20. akṣipākapillapratiṣēdhaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana athākṣipākapillapratiṣēdhō nāma viṁśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1

athāta akṣipākapillapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

abhiṣyandasya tadēkayōgakṣēmasya cādhimanthasya cikitsāmuktvā akṣipākānāṁ pillānāṁ ca sādhanaṁ pradarśayitumadhyāya ārambhyatē-athāta ityādi| pillā uktēbhyaḥ ēva vartmādirōgēbhyaḥ kēcit| tē cēhaiva vakṣyantē||1||

Adhikarana śuṣkākṣipākacikitsā (2) · Śloka 2

śuṣkākṣipākē vātābhiṣyandavihitaṁ sarpiḥ pibēt| kulīrarasakṣīrasiddhaṁ vā| dārvīprapauṇḍarīkayōḥ kvātha āścyōtanamakṣipākaghnam| mañjiṣṭhāmadhukkālānusārīsārivālōdhralākṣāprapauṇḍarīkāṇāmakṣipākaraktarājīghnam| mr̥dvīkācandanakalkastaṇḍulāmbuparisrutō madhumānaśrudāhaharaḥ| aṇutailaṁ nasyam| śārivāvidārībalāmadhukōtpaladrākṣāṭarūṣakajīvakacandanairjāṅgalarasakṣīrōpētaṁ tailaṁ sādhitaṁ nāvanāt sarvōrdhvajatrujān gadān vātapittōttarān nihanti| snigdhāścātra tarpaṇapuṭapākāḥ| vātapittānyatarōdrēkataśca yathāsvamabhiṣyandavidhiḥ| ādarśamaṇḍalē ghr̥tāktakēśān ghr̥ṣṭvāntardhūmaṁ dahētsā maṣīghr̥tapiṣṭā'yasabhājanasthitā'kṣipākamañjanādapaharati| mañjiṣṭhāphalatrikakaṭaṅkaṭērīniṣkvāthē lōhasrōtō'ñjanacūrṇamāpiṇḍībhāvāt pacēt| ētaccūrṇāñjanamabhayaṁ dāhōṣākarāgāśruharam| tāmrarajassairyakapuṣpapuṇḍrāhvamadhukakālānusārīśārivāḥ chāgēna payasā piṣṭāḥ piṇḍāñjanam| ānūpavasā śuṇṭhīsaindhavacūrṇānvitā snēhāñjanam| ēvamapyaśāntau madhukasiddhaḥ śatāhvācūrṇayuktō ghr̥tamaṇḍastathā payō vā bastiḥ||2||

View original

शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vātābhiṣyandavihitaṁ sarpirdaśamūlādikaṁ kulīramāṁsarasakṣīrābhyāṁ siddhaṁ vā sarpiḥ pibēt| dārvyādi subōdham| mañjiṣṭhādīnāṁ kvātha āścyōtanamiti sambadhyatē| kālānusārī kālēyakaḥ| kāraṇḍaka āmlāyanaḥ| subōdham| aṇutailaṁ nasyavidhyuktam| śārivāditailaṁ nāvanādvātapittādhikān sarvānūrdhvajatrujān gadān nihanti nāśayati| atrētyakṣipākē vātapittayōranyatarasyōdrēkāddhētōryathāsvamudriktadōṣānatikramēṇābhiṣyandōktō vidhiḥ| ādarśamaṇḍalē malinitakēśamapyañjanam| subōdham| mañjiṣṭhādikvāthapakvagulikā cūrṇīkr̥tāñjanaṁ nāmnābhayaṁ dāhādiharam| tāmracūrṇādikaṁ piṇḍāñjanaṁ subōdham| sairyakasya sahacarasya puṣpamāmlāyanasyēti kēcit| ānūpavasētyādi subōdham| tathā paya iti ghr̥tamaṇḍavanmadhukasiddhaṁ śatāhvācūrṇayuktaṁ ca||2||

Adhikarana saśōphālpaśōphayōścikitsā (3) · Śloka 3

saśōphālpaśōphayōstu snigdhasvinnasyānu sirāṁ vidhyēt| drākṣābhayākvāthastrivr̥tkalkavān saghr̥tō virēkaḥ| viriktasya yathādōṣōdayamāsthāpanam| tataḥ piṇḍasvinnaśirasaḥ sarṣapatailēna saindhavayutēna vā sarpiṣā phaṇijjakayuktēna vā aṇutailēna śirōvirēkaḥ viriktaśirasō'nuvāsanaṁ kṣīrasarpiṣā dhūmapānaṁ ca| śirōnētraṁ cāsya suniṣaṇṇakapattūrairaṇḍapatraiḥ kṣīrāṁbusvinnaiḥ saṁsvēdayēt| ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ lōdhracūrṇaṁ sūkṣmavāsasthamuṣṇōdakavimr̥ditamāścyōtanam| śuṣkākṣipākōktaṁ ca vēdanāghnam||3||

