౨౦. అక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana అథాక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధో నామ వింశోఽధ్యాయః - ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧

అథాత అక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

View original

अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అభిష్యందస్య తదేకయోగక్షేమస్య చాధిమంథస్య చికిత్సాముక్త్వా అక్షిపాకానాం పిల్లానాం చ సాధనం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరంభ్యతే-అథాత ఇత్యాది| పిల్లా ఉక్తేభ్యః ఏవ వర్త్మాదిరోగేభ్యః కేచిత్| తే చేహైవ వక్ష్యంతే||1||

Adhikarana శుష్కాక్షిపాకచికిత్సా (౨) · Śloka ౨

శుష్కాక్షిపాకే వాతాభిష్యందవిహితం సర్పిః పిబేత్| కులీరరసక్షీరసిద్ధం వా| దార్వీప్రపౌండరీకయోః క్వాథ ఆశ్చ్యోతనమక్షిపాకఘ్నం| మంజిష్ఠామధుక్కాలానుసారీసారివాలోధ్రలాక్షాప్రపౌండరీకాణామక్షిపాకరక్తరాజీఘ్నం| మృద్వీకాచందనకల్కస్తండులాంబుపరిస్రుతో మధుమానశ్రుదాహహరః| అణుతైలం నస్యం| శారివావిదారీబలామధుకోత్పలద్రాక్షాటరూషకజీవకచందనైర్జాంగలరసక్షీరోపేతం తైలం సాధితం నావనాత్ సర్వోర్ధ్వజత్రుజాన్ గదాన్ వాతపిత్తోత్తరాన్ నిహంతి| స్నిగ్ధాశ్చాత్ర తర్పణపుటపాకాః| వాతపిత్తాన్యతరోద్రేకతశ్చ యథాస్వమభిష్యందవిధిః| ఆదర్శమండలే ఘృతాక్తకేశాన్ ఘృష్ట్వాంతర్ధూమం దహేత్సా మషీఘృతపిష్టాఽయసభాజనస్థితాఽక్షిపాకమంజనాదపహరతి| మంజిష్ఠాఫలత్రికకటంకటేరీనిష్క్వాథే లోహస్రోతోఽంజనచూర్ణమాపిండీభావాత్ పచేత్| ఏతచ్చూర్ణాంజనమభయం దాహోషాకరాగాశ్రుహరం| తామ్రరజస్సైర్యకపుష్పపుండ్రాహ్వమధుకకాలానుసారీశారివాః ఛాగేన పయసా పిష్టాః పిండాంజనం| ఆనూపవసా శుంఠీసైంధవచూర్ణాన్వితా స్నేహాంజనం| ఏవమప్యశాంతౌ మధుకసిద్ధః శతాహ్వాచూర్ణయుక్తో ఘృతమండస్తథా పయో వా బస్తిః||2||

View original

शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

వాతాభిష్యందవిహితం సర్పిర్దశమూలాదికం కులీరమాంసరసక్షీరాభ్యాం సిద్ధం వా సర్పిః పిబేత్| దార్వ్యాది సుబోధం| మంజిష్ఠాదీనాం క్వాథ ఆశ్చ్యోతనమితి సంబధ్యతే| కాలానుసారీ కాలేయకః| కారండక ఆమ్లాయనః| సుబోధం| అణుతైలం నస్యవిధ్యుక్తం| శారివాదితైలం నావనాద్వాతపిత్తాధికాన్ సర్వానూర్ధ్వజత్రుజాన్ గదాన్ నిహంతి నాశయతి| అత్రేత్యక్షిపాకే వాతపిత్తయోరన్యతరస్యోద్రేకాద్ధేతోర్యథాస్వముద్రిక్తదోషానతిక్రమేణాభిష్యందోక్తో విధిః| ఆదర్శమండలే మలినితకేశమప్యంజనం| సుబోధం| మంజిష్ఠాదిక్వాథపక్వగులికా చూర్ణీకృతాంజనం నామ్నాభయం దాహాదిహరం| తామ్రచూర్ణాదికం పిండాంజనం సుబోధం| సైర్యకస్య సహచరస్య పుష్పమామ్లాయనస్యేతి కేచిత్| ఆనూపవసేత్యాది సుబోధం| తథా పయ ఇతి ఘృతమండవన్మధుకసిద్ధం శతాహ్వాచూర్ణయుక్తం చ||2||

