां वातकफजेषु| पाठापटोलनिम्बत्रिफलाघनकुटजसप्तपर्णानम्| त्रायन्त्यमृतातिविषासहितानां पित्तकफजेषु||१६१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pratidōṣaṁ śilājatubhāvanamāha-rāsnētyādi| tacca śilājatu sarvadōṣarōgaghnamapi rāsnādikvāthēna bhāvitaṁ viśēṣēṇa vātarōgaghnaṁ bhavati| drākṣādikvāthēna bhāvitaṁ pittāmayē sutarāṁ śastam| kaphāmayē pañcakōlasahitānāṁ kr̥mijidvacādīnāṁ kvāthēna bhāvyam| mukhyapañcamūlaṁ mahat| guḍūcyādisahitānāṁ laghupañcamūlādīnāṁ rasēna kvāthēna pittānilagadēṣu bhāvyam| rajanyādiyuktānāṁ ghanādīnāṁ kvāthēna vāta kaphajēṣu vyādhiṣu| trāyantyādisahitānāṁ pāṭhādīnāṁ kvāthēna pittakaphajēṣu|| 161||
Adhikarana nicayē bhāvanāvyavasthā (162) · Śloka 162
nicayē'pi dōṣabalatō yōgānētān vikalpya yuñjīta| vividhagaṇasaṁgrahōktaistaistaiśca gaṇairgirēssāram| vyādhivyādhitasātmyaṁ samanusaran bhāvayēdayaḥpātrē| prākkēvalajaladhautaṁ śuṣkaṁ kvāthaistatō bhāvyam||162||
निचयेऽपि दोषबलतो योगानेतान् विकल्प्य युञ्जीत| विविधगणसंग्रहोक्तैस्तैस्तैश्च गणैर्गिरेस्सारम्| व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे| प्राक्केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्||१६२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētāṁśca pr̥thagdōṣōktān saṁsargōktāṁśca yōgān sannipātē'pi dōṣabalāpēkṣayā vikalpya yuñjīta| vividhagaṇasaṁgrahādhyāyōktaiśca jīvanīyādibhirgaṇaiḥ svē svēṣvēva viṣayēṣu| girēḥ sāraṁ śilājatu| kathaṁ yuñjītētyāha-vyādhisātmyaṁ vyādhitasātmyaṁ ca samanusarannanugacchan| tacca yadā bhāvyaṁ tadāyaspātra ēva| tacca prathamamēva kēvalēna jalēna dhautaṁ śuṣkaṁ ca kvāthaistatō bhāvyam|| 162||
Adhikarana bhāvanāvidhānam (163) · Śloka 163
samagirijamaṣṭaguṇitē niṣkvāthyaṁ bhāvanauṣadhaṁ tōyē| tanniryūhē'ṣṭāṁśē pūtōṣṇē prakṣipēt girijam| tatsamarasatāṁ yātaṁ saṁśuṣkaṁ prakṣipēdrasē bhūyaḥ| svaissvairēvaṁ kvāthairbhāvyaṁ vārān bhavēt sapta||163||
समगिरिजमष्टगुणिते निष्क्वाथ्यं भावनौषधं तोये| तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेत् गिरिजम्| तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः| स्वैस्स्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त||१६३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samagirijamityādinā bhāvanāvidhānam| yāvadēva śilājatu bhāvyaṁ tāvadēvauṣadhaṁ palamānēnāṣṭaguṇitē tōyē niṣkvāthyam| aṣṭāṁśō tasmin niryūhē kvāthē pūtē uṣṇē ca girijaṁ prakṣipēt| tacca śilājatu kvāthēna samarasatāmēkatvaṁ prāptamanu ca śuṣkaṁ punaranēnaiva vidhānēna bhāvanārasaṁ prakṣipēt| ēvamētēna prakārēṇa svaissvairyathōktaiḥ pratyēkaṁ kaṣāyaiḥ| saptavārān bhāvayēt|| 163||
Adhikarana upayōgakramaḥ (164) · Śloka 164
atha snigdhasya śuddhasya ghr̥taṁ tiktakasādhitam| tryahaṁ yuñjīta girijamēkaikēna tathā tryaham| phalatrayasya yūṣēṇa paṭōlyā madhukasya ca| yōgayōgyaṁ tatastasya kālāpēkṣaṁ prayōjayēt| śilājamēva dēhasya bhavatyatyupakārakam| guṇān samagrān kurutē sahasā vyāpadaśca na||164||
अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्| त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्| फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च| योगयोग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्| शिलाजमेव देहस्य भवत्यत्युपकारकम्| गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदश्च न||१६४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādinā upayōgakramaḥ| ādāvēva snigdhasyānantaraṁ kr̥taśōdhanasya tiktakaiḥ sūtrōktairauṣadhaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ tryahaṁ yuñjīta| tatō'nantaraṁ phalatrayādīnāṁ trayāṇāmēkaikasya yūṣēṇa kvāthēna yuktaṁ girijaṁ kramēṇa tryahaṁ yuñjīta| ēvaṁ dvādaśāhāni saṁskāraḥ| tatō'nantaraṁ tasya śilājatunō yōgaṁ svasthāturaviśēṣavaśēna kālamapēkṣya prayōjayēt| ēvamētēnaiva kramēṇa śilājaṁ dēhasyātyupakārakaṁ bhavati| samastāṁśca rasāyanaguṇān kurutē| vyāpadaśca sahasā na kurutē||164||
Adhikarana mātrābhēdāḥ (165) · Śloka 165
ēkatrisaptasaptāhaṁ karśamarddhapalaṁ palam| hīnamadhyōttamō yōgaḥ śilājasya kramānmataḥ||165||
एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्शमर्द्धपलं पलम्| हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः||१६५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasya śilājasya hīnādiviśēṣēṇa triprakārō yōgō mata ācāryāṇām| ēkō hīnaḥ, dvitīyō madhyamaḥ, tr̥tīya uttamaḥ-ēvaṁ hīnādiviśēṣēṇa| mātrāviśēṣēṇa pratyēkaṁ trividhaṁ karṣamarddhapalaṁ palamiti| atraikasaptāhaṁ hīnō yōgaḥ| trisaptāhaṁ madhyamaḥ| saptasaptāhamuttama iti kramārthaḥ| tathaiva karṣō hīnayōgaḥ| arddhapalaṁ madhyamaḥ| palamuttama iti|| 165||
Adhikarana tāmrādibhiḥ prayōgaḥ (166) · Śloka 166
saṁskr̥taṁ saṁskr̥tē dēhē prayuktaṁ girijāhvayam| yuktaṁ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyōrūpyahēmabhiḥ| kṣīrēṇālōḍitaṁ kuryācchīghraṁ rāsāyanaṁ phalam| hanyādrōgānaśēṣāṁśca jīrṇē hitamitāśinaḥ||166||
संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्| युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः| क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्| हन्याद्रोगानशेषांश्च जीर्णे हितमिताशिनः||१६६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saṁskr̥tamiti| saṁskr̥tē snēhādibhirdēhē yathādōṣamauṣadhaiḥ saṁskr̥taṁ śilājaṁ tāmrādibhirddhātubhiḥ pr̥thagyathāyōgaṁ miśritairvā caturbhirvā yuktaṁ kṣīrēṇa cālōḍitaṁ prayuktaṁ rāsāyanaṁ phalaṁ dīrghāyuṣṭvādikaṁ jīrṇē hitaṁ mitaṁ ca bhōjanaṁ kurvataḥ śīghraḥ kuryādaśēṣāṁśca rōgān hanyāt|| 166||
Adhikarana parihāryāṇi (167) · Śloka 167
vyāyāmātapamārutacētaḥsantāpaguruvidāhyādi| upayōgādapi paratō dviguṇaṁ parivarjayētkālam| kulatthān kākamācīñca kapōtāṁśca sadā tyajēt| pibēnmāhēndramudakaṁ kaupaṁ prāsravaṇāmbu vā||167||
व्यायामातपमारुतचेतःसन्तापगुरुविदाह्यादि| उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत्कालम्| कुलत्थान् काकमाचीञ्च कपोतांश्च सदा त्यजेत्| पिबेन्माहेन्द्रमुदकं कौपं प्रास्रवणाम्बु वा||१६७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vyāyāma ityādi| atra ca vyāyāmādikamaśēṣaṁ prayōgātparatō dviguṇamapi kālaṁ parivarjayēdapiśabdāt prayōgē'pi| kulatthādikaṁ ca sadā prayōgāt prabhr̥ti yāvajjīvaṁ tyajēt| tathaiva ca māhēndrādikamudakaṁ pibēt| māhēndramāntarikṣam| śilājatuprayōgēṣu vidāhīni gurūni ca| varjayēt sarvakālantu kulatthān parivarjayēt|| tē hyantyantaviruddhatvādaśmanōbhēdanāḥ param| lōkē dr̥ṣṭāstatastēṣāṁ prayōgaḥ pratiṣidhyatē|| iti carakapāṭhaḥ| vyākhyā-sarvakālantu kulatthān parivarjayēdityatra tuśabdō'vadhāraṇārthē| nanu sarvatvaṁ kālasya kīdr̥k? yāvajjīvamityēkē| anyē tvācakṣatē atyantaviruddhatvē'pi rasāyanasyāntavatā phalēna bhavitavyaṁ nātyantikēna| tasmāt saṁvatsaraparihāraḥ tasyaitāvānēva kālō yataḥ ṣaḍr̥tavastasya viśēṣaṇāni| kulatthānāṁ śilājatuprayōgē vidāhyādibhyō viśēṣatō virōdhaḥ tasmāttēṣāmēva varjanaṁ yata stanmaya ēva kāyō bhavati| kulatthāścāśmavirōdhinaḥ yēna tadravēṇa grāvāṇaḥ siktāḥ sphuṭanti| saṁvatsarāddhi atyantadr̥ḍhatā kāyasya syādataḥ saṁvatsaraṁ parihāraḥ-iti jējjaṭaḥ|| 167||
Adhikarana rōgabhēdānusāramanupānabhēdāḥ (168) · Śloka 168
jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādi kvāthēna raktī madhuyaṣṭikāyāḥ| śōṣī rasaiḥ kravyabhugāmiṣōtthai rmāyūramāṁsaiḥ payasā ca kārśyē| madhvambunā mēdasi sampravr̥ddhē kṣīrēṇa paryākulabuddhisattvaḥ| pāṇḍvāmayārttāvudarē saśōphē pibēcchilājaṁ mahiṣījalēna| aśma vīratarādyēna kuṣṭhaṁ khadiravāriṇā| viṣaṁ viṣaghnairagadairhantyēvaṁ tadyathāmayam| śailajatrikaṭukṣaudraṁ kṣaudradhātūn niṣēvatē| kṣīraudanāśī yō jīrṇē yakṣmaṇā na sa bādhyatē| subhāvitātmāragaṇaistulāṁ pītvā śilōdbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śāliṁ jāṅgalajai rasaiḥ| vyapōhya madhumēhākhyamantakaṁ rōgasaṅkaram| vapurvarṇabalōpētaḥ śataṁ jīvatyanāmayaḥ||168||