View original

सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

saśōphākhyē'lpaśōphākhyē ca snigdhasvinnasya sataḥ sirāṁ vidhyēt| drākṣāharītakīkvāthēna trivr̥tkalkaghr̥tayuktēna viriktasya dōṣōdayānatikramēṇāsthāpanam| tata ityāsthāpanādanantaraṁ piṇḍasvēdaḥ sūtrōktasēna svinnaśirasaḥ sarṣapatailēna śirōvirēkaḥ sarpiṣā vā saindhavayutēnāṇutailēna vā phaṇijjakacūrṇayutēna| phaṇijjakō maruvakaḥ| tataḥ kṣīrasarpiṣā'nuvāsanam| dhūmapānaṁ dōṣādyapēkṣam| asya cākṣipākavataḥ śirōnētraṁ ca suniṣaṇṇakādipatraiḥ kṣīrāmbusvinnaiḥ svēdayēt| suniṣaṇṇakanāmānūpē bhavati| kāśmīrēṣu sulyēti prasiddhaḥ| pattūrō jalē bhavati nāmnā matsyākṣakaḥ| ghr̥tabhr̥ṣṭamityādināścyōtanaṁ subōdham| śuṣkākṣipākōktaṁ vēdanāghnamāścyōtanamiti sambadhyatē| tacca lōdhrakōraṇḍapuṣpakr̥taḥ kvāthaḥ|| 3||

Adhikarana tatra sandhāvāḥ (4) · Śloka 4

ēvamaśāntavēdanaṁ sandhāvairupakramēt| śaśaśiraḥkapālaṁ saindhavaṁ kāṁsyē stanyaghr̥ṣṭaṁ sandhāvō vēdanāghnaḥ| tadvattāmraṁ ca lōhē gōmūtraghr̥ṣṭaṁ ghr̥tadhūpitam| śigrupallavarasaśca tāmraghr̥ṣṭō ghr̥tadhūpitaḥ| śaṅkhatāmrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tābhyaktayavaśamīpatradhūpitaṁ gharṣavēdanāghnam| udumbaraphalaṁ lōhē stanyaghr̥ṣṭaṁ ghr̥tābhyaktaśamīpatradhūpitaṁ śūlarāgāśrugharṣaghnam| dadhisaraḥpippalīsaindhavayuktastāmrē ghr̥ṣṭaśśōphagharṣāśruvēdanāghnaḥ| mr̥tkapālaṁ kāṁsyē tilōdakaghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktanimbapatra-dhūpitaṁ śōphakaṇḍūgharṣāśruśūlarāgaghnam| sandhāvāñjitaṁ cākṣi stanyēnānusiñcēt| triparañca tairnnāñjayēt||4||

View original

एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sandhāvairityanantaraṁ vakṣyamāṇaiḥ sandhāvanāmabhirañjanaiścōpakramēta| śaśasya śiraḥkapālaṁ saindhavēna saha kāṁsyapātrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ vēdanāghnaṁ sandhāvaḥ| lōhapātrē gōmūtraghr̥ṣṭaṁ tāmraṁ ghr̥tadhūpitaṁ sandhāvaḥ| śigrupallavarasastāmraghr̥ṣṭō ghr̥tadhūpitaśca sandhāvaḥ| tadvallōhapātrē ghruṣṭaṁ tāmraṁ ghr̥tadhūpitaṁ sandhāvaḥ| udumbaraphalamityādinā śūlādighnassandhāvaḥ| dadhisarādikaḥ sandhāvaḥ śōphādiharaḥ| mr̥nmayaṁ pakvakapālaṁ kāṁsyabhājanē tilōdakēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktanimbapatradhūpitaṁ śōphādighnaḥ sandhāvaḥ| ēbhyō'nyatamēna sandhāvēnāñjitamakṣi stanyēna siñcēt| tairiti sandhāvaiḥ tristribhyō vārēbhyaḥ paramūrdhvaṁ nētraṁ nāñjayēt|| 4||