Adhikarana సశోఫాల్పశోఫయోశ్చికిత్సా (౩) · Śloka ౩

సశోఫాల్పశోఫయోస్తు స్నిగ్ధస్విన్నస్యాను సిరాం విధ్యేత్| ద్రాక్షాభయాక్వాథస్త్రివృత్కల్కవాన్ సఘృతో విరేకః| విరిక్తస్య యథాదోషోదయమాస్థాపనం| తతః పిండస్విన్నశిరసః సర్షపతైలేన సైంధవయుతేన వా సర్పిషా ఫణిజ్జకయుక్తేన వా అణుతైలేన శిరోవిరేకః విరిక్తశిరసోఽనువాసనం క్షీరసర్పిషా ధూమపానం చ| శిరోనేత్రం చాస్య సునిషణ్ణకపత్తూరైరండపత్రైః క్షీరాంబుస్విన్నైః సంస్వేదయేత్| ఘృతభృష్టం లోధ్రచూర్ణం సూక్ష్మవాసస్థముష్ణోదకవిమృదితమాశ్చ్యోతనం| శుష్కాక్షిపాకోక్తం చ వేదనాఘ్నం||3||

View original

सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

సశోఫాఖ్యేఽల్పశోఫాఖ్యే చ స్నిగ్ధస్విన్నస్య సతః సిరాం విధ్యేత్| ద్రాక్షాహరీతకీక్వాథేన త్రివృత్కల్కఘృతయుక్తేన విరిక్తస్య దోషోదయానతిక్రమేణాస్థాపనం| తత ఇత్యాస్థాపనాదనంతరం పిండస్వేదః సూత్రోక్తసేన స్విన్నశిరసః సర్షపతైలేన శిరోవిరేకః సర్పిషా వా సైంధవయుతేనాణుతైలేన వా ఫణిజ్జకచూర్ణయుతేన| ఫణిజ్జకో మరువకః| తతః క్షీరసర్పిషాఽనువాసనం| ధూమపానం దోషాద్యపేక్షం| అస్య చాక్షిపాకవతః శిరోనేత్రం చ సునిషణ్ణకాదిపత్రైః క్షీరాంబుస్విన్నైః స్వేదయేత్| సునిషణ్ణకనామానూపే భవతి| కాశ్మీరేషు సుల్యేతి ప్రసిద్ధః| పత్తూరో జలే భవతి నామ్నా మత్స్యాక్షకః| ఘృతభృష్టమిత్యాదినాశ్చ్యోతనం సుబోధం| శుష్కాక్షిపాకోక్తం వేదనాఘ్నమాశ్చ్యోతనమితి సంబధ్యతే| తచ్చ లోధ్రకోరండపుష్పకృతః క్వాథః|| 3||

Adhikarana తత్ర సంధావాః (౪) · Śloka ౪

ఏవమశాంతవేదనం సంధావైరుపక్రమేత్| శశశిరఃకపాలం సైంధవం కాంస్యే స్తన్యఘృష్టం సంధావో వేదనాఘ్నః| తద్వత్తామ్రం చ లోహే గోమూత్రఘృష్టం ఘృతధూపితం| శిగ్రుపల్లవరసశ్చ తామ్రఘృష్టో ఘృతధూపితః| శంఖతామ్రే స్తన్యేన ఘృష్టం ఘృతాభ్యక్తయవశమీపత్రధూపితం ఘర్షవేదనాఘ్నం| ఉదుంబరఫలం లోహే స్తన్యఘృష్టం ఘృతాభ్యక్తశమీపత్రధూపితం శూలరాగాశ్రుఘర్షఘ్నం| దధిసరఃపిప్పలీసైంధవయుక్తస్తామ్రే ఘృష్టశ్శోఫఘర్షాశ్రువేదనాఘ్నః| మృత్కపాలం కాంస్యే తిలోదకఘృష్టం ఘృతాక్తనింబపత్ర-ధూపితం శోఫకండూఘర్షాశ్రుశూలరాగఘ్నం| సంధావాంజితం చాక్షి స్తన్యేనానుసించేత్| త్రిపరంచ తైర్న్నాంజయేత్||4||