ज्वरी ज्वरघ्नाम्बुदपर्पटादि क्वाथेन रक्ती मधुयष्टिकायाः| शोषी रसैः क्रव्यभुगामिषोत्थै र्मायूरमांसैः पयसा च कार्श्ये| मध्वम्बुना मेदसि सम्प्रवृद्धे क्षीरेण पर्याकुलबुद्धिसत्त्वः| पाण्ड्वामयार्त्तावुदरे सशोफे पिबेच्छिलाजं महिषीजलेन| अश्म वीरतराद्येन कुष्ठं खदिरवारिणा| विषं विषघ्नैरगदैर्हन्त्येवं तद्यथामयम्| शैलजत्रिकटुक्षौद्रं क्षौद्रधातून् निषेवते| क्षीरौदनाशी यो जीर्णे यक्ष्मणा न स बाध्यते| सुभावितात्मारगणैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्| साराम्बुनैव भुञ्जानः शालिं जाङ्गलजै रसैः| व्यपोह्य मधुमेहाख्यमन्तकं रोगसङ्करम्| वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः||१६८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jvarītyādēḥ śilājaṁ pibēditi sambandhaḥ| vyākhyāsamam| mustāparpaṭakādi yaccikitsita uktaṁ tasya kvāthēna| raktī raktapittēna pravr̥ttaraktaḥ| kravyabhujō māṁsāśinaḥ prāṇinastēṣāṁ rasaiḥ śōṣī rājayakṣmī| paryākulamēkarūpaṁ buddhiḥ sattvaṁ ca yasya saḥ kṣīrēṇa| sattvaṁ manaḥ| pāṇḍvāmayāditrayē mahiṣīmūtrēṇa| aśmētyādibhirhantīti sambandhaḥ| yathāmayamiti rōgasvarūpānatikramēṇa| śailajādikaṁ sarvaṁ kṣaudrēṇa sahitaṁ yō niṣēvatē tasmiṁśca jīrṇē kṣīraudanāśī ca bhavati, sa rājayakṣmaṇā na bādhyatē| sāragaṇō'sanādisārāstaiḥ subhāvitācchilōdbhavāt tulāṁ palaśataṁ sārāmbunaiva pītvā śāliṁ jāṅgalajai rasairbhuñjānaḥ puruṣō madhumēhākhyaṁ rōgasaṅkaramantakaṁ vyapōhya nāśayitvā vapurādibhirupētō'nāmayaśca san varṣaśataṁ jīvati|| 168||
Adhikarana śivāgulikā (169) · Śloka 169
śilāhvāt ṣōḍaśapalaṁ tristrirēkatra bhāvayēt| varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaśasya ca| balāyā madhuyaṣṭyāśca rasē gavyē ca vāriṇi| kṣīrē sakr̥tkramēṇaivaṁ saptakr̥tvastathā punaḥ| kākōliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnā- mēdāyugarddhicavikāgajapippalīnām| pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugma- vīrā varī madhuphalāṁśumatīdvayānām| pālikānāmabdrōṇē siddhānāṁ pādaśēṣitē kvāthē| bhāvitamitthaṁ girijaṁ dvipalaiścūrṇīkr̥tairyuñjyāt| karkaṭaśr̥ṅgīdhātrīvyōṣaistālī sapannakuḍavēna| cūrṇapalēna vidāryāstvakkṣīryāḥ karṣayugmēna| dvipalēna caturjātāttailaghr̥takṣaudraśarkarābhiśca| dvipalādidviguṇābhiḥ kāryā gulikāstatō'kṣasamāḥ| tāḥ śuṣkā navakumbhē jātīpuṣpādhivāsitē sthāpyāḥ| tāsāmēkāṁ khādēt pratidinamanupānamatrēṣṭam| kṣīrarasadāḍimāmbhō mārdvīkasurāsavānyatamam| jīrṇē'nnaṁ laghu bhōjyaṁ yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ| saptāhamātramēvam sarvānnīnaḥ kramādbhavēt parataḥ| bhaktasyāntē prāgvā gulikā na viruddhyatē saiṣā| nirapāyā bhūriphalā parihārasukhōpayōjitā jayati| prabalamapi vātaśōṇitamūrustambhaṁ jvaraṁ dīrgham| bhagamūtraśukradōṣaplīhayakr̥draktapāṇḍuhr̥drōgān| vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān| vidradhimudaraṁ kuṣṭhaṁ śvitraṁ jāḍyaṁ kṣayaṁ madaṁ mūrcchām| unmādamapasmāraṁ mukhanētraśirōgadāṁstāṁstān| ānāhamatīsāraṁ halīmakaṁ kāmalāgrahaṇirōgān| granthyarbudān sapiṭakān bhagandaraṁ gaṇḍamālāṁ ca| atikārśyamatisthaulyaṁ svēdamathaślīpadaṁ gudē kīlān| daṁṣṭrāviṣaṁ samūlaṁ garaprayōgān sughōrāṁśca| abhicāramarātikr̥taṁ duḥsvapnaṁ bhautikīṁ tathā bādhām| pāpmā'lakṣmīṁ cēyaṁ gulikā śamayēcchivā nāmnā| vr̥ṣyā''yuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥśrīvibōdhinī mēdhyā| kurutē nr̥pavallabhatāṁ jayaṁ vivādē ca vaktrasthā| jitakhalativalīpalitā jīvayati sukhaṁ śatadvayaṁ śaradām| varṣadvayaprayōgādvarṣaśatacatuṣṭayaṁ jīvēt||169||
शिलाह्वात् षोडशपलं त्रिस्त्रिरेकत्र भावयेत्| वराया दशमूलस्य गुडूच्याः कर्कशस्य च| बलाया मधुयष्ट्याश्च रसे गव्ये च वारिणि| क्षीरे सकृत्क्रमेणैवं सप्तकृत्वस्तथा पुनः| काकोलियुग्मघनपुष्करवह्निरास्ना- मेदायुगर्द्धिचविकागजपिप्पलीनाम्| पाठाद्विजीवकनिकुम्भविदारियुग्म- वीरा वरी मधुफलांशुमतीद्वयानाम्| पालिकानामब्द्रोणे सिद्धानां पादशेषिते क्वाथे| भावितमित्थं गिरिजं द्विपलैश्चूर्णीकृतैर्युञ्ज्यात्| कर्कटशृङ्गीधात्रीव्योषैस्ताली सपन्नकुडवेन| चूर्णपलेन विदार्यास्त्वक्क्षीर्याः कर्षयुग्मेन| द्विपलेन चतुर्जातात्तैलघृतक्षौद्रशर्कराभिश्च| द्विपलादिद्विगुणाभिः कार्या गुलिकास्ततोऽक्षसमाः| ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः| तासामेकां खादेत् प्रतिदिनमनुपानमत्रेष्टम्| क्षीररसदाडिमाम्भो मार्द्वीकसुरासवान्यतमम्| जीर्णेऽन्नं लघु भोज्यं यूषपयःपिशितनिर्यूहैः| सप्ताहमात्रमेवम् सर्वान्नीनः क्रमाद्भवेत् परतः| भक्तस्यान्ते प्राग्वा गुलिका न विरुद्ध्यते सैषा| निरपाया भूरिफला परिहारसुखोपयोजिता जयति| प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भं ज्वरं दीर्घम्| भगमूत्रशुक्रदोषप्लीहयकृद्रक्तपाण्डुहृद्रोगान्| वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिध्माकासारुचिश्वासान्| विद्रधिमुदरं कुष्ठं श्वित्रं जाड्यं क्षयं मदं मूर्च्छाम्| उन्मादमपस्मारं मुखनेत्रशिरोगदांस्तांस्तान्| आनाहमतीसारं हलीमकं कामलाग्रहणिरोगान्| ग्रन्थ्यर्बुदान् सपिटकान् भगन्दरं गण्डमालां च| अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमथश्लीपदं गुदे कीलान्| दंष्ट्राविषं समूलं गरप्रयोगान् सुघोरांश्च| अभिचारमरातिकृतं दुःस्वप्नं भौतिकीं तथा बाधाम्| पाप्माऽलक्ष्मीं चेयं गुलिका शमयेच्छिवा नाम्ना| वृष्याऽऽयुष्या धन्या कान्तियशःश्रीविबोधिनी मेध्या| कुरुते नृपवल्लभतां जयं विवादे च वक्त्रस्था| जितखलतिवलीपलिता जीवयति सुखं शतद्वयं शरदाम्| वर्षद्वयप्रयोगाद्वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्||१६९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śilāhvādityādinā śivā gulikā| ṣōḍaśapalaṁ śilāhvāt triphalādīnāṁ ṣaṇṇāṁ ṣaṭsu kvāthēṣu kramēṇa tatraikaikatra kvāthē tristrirbhāvayēt| bhāvanākvāthasya cēhaiva vidhānamuktam| tēna triphalādiṣaṭkānyatamadravyaṁ śilājatusamatvāt ṣōḍaśapalaṁ kāryam| tatra cāṣṭaguṇaṁ jalaṁ datvā kvathitēnāṣṭāṁśaśiṣṭēna tēna samaṁ śilājatu bhāvyam| tadanantaramēva ca gōmūtrēṇaivaṁ vārān bhāvayēt| anantaraṁ ca kṣīrē sakr̥dēkavāraṁ bhāvayēt| mūtraṁ kṣīraṁ ca kvāthavacchilājatusamamēva vijñēyam| ēvaṁ kramēṇa triphalādikvāthairiti kramō vyākhyātaḥ| ēvaṁ dvāviṁśativārān bhāvayēt| tataḥ punaḥ saptavāran bhāvayēt| kēnētyāha-kākōlyādikvāthēna| kharanādē-karkaṭaśr̥ṅgī śrāvaṇī cātrādhikē paṭhitē| kākōliyugmaṁ kākōlī kṣīrakākōlī ca| ghanaṁ mustam, vahniścitrakaḥ, mēdāyugmaṁ mēdā mahāmēdā ca| tē hi prasiddhē| jīvakadvayaṁ, jīvantī jīvakaṁ ca| nikumbhō dantī| vidārīyugmaṁ vidārī kṣīravidārī ca| vīrā svanāmikā (mahāśatāvarī)| varī śatāvarī| madhuphalā drākṣā| aṁśumatīdvayaṁ sālaparṇī pr̥śniparṇī ca| itthamanēna prakārēṇa bhāvitaṁ girijaṁ karkaśr̥ṅgyādibhiḥ pañcabhiḥ pratyēkaṁ dvipalairyuñjyādyōgaṁ nayēt| atra kharanādē 'puṣkaramūlama'pi paṭhitam| tālīsapatrakuḍavādīṁśca yuñjyāditi sambadhyatē| kṣīraśuklātavakṣīryōratra palaṁ karṣadvayaṁ ca| yayōḥ palānyuktāni kharanādē pañca| tailādibhiśca dvipalādidviguṇābhiryuñjyāt| dvipalādērdviguṇatvam| ēvañca tailādīnāṁ dvandvāt strīliṅgaiḥ sāmānidhakaraṇyaṁ syāt| tēna tailaṁ dvipalaṁ tatō dviguṇaṁ ghr̥taṁ catvāri palāni| tatō dviguṇaṁ kṣaudramaṣṭau palāni| tatō dviguṇā śarkarā ṣōḍaśapalāni| tatō'nantara-makṣasamāḥ karṣikā gulikāḥ kāryāḥ| tāsāṁ gulikānāṁ madhyāt pratidinamēkāṁ gulikaṁ khādēt| atra ca gulikāyāṁ dōṣādyapēkṣaṁ kṣīrādīnāmanyatamamanupānamiṣṭam| atra ca laghvannaṁ yūṣādibhirarthāt kaphādiṣu bhōjyaṁ tasmiṁśca jīrṇē| ajīrṇē varjyamityarthaḥ| piśitaniryūhō māṁsarasaḥ| ēṣa ēva kramaḥ saptāhamātraṁ vidhēyaḥ| mātraśabdēna dōṣādyapēkṣamādhikyamapi pradarśayati| parataśca saptāhādicchayā kramāt sarvānnīnō bhavēt na tu tvarayā| ēṣā ca gulikā prāgbhaktamapyuttarabhaktamapi na virudhyatē| nirapāyā asyāmupayujyamānāyāmapāyō nāśaṅkyatē| ēṣā ca parihārasukhā yantraṇānanvitētyarthaḥ| ēṣā cōpa yōjitā satī prabalamapi vātaśōṇitamūrustambhādikaṁ ca jayati| dōṣaśabdēna rōgaparyāyēṇa bhagādīnāṁ sambandhaḥ| mukhādigadāṁśca tāṁstāniti svasvādhyāyanirdiṣṭān| iyaṁ ca gulikā nāmnā śivā pāpmānamalakṣmīṁ ca śamayēt vr̥ṣyādisvarūpā ca| vaktrasthā vivādē jayañca kurutē| ēṣā ca jitakhalyādikā satī śaradāṁ saṁvatsarāṇāṁ śatadvayaṁ puruṣaṁ sukhaṁ jīvayati| asyāśca varṣadvayaprayōgātpuruṣō varṣaśatacatuṣṭayaṁ jīvēt|| 169||