Adhikarana athāñjanāni (5) · Śloka 5

madhukabr̥hatītvaktāmrarajāṁsyajākṣīrapiṣṭāni śamyāmalakapatrairghr̥tāplutaiḥ anēkaśō dhūpitāni piṇḍāñjanaṁ śōphavēdanāghnam| tālīsapatrapippalīlōharajō'ñjanakāsīsatagarajātīmukulasaindhavairgōmūtrapiṣṭaistāmramāliptaṁ saptarātraṁ sthāpayitvā punastadvadēva piṣṭairguṭikāḥ kāryāstāḥ stanyaghr̥ṣṭāḥ stambhaśvayathuharṣagharṣāśrukaṇḍūghnyaḥ| abaddhāsthisahakāramāṁsaṁ vigatatvacaṁ samatāmracūrṇamīṣatsaindhavōpētaṁ gavyēna dadhnā piṣṭvā tāmramālēpayēt| śuṣkaṁ śuṣkaṁ tathaiva ca piṣṭvā punarlēpayēt| ētatsaptabhiḥ saptāhaiḥ piṇḍāñjanaṁ kr̥taṁ sarvākṣikāśrugharṣaśōpharāgavartmōpacayaghnam| aśmantakāmlavētasaparūṣakakōladāḍimaiḥ kr̥tā rasakriyā saśōphālpaśōphapūyālasān nāśayati| itthamapi śōphānuvr̥ttau punarasrāvasēkaḥ śirōvirēkaśca||5||

View original

मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

athānantaramañjanāni bhavanti| madhukādinā piṇḍāñjanaṁ śōphādighnaṁ bhavati| tālīsapatrādinā guṭikāḥ stambhādighnyaḥ tadvadēvēti gōmūtrēṇa| añjanakālē stanyēna gupikōdgharṣaṇam| sahakāramāmraphalamabaddhāsthyatibālam| tasya sahakārasya māṁsaṁ tvacō'ntarbhāgam| saptāhēna saptāhēnōparyupari lēpaḥ| aśmantakādinā rasakriyā| aśmantaka indrakaḥ| subōdham|| 5||

Adhikarana amlōṣitacikitsā (6) · Śloka 6

amlōṣitaṁ pittābhiṣyandavadupācarēt| pillalasādhanaṁ cēkṣēta||6||

View original

अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

amlōṣitē pittābhiṣyandavadupacāraḥ| pillasādhanaṁ cātraiva vakṣyamāṇamīkṣētāmlōṣitōpacāraṇāya| ityuktā akṣipākāḥ||6||

Adhikarana pillarōgāṇāṁ saṅkhyānam (7) · Śloka 7

pittakapharaktanicayōtkliṣṭavartmapōthakībisākyakukūṇakapakṣmōparōdhapūyālasaśuṣkākṣipākālpaśōphāmlōṣitā vātavarjyāśca syandādhimanthā ityaṣṭādaśa dīrghakālānubandhinō rōgāḥ pillasaṁjñāḥ||7||

View original

पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pittōtkliṣṭavartma, kaphōtkliṣṭavartma, raktōtkliṣṭavartma, nicayōtkliṣṭavartma, pōthakībisākhyō bisavartma, kukūṇakaḥ, pakṣmōparōdhaḥ, pūyālasaḥ, śuṣkākṣipākaḥ, alpaśōphaḥ, amlōṣitaḥ, vātavarjyāḥ syandāścādhimanthāśca pittasyandaḥ, kaphasyandaḥ, raktasyandaḥ, pitādhimanthaḥ kaphādhimanthaḥ, raktādhimanthaśca ityaṣṭādaśa rōgā dīrghakālānuvarttinaḥ santaḥ pillasaṁjñāṁ labhantē||7||

Adhikarana pillānāṁ pratyēkaśaḥ cikitsā (8) · Śloka 8

ēṣāṁ kriyā yathāsvamupadiṣṭaiva punaśca pillī bhūtānāṁ sāmānyēnōpadiśyatē||8||

View original

एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ēṣāṁ pillasaṁjñitānāṁ pittōtkliṣṭavartmādīnāṁ kriyā cikitsā yathāsvamadhyāyēṣūktaiva||8||