View original

एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

సంధావైరిత్యనంతరం వక్ష్యమాణైః సంధావనామభిరంజనైశ్చోపక్రమేత| శశస్య శిరఃకపాలం సైంధవేన సహ కాంస్యపాత్రే స్తన్యేన ఘృష్టం వేదనాఘ్నం సంధావః| లోహపాత్రే గోమూత్రఘృష్టం తామ్రం ఘృతధూపితం సంధావః| శిగ్రుపల్లవరసస్తామ్రఘృష్టో ఘృతధూపితశ్చ సంధావః| తద్వల్లోహపాత్రే ఘ్రుష్టం తామ్రం ఘృతధూపితం సంధావః| ఉదుంబరఫలమిత్యాదినా శూలాదిఘ్నస్సంధావః| దధిసరాదికః సంధావః శోఫాదిహరః| మృన్మయం పక్వకపాలం కాంస్యభాజనే తిలోదకేన ఘృష్టం ఘృతాక్తనింబపత్రధూపితం శోఫాదిఘ్నః సంధావః| ఏభ్యోఽన్యతమేన సంధావేనాంజితమక్షి స్తన్యేన సించేత్| తైరితి సంధావైః త్రిస్త్రిభ్యో వారేభ్యః పరమూర్ధ్వం నేత్రం నాంజయేత్|| 4||

Adhikarana అథాంజనాని (౫) · Śloka ౫

మధుకబృహతీత్వక్తామ్రరజాంస్యజాక్షీరపిష్టాని శమ్యామలకపత్రైర్ఘృతాప్లుతైః అనేకశో ధూపితాని పిండాంజనం శోఫవేదనాఘ్నం| తాలీసపత్రపిప్పలీలోహరజోఽంజనకాసీసతగరజాతీముకులసైంధవైర్గోమూత్రపిష్టైస్తామ్రమాలిప్తం సప్తరాత్రం స్థాపయిత్వా పునస్తద్వదేవ పిష్టైర్గుటికాః కార్యాస్తాః స్తన్యఘృష్టాః స్తంభశ్వయథుహర్షఘర్షాశ్రుకండూఘ్న్యః| అబద్ధాస్థిసహకారమాంసం విగతత్వచం సమతామ్రచూర్ణమీషత్సైంధవోపేతం గవ్యేన దధ్నా పిష్ట్వా తామ్రమాలేపయేత్| శుష్కం శుష్కం తథైవ చ పిష్ట్వా పునర్లేపయేత్| ఏతత్సప్తభిః సప్తాహైః పిండాంజనం కృతం సర్వాక్షికాశ్రుఘర్షశోఫరాగవర్త్మోపచయఘ్నం| అశ్మంతకామ్లవేతసపరూషకకోలదాడిమైః కృతా రసక్రియా సశోఫాల్పశోఫపూయాలసాన్ నాశయతి| ఇత్థమపి శోఫానువృత్తౌ పునరస్రావసేకః శిరోవిరేకశ్చ||5||

View original

मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అథానంతరమంజనాని భవంతి| మధుకాదినా పిండాంజనం శోఫాదిఘ్నం భవతి| తాలీసపత్రాదినా గుటికాః స్తంభాదిఘ్న్యః తద్వదేవేతి గోమూత్రేణ| అంజనకాలే స్తన్యేన గుపికోద్ఘర్షణం| సహకారమామ్రఫలమబద్ధాస్థ్యతిబాలం| తస్య సహకారస్య మాంసం త్వచోఽంతర్భాగం| సప్తాహేన సప్తాహేనోపర్యుపరి లేపః| అశ్మంతకాదినా రసక్రియా| అశ్మంతక ఇంద్రకః| సుబోధం|| 5||

Adhikarana అమ్లోషితచికిత్సా (౬) · Śloka ౬

అమ్లోషితం పిత్తాభిష్యందవదుపాచరేత్| పిల్లలసాధనం చేక్షేత||6||

View original

अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అమ్లోషితే పిత్తాభిష్యందవదుపచారః| పిల్లసాధనం చాత్రైవ వక్ష్యమాణమీక్షేతామ్లోషితోపచారణాయ| ఇత్యుక్తా అక్షిపాకాః||6||

Adhikarana పిల్లరోగాణాం సంఖ్యానం (౭) · Śloka ౭

పిత్తకఫరక్తనిచయోత్క్లిష్టవర్త్మపోథకీబిసాక్యకుకూణకపక్ష్మోపరోధపూయాలసశుష్కాక్షిపాకాల్పశోఫామ్లోషితా వాతవర్జ్యాశ్చ స్యందాధిమంథా ఇత్యష్టాదశ దీర్ఘకాలానుబంధినో రోగాః పిల్లసంజ్ఞాః||7||

