൨൦. അക്ഷിപാകപില്ലപ്രതിഷേധഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana അഥാക്ഷിപാകപില്ലപ്രതിഷേധോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ - പ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧

അഥാത അക്ഷിപാകപില്ലപ്രതിഷേധം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

View original

अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

അഭിഷ്യന്ദസ്യ തദേകയോഗക്ഷേമസ്യ ചാധിമന്ഥസ്യ ചികിത്സാമുക്ത്വാ അക്ഷിപാകാനാം പില്ലാനാം ച സാധനം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരമ്ഭ്യതേ-അഥാത ഇത്യാദി| പില്ലാ ഉക്തേഭ്യഃ ഏവ വര്ത്മാദിരോഗേഭ്യഃ കേചിത്| തേ ചേഹൈവ വക്ഷ്യന്തേ||൧||

Adhikarana ശുഷ്കാക്ഷിപാകചികിത്സാ (൨) · Śloka ൨

ശുഷ്കാക്ഷിപാകേ വാതാഭിഷ്യന്ദവിഹിതം സര്പിഃ പിബേത്| കുലീരരസക്ഷീരസിദ്ധം വാ| ദാര്വീപ്രപൌണ്ഡരീകയോഃ ക്വാഥ ആശ്ച്യോതനമക്ഷിപാകഘ്നമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാമധുക്കാലാനുസാരീസാരിവാലോധ്രലാക്ഷാപ്രപൌണ്ഡരീകാണാമക്ഷിപാകരക്തരാജീഘ്നമ്| മൃദ്വീകാചന്ദനകല്കസ്തണ്ഡുലാമ്ബുപരിസ്രുതോ മധുമാനശ്രുദാഹഹരഃ| അണുതൈലം നസ്യമ്| ശാരിവാവിദാരീബലാമധുകോത്പലദ്രാക്ഷാടരൂഷകജീവകചന്ദനൈര്ജാങ്ഗലരസക്ഷീരോപേതം തൈലം സാധിതം നാവനാത് സര്വോര്ധ്വജത്രുജാന് ഗദാന് വാതപിത്തോത്തരാന് നിഹന്തി| സ്നിഗ്ധാശ്ചാത്ര തര്പണപുടപാകാഃ| വാതപിത്താന്യതരോദ്രേകതശ്ച യഥാസ്വമഭിഷ്യന്ദവിധിഃ| ആദര്ശമണ്ഡലേ ഘൃതാക്തകേശാന് ഘൃഷ്ട്വാന്തര്ധൂമം ദഹേത്സാ മഷീഘൃതപിഷ്ടാऽയസഭാജനസ്ഥിതാऽക്ഷിപാകമഞ്ജനാദപഹരതി| മഞ്ജിഷ്ഠാഫലത്രികകടങ്കടേരീനിഷ്ക്വാഥേ ലോഹസ്രോതോऽഞ്ജനചൂര്ണമാപിണ്ഡീഭാവാത് പചേത്| ഏതച്ചൂര്ണാഞ്ജനമഭയം ദാഹോഷാകരാഗാശ്രുഹരമ്| താമ്രരജസ്സൈര്യകപുഷ്പപുണ്ഡ്രാഹ്വമധുകകാലാനുസാരീശാരിവാഃ ഛാഗേന പയസാ പിഷ്ടാഃ പിണ്ഡാഞ്ജനമ്| ആനൂപവസാ ശുണ്ഠീസൈന്ധവചൂര്ണാന്വിതാ സ്നേഹാഞ്ജനമ്| ഏവമപ്യശാന്തൌ മധുകസിദ്ധഃ ശതാഹ്വാചൂര്ണയുക്തോ ഘൃതമണ്ഡസ്തഥാ പയോ വാ ബസ്തിഃ||൨||