Adhikarana pillasāmānyacikitsā (9) · Śloka 9

atha pillākṣirōgiṇaṁ snēhayitvā vāmayēt| kr̥takramasya sirāvyadhastatō virēkaḥ| kr̥tavirēkasya vartmanī likhēt| sakr̥llēkhanādaśuddhau punarlēkhayējjalaukōbhiśca grāhayēt| priyaṅgulōdhrapadmakēsaracandanamadhukakalkēna samākṣikēṇa biḍālakaḥ| tuvarikāphalatrikarōcanākvāthēna madhumatā sāyaṁ prātaḥ sadā prakṣālanamañjanāntē ca kaṣāyavr̥kṣapallavakaṣāyēṇa| tairēva ca patrairuṣṇapriyatāyāmntarāntarā svēdaḥ| tutthakapalaṁ viṁśatiśca śvētamaricāni dhānyāmlapiṣṭāni tatpalaistriṁśatā tāmrapātrē samālōḍitāni bahuvarṣāṇāmapi pillānāṁ paramamāścyōtanam| añjanaṁ cāsyāmradhātakīpuṣpatilaparṇīkalkēna ca varttiḥ| harītakyāḍhakīścāṣṭaguṇē'mbhasyaṣṭabhāgāvaśēṣaṁ kvāthayēt| punaśca parisrāvyādarvīpralōpādrasakriyēyaṁ pillākṣirōpaṇī| palāśaśākhāsvarasē kvāthyamānē br̥hatyuśīrarajō dadyāt| tad ghanībhūtaṁ śītamañjanam| surasārasapiṣṭairvā vacāladēvadārubhiḥ| gōpittapiṣṭābhyāṁ vā vyōṣarasāñjanābhyām| haritālasauvīrakāñjanasamāṁśaṁ vā tāmracūrṇamañjanam| paripēlavakāsīsaharidrādvayasarṣapapriyaṅgutagarapippalīkalkēna tāmrabhājanamantarlēpayitvā sauvīrakakumbhē'dhōmukhaṁ saptāhaṁ vāsayēt tatō guṭikāścūrṇaṁ vā kuryāt| tutthagairikacūrṇaṁ chagalīpayaḥpiṣṭaṁ guṭikā pratyañjanam| cūrṇa ēva vā divyōdakabhāvitaḥ| sa ēva vā tadāplutō nētrāścyōtanamiti| bhavati cātra- vartmāvalēkhaṁ bahuśastadvacchōṇitamōkṣaṇam| punaḥ punarvirēkaṁ ca pillarōgāturō bhajēt||9||

View original

अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pillībhūtānāṁ tu dīrghakālānuvarttināṁ sāmānyēna kriyā sādhāraṇī cikitsōcyatē| athētyādi subōdham| vamanādanukr̥takramasya vihitapēyādikramasya sirāvyadhaḥ| priyaṅgvādinā biḍālakō bahirlēpaḥ| tuvarikādikvāthēna mākṣikavatā sāyaṁ prātaśca prakṣālanam| añjanāntē ca kaṣāyavr̥kṣāṇāmanantarōktānāṁ tuvarikādīnāṁ pallavakaṣāyēṇa prakṣālanam| uṣṇapriyatāyāmuṣṇābhilāṣē tairēva kaṣāyavr̥kṣapatrairantarāntarā kadācit svēdaḥ| tutthakapālamityādi subōdham| tatpalairiti dhānyāmlapalaiḥ| asya ca pillākṣirōgiṇa āmrādikalkēna varttirañjanam| harītakyādinā rasakriyā subōdhā| palāśētyādinā lōhō'ñjanam| vacādibhiḥ, surasāyā rasēna piṣṭairañjanam| surasā pūrvā| gōḥ pittēna piṣṭābhyāṁ vyōṣarasāñjanābhyāṁ vāñjanam| haritālādikaṁ bhāgastāmraṁ bhāga iti cūrṇāñjanam| paripēlavādinā guṭikāthavā cūrṇāñjanam| sauvīrakaṁ satuṣayavajātaṁ kāñjikam| tutthādikaṁ pratyañjanam| athavaiṣa tutthagairikayōścūrṇō divyōdakabhāvitō'ñjanam| sa ēva vā divyōdakabhāvitutthādicūrṇō divyōdakēnāpluta āścyōtanam| bahuśō vartmāvalēkhādikaṁ pillarōgēṇāturō bhajēt||9||

Adhikarana pūyālasē viśēṣaḥ (10) · Śloka 10

pūyālasē tvaśāntē'ntē dāhaḥ sūkṣmaśalākayā||10||

View original

पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pūyālasē tu pillībhūtē aśāntē sarvakriyāṇāmantē'vasānē śalākayā dāhō vidhēyaḥ||10||

Adhikarana nētrarōgāṇāmuktānāṁ saṅkhyānam (11) · Śloka 11

caturnavatirityakṣṇōrhētulakṣaṇasādhanaiḥ| parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyēna gaditā gadā||11||