View original

पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

పిత్తోత్క్లిష్టవర్త్మ, కఫోత్క్లిష్టవర్త్మ, రక్తోత్క్లిష్టవర్త్మ, నిచయోత్క్లిష్టవర్త్మ, పోథకీబిసాఖ్యో బిసవర్త్మ, కుకూణకః, పక్ష్మోపరోధః, పూయాలసః, శుష్కాక్షిపాకః, అల్పశోఫః, అమ్లోషితః, వాతవర్జ్యాః స్యందాశ్చాధిమంథాశ్చ పిత్తస్యందః, కఫస్యందః, రక్తస్యందః, పితాధిమంథః కఫాధిమంథః, రక్తాధిమంథశ్చ ఇత్యష్టాదశ రోగా దీర్ఘకాలానువర్త్తినః సంతః పిల్లసంజ్ఞాం లభంతే||7||

Adhikarana పిల్లానాం ప్రత్యేకశః చికిత్సా (౮) · Śloka ౮

ఏషాం క్రియా యథాస్వముపదిష్టైవ పునశ్చ పిల్లీ భూతానాం సామాన్యేనోపదిశ్యతే||8||

View original

एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఏషాం పిల్లసంజ్ఞితానాం పిత్తోత్క్లిష్టవర్త్మాదీనాం క్రియా చికిత్సా యథాస్వమధ్యాయేషూక్తైవ||8||

Adhikarana పిల్లసామాన్యచికిత్సా (౯) · Śloka ౯

అథ పిల్లాక్షిరోగిణం స్నేహయిత్వా వామయేత్| కృతక్రమస్య సిరావ్యధస్తతో విరేకః| కృతవిరేకస్య వర్త్మనీ లిఖేత్| సకృల్లేఖనాదశుద్ధౌ పునర్లేఖయేజ్జలౌకోభిశ్చ గ్రాహయేత్| ప్రియంగులోధ్రపద్మకేసరచందనమధుకకల్కేన సమాక్షికేణ బిడాలకః| తువరికాఫలత్రికరోచనాక్వాథేన మధుమతా సాయం ప్రాతః సదా ప్రక్షాలనమంజనాంతే చ కషాయవృక్షపల్లవకషాయేణ| తైరేవ చ పత్రైరుష్ణప్రియతాయామంతరాంతరా స్వేదః| తుత్థకపలం వింశతిశ్చ శ్వేతమరిచాని ధాన్యామ్లపిష్టాని తత్పలైస్త్రింశతా తామ్రపాత్రే సమాలోడితాని బహువర్షాణామపి పిల్లానాం పరమమాశ్చ్యోతనం| అంజనం చాస్యామ్రధాతకీపుష్పతిలపర్ణీకల్కేన చ వర్త్తిః| హరీతక్యాఢకీశ్చాష్టగుణేఽంభస్యష్టభాగావశేషం క్వాథయేత్| పునశ్చ పరిస్రావ్యాదర్వీప్రలోపాద్రసక్రియేయం పిల్లాక్షిరోపణీ| పలాశశాఖాస్వరసే క్వాథ్యమానే బృహత్యుశీరరజో దద్యాత్| తద్ ఘనీభూతం శీతమంజనం| సురసారసపిష్టైర్వా వచాలదేవదారుభిః| గోపిత్తపిష్టాభ్యాం వా వ్యోషరసాంజనాభ్యాం| హరితాలసౌవీరకాంజనసమాంశం వా తామ్రచూర్ణమంజనం| పరిపేలవకాసీసహరిద్రాద్వయసర్షపప్రియంగుతగరపిప్పలీకల్కేన తామ్రభాజనమంతర్లేపయిత్వా సౌవీరకకుంభేఽధోముఖం సప్తాహం వాసయేత్ తతో గుటికాశ్చూర్ణం వా కుర్యాత్| తుత్థగైరికచూర్ణం ఛగలీపయఃపిష్టం గుటికా ప్రత్యంజనం| చూర్ణ ఏవ వా దివ్యోదకభావితః| స ఏవ వా తదాప్లుతో నేత్రాశ్చ్యోతనమితి| భవతి చాత్ర- వర్త్మావలేఖం బహుశస్తద్వచ్ఛోణితమోక్షణం| పునః పునర్విరేకం చ పిల్లరోగాతురో భజేత్||9||