View original

शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

വാതാഭിഷ്യന്ദവിഹിതം സര്പിര്ദശമൂലാദികം കുലീരമാംസരസക്ഷീരാഭ്യാം സിദ്ധം വാ സര്പിഃ പിബേത്| ദാര്വ്യാദി സുബോധമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാദീനാം ക്വാഥ ആശ്ച്യോതനമിതി സമ്ബധ്യതേ| കാലാനുസാരീ കാലേയകഃ| കാരണ്ഡക ആമ്ലായനഃ| സുബോധമ്| അണുതൈലം നസ്യവിധ്യുക്തമ്| ശാരിവാദിതൈലം നാവനാദ്വാതപിത്താധികാന് സര്വാനൂര്ധ്വജത്രുജാന് ഗദാന് നിഹന്തി നാശയതി| അത്രേത്യക്ഷിപാകേ വാതപിത്തയോരന്യതരസ്യോദ്രേകാദ്ധേതോര്യഥാസ്വമുദ്രിക്തദോഷാനതിക്രമേണാഭിഷ്യന്ദോക്തോ വിധിഃ| ആദര്ശമണ്ഡലേ മലിനിതകേശമപ്യഞ്ജനമ്| സുബോധമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാദിക്വാഥപക്വഗുലികാ ചൂര്ണീകൃതാഞ്ജനം നാമ്നാഭയം ദാഹാദിഹരമ്| താമ്രചൂര്ണാദികം പിണ്ഡാഞ്ജനം സുബോധമ്| സൈര്യകസ്യ സഹചരസ്യ പുഷ്പമാമ്ലായനസ്യേതി കേചിത്| ആനൂപവസേത്യാദി സുബോധമ്| തഥാ പയ ഇതി ഘൃതമണ്ഡവന്മധുകസിദ്ധം ശതാഹ്വാചൂര്ണയുക്തം ച||൨||

Adhikarana സശോഫാല്പശോഫയോശ്ചികിത്സാ (൩) · Śloka ൩

സശോഫാല്പശോഫയോസ്തു സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യാനു സിരാം വിധ്യേത്| ദ്രാക്ഷാഭയാക്വാഥസ്ത്രിവൃത്കല്കവാന് സഘൃതോ വിരേകഃ| വിരിക്തസ്യ യഥാദോഷോദയമാസ്ഥാപനമ്| തതഃ പിണ്ഡസ്വിന്നശിരസഃ സര്ഷപതൈലേന സൈന്ധവയുതേന വാ സര്പിഷാ ഫണിജ്ജകയുക്തേന വാ അണുതൈലേന ശിരോവിരേകഃ വിരിക്തശിരസോऽനുവാസനം ക്ഷീരസര്പിഷാ ധൂമപാനം ച| ശിരോനേത്രം ചാസ്യ സുനിഷണ്ണകപത്തൂരൈരണ്ഡപത്രൈഃ ക്ഷീരാംബുസ്വിന്നൈഃ സംസ്വേദയേത്| ഘൃതഭൃഷ്ടം ലോധ്രചൂര്ണം സൂക്ഷ്മവാസസ്ഥമുഷ്ണോദകവിമൃദിതമാശ്ച്യോതനമ്| ശുഷ്കാക്ഷിപാകോക്തം ച വേദനാഘ്നമ്||൩||

View original

सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

സശോഫാഖ്യേऽല്പശോഫാഖ്യേ ച സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ സതഃ സിരാം വിധ്യേത്| ദ്രാക്ഷാഹരീതകീക്വാഥേന ത്രിവൃത്കല്കഘൃതയുക്തേന വിരിക്തസ്യ ദോഷോദയാനതിക്രമേണാസ്ഥാപനമ്| തത ഇത്യാസ്ഥാപനാദനന്തരം പിണ്ഡസ്വേദഃ സൂത്രോക്തസേന സ്വിന്നശിരസഃ സര്ഷപതൈലേന ശിരോവിരേകഃ സര്പിഷാ വാ സൈന്ധവയുതേനാണുതൈലേന വാ ഫണിജ്ജകചൂര്ണയുതേന| ഫണിജ്ജകോ മരുവകഃ| തതഃ ക്ഷീരസര്പിഷാऽനുവാസനമ്| ധൂമപാനം ദോഷാദ്യപേക്ഷമ്| അസ്യ ചാക്ഷിപാകവതഃ ശിരോനേത്രം ച സുനിഷണ്ണകാദിപത്രൈഃ ക്ഷീരാമ്ബുസ്വിന്നൈഃ സ്വേദയേത്| സുനിഷണ്ണകനാമാനൂപേ ഭവതി| കാശ്മീരേഷു സുല്യേതി പ്രസിദ്ധഃ| പത്തൂരോ ജലേ ഭവതി നാമ്നാ മത്സ്യാക്ഷകഃ| ഘൃതഭൃഷ്ടമിത്യാദിനാശ്ച്യോതനം സുബോധമ്| ശുഷ്കാക്ഷിപാകോക്തം വേദനാഘ്നമാശ്ച്യോതനമിതി സമ്ബധ്യതേ| തച്ച ലോധ്രകോരണ്ഡപുഷ്പകൃതഃ ക്വാഥഃ|| ൩||