Adhikarana śilājatukalpōpasaṁhāraḥ (170) · Śloka 170
na sō'sti rōgō bhuvi sādhyarūpō 'jatvaśamajaṁ yaṁ na jayēt prasahya| tatkālayōgairvidhivat prayuktaṁ svasthasya cōrjāṁ vipulāṁ dadhāti| amaramandiramandarasambhavāt śatapalaṁ girijādupōjaya| yadi jarāmayaduḥkhavivarjitāṁ suciramicchasi jīvitasantatim| daśaguṇamupayuṅktē yaḥ śataṁ śailajātāt laghuhitamitabhōjī varjayan varjanīyān| satatasamanuṣaktān varjitān vaidyavr̥ndai rvidhamati sagadaughān nēkṣatē cāyuṣō'ntam| samudbabhūvāmr̥tamanthanōtthaḥ svēdaḥ śilābhyō'mr̥tavān girēḥ prāk| yō mandarasyātmabhuvāhitāya nyastaḥ sa śailēṣu śilājarūp||170||
न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपो ऽजत्वशमजं यं न जयेत् प्रसह्य| तत्कालयोगैर्विधिवत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति| अमरमन्दिरमन्दरसम्भवात् शतपलं गिरिजादुपोजय| यदि जरामयदुःखविवर्जितां सुचिरमिच्छसि जीवितसन्ततिम्| दशगुणमुपयुङ्क्ते यः शतं शैलजातात् लघुहितमितभोजी वर्जयन् वर्जनीयान्| सततसमनुषक्तान् वर्जितान् वैद्यवृन्दै र्विधमति सगदौघान् नेक्षते चायुषोऽन्तम्| समुद्बभूवामृतमन्थनोत्थः स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवान् गिरेः प्राक्| यो मन्दरस्यात्मभुवाहिताय न्यस्तः स शैलेषु शिलाजरूप्||१७०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śilājatūpasaṁhniyatē| bhuvi sa rōgaḥ sādhyarūpaḥ sādhyasvarūpaḥ nāsti yaṁ rōgamaśmajaṁ jatu prasahyākramya na jayēt| taccāśmajaṁ jatu kālē yōgyaiśca yōgairvidhivacchāstravidhinā prayuktaṁ svasthasya ca nīrōgasyāpi vipulāmūrjāṁ dadhāti| kamapyadhikr̥tyōcyatē| tvaṁ yadi jarādivarjitāṁ suciraṁ bahukālaṁ jīvitasantatimāyuṣaḥ samūhamicchasi tarhi palaśataṁ girijādapayōjaya| kimbhūtādāha-amaramandiramandarasambhavādamarāṇāṁ dēvānāṁ yanmandiraṁ vāsavēśma yō mandaraḥ mukhyō giriḥ tatra sambhavō yasya tasmāt| yaḥ puruṣaḥ śailajātāt girijāddaśaguṇaṁ sahasraṁ laghvādibhōjī varjanīyāṁśca varjayannupayuṅktē sa puruṣō vyādhisamūhān vidhamati nāśayati| āyuṣaścāntaṁ nēkṣatē na paśyati| kimbhūtān gadaughānāha-satatasamanuṣaktāṇ ajayyatvādanubaddhān vaidyavr̥ndairvarjitāṁśca| purā amr̥tamathanē manthanagirērmandarasya śramasvēdō'mr̥tēna yuktaḥ prathamamudbabhūva| yō'mr̥tavān girēḥ svēdaḥ sa ēvātmabhuva brahmaṇā lōkahitāya śilājarūpēṇa śailēṣu himavadādiṣu nyastaḥ| iti śilājatukalpaḥ|| 170||
Adhikarana atha tāpyakalpaḥ (171) · Śloka 171
suvarṇaśailaprabhavō viṣṇunā kāñcanō rasaḥ| tāpīkirātacīnēṣu yavanēṣu ca nirmitaḥ| tāpyāṁ sūryāṁśusantaptō mādhavē māsi dr̥śyatē| madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlō rajatasannibhaḥ| kiñcitkaṣāya ubhayaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ| śilāniryāsavaccātra kulatthādīn parityajēt||171||
सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः| तापीकिरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः| ताप्यां सूर्यांशुसन्तप्तो माधवे मासि दृश्यते| मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसन्निभः| किञ्चित्कषाय उभयः शीतः पाके कटुर्लघुः| शिलानिर्यासवच्चात्र कुलत्थादीन् परित्यजेत्||१७१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itastāpyaḥ-suvarṇaśailaprabhavaḥ kāñcanō rasāstāpyādiṣu dēśēṣu viṣṇunā nirmitaḥ| tāpī madhyadēśaprasiddhā tasyāṁ sūryāṁśubhiḥ santaptaḥ sa mādhavē vaiśākhē māsi dr̥śyatē| sa ca dvividhaḥ ēkaḥ kāñcanābhāsō madhuraśca| dvitīyō rajatasannibhō'mlaśca| ubhayō'pi kiñcitkaṣāyarasaḥ kaṭukō laghuśca| śilājatuvacca tāpyē'pi kulatthādīn parityajēdvarjayēt|| 171||
Adhikarana utpattiḥ, svarūpaṁ guṇāśca (172) · Śloka 172
na tanniṣēvī jarasābhibhūyatē na pannagairnāpi garairna vr̥ścikaiḥ| na pāṇḍumēhajvaraśōphayakṣmabhi- rna kaṇṭhanētraśravaṇatvagāmayaiḥ||172||
न तन्निषेवी जरसाभिभूयते न पन्नगैर्नापि गरैर्न वृश्चिकैः| न पाण्डुमेहज्वरशोफयक्ष्मभि- र्न कण्ठनेत्रश्रवणत्वगामयैः||१७२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaśca taṁ niṣēvatē sa jarasā nābhibhūyatē nāpi pannagādibhiḥ|
Adhikarana vividhānupānairupayōgaḥ (173) · Śloka 173
sōdaśvitkkō mākṣikadhātuḥ saghr̥tō vā- sakṣaudrō vā kṣaudraghr̥tābhyāṁ sahitō vā| sāmbhaskō vā tailayutō vā vinihantā tvagdōṣāṇāṁ sarvaviṣāṇāṁ sa garāṇām||173||
सोदश्वित्क्को माक्षिकधातुः सघृतो वा- सक्षौद्रो वा क्षौद्रघृताभ्यां सहितो वा| साम्भस्को वा तैलयुतो वा विनिहन्ता त्वग्दोषाणां सर्वविषाणां स गराणाम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
akṣādīnāṁ parvataniryāsēna śilājatunā yutānāmēkō bhāgō dvitīyō mākṣikadhātōḥ tanmadhumiśraṁ lihyāt|| 173||
Adhikarana pāṇḍau akṣādibhiḥ prayōgaḥ (174) · Śloka 174
akṣadrākṣāyōmalamustāmalakānāṁ savyōṣāṇāṁ parvataniryāsayutānām| datvā tulyaṁ mākṣikadhātuṁ madhumiśraṁ lihyātpāṇḍuvyādhyabhibhūtaḥ śivamicchan||174||
अक्षद्राक्षायोमलमुस्तामलकानां सव्योषाणां पर्वतनिर्यासयुतानाम्| दत्वा तुल्यं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं लिह्यात्पाण्डुव्याध्यभिभूतः शिवमिच्छन्||१७४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
akṣādīnāṁ parvataniryāsēna śilājatunā yutānāmēkō bhāgō dvitīyō mākṣikadhātōḥ tanmadhumiśraṁ lihyāt| subōdham|| 174||
Adhikarana pāṇḍvādau piṇḍī (175) · Śloka 175
aṁśaḥ śuṇṭhyā lōhamalāṁśō badarāṁśaḥ pippalyaṁśō mākṣikadhāturddhiguṇāṁśaḥ| kṣaudraṁ kāmaṁ kr̥ṣṇatilānāmapi cāṁśaḥ śrēṣṭhā piṇḍī pāṇḍuvikāraśvayathughnī||175||
अंशः शुण्ठ्या लोहमलांशो बदरांशः पिप्पल्यंशो माक्षिकधातुर्द्धिगुणांशः| क्षौद्रं कामं कृष्णतिलानामपि चांशः श्रेष्ठा पिण्डी पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी||१७५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuṇṭhyādināṁ pañcānāmēka ēkō bhāgō mākṣikadhātōrdvau bhāgau kṣaudraṁ kāmamicchayā yōjayēdityēḥ piṇḍī śrēṣṭhā pāṇḍuvikāraśvayathughnī|| 175||
Adhikarana śōṣaghnaḥ prayōgaḥ (176) · Śloka 176
sāyaścūrṇaṁ mākṣikadhātuṁ madhumiśraṁ vyōṣōpētaṁ parvataniryāsamamētam| kṣīrāhārō yō'valihānaḥ prayatātmā mr̥tyudvāraṁ śōṣamapōhatyacirēṇa||176||
सायश्चूर्णं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं व्योषोपेतं पर्वतनिर्यासममेतम्| क्षीराहारो योऽवलिहानः प्रयतात्मा मृत्युद्वारं शोषमपोहत्यचिरेण||१७६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ayaścūrṇādiyuktaṁ mākṣikadhātumavalihānaḥ kṣīrāhāraḥ san mr̥tyōrdvārabhūtaṁ rājayakṣmāṇamacirēṇāpōhati| ayaścūrṇādīni pañca samāni||176||
Adhikarana cakṣūrōgādiṣūpayōgaḥ (177) · Śloka 177
lōhaṁ sarpirmākṣikadhāturmadhumātrā dhātrīcūrṇaṁ kēsaramambuprabhāvānām| yōgaṁ kuryādēṣa sitābhāgavimiśra ścakṣurghrāṇaśrōtrarasajñānavibōdham||177||
लोहं सर्पिर्माक्षिकधातुर्मधुमात्रा धात्रीचूर्णं केसरमम्बुप्रभावानाम्| योगं कुर्यादेष सिताभागविमिश्र श्चक्षुर्घ्राणश्रोत्ररसज्ञानविबोधम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lōhādicūrṇamambuprabhavānāṁ padmānāṁ kēsaraṁ madhumātrā mākṣikasya stōkaṁ ēṣa yōgaḥ-ēṣāṁ samēna sitābhāgēna vimiśraścurādīnāṁ vibōdhaṁ karōti|| 177||
Adhikarana vārddhakyē prayōgaḥ (178) · Śloka 178
kr̥tvaikasthaṁ mākṣikadhātuṁ triphalāṁ ca bhrāṣṭrē paktvā yē sahaniṣkaṁ vilihanti| pathyādāstān vārddhakadōṣā na bhajantē māturdōṣāstanyanivr̥ttāniva bālān||178||