View original

अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

పిల్లీభూతానాం తు దీర్ఘకాలానువర్త్తినాం సామాన్యేన క్రియా సాధారణీ చికిత్సోచ్యతే| అథేత్యాది సుబోధం| వమనాదనుకృతక్రమస్య విహితపేయాదిక్రమస్య సిరావ్యధః| ప్రియంగ్వాదినా బిడాలకో బహిర్లేపః| తువరికాదిక్వాథేన మాక్షికవతా సాయం ప్రాతశ్చ ప్రక్షాలనం| అంజనాంతే చ కషాయవృక్షాణామనంతరోక్తానాం తువరికాదీనాం పల్లవకషాయేణ ప్రక్షాలనం| ఉష్ణప్రియతాయాముష్ణాభిలాషే తైరేవ కషాయవృక్షపత్రైరంతరాంతరా కదాచిత్ స్వేదః| తుత్థకపాలమిత్యాది సుబోధం| తత్పలైరితి ధాన్యామ్లపలైః| అస్య చ పిల్లాక్షిరోగిణ ఆమ్రాదికల్కేన వర్త్తిరంజనం| హరీతక్యాదినా రసక్రియా సుబోధా| పలాశేత్యాదినా లోహోఽంజనం| వచాదిభిః, సురసాయా రసేన పిష్టైరంజనం| సురసా పూర్వా| గోః పిత్తేన పిష్టాభ్యాం వ్యోషరసాంజనాభ్యాం వాంజనం| హరితాలాదికం భాగస్తామ్రం భాగ ఇతి చూర్ణాంజనం| పరిపేలవాదినా గుటికాథవా చూర్ణాంజనం| సౌవీరకం సతుషయవజాతం కాంజికం| తుత్థాదికం ప్రత్యంజనం| అథవైష తుత్థగైరికయోశ్చూర్ణో దివ్యోదకభావితోఽంజనం| స ఏవ వా దివ్యోదకభావితుత్థాదిచూర్ణో దివ్యోదకేనాప్లుత ఆశ్చ్యోతనం| బహుశో వర్త్మావలేఖాదికం పిల్లరోగేణాతురో భజేత్||9||

Adhikarana పూయాలసే విశేషః (౧౦) · Śloka ౧౦

పూయాలసే త్వశాంతేఽంతే దాహః సూక్ష్మశలాకయా||10||

View original

पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

పూయాలసే తు పిల్లీభూతే అశాంతే సర్వక్రియాణామంతేఽవసానే శలాకయా దాహో విధేయః||10||

Adhikarana నేత్రరోగాణాముక్తానాం సంఖ్యానం (౧౧) · Śloka ౧౧

చతుర్నవతిరిత్యక్ష్ణోర్హేతులక్షణసాధనైః| పరస్పరమసంకీర్ణాః కార్త్స్న్యేన గదితా గదా||11||

View original

चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఇత్యనంతరోక్తైరధ్యాయైరక్ష్ణోర్గదాశ్చతుర్నవతిః పరస్పరమసంకీర్ణాః హేత్వాదిభిః కార్త్స్న్యేన నిశ్శేషతయా గదితా ఉక్తాః| తే చ కృచ్ఛ్రోన్మీల, నిమేష, వాతహత, కుంభీకా, పిత్తోత్క్లిష్ట, పక్ష్మశాత, పోథకీ, కఫోత్క్లిష్ట, లగణ, ఉత్సంగ, రక్తోత్క్లిష్టా, అర్శో, అంజననామికా, బిసవర్త్మ, ఉత్క్లిష్టవర్త్మ, శ్యావవర్త్మ, శ్లిష్టవర్త్మ, సికతావర్త్మ, కర్దమ, బహల, కుకూణక, పక్ష్మోపరోధ, అలజీ, అర్బుద, జలాస్రవ, కఫాస్రవ, ఉపనాహ, రక్తాస్రవ, పర్వణీ, పూయాలస, అలజీ, కృమిగ్రంథి, శుక్తికా, శుక్లార్మ, బలాసగ్రథిత, పిష్టక, సిరోత్పాత, సిరాహర్ష, సిరాజాత, శోణితార్మ, అర్జున, ప్రస్తార్యర్మ, స్నావార్మ, అధిమాంసార్మ, సిరాసంస, క్షతశుల్క, శుద్ధశుల్క, అజకా, సిరాశుల్క, తీవ్రవేదన, వాతతిమిర, వాతకాచ, వాతలింగనాశ, పిత్తతిమిర, పిత్తకాచ, పిత్తలింగనాశ, గంభీరా, హ్రస్వా, పిత్తవిదగ్ధా, కఫతిమిర, కఫకాచ, కఫలింగనాశ, రక్తతిమిర, రక్తకాచ, రక్తలింగనాశ, సంసర్గతిమిర, సంసర్గకాచ, సంసర్గలింగనాశ, సన్నిపాతతిమిర, సన్నిపాతకాచ, సన్నిపాతలింగనాశ, నకులాంధ, దోషాంధ, ఊష్ణవిదగ్ధా, అమ్లవిదగ్ధా, ధూమర, అపసర్గికలింగనాశ, వాతాభిష్యంద, వాతాధిమంథ, హతాధిమంథ, అన్యతోవాత, వాతపర్యయ, పిత్తాభిష్యంద, పిత్తాధిమంథ, కఫభిష్యంద, కఫాధిమంథ, రక్తాభిష్యంద, రక్తాధిమంథ, శుష్కాక్షిపాక, సశోఫ, అల్పశోఫ, అక్షిపాక, అత్యయ, అమ్లోషితా ఇత్యఖ్యాభిరుక్తాః|| 11||