Adhikarana തത്ര സന്ധാവാഃ (൪) · Śloka ൪

ഏവമശാന്തവേദനം സന്ധാവൈരുപക്രമേത്| ശശശിരഃകപാലം സൈന്ധവം കാംസ്യേ സ്തന്യഘൃഷ്ടം സന്ധാവോ വേദനാഘ്നഃ| തദ്വത്താമ്രം ച ലോഹേ ഗോമൂത്രഘൃഷ്ടം ഘൃതധൂപിതമ്| ശിഗ്രുപല്ലവരസശ്ച താമ്രഘൃഷ്ടോ ഘൃതധൂപിതഃ| ശങ്ഖതാമ്രേ സ്തന്യേന ഘൃഷ്ടം ഘൃതാഭ്യക്തയവശമീപത്രധൂപിതം ഘര്ഷവേദനാഘ്നമ്| ഉദുമ്ബരഫലം ലോഹേ സ്തന്യഘൃഷ്ടം ഘൃതാഭ്യക്തശമീപത്രധൂപിതം ശൂലരാഗാശ്രുഘര്ഷഘ്നമ്| ദധിസരഃപിപ്പലീസൈന്ധവയുക്തസ്താമ്രേ ഘൃഷ്ടശ്ശോഫഘര്ഷാശ്രുവേദനാഘ്നഃ| മൃത്കപാലം കാംസ്യേ തിലോദകഘൃഷ്ടം ഘൃതാക്തനിമ്ബപത്ര-ധൂപിതം ശോഫകണ്ഡൂഘര്ഷാശ്രുശൂലരാഗഘ്നമ്| സന്ധാവാഞ്ജിതം ചാക്ഷി സ്തന്യേനാനുസിഞ്ചേത്| ത്രിപരഞ്ച തൈര്ന്നാഞ്ജയേത്||൪||

View original

एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

സന്ധാവൈരിത്യനന്തരം വക്ഷ്യമാണൈഃ സന്ധാവനാമഭിരഞ്ജനൈശ്ചോപക്രമേത| ശശസ്യ ശിരഃകപാലം സൈന്ധവേന സഹ കാംസ്യപാത്രേ സ്തന്യേന ഘൃഷ്ടം വേദനാഘ്നം സന്ധാവഃ| ലോഹപാത്രേ ഗോമൂത്രഘൃഷ്ടം താമ്രം ഘൃതധൂപിതം സന്ധാവഃ| ശിഗ്രുപല്ലവരസസ്താമ്രഘൃഷ്ടോ ഘൃതധൂപിതശ്ച സന്ധാവഃ| തദ്വല്ലോഹപാത്രേ ഘ്രുഷ്ടം താമ്രം ഘൃതധൂപിതം സന്ധാവഃ| ഉദുമ്ബരഫലമിത്യാദിനാ ശൂലാദിഘ്നസ്സന്ധാവഃ| ദധിസരാദികഃ സന്ധാവഃ ശോഫാദിഹരഃ| മൃന്മയം പക്വകപാലം കാംസ്യഭാജനേ തിലോദകേന ഘൃഷ്ടം ഘൃതാക്തനിമ്ബപത്രധൂപിതം ശോഫാദിഘ്നഃ സന്ധാവഃ| ഏഭ്യോऽന്യതമേന സന്ധാവേനാഞ്ജിതമക്ഷി സ്തന്യേന സിഞ്ചേത്| തൈരിതി സന്ധാവൈഃ ത്രിസ്ത്രിഭ്യോ വാരേഭ്യഃ പരമൂര്ധ്വം നേത്രം നാഞ്ജയേത്|| ൪||