कृत्वैकस्थं माक्षिकधातुं त्रिफलां च भ्राष्ट्रे पक्त्वा ये सहनिष्कं विलिहन्ति| पथ्यादास्तान् वार्द्धकदोषा न भजन्ते मातुर्दोषास्तन्यनिवृत्तानिव बालान्||१७८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mākṣikadhātuṁ triphalāṁ cētyēkasthaṁ kr̥tvā miśrīkr̥tya bhrāṣṭrē paktvā saghr̥taṁ yē puruṣā avalihanti pathyādāḥ santastān vārddhakadōṣā jarādayō na bhajantē| yathā māturdōṣā stanyānnivr̥ttān bālān sambandhitvābhāvānna bhajantē|| 178||
Adhikarana jarānāśanō yōgaḥ (179) · Śloka 179
samaśnatō mākṣikadhātucūrṇaṁ sarpirmadhubhyāṁ triphalā rajaśca| śanaiḥ śanairyāti jarāvināśaṁ pratyantavāsādiva lōkayātrā||179||
समश्नतो माक्षिकधातुचूर्णं सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफला रजश्च| शनैः शनैर्याति जराविनाशं प्रत्यन्तवासादिव लोकयात्रा||१७९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mākṣikadhātucūrṇaṁ triphalācūrṇaṁ caikīkr̥tya sarpirmadhubhyāṁ samaśnataḥ puṁsō jarā śanaiḥ śanairvināśaṁ yāti| yathā pratyantavāsādgahvarē nivasanāt lōkayātrā vināśaṁ yāti| iti tāpyakalpaḥ|| 179||
Adhikarana vr̥ddhadārakakalpaḥ paricayō guṇāśca (180) · Śloka 180
trikōṇakāṇḍā subahupratānā phalēṣu pītā kusumēṣu raktā| patraiḥ sadugdhairmr̥durōmavaddhi stambūlatulyairghanakandamūlā| pavanavivasvadṁśuvanitādiṣu kāmacarā vividhamanaḥ śarīragadavr̥ndanivr̥ttikarī| bhuvi paramauṣadhirmahiṣavallarīti prathitā kvacidapi vr̥ddhadāraka iyantvapi vēllarikā||180||
त्रिकोणकाण्डा सुबहुप्रताना फलेषु पीता कुसुमेषु रक्ता| पत्रैः सदुग्धैर्मृदुरोमवद्धि स्तम्बूलतुल्यैर्घनकन्दमूला| पवनविवस्वदंशुवनितादिषु कामचरा विविधमनः शरीरगदवृन्दनिवृत्तिकरी| भुवि परमौषधिर्महिषवल्लरीति प्रथिता क्वचिदपि वृद्धदारक इयन्त्वपि वेल्लरिका||१८०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itō vr̥ddhādārakaḥ| trikōṇakāṇḍādirūpā paramauṣadhī bhuvi mahiṣavallirīti prathitā| kvacidapi vr̥ddhadāraka iti, kvacidvēllarikēti ca| pavanādiṣu kāmacarā vātātapavyavāyādiṣu icchāvr̥ttirayantraṇā vividhānāṁ manōgadavr̥ndānāṁ śarīragadavr̥ndānāñca nivr̥ttikarī|| 180||
Adhikarana rasāyanaprayōgaḥ (181) · Śloka 181
vasantē saṁgr̥hītānāṁ śōṣitānāmanātapē| vr̥ddhādārakamūlānāṁ tulāṁ sañcūrṇya sarpiṣā| āplāvya ghr̥tapātrasthāṁ dhānyē pakṣamupēkṣitām| lihyādanupibētkṣīraṁ jīrṇē kṣīraghr̥tāśanaḥ| tatprayōgājjarājīrṇē vr̥ddhō dārakatāmiyāt| bhagnāsthirgadgadaḥ paṅguḥ kr̥śō hrasvō'nyarūpatām| nirastāśēṣadōṣōtthanakhabhēdādyupadravaḥ| apasmāragrahōnmādapāpmālakṣmīvivarjitaḥ| dīptāgnirbalavān vāgmī jīvēdvarṣaśatāni ṣaṭ||181||
वसन्ते संगृहीतानां शोषितानामनातपे| वृद्धादारकमूलानां तुलां सञ्चूर्ण्य सर्पिषा| आप्लाव्य घृतपात्रस्थां धान्ये पक्षमुपेक्षिताम्| लिह्यादनुपिबेत्क्षीरं जीर्णे क्षीरघृताशनः| तत्प्रयोगाज्जराजीर्णे वृद्धो दारकतामियात्| भग्नास्थिर्गद्गदः पङ्गुः कृशो ह्रस्वोऽन्यरूपताम्| निरस्ताशेषदोषोत्थनखभेदाद्युपद्रवः| अपस्मारग्रहोन्मादपाप्मालक्ष्मीविवर्जितः| दीप्ताग्निर्बलवान् वाग्मी जीवेद्वर्षशतानि षट्||१८१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vasantē saṁgr̥hītādiguṇānāṁ vr̥ddhadārakamūlānāṁ tulāṁ palaśataṁ sañcūrṇya paścāt ghr̥tēnāplāvya ghr̥tapātrē sthitāṁ dhānyarāśau pakṣamupēkṣitāṁ pakṣādūrdhvaṁ lihyāt| anantarañca kṣīraṁ pibēt| jīrṇē ca kṣīraghr̥tāśanaḥ syāt| tatprayōgāddr̥ddhadārakaprayōgāddr̥ddhaḥ puruṣō varṇādīnāmabhinavānāṁ sambhavāddārakatāmatitaruṇatvamiyāt| bhagnāsthyādiścānyarūpatāṁ yathāsthitādvaiparītyaṁ yāti| tēna bhagnāsthiḥ śliṣṭasthirbhavati| gadgadō madhuravāk| paṅguḥ sugatiḥ| kr̥śaḥ sthūlaḥ| hrasvō dīrgha iti| nirastā apāstā aśēṣā vātādidōṣōtthā nakhabhēdādayaḥ sūtrasthānē paṭhitā upadravavyādhayō yēna| apasmārādivarjitō dīptāgnitvādiyuktaśca ṣaḍvarṣaśatāni jīvēt||181||
Adhikarana aśvagandhāyā prayōgaḥ (182) · Śloka 182
cūrṇitairaśvagandhāyāḥ saṁyutaṁ triṁśatā palaiḥ| tattulyaṁ dārakaṁ prāśya payasā sarpiṣā'thavā| jīrṇē pūrvavadaśnīyādyō jīvētsa samāḥ śatam| vājivēgō gajaprāṇaḥ surūpō bhāskaradyutiḥ||182||
चूर्णितैरश्वगन्धायाः संयुतं त्रिंशता पलैः| तत्तुल्यं दारकं प्राश्य पयसा सर्पिषाऽथवा| जीर्णे पूर्ववदश्नीयाद्यो जीवेत्स समाः शतम्| वाजिवेगो गजप्राणः सुरूपो भास्करद्युतिः||१८२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aśvagandhāyāstriṁśatpalasya cūrṇēna tattulyamēva triṁśatpalaṁ vr̥ddhadārakasaṁyutaṁ payasā sarpiṣā vā prāśya tasmin jīrṇē pūrvavaditi kṣīraghr̥tābhyāṁ yaḥ puruṣō'śnīyātsa samāśataṁ varṣaśataṁ jīvēt vājivēgādiyutaśca bhavēt| bhāskaradyutiḥ sūryatējaḥ|| 182||
Adhikarana varīgōkṣurakābhyāṁ prayōgau (183) · Śloka 183
aśvagandhēna saṁyōjyau varīgōkṣurakau pr̥thak||183||
अश्वगन्धेन संयोज्यौ वरीगोक्षुरकौ पृथक्||१८३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aśvagandhāprakārēṇa vr̥ddhadārakaprayōgē śatāvarī yōjyā| tadvadēva gōkṣurakō'pi|| 183||
Adhikarana svaryaḥ prayōgaḥ (184) · Śloka 184
yō lihyāt sarpiṣā cūrṇaṁ vr̥ddhadārakamūlajam| saptāhaṁ yūṣabhaktāśī syātsa kinnaratulyavāk||184||
यो लिह्यात् सर्पिषा चूर्णं वृद्धदारकमूलजम्| सप्ताहं यूषभक्ताशी स्यात्स किन्नरतुल्यवाक्||१८४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yō lihyādityādi| yaḥ puruṣō vr̥ddhadārakamūlajaṁ cūrṇaṁ sarpiṣā saha saptāhaṁ lihyājjīrṇē yūṣabhaktāśī ca syāt sa kinnarasamānavāk syāt|| 184||
Adhikarana śatāyuḥkarāḥ prayōgāḥ (185) · Śloka 185
svarasēna śatāvaryāḥ saptāhaṁ bhavitañca tat| lihānaḥ pūrvavanmāsaṁ śataṁ jīvēnmahāmatiḥ| lihyādvā madhusarpirbhyāṁ dhātrīsvarasabhāvitam| kṣīrēṇa vā pivanmāsaṁ śataṁ jīvēdaruksudhīḥ| vr̥ddhadārakamūlānāṁ rasaṁ kṣīrēṇa yaḥ pibēt| tatkalkasiddhaṁ sarpirvā sa jīvēnnīrujaḥ śatam||185||
स्वरसेन शतावर्याः सप्ताहं भवितञ्च तत्| लिहानः पूर्ववन्मासं शतं जीवेन्महामतिः| लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां धात्रीस्वरसभावितम्| क्षीरेण वा पिवन्मासं शतं जीवेदरुक्सुधीः| वृद्धदारकमूलानां रसं क्षीरेण यः पिबेत्| तत्कल्कसिद्धं सर्पिर्वा स जीवेन्नीरुजः शतम्||१८५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tacca vr̥ddhadārakamūlacūrṇaṁ śatāvarīsvarasēna saptāhaṁ bhāvitaṁ pūrvavaditi sarpiṣā māsaṁ lihānō mahāmatiḥ san varṣaśataṁ jīvēt| dhātrīsvarasabhāvitasya vr̥ddhadārakamūlacūrṇasya māsaṁ madhusarpirbhyāṁ lēhanaṁ kṣīrēṇa pānaṁ vā| vyākhyāsamam| tatkalkasiddhamiti vr̥ddhadārakamūlakalkasiddham|| 185||
Adhikarana kuṣṭhādighnaḥ prayōgaḥ (186) · Śloka 186
pītaṁ vēllarikāmūlaṁ gōmūtrēṇa sahōṣitam| kuṣṭhagulmōdaragaraślīpadārśō'pacīrjayēt||186||
पीतं वेल्लरिकामूलं गोमूत्रेण सहोषितम्| कुष्ठगुल्मोदरगरश्लीपदार्शोऽपचीर्जयेत्||१८६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sahōṣitaṁ bhāvitam|| 186||
Adhikarana ślīpadādighnō yōgaḥ (187) · Śloka 187
pippalī triphalā dārvī mahauṣadhapunarnavāḥ| pr̥thagdaśapalāḥ sarvaistulyāṁśō vr̥ddhadārakaḥ| dhānyāmlapītastaccurṇō jīrṇē svacchandabhōjanaḥ| ślīpadāmamarudvardhmagulmōdaragarān harēt||187||
पिप्पली त्रिफला दार्वी महौषधपुनर्नवाः| पृथग्दशपलाः सर्वैस्तुल्यांशो वृद्धदारकः| धान्याम्लपीतस्तच्चुर्णो जीर्णे स्वच्छन्दभोजनः| श्लीपदाममरुद्वर्ध्मगुल्मोदरगरान् हरेत्||१८७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pippalyādīni sapta pr̥thagdaśapalāni sarvaiḥ samō vr̥ddhadārakaḥ| subōdham| āmamarudāmavātaḥ|| 187||
Adhikarana prayōgāntaram (188) · Śloka 188
śauṇḍī viśvavarādvīpivēllamustāḥ samāṁśakāḥ| tulyavēllarikāmūlāḥ sājyakṣaudrāstathā guṇāḥ||188||
शौण्डी विश्ववराद्वीपिवेल्लमुस्ताः समांशकाः| तुल्यवेल्लरिकामूलाः साज्यक्षौद्रास्तथा गुणाः||१८८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śauṇḍyādīnyaṣṭau samabhāgāni sarvaiḥ samaṁ vēllarikāmūlam| asyājyakṣaudrabhyāṁ prayōgaḥ| tathā guṇāḥ iti ślīpadādīn jayēyuḥ| śauṇḍī pippalī| varā phalatrayam|| 188||