Adhikarana స్వస్థేఽపి పథ్యాపథ్యనిర్దేశః (౧౨) · Śloka ౧౨

సర్వదా చ నిషేవేత స్వస్థోఽపి నయనప్రియః| పురాణయవగోధూమశాలిషష్టికకోద్రవాన్| ముద్గాదీన్ కఫపిత్తఘ్నాన్ భూరిసర్పిః పరిప్లుతాన్| శాకం చైవంవిధం మాంసం జాంగలం దాడిమం సితాం| సైంధవం త్రిఫలాం ద్రాక్షాం వారి పానే చ నాభసం| ఆతపత్రం పదత్రాణం విధివద్దోషశోధనం| వర్జయేద్వేగసంరోధమజీర్ణాధ్యశనాని చ| క్రోధశోకదివాస్వప్నరాత్రిజాగరణాతపాన్| విదాహవిష్టంభకరం యచ్చేహాహారభేషజం||12||

View original

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

యస్తు నయనప్రియః స సర్వదా షట్స్వప్యృతుషు స్వస్థోప్యపిశబ్దాదక్షిరోగవానపి పురాణయవాదికం సేవేత| ఏవంవిధం చ శాకం కఫపిత్తఘ్నం భూరిసర్పిః పరిప్లుతం చ సేవేత| వేగసంరోధాదికం వర్జయేత్| యచ్చేహాదికం విదాహకరం విష్టంభకరం చ తదపి వర్జ్జయేత్||12||

Adhikarana పాదశిరయోర్నేత్రసంబంధః (౧౩-౨౦) · Śloka ౨౦

ద్వే పాదమధ్యే పృథుసన్నివేశే సిరే గతే తే బహుధా చ నేత్రే| తా భ్రంక్షణోద్వర్తనలేపనాదీన్ పాదప్రయుక్తాన్నయనం నయంతి| మలోష్ణసంఘట్టనపీడనాద్యైస్తా దూషయంతే నయనాని దుష్టాః| భజేత్సదా దృష్టిహితాని తస్మాదుపానదభ్యంజనధావనాని||13|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే అక్షిపాకపిల్లప్రతిషేధో నామ వింశోఽధ్యాయః||20||

View original

द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ప్రత్యేకం పాదమధ్యే ద్వే సిరే పృథుసన్నివేశే విస్తీర్ణరూపే న తు వర్తులే యే సిరే తే నేత్రే బహుధా గతే| తాః పాదయోశ్చతస్రః సిరాః పాదప్రయుక్తాన్ భ్రంక్షణాదీన్ నేత్రం నయంతి| భ్రంక్షణామభ్యంగః| తాశ్చ మలాదిభిర్దుష్టా నయనాని సర్వేషాం దూషయంతి| యత ఏవమతో హేతోరుపానదాదీని దృష్టిహితాని సదా భజేత్| ఉపనాహౌ పాదుకే| ధావనం ప్రక్షాలనం|| 13|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే వింశోఽధ్యాయః

← 19. abhiṣyandapratiṣēdhaḥ 21. karṇarōgavijñānīyaḥ →