Adhikarana അഥാഞ്ജനാനി (൫) · Śloka ൫

മധുകബൃഹതീത്വക്താമ്രരജാംസ്യജാക്ഷീരപിഷ്ടാനി ശമ്യാമലകപത്രൈര്ഘൃതാപ്ലുതൈഃ അനേകശോ ധൂപിതാനി പിണ്ഡാഞ്ജനം ശോഫവേദനാഘ്നമ്| താലീസപത്രപിപ്പലീലോഹരജോऽഞ്ജനകാസീസതഗരജാതീമുകുലസൈന്ധവൈര്ഗോമൂത്രപിഷ്ടൈസ്താമ്രമാലിപ്തം സപ്തരാത്രം സ്ഥാപയിത്വാ പുനസ്തദ്വദേവ പിഷ്ടൈര്ഗുടികാഃ കാര്യാസ്താഃ സ്തന്യഘൃഷ്ടാഃ സ്തമ്ഭശ്വയഥുഹര്ഷഘര്ഷാശ്രുകണ്ഡൂഘ്ന്യഃ| അബദ്ധാസ്ഥിസഹകാരമാംസം വിഗതത്വചം സമതാമ്രചൂര്ണമീഷത്സൈന്ധവോപേതം ഗവ്യേന ദധ്നാ പിഷ്ട്വാ താമ്രമാലേപയേത്| ശുഷ്കം ശുഷ്കം തഥൈവ ച പിഷ്ട്വാ പുനര്ലേപയേത്| ഏതത്സപ്തഭിഃ സപ്താഹൈഃ പിണ്ഡാഞ്ജനം കൃതം സര്വാക്ഷികാശ്രുഘര്ഷശോഫരാഗവര്ത്മോപചയഘ്നമ്| അശ്മന്തകാമ്ലവേതസപരൂഷകകോലദാഡിമൈഃ കൃതാ രസക്രിയാ സശോഫാല്പശോഫപൂയാലസാന് നാശയതി| ഇത്ഥമപി ശോഫാനുവൃത്തൌ പുനരസ്രാവസേകഃ ശിരോവിരേകശ്ച||൫||

View original

मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

അഥാനന്തരമഞ്ജനാനി ഭവന്തി| മധുകാദിനാ പിണ്ഡാഞ്ജനം ശോഫാദിഘ്നം ഭവതി| താലീസപത്രാദിനാ ഗുടികാഃ സ്തമ്ഭാദിഘ്ന്യഃ തദ്വദേവേതി ഗോമൂത്രേണ| അഞ്ജനകാലേ സ്തന്യേന ഗുപികോദ്ഘര്ഷണമ്| സഹകാരമാമ്രഫലമബദ്ധാസ്ഥ്യതിബാലമ്| തസ്യ സഹകാരസ്യ മാംസം ത്വചോऽന്തര്ഭാഗമ്| സപ്താഹേന സപ്താഹേനോപര്യുപരി ലേപഃ| അശ്മന്തകാദിനാ രസക്രിയാ| അശ്മന്തക ഇന്ദ്രകഃ| സുബോധമ്|| ൫||

Adhikarana അമ്ലോഷിതചികിത്സാ (൬) · Śloka ൬

അമ്ലോഷിതം പിത്താഭിഷ്യന്ദവദുപാചരേത്| പില്ലലസാധനം ചേക്ഷേത||൬||

View original

अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

അമ്ലോഷിതേ പിത്താഭിഷ്യന്ദവദുപചാരഃ| പില്ലസാധനം ചാത്രൈവ വക്ഷ്യമാണമീക്ഷേതാമ്ലോഷിതോപചാരണായ| ഇത്യുക്താ അക്ഷിപാകാഃ||൬||

Adhikarana പില്ലരോഗാണാം സങ്ഖ്യാനമ് (൭) · Śloka ൭

പിത്തകഫരക്തനിചയോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മപോഥകീബിസാക്യകുകൂണകപക്ഷ്മോപരോധപൂയാലസശുഷ്കാക്ഷിപാകാല്പശോഫാമ്ലോഷിതാ വാതവര്ജ്യാശ്ച സ്യന്ദാധിമന്ഥാ ഇത്യഷ്ടാദശ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനോ രോഗാഃ പില്ലസംജ്ഞാഃ||൭||

View original

पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

പിത്തോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, കഫോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, രക്തോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, നിചയോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, പോഥകീബിസാഖ്യോ ബിസവര്ത്മ, കുകൂണകഃ, പക്ഷ്മോപരോധഃ, പൂയാലസഃ, ശുഷ്കാക്ഷിപാകഃ, അല്പശോഫഃ, അമ്ലോഷിതഃ, വാതവര്ജ്യാഃ സ്യന്ദാശ്ചാധിമന്ഥാശ്ച പിത്തസ്യന്ദഃ, കഫസ്യന്ദഃ, രക്തസ്യന്ദഃ, പിതാധിമന്ഥഃ കഫാധിമന്ഥഃ, രക്താധിമന്ഥശ്ച ഇത്യഷ്ടാദശ രോഗാ ദീര്ഘകാലാനുവര്ത്തിനഃ സന്തഃ പില്ലസംജ്ഞാം ലഭന്തേ||൭||