Adhikarana pañcaśatavarṣāyuḥkarō yōgaḥ (189) · Śloka 189
tatphalāt svarasaṁ karṣaṁ lihaṁstulyājyamākṣikam| gavyaṁ pibēdanu payō māhiṣaṁ vā yathēṣṭabhuk| pañcāhēna jayētkāsān saptāhēna tvagāmayān| mahākuṣṭhāni māsēna bhavēnmāsadvayēna tu| pañcavarṣaśatāyuṣkō dhīmēdhābalarūpavān||189||
तत्फलात् स्वरसं कर्षं लिहंस्तुल्याज्यमाक्षिकम्| गव्यं पिबेदनु पयो माहिषं वा यथेष्टभुक्| पञ्चाहेन जयेत्कासान् सप्ताहेन त्वगामयान्| महाकुष्ठानि मासेन भवेन्मासद्वयेन तु| पञ्चवर्षशतायुष्को धीमेधाबलरूपवान्||१८९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vr̥ddhadārakaphalasvarasasya karṣastāvadēvājyaṁ tāvadēva kṣaudramiti lihan gavyaṁ payō'nu pibēnmāhiṣaṁ vā payaḥ| vyākhyāsamam||189||
Adhikarana sahasrāyuḥkarō yōgaḥ (190) · Śloka 190
vēllarīphalamūlānāṁ pippalyāśca samaṁ rajaḥ| vēllarīphalamūlōtthasvarasēnaiva bhāvayēt| amr̥tāyā rasēnā'nu tataḥ śuṣkaṁ ghr̥tāplutam| nikhanēd ghr̥takumbhasthaṁ karīṣē bahusañcayē| māsāduddhr̥tya taṁ lēhaṁ yō varṣamupayōjayēt| sahasrāyuḥ sa jarasā sahasā nābhibhūyatē||190||
वेल्लरीफलमूलानां पिप्पल्याश्च समं रजः| वेल्लरीफलमूलोत्थस्वरसेनैव भावयेत्| अमृताया रसेनाऽनु ततः शुष्कं घृताप्लुतम्| निखनेद् घृतकुम्भस्थं करीषे बहुसञ्चये| मासादुद्धृत्य तं लेहं यो वर्षमुपयोजयेत्| सहस्रायुः स जरसा सहसा नाभिभूयते||१९०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēkō bhāgō vēllaryāḥ phalamūlānāṁ cūrṇasya| dvitīyaḥ pippalīrajasaḥ| ētadvēllarīphalamūlasvarasēnaiva bhāvayēt| anantaraṁ guḍūcīrasēna bhāvayēt| tataḥ śōṣayitvā ghr̥tēnā''plāvya ghr̥takumbhasthaṁ bahusañcayē karīṣē gōmayē nikhanēt| tatō vyākhyāsamam| iti vr̥ddhadārakakalpaḥ|| 190||
Adhikarana kuṣṭhasya rasāyanaprayōgaḥ (191) · Śloka 191
kuṣṭhacūrṇatulāṁ kṣaudraghr̥tasya dvitulānvitām| dhānyarāśau dinaśataṁ nihitāmupayōjayēt| sugandhikāyō dr̥kśrōtrasvaravarṇēṣvatīndriyaḥ| gatavyādhijarō jīvēt saptavarṣaśatāni nā||191||
कुष्ठचूर्णतुलां क्षौद्रघृतस्य द्वितुलान्विताम्| धान्यराशौ दिनशतं निहितामुपयोजयेत्| सुगन्धिकायो दृक्श्रोत्रस्वरवर्णेष्वतीन्द्रियः| गतव्याधिजरो जीवेत् सप्तवर्षशतानि ना||१९१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kuṣṭhasya prayōga ucyatē| kuṣṭhacūrṇapalaśataṁ ghr̥tapalaśataṁ caikīkr̥tya dhānyarāśau dinaśatasthitaṁ tataḥ puruṣa upayōjayan sugandhikāyō bhavati| dr̥gādiṣu cātīndriyō'tiśayēnāścaryabhūtatvāt| gatavyādhijaraśca saptavarṣaśatāni jīvēt| iti kuṣṭhasya prayōgaḥ||191||
Adhikarana kuṭīprāvēśikasyōpasaṁhāraḥ (192) · Śloka 192
kuṭīpravēśaḥ kṣaṇināṁ paricchadavatāṁ hitaḥ| atō'nyathā tu yē tēṣāṁ sauryamārutikō vidhiḥ||192||
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः||१९२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētē ca sarvē prayōgāḥ kuṭīpravēśamadhikr̥tyōktāḥ ataḥ sa ēvō pasaṁhniyatē-kṣaṇināmanyaprayōjanarahitānāṁ paricchadavatāñca kuṭīpravēśō hitaḥ| paricchadō'nēkavidhamupakaraṇam| atō yathōktādanyathā vaiparītyēna yē kṣaṇinaḥ paricchadavantaśca na bhavanti tēṣāṁ sauryamārutikō vidhirhitaḥ| (kuṭīpravēśaḥ kṣamiṇāṁ paricchadavatāṁ hitaḥ iti carakapāṭhaḥ| kuṭīprāvēśikavātātapikayōrviṣayaprardanāyāha-kuṭīpravēśa ityādi| kṣamiṇāṁ kr̥takṣamāṇāṁ na putradārakuṭumbadhanaparyēṣaṇāparyākulānāmityarthaḥ| paricchadavatāṁ sarvōpakaraṇavatāmiti yāvat| iti jējjaṭaḥ)|| 192||
Adhikarana vātātapikāḥ yōgāḥ (193) · Śloka 193
vātatapasahā yōgā vakṣyantē'tō viśēṣataḥ| sukhōpacārā bhraṁśē'pi yē na dēhasya bādhakāḥ||193||
वाततपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः| सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः||१९३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātātapasahā ityādi subōdham|| 193||
Adhikarana vividhāḥ yōgāḥ (194) · Śloka 194
śītōdakaṁ payaḥ kṣaudraṁ ghr̥tamēkaikaśō dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prākpītaṁ sthāpēdvayaḥ||194||
शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः| त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापेद्वयः||१९४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śītōdakādikamēkaikaṁ vā dvē dvē vā trīṇi trīṇi vā samastamēva vā prākpītaṁ vayaḥ sthāpayēt jīrṇatvādrakṣēt|| 194||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (195) · Śloka 195
harītakīmāgadhikākṣadhātrī ścūrṇīkr̥tā lōharajōvimiśrāḥ| sarpirmadhubhyāmadataḥ śarīraṁ kālāgradūtī na jarā dunōti||195||
हरीतकीमागधिकाक्षधात्री श्चूर्णीकृता लोहरजोविमिश्राः| सर्पिर्मधुभ्यामदतः शरीरं कालाग्रदूती न जरा दुनोति||१९५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
harītakyādikaṁ madhusarpirbhyāṁ sahādatō bhakṣayataḥ puṁsaḥ śarīraṁ kālasyāgradūtī jarā na dunōti nōpatāpayati|| 195||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (196) · Śloka 196
harītakīmāgadhikāviḍaṅga śaśāṅkalēkhāmalakacchāvīnām| sitōpalātailaghr̥tānvitānāṁ rōgā na lēḍhāramabhidravanti||196||
हरीतकीमागधिकाविडङ्ग शशाङ्कलेखामलकच्छावीनाम्| सितोपलातैलघृतान्वितानां रोगा न लेढारमभिद्रवन्ति||१९६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
harītakyādīnāṁ sitōpalādyanvitānāṁ lēḍhāraṁ lihānaṁ puruṣaṁ rōgā nābhidravanti nābhidhāvanti| āmalakacchavirāmalakaphalaṁ tyājitāsthi|| 196||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (197) · Śloka 197
triphalāmasanōdakēna piṣṭāṁ rajanīṁ paryuṣitāmayaḥ kapālē| madhunā madhurāṁ lihan hinasti sthavimānaṁ jarasaṁ gadāṁśca sarvān||197||
त्रिफलामसनोदकेन पिष्टां रजनीं पर्युषितामयः कपाले| मधुना मधुरां लिहन् हिनस्ति स्थविमानं जरसं गदांश्च सर्वान्||१९७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asanōdakēna bījakajalēna piṣṭāṁ triphalāṁ rajanīṁ rātrimayaḥkapālē śastrapātrē madhunā mākṣikēṇa madhurāmāpāditamādhuryāṁ lihan puruṣaḥ sthavimādikaṁ hinasti nāśayati|| 197||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (198) · Śloka 198
khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghr̥tamākṣikaplutāyāḥ| niyamēna narā niṣēvitārō yadi jīvantyajarāḥ kimatra citram||198||
खदिरासनयूषभाविताया- स्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः| नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
khadirādikvāthabhāvitāyāstriphalāyāḥ prayōgaḥ subōdhaḥ||198||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (199) · Śloka 199
asanasvarasēna bhāvitānā mabhayānāṁ saviḍaṅgataṇḍulānām| madhulōharajōghr̥tāplutānāṁ na hi lēḍhāramabhidravanti rōgāḥ||199||
असनस्वरसेन भाविताना मभयानां सविडङ्गतण्डुलानाम्| मधुलोहरजोघृताप्लुतानां न हि लेढारमभिद्रवन्ति रोगाः||१९९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
abhayānāmādau viḍaṅgataṇḍulairyōjanamanantaramasanōdakēna bhāvanaṁ tatō madhvādibhiryōjanam| subōdham|| 199||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (200) · Śloka 200
bījakasya rasamaṅgulihāryaṁ śarkarāmadhughr̥taṁ triphalāṁ ca| śīlayatsu puruṣēṣu jarattā svāgatāpi vinivarttata ēva||200||
बीजकस्य रसमङ्गुलिहार्यं शर्करामधुघृतं त्रिफलां च| शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्ता स्वागतापि विनिवर्त्तत एव||२००||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aṅgulihāryō yō'ṅgulyā āhartuṁ śakyatē tam| ēvaṁvidhaṁ prayōgaṁ śīlayatsvatiśayēnāgatāpi jarattā vinivarttatē| vr̥ttasya nāma manasi sphuratyēva|| 200||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (201) · Śloka 201
darvīpralēpastriphalākaṣāyaḥ sitōpalātailamadhupragāḍhaḥ| sappilīnāgaralōharēṇu stanōḥ sapatniṁ jarasaṁ nihanti||201||