View original

चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ityanantarōktairadhyāyairakṣṇōrgadāścaturnavatiḥ parasparamasaṅkīrṇāḥ hētvādibhiḥ kārtsnyēna niśśēṣatayā gaditā uktāḥ| tē ca kr̥cchrōnmīla, nimēṣa, vātahata, kumbhīkā, pittōtkliṣṭa, pakṣmaśāta, pōthakī, kaphōtkliṣṭa, lagaṇa, utsaṅga, raktōtkliṣṭā, arśō, añjananāmikā, bisavartma, utkliṣṭavartma, śyāvavartma, śliṣṭavartma, sikatāvartma, kardama, bahala, kukūṇaka, pakṣmōparōdha, alajī, arbuda, jalāsrava, kaphāsrava, upanāha, raktāsrava, parvaṇī, pūyālasa, alajī, kr̥migranthi, śuktikā, śuklārma, balāsagrathita, piṣṭaka, sirōtpāta, sirāharṣa, sirājāta, śōṇitārma, arjuna, prastāryarma, snāvārma, adhimāṁsārma, sirāsaṁsa, kṣataśulka, śuddhaśulka, ajakā, sirāśulka, tīvravēdana, vātatimira, vātakāca, vātaliṅganāśa, pittatimira, pittakāca, pittaliṅganāśa, gambhīrā, hrasvā, pittavidagdhā, kaphatimira, kaphakāca, kaphaliṅganāśa, raktatimira, raktakāca, raktaliṅganāśa, saṁsargatimira, saṁsargakāca, saṁsargaliṅganāśa, sannipātatimira, sannipātakāca, sannipātaliṅganāśa, nakulāndha, dōṣāndha, ūṣṇavidagdhā, amlavidagdhā, dhūmara, apasargikaliṅganāśa, vātābhiṣyanda, vātādhimantha, hatādhimantha, anyatōvāta, vātaparyaya, pittābhiṣyanda, pittādhimantha, kaphabhiṣyanda, kaphādhimantha, raktābhiṣyanda, raktādhimantha, śuṣkākṣipāka, saśōpha, alpaśōpha, akṣipāka, atyaya, amlōṣitā ityakhyābhiruktāḥ|| 11||

Adhikarana svasthē'pi pathyāpathyanirdēśaḥ (12) · Śloka 12

sarvadā ca niṣēvēta svasthō'pi nayanapriyaḥ| purāṇayavagōdhūmaśāliṣaṣṭikakōdravān| mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥ pariplutān| śākaṁ caivaṁvidhaṁ māṁsaṁ jāṅgalaṁ dāḍimaṁ sitām| saindhavaṁ triphalāṁ drākṣāṁ vāri pānē ca nābhasam| ātapatraṁ padatrāṇaṁ vidhivaddōṣaśōdhanam| varjayēdvēgasaṁrōdhamajīrṇādhyaśanāni ca| krōdhaśōkadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhaviṣṭambhakaraṁ yaccēhāhārabhēṣajam||12||

View original

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yastu nayanapriyaḥ sa sarvadā ṣaṭsvapyr̥tuṣu svasthōpyapiśabdādakṣirōgavānapi purāṇayavādikaṁ sēvēta| ēvaṁvidhaṁ ca śākaṁ kaphapittaghnaṁ bhūrisarpiḥ pariplutaṁ ca sēvēta| vēgasaṁrōdhādikaṁ varjayēt| yaccēhādikaṁ vidāhakaraṁ viṣṭambhakaraṁ ca tadapi varjjayēt||12||

Adhikarana pādaśirayōrnētrasambandhaḥ (13-20) · Śloka 20

dvē pādamadhyē pr̥thusannivēśē sirē gatē tē bahudhā ca nētrē| tā bhraṅkṣaṇōdvartanalēpanādīn pādaprayuktānnayanaṁ nayanti| malōṣṇasaṅghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣayantē nayanāni duṣṭāḥ| bhajētsadā dr̥ṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni||13|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē akṣipākapillapratiṣēdhō nāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||

View original

द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pratyēkaṁ pādamadhyē dvē sirē pr̥thusannivēśē vistīrṇarūpē na tu vartulē yē sirē tē nētrē bahudhā gatē| tāḥ pādayōścatasraḥ sirāḥ pādaprayuktān bhraṅkṣaṇādīn nētraṁ nayanti| bhraṅkṣaṇāmabhyaṅgaḥ| tāśca malādibhirduṣṭā nayanāni sarvēṣāṁ dūṣayanti| yata ēvamatō hētōrupānadādīni dr̥ṣṭihitāni sadā bhajēt| upanāhau pādukē| dhāvanaṁ prakṣālanam|| 13|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē viṁśō'dhyāyaḥ

← 19. abhiṣyandapratiṣēdhaḥ 21. karṇarōgavijñānīyaḥ →