दर्वीप्रलेपस्त्रिफलाकषायः सितोपलातैलमधुप्रगाढः| सप्पिलीनागरलोहरेणु स्तनोः सपत्निं जरसं निहन्ति||२०१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
triphalāyāḥ kaṣāyō ghanatvēna darvīpralēpḥ sitōpalādibhiḥ pragāḍhaḥ pippalyādibhiryuktastanōḥ śarīrasya sapatnīṁ jarasaṁ nihanti|
Adhikarana vividhā yōgāḥ (202) · Śloka 202
phalatrayatryūṣaṇacūrṇayuktāṁ drākṣāṁ sasarpirmadhuśarkarāṁ ca| kṣīrānupānaṁ puruṣā lihantō jīvanti nirddhūtajarāvikārāḥ||202||
फलत्रयत्र्यूषणचूर्णयुक्तां द्राक्षां ससर्पिर्मधुशर्करां च| क्षीरानुपानं पुरुषा लिहन्तो जीवन्ति निर्द्धूतजराविकाराः||२०२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
phalatrayādicūrṇayuktāṁ sarpirādiyutāñca drākṣāṁ kṣīrānupānaṁ lihantaḥ puruṣā nirddhūtajarāvikārā jīvanti|| 202||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (203) · Śloka 203
harītakīṁ sarpiṣi sampraptāya samaśnatastat pibatō ghr̥taṁ ca| bhavēccirasthāyi balaṁ śarīrē sakr̥tkr̥taṁ sādhu yathā kr̥tajñē||203||
हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रप्ताय समश्नतस्तत् पिबतो घृतं च| भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सकृत्कृतं साधु यथा कृतज्ञे||२०३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarpiṣi ghr̥tē harītakīṁ sampratāpya tāmēva samaśnatastadēva ca ghr̥tamanupibataḥ śarīrē balaṁ cirasthāyi bhavati tathā yathā kr̥tajñē puruṣē sakr̥dēkavāramēva kr̥taṁ yatkiñcit sādhu cirasthāyi bhavati|| 203||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (204) · Śloka 204
ārāccitānāṁ kalaśaṁ purāṇaṁ dhatrīphalānāṁ madhunaśca pūrṇam| saṁvatsarārddhaṁ nihitaṁ yavēṣu niṣēvamāṇō jarasaṁ nihanti||204||
आराच्चितानां कलशं पुराणं धत्रीफलानां मधुनश्च पूर्णम्| संवत्सरार्द्धं निहितं यवेषु निषेवमाणो जरसं निहन्ति||२०४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mr̥ṇmayaṁ purāṇaṁ kalāśamārāccitānāṁ bahukālasañcitānāṁ dhātrīphalānāṁ mākṣikasya ca pūrṇaṁ yavarāśau saṁvatsarārddhaṁ ṣaṇmāsaṁ nihitaṁ niṣēvamāṇaḥ puruṣō jarasaṁ nihanti| pūraṇayōgēna ṣāṣṭhī| atra ca yathāprayōgaṁ guṇātiśayaḥ|| 204||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (205) · Śloka 205
dhātrīkr̥mighnāsanasāracūrṇa satailasarpirmadhulōharēṇu| niṣēvamāṇasya bhavēnnarasya tāruṇyalāvaṇyamapi praṇaṣṭam||205||
धात्रीकृमिघ्नासनसारचूर्ण सतैलसर्पिर्मधुलोहरेणु| निषेवमाणस्य भवेन्नरस्य तारुण्यलावण्यमपि प्रणष्टम्||२०५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dhātryādikaṁ niṣēvamāṇasya tāruṇyaṁ lāvaṇyañca praṇaṣṭamapi bhavati|| 205||
Adhikarana vividhā yōgāḥ (206) · Śloka 206
navāmalakaśuktayō madhu ghr̥taṁ rajaścāyasaṁ catuṣṭayamayōghaṭasthamiti cūrṇitaṁ vatsaram| kramēṇa lihataḥ payō'nupibataśca pathyāśina ściraṁ bhavati jīvitaṁ kṣayamupaiti pr̥thvī jarā||206||
नवामलकशुक्तयो मधु घृतं रजश्चायसं चतुष्टयमयोघटस्थमिति चूर्णितं वत्सरम्| क्रमेण लिहतः पयोऽनुपिबतश्च पथ्याशिन श्चिरं भवति जीवितं क्षयमुपैति पृथ्वी जरा||२०६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
navānāmāmalakānāṁ śuktayō dalāni madhughr̥tamayōrajaścētyētaccatuṣṭaymarthāt samaṁ cūrṇakaraṇayōgyaṁ kālamayōghaṭē sthitaṁ tatastaccūrṇitaṁ kramēṇa stōkābhivr̥ddhyā vatsaraṁ lihatō'nu payaḥ pibataḥ puṁsaḥ pathyāśinaḥ satō jīvitaṁ ciraṁ bhavati jarā ca pr̥thvī vistīrṇāpi kṣayamēti|| 206||
Adhikarana śvadaṁṣṭrādicūrṇam (207) · Śloka 207
cūrṇa śvadaṁṣṭrāmalakāmr̥tānāṁ lihan sasarpirmadhubhāgayuktam| vr̥ṣasthiraḥśāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṁ jīvati kr̥ṣaṇakēśaḥ||207||
चूर्ण श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् ससर्पिर्मधुभागयुक्तम्| वृषस्थिरःशान्तविकारदुःखः समाः शतं जीवति कृषणकेशः||२०७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śvadaṁṣṭrādicūrṇaṁ vyākhyāsamam|| 207||
Adhikarana viḍaṅgaprayōgāḥ (208) · Śloka 208
viḍaṅgasāraṁ madhukaṁ ca piṣṭaṁ bhalātakakvāthamadhupragāḍham| arśāsi jantūṁśca jayatyudīrṇān vahniṁ ca sandhukṣayati kṣaṇēna| viḍaṅgabhallātakacitrakāṇāṁ guḍōttarāṇāmabhayānvitānām| tailēna cūrṇāni niṣēvamāṇān śarīriṇō nōpatapanti rōgāḥ| viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi yē'śnanti sarpirmadhusaṁyutāni| jarānadīṁ rōgataraṅgiṇīṁ tē lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti| viḍaṅgakalkaṁ svarasēna dhātryāḥ kṣaudrēṇa yuktaṁ ca pibēnnarō yaḥ| drākṣārasakṣaudrapariplutaṁ vā vijitya rōgān sa bhavēcchatāyuḥ||208||
विडङ्गसारं मधुकं च पिष्टं भलातकक्वाथमधुप्रगाढम्| अर्शासि जन्तूंश्च जयत्युदीर्णान् वह्निं च सन्धुक्षयति क्षणेन| विडङ्गभल्लातकचित्रकाणां गुडोत्तराणामभयान्वितानाम्| तैलेन चूर्णानि निषेवमाणान् शरीरिणो नोपतपन्ति रोगाः| विडङ्गभल्लातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि| जरानदीं रोगतरङ्गिणीं ते लावण्ययुक्ताः पुरुषास्तरन्ति| विडङ्गकल्कं स्वरसेन धात्र्याः क्षौद्रेण युक्तं च पिबेन्नरो यः| द्राक्षारसक्षौद्रपरिप्लुतं वा विजित्य रोगान् स भवेच्छतायुः||२०८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viḍaṅgasārādikaṁ viḍaṅgabhallātakādikaṁ ca| guḍōttaraṁ guḍādhikam| tailēnōpayujyatē| yē puruṣā viḍaṅgādikamaśnanti tē jarānadīṁ lāvaṇyayuktāstaranti| kimbhūtāmāha-rōgataraṅgiṇīṁ rōgā ēva hyavagāḍhatvāttaraṅgāḥ| jarōpaśamē puruṣasya yatō lāvaṇyādikaṁ syāt| viḍaṅgakalkasya dhātrīrasakṣaudrābhyāṁ vā drākṣārasakṣaudrābhyāṁ vā prayōgaḥ|| 208||
Adhikarana pippalītaṇḍulaprayōgaḥ (209) · Śloka 209
cūrṇaṁ samaṁ māgadhikākaṇānāṁ viḍaṅgacurṇēna sacitrakēṇa| niṣēvamāṇō madhurailamiśraṁ vayaḥparīṇāmajalē na majjēt||209||
चूर्णं समं मागधिकाकणानां विडङ्गचुर्णेन सचित्रकेण| निषेवमाणो मधुरैलमिश्रं वयःपरीणामजले न मज्जेत्||२०९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māgadhikākaṇānāṁ pippalītaṇḍulānāṁ cūrṇaṁ sacitrakēṇa viḍāṅgacūrṇēna samaṁ citrakaviḍaṅgacūrṇasamaṁ pippalīcūrṇamityarthaḥ| vayaḥpariṇāma ēva vināśahētutvājjalam|| 209||
Adhikarana paunarnavakalpaḥ mūrvādayaśca (210) · Śloka 210
punarnavasyārddhapalaṁ palaṁ vā piṣṭaṁ pibēdyaḥ payasārddhamāsam| māsadvayaṁ tattriguṇaṁ samāṁ vā jīrṇō'pi bhūyaḥ sapunarnavaḥ syāt| mūrvābr̥hatyaṁśumatībalānā muśīrapāṭhāsanaśārivāṇām| kālānusāryāgarucandanānāṁ vadanti paunarnavamēva kalpam||210||
पुनर्नवस्यार्द्धपलं पलं वा पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम्| मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः सपुनर्नवः स्यात्| मूर्वाबृहत्यंशुमतीबलाना मुशीरपाठासनशारिवाणाम्| कालानुसार्यागरुचन्दनानां वदन्ति पौनर्नवमेव कल्पम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
punarnavasyārddhapalamityādi subōdham| mūrvābr̥hatyādikañca||210||
Adhikarana śatāvarīghr̥tam (211) · Śloka 211
śatāvarīkalkakaṣāyasiddhaṁ yē sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān jītitādhvānamabhiprapannān na vipralumpanti vikāracōrāḥ||211||
शतावरीकल्ककषायसिद्धं ये सर्पिरश्नन्ति सिताद्वितीयम्| तान् जीतिताध्वानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचोराः||२११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yē śatāvarīkalkaṣāyasiddhaṁ sarpiḥ sitayā sahāśnanti tān jīvitādhvānamāyurēva panthānamabhiprapannān prāpya vikāracōrā na vipralumpanti na luṇṭhayanti|| 211||
Adhikarana aśvagandhāprayōgaḥ (212) · Śloka 212
pītvāśvagandhā payasārddhamāsaṁ ghr̥tēna tailēna sukhāmbunā vā| kr̥śasya puṣṭiṁ vapuṣō vidhattē bālasya sasyasya yathā subr̥ṣṭiḥ||212||
पीत्वाश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा| कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सुबृष्टिः||२१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paya ādīnāmanyatamēnārddhamāsamaśvagandhā pītā kr̥śasya bālasya vapuṣastathā puṣṭiṁ vidhattē yathā sasyasya suvr̥ṣṭiḥ|| 212||
Adhikarana kr̥ṣṇatilaprayōgaḥ (213) · Śloka 213
dinē dinē kr̥ṣṇatilaprakuñcaṁ samaśnataḥ śītajalānupānam| pōṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpō dr̥ḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ||213||
दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतः शीतजलानुपानम्| पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः||२१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śilājatukṣaudrādiprayōgaḥ (214) · Śloka 214
śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpi rlōhābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryatē durbaladēhadhātu stripañcarātrēṇa yathā śaśāṅkaḥ||214||
शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पि र्लोहाभयापारदताप्यभक्षः| आपूर्यते दुर्बलदेहधातु स्त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः||२१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dinē dinē ityādi prayōgadvayaṁ vyākhyāsamam| prakuñcaḥ palam| pāradaṁ śilājatutāpyābhyāṁ mardituṁ yōgyaṁ bhavati| yathā śaśāṅkaścandrastripañcarātrēṇa pakṣēṇāpūryatē tadvadasāvapi|| 214||
Adhikarana śilājatunaḥ prayōgāntaram (215) · Śloka 215
madhu madhurasā lājā bhārṅgī madhūkaśatāvarī| kamalakusumatvakkṣīrībhiḥ samaṁ jatu pārvatam| pracurahaviṣā lēhaṁ līḍhvā samr̥ddhasitōpalam| śithilajarasō mandātaṅkā bhavanti cirāyuṣaḥ||215||
मधु मधुरसा लाजा भार्ङ्गी मधूकशतावरी| कमलकुसुमत्वक्क्षीरीभिः समं जतु पार्वतम्| प्रचुरहविषा लेहं लीढ्वा समृद्धसितोपलम्| शिथिलजरसो मन्दातङ्का भवन्ति चिरायुषः||२१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madhvādīnāmēkō bhāgō dvitīyaḥ śilājatuna ityētallēhaṁ pracuraghr̥taṁ smr̥ddhaśarkarañca līḍhvā puruṣāśśithilajarasaḥ svalpajarāḥ svalpavyādhayaścirajīvitāśca bhavanti|| 215||
Adhikarana nārasiṁhaghr̥tam (216) · Śloka 216
gāyatrīśikhiśiṁśapāsanaśivā vēllākṣakāruṣkarān piṣṭvāṣṭau daśaṣaḍguṇēmbhasi dhr̥tān khaṇḍaiḥ sahāyōmayaiḥ| pātrē lōhakr̥tē tryahaṁ ravikarairālōḍayan pācayē dagnau cānumr̥dau salōhaśakalaṁ pādasthitaṁ tatpacēt| pūtasyāṁśaḥ kṣīratōṁ'śastathāṁśau bhārṅgānniryāsāt pivaryāstrayōṁ'śāḥ| aṁśāścatvārastatra haiyaṅagavīnā dēkīkr̥tyaitatsādhayēt kr̥ṣṇalauhē| vimalayā sitayā madhunāthavā yuktamayuktamidaṁ yadi vā ghr̥tam| svarucibhōjanapānavicēṣṭitō bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan| śrīmān nirdhūtapāpmā vanamahiṣabalō vājivēgaḥ sthirāṅgō kēśairbhr̥ṅgāṅganīlairmadhusurabhimukhō naikayōṣinniṣēvī| vāṅmēdhādhīsamr̥ddhaḥ supaṭu hr̥tavahō māsamātrōpayōgā ddhattē'sau nārasiṁha vapuranalaśikhātaptacāmīkarābham||216||
गायत्रीशिखिशिंशपासनशिवा वेल्लाक्षकारुष्करान् पिष्ट्वाष्टौ दशषड्गुणेम्भसि धृतान् खण्डैः सहायोमयैः| पात्रे लोहकृते त्र्यहं रविकरैरालोडयन् पाचये दग्नौ चानुमृदौ सलोहशकलं पादस्थितं तत्पचेत्| पूतस्यांशः क्षीरतोंऽशस्तथांशौ भार्ङ्गान्निर्यासात् पिवर्यास्त्रयोंऽशाः| अंशाश्चत्वारस्तत्र हैयङगवीना देकीकृत्यैतत्साधयेत् कृष्णलौहे| विमलया सितया मधुनाथवा युक्तमयुक्तमिदं यदि वा घृतम्| स्वरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलशः परिशीलयन्| श्रीमान् निर्धूतपाप्मा वनमहिषबलो वाजिवेगः स्थिराङ्गो केशैर्भृङ्गाङ्गनीलैर्मधुसुरभिमुखो नैकयोषिन्निषेवी| वाङ्मेधाधीसमृद्धः सुपटु हृतवहो मासमात्रोपयोगा द्धत्तेऽसौ नारसिंह वपुरनलशिखातप्तचामीकराभम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gāyatryādinā nārasiṁhaghr̥tam| gāyatrī khadiraḥ, śikhī citrakaḥ, asanaṁ bījakaṁ, śivā harītakī, akṣakaṁ bibhītakam-ētānyaṣṭāvauṣadhāni samāni piṣṭvā ētēbhyō mānēna ṣōḍaśaguṇē'mbhasyauṣadhasamaiśca śastrairddhr̥tāni tryahamādityatāpēnālōḍayan cālayan pācayēt| caturthē'hni tathāvidhamēva caturbhāgaśēṣaṁ tanmr̥dunā'gninā pacēt| tataḥ paripūtaṁ kvāthaṁ gr̥hītvā'nēna samō bhāgō kṣīrasya dēyaḥ| kṣīrayuktēna tēnaiva samō bhr̥ṅgasvarasāt bhāgaḥ| kvāthastriguṇaḥ pivaryāḥ śatāvaryāḥ svarasaḥ kvāthāccaturguṇaṁ haiyaṅgavīnaṁ hayō dōhasya vikārō navanītam| kr̥ṣṇalauha iti śastrapātrē siddhamatiśuddhyā śarkarayā vā mākṣikēṇa vā yutaṁ prayōgasya balasya vārthē| atra ca bhōjanādikaṁ svarucyā| palaśa iti yathāsāmarthyaṁ mātrā| bhr̥ṅgāṅgaṁ bhramaraśarīram| madhu mārdvīkaṁ tasya pānāt surabhimukhaḥ| asau prayōktā puruṣastu nārasiṁhaṁ vapurddhattē| kimbhūtamāha analaśikhābhiragnijvālābhistaptaṁ yaccāmīkaraṁ suvarṇaṁ tadābham|| 216||
Adhikarana nārasiṁhaghr̥tapraśaṁsā (217) · Śloka 217
haviridamatiprabhāvaṁ svamiva vapurnirmitaṁ nr̥siṁhēna| naśyanti yatō bhītā vyādhyādhijarāsurā dūrāt| bhr̥ṅgapravālānamunaiva bhr̥ṣṭān ghr̥tēna yaḥ khādati yantritātmā| viśuddhakōṣṭhō'sanasārasiddhadugdhānupastatkr̥tabhōjanārthaḥ| māsōpayōgāt sasukhī jīvatyabdaśatatrayam| gr̥hṇāti sakr̥dapyuktamaviluptasmr̥tīndriyaḥ||217||
हविरिदमतिप्रभावं स्वमिव वपुर्निर्मितं नृसिंहेन| नश्यन्ति यतो भीता व्याध्याधिजरासुरा दूरात्| भृङ्गप्रवालानमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा| विशुद्धकोष्ठोऽसनसारसिद्धदुग्धानुपस्तत्कृतभोजनार्थः| मासोपयोगात् ससुखी जीवत्यब्दशतत्रयम्| गृह्णाति सकृदप्युक्तमविलुप्तस्मृतीन्द्रियः||२१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
idamatiprabhāvaṁ havirghr̥taṁ svamiva śarīraṁ bhagavatā narasiṁhēna nirmitam| yatō ghr̥tādvyādhyādyasurā dūrānnaśyanti palāyantē| yathā hi narasiṁhavapuṣō'surā dūrānnaśyanti tathaivāsmāt ghr̥tādvyādhyādaya ityarthaḥ| ādhayō manōrōgāḥ|| 217||
Adhikarana atidēśēna tailavidhānam (218) · Śloka 218
anēnaiva ca kalpēna yastailamupayōjayēt| tānēvā''pnōti sa guṇān kr̥ṣṇakēśaśca jāyatē||218||
अनेनैव च कल्पेन यस्तैलमुपयोजयेत्| तानेवाऽऽप्नोति स गुणान् कृष्णकेशश्च जायते||२१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yō'nēnaiva kalpēna haiyaṅgavīnavidhānēna siddhaṁ tailamupayōjayēt| sa tāmēvānantarōktān guṇānāpnōti kr̥ṣṇakēśaśca jāyatē bhavati||218||
Adhikarana kāśmarīphalaprayōgaḥ (219) · Śloka 219
kāśmaryāṇāṁ tulāṁ māsaṁ sthitāṁ madhughr̥tōkṣitām| upayujya payō'nnāśī ciraṁ jīvati kāntimān||219||
काश्मर्याणां तुलां मासं स्थितां मधुघृतोक्षिताम्| उपयुज्य पयोऽन्नाशी चिरं जीवति कान्तिमान्||२१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kāśmaryāḥ phalānāṁ tulāpalaśataṁ yā madhughr̥tābhyāṁ sikta satī māsaṁ sthitā tāṁ payō'nnāśī sannupayujya ciraṁ jīvati kāntimāṁśca bhavati|| 219||
Adhikarana uktarasāyanōpasaṁhāraḥ (220) · Śloka 220
uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṁsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrtitāni| amānuṣāṇāmativismayānāṁ satkarmaṇāṁ yadyapi tani hētuḥ| samūlakāṣaṁ tu kaṣanti dēhaṁ bhraṁśādvidhēstēna vivarjitāni||220||
उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि| महानुशंसान्यपि चापराणि प्राप्त्यादिकष्टानि न कीर्तितानि| अमानुषाणामतिविस्मयानां सत्कर्मणां यद्यपि तनि हेतुः| समूलकाषं तु कषन्ति देहं भ्रंशाद्विधेस्तेन विवर्जितानि||२२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uktānītyādinā rasāyanānyupasaṁhriyantē-tānyētani rasāyanānyuktāni yānyasmin kaliyugē karttuṁ śakyantē phalānvitani ca bhavanti| aparāṇi tu yēṣāṁ mahānti phalāni śaṁsitāni prāptyupayōgādhikārādinā yatō'tikaṣṭānyatō na kīrtitani| yānyapyamānuṣāṇāṁ manuṣyāsambhavināmatyāścaryāṇāmutkr̥ṣṭānāṁ yōgādīnāṁ karmaṇāṁ yadyapi hētustathāpi vidhēḥ śāstrōktasya bhraṁśāddēhaṁ samūlakāṣaṁ kaṣanti hiṁsasti tēna hētunā tānyatra vivarjitāni||220||
Adhikarana rasāyanānyavaśyaṁ niṣēvaṇīyāni (221) · Śloka 221
yugasvabhāvādyadi cauṣadhīnāṁ kriyāsu śaktiḥ parikalpayatē'lpā| āyurbalādiṣavapi sā tathēti yatnānniṣēvyāṇi rasāyanāni| na cauṣadhīnāmapi sarvathaiva prabhāvahāniḥ parikalpanīYā| phalaṁ prayātyūrdhvamadhastrivr̥ttu pratyakṣataḥ kasya na siddhamētat||221||
युगस्वभावाद्यदि चौषधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्पयतेऽल्पा| आयुर्बलादिषवपि सा तथेति यत्नान्निषेव्याणि रसायनानि| न चौषधीनामपि सर्वथैव प्रभावहानिः परिकल्पनीय़ा| फलं प्रयात्यूर्ध्वमधस्त्रिवृत्तु प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत्||२२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yugasvabhāvādityādinā rasāyanaphalānāmalābhāśaṅkā nivāryatē| yadi ca janēna yugasvabhāvādauṣadhīnāmalpā śaktiḥ kriyāsu parikalpyatē tarhyāyurbalādiṣavapi sā tathētyalpaiva| tasmādrasāyanāni dravyāṇi yatnānniṣēvyāṇī| yadi hi kr̥tayugasamēvādyāpi āyuḥ syādauṣadhīnāñca yugasvabhāvādalpavīryatvaṁ tatō yujyēta rasāyanānāmaniṣēvaṇam| yāvatā yathauṣadhayōlpavīryāstathā''yurādīnyapi sutaramiti| na ca sudhiyā auṣadhīnāṁ prabhāvahāniḥ sarvathētyavaśyaṁ parikalpanīyā| yanmadanaphalaṁ vāmayati trivr̥ttu virēcayatītyēvamādīnyapi kasya pratyakṣasiddhaṁ na bhavati|| 221||
Adhikarana rasāyanānāṁ samyagvidhānaṁ kāryam (222) · Śloka 222
adēśakālōpahitānyasātmyā nyatyuṣṇatīkṣṇāni yathauṣadhāni| nāśaṁ nayantē sahasaiva dēhaṁ samyakprayuktāni tathaiva vr̥ddhim| jitvā tasmādindriyādīn suduṣṭān kālōpētaḥ śraddadhānō yathāvat| āyuḥprajñātējasāṁ yadvivr̥dhyai vīryōpētaṁ śīlayēdauṣadhaṁ tat||222||
अदेशकालोपहितान्यसात्म्या न्यत्युष्णतीक्ष्णानि यथौषधानि| नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम्| जित्वा तस्मादिन्द्रियादीन् सुदुष्टान् कालोपेतः श्रद्दधानो यथावत्| आयुःप्रज्ञातेजसां यद्विवृध्यै वीर्योपेतं शीलयेदौषधं तत्||२२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
adēśakālētyādinā ślōkadvayēna rasāyanānāṁ samyagvidhānē yatnaḥ pradarśyatē| auṣadhānyadēśakālōpayuktādīni prayuktāni sahasā vr̥ddhiṁ nayanti prāpayanti| yathaiva sahasā dēhaṁ nāśaṁ nayanti tathaiva samyakprayuktāni sahasā vr̥ddhiṁ nayanti prāpayanti| yata ēvaṁ tasmādasamyagauṣadhavidhānē viśēṣahētūn suduṣṭānindriyādīn śatrūn jitvā vaśē kr̥tvā kālē śraddadhānaḥ śraddhāvān yadauśadhamāyurādīnāṁ vivr̥ddhayai vīryayuktaṁ bhavati tadēva yathāvaccīlayēt||222||
Adhikarana rasāyanayōgē niyamaparatvam (223) · Śloka 223
utsāhavīrairapi sarvakālaṁ narairagamyāni tapōdaridraiḥ| mahārṇavānāmiva dustarāṇāṁ pārāṇyapārāṇi rasāyanānām| rasāyanānāmupayōgasampadā kr̥taprasādairmaladōṣadhātubhiḥ| sthiraṁ śarīraṁ kriyatē śarīriṇāṁ kulaṁ yathā satpuruṣairadhiṣṭhitam| dāntēndriyēṇa śāstrārthaṁ yathāvadanutiṣṭhatā| kiyadvā dīrghadarśitvaṁ nēndratvamapi durllabham||223||
उत्साहवीरैरपि सर्वकालं नरैरगम्यानि तपोदरिद्रैः| महार्णवानामिव दुस्तराणां पाराण्यपाराणि रसायनानाम्| रसायनानामुपयोगसम्पदा कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः| स्थिरं शरीरं क्रियते शरीरिणां कुलं यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितम्| दान्तेन्द्रियेण शास्त्रार्थं यथावदनुतिष्ठता| कियद्वा दीर्घदर्शित्वं नेन्द्रत्वमपि दुर्ल्लभम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsāhavīrairityādinā rasāyanaprayōgē niyamaparatvamucyatē| yathā tapasā daridraiḥ puruṣairutsāhavīrairapi dustarāṇāṁ mahārṇavānāmapārāṇi pārāṇi sarvamālamagamyāni bhavanti tathaivāpārāṇyanantāni rasāyanānām| 'utsāhadhīrairi' ti ca pāṭhaḥ| rasāyanānāṁ pathyāmalakādīnāṁ ya upayōgastasya sampadā paripūrṇatayā kr̥taprasādairmaladōṣadhātubhiḥ karttr̥bhiḥ śarīriṇāṁ śarīraṁ sthiraṁ kriyatē tathā yathā satpuruṣairadhiṣṭhitaṁ kulam| athavā śāstrēktavidhānēna rasāyanaphalāprāptiḥ kiyanmātrā| dāntēndriyatvādiyuktēna puruṣēṇa indratvamapi na durllabham|| 223||
Adhikarana rasāyanaprayōgē vyādhipratikāraḥ (224) · Śloka 224
rasāyanavidhibhraṁśājjāyēran vyādhayō yadi| yathāsvamauṣadhaṁ tēṣāṁ kāryaṁ muktvā rasāyanam||224||
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadi ca rasāyanasya vidhibhraṁ śājjvarādayō vyādhayō jāyarēn tatastēṣāmutpannānāṁ vyādhīnāṁ prakr̥taṁ rasāyanaṁ muktvā svam svamauṣadhaṁ kāryam|| 224||
Adhikarana agnimūlamēva lābhaḥ (225) · Śloka 225
adhyākrāntā yē'mlapaṭukṣārakaṭūṣṇai rdravyaistīkṣṇaiḥ sannihitā tēṣu jarattā| sandhukṣyō'gnistairupajātē ca vivarjyā yōgāstē'gnau dhātusamr̥ddhēḥ sa hi mūlam| āyuryōgāḥ sādhvapi yukta mr̥duvahnau nairarthakyaṁ yānti kr̥taghnē'pyupakārāḥ| dīptē vahnau tē tu gaṇaughairapi tucchā vistīryantē pātranisr̥ṣṭā iva bhōgāḥ||225||
अध्याक्रान्ता येऽम्लपटुक्षारकटूष्णै र्द्रव्यैस्तीक्ष्णैः सन्निहिता तेषु जरत्ता| सन्धुक्ष्योऽग्निस्तैरुपजाते च विवर्ज्या योगास्तेऽग्नौ धातुसमृद्धेः स हि मूलम्| आयुर्योगाः साध्वपि युक्त मृदुवह्नौ नैरर्थक्यं यान्ति कृतघ्नेऽप्युपकाराः| दीप्ते वह्नौ ते तु गणौघैरपि तुच्छा विस्तीर्यन्ते पात्रनिसृष्टा इव भोगाः||२२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
adhyākrāntētyādinā jarāvināśaprasaṅgē'mlādīnāṁ sadaivōpayōgapratiṣēdhaḥ kriyatē| amlādiguṇairdravyairyē'dhyākrāntāstēṣu jarattā jarāsannihitā jaratō bhāvō jarattā| tairamlādibhiḥ kramēṇāgniḥ sandhukṣyō'rthānmandībhūtaḥ san| upajātē cāgnāvamlādayō yōgā varjyāḥ| ataścāgniḥ sandhukṣyō yatō dhātūnāṁ samr̥ddhēḥ samyagvr̥ddhērmūlaṁ saḥ| mr̥dvagnau tu puruṣē nānāvidhā yōgāḥ sādhu kr̥tvāpi yuktāstathā nirarthakatāṁ yānti yathā kr̥taghnē puruṣē prayuktā upakāraḥ| tē tu prayōgāstucchāḥ| svalpā api dīptē vahnau tathā vistīryantē yathā satpātrē nisr̥ṣṭā dattā bhōgaḥ|| 225||
Adhikarana ācārarasāyanam (226) · Śloka 226
satyavādinamakrōdhamadhyātmapravaṇēndriyam| śāntaṁ saddr̥ttanirataṁ vidyānnityarasāyanam| guṇairēbhiḥ samuditaḥ sēvatē yō rasāyanam| ta nirvr̥tātmā dīrghāyuḥ paratrēha ca mōdatē| śāstrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavarttinaḥ| buddhiraskhalitārthēṣu paripūrṇaṁ rasāyanam||226||
सत्यवादिनमक्रोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्| शान्तं सद्दृत्तनिरतं विद्यान्नित्यरसायनम्| गुणैरेभिः समुदितः सेवते यो रसायनम्| त निर्वृतात्मा दीर्घायुः परत्रेह च मोदते| शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञाः पार्श्ववर्त्तिनः| बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्||२२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
satyavādinamityādi subōdham| (adhyātmapravaṇāni yōgapravaṇānīndriyāṇi yasya tam| ēbhiḥ satyavacanādibhiḥ samuditaḥ saṁyuktaḥ paratrānyajanmani| arthēṣu śabdādiṣu iti jējjataḥ)||226||
Adhikarana gōṣṭhē rasāyanasiddhiḥ (227-49) · Śloka 49
gavāmr̥jutvēna kr̥tānukārai ranayavāgāśayadēhacēṣṭaiḥ| sthirēndriyāyurjvalanaiḥ suśīlaiḥ suvr̥ddhagōpaiḥ samadhiṣthitēṣu| prājyājyadugdhauṣadhipādapēṣu hyumbhāravairvalgitavatsakēṣu| kaṭhapravēśēna vināpi siddhiṁ brajanti gōṣṭhēṣu rasāyanāni||227|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē rasāyana vidhinīmaikōnapañcāśō'dhyāyaḥ||49||
गवामृजुत्वेन कृतानुकारै रनयवागाशयदेहचेष्टैः| स्थिरेन्द्रियायुर्ज्वलनैः सुशीलैः सुवृद्धगोपैः समधिष्थितेषु| प्राज्याज्यदुग्धौषधिपादपेषु ह्युम्भारवैर्वल्गितवत्सकेषु| कठप्रवेशेन विनापि सिद्धिं ब्रजन्ति गोष्ठेषु रसायनानि||२२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे रसायन विधिनीमैकोनपञ्चाशोऽध्यायः||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē rasāyana vidhinīmaikōnapañcāśō'dhyāyaḥ||49|| gavāmityādi| suṣṭhvatiśayēna vr̥ddhairgōpaiḥ samadhiṣṭhitēṣu gōṣṭhēṣu rasāyanāni siddhiṁ vrajanti| kimbhūtairgōpairityāha-r̥jutvēna vāmasvabhāvatvēna gavāṁ kr̥tānukāraistathā ananyavāgādibhiḥ yēṣāmāśayēna cittēna samā vāgdēhacēṣṭa cētyarthaḥ| tathā sthirēndrayitvādiyuktaiḥ suśīlaiḥ sādhubhirvr̥ddhagōpaiḥ| kimbhūtēṣu gōṣṭhēṣvityāha- prājyājyādiṣu, prājyaṁ prabhūtamājyādi yēṣu tathā humbhāravairgōmukhāhvānairvalgitāvatsakā yēṣviti| asminnadhyāyē ślōkaśatāni sapta pañcāśadadhikāni|| 227|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē ēkōnapañcāśō'dhyāyaḥ