Adhikarana പില്ലാനാം പ്രത്യേകശഃ ചികിത്സാ (൮) · Śloka ൮

ഏഷാം ക്രിയാ യഥാസ്വമുപദിഷ്ടൈവ പുനശ്ച പില്ലീ ഭൂതാനാം സാമാന്യേനോപദിശ്യതേ||൮||

View original

एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

ഏഷാം പില്ലസംജ്ഞിതാനാം പിത്തോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മാദീനാം ക്രിയാ ചികിത്സാ യഥാസ്വമധ്യായേഷൂക്തൈവ||൮||

Adhikarana പില്ലസാമാന്യചികിത്സാ (൯) · Śloka ൯

അഥ പില്ലാക്ഷിരോഗിണം സ്നേഹയിത്വാ വാമയേത്| കൃതക്രമസ്യ സിരാവ്യധസ്തതോ വിരേകഃ| കൃതവിരേകസ്യ വര്ത്മനീ ലിഖേത്| സകൃല്ലേഖനാദശുദ്ധൌ പുനര്ലേഖയേജ്ജലൌകോഭിശ്ച ഗ്രാഹയേത്| പ്രിയങ്ഗുലോധ്രപദ്മകേസരചന്ദനമധുകകല്കേന സമാക്ഷികേണ ബിഡാലകഃ| തുവരികാഫലത്രികരോചനാക്വാഥേന മധുമതാ സായം പ്രാതഃ സദാ പ്രക്ഷാലനമഞ്ജനാന്തേ ച കഷായവൃക്ഷപല്ലവകഷായേണ| തൈരേവ ച പത്രൈരുഷ്ണപ്രിയതായാമ്ന്തരാന്തരാ സ്വേദഃ| തുത്ഥകപലം വിംശതിശ്ച ശ്വേതമരിചാനി ധാന്യാമ്ലപിഷ്ടാനി തത്പലൈസ്ത്രിംശതാ താമ്രപാത്രേ സമാലോഡിതാനി ബഹുവര്ഷാണാമപി പില്ലാനാം പരമമാശ്ച്യോതനമ്| അഞ്ജനം ചാസ്യാമ്രധാതകീപുഷ്പതിലപര്ണീകല്കേന ച വര്ത്തിഃ| ഹരീതക്യാഢകീശ്ചാഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസ്യഷ്ടഭാഗാവശേഷം ക്വാഥയേത്| പുനശ്ച പരിസ്രാവ്യാദര്വീപ്രലോപാദ്രസക്രിയേയം പില്ലാക്ഷിരോപണീ| പലാശശാഖാസ്വരസേ ക്വാഥ്യമാനേ ബൃഹത്യുശീരരജോ ദദ്യാത്| തദ് ഘനീഭൂതം ശീതമഞ്ജനമ്| സുരസാരസപിഷ്ടൈര്വാ വചാലദേവദാരുഭിഃ| ഗോപിത്തപിഷ്ടാഭ്യാം വാ വ്യോഷരസാഞ്ജനാഭ്യാമ്| ഹരിതാലസൌവീരകാഞ്ജനസമാംശം വാ താമ്രചൂര്ണമഞ്ജനമ്| പരിപേലവകാസീസഹരിദ്രാദ്വയസര്ഷപപ്രിയങ്ഗുതഗരപിപ്പലീകല്കേന താമ്രഭാജനമന്തര്ലേപയിത്വാ സൌവീരകകുമ്ഭേऽധോമുഖം സപ്താഹം വാസയേത് തതോ ഗുടികാശ്ചൂര്ണം വാ കുര്യാത്| തുത്ഥഗൈരികചൂര്ണം ഛഗലീപയഃപിഷ്ടം ഗുടികാ പ്രത്യഞ്ജനമ്| ചൂര്ണ ഏവ വാ ദിവ്യോദകഭാവിതഃ| സ ഏവ വാ തദാപ്ലുതോ നേത്രാശ്ച്യോതനമിതി| ഭവതി ചാത്ര- വര്ത്മാവലേഖം ബഹുശസ്തദ്വച്ഛോണിതമോക്ഷണമ്| പുനഃ പുനര്വിരേകം ച പില്ലരോഗാതുരോ ഭജേത്||൯||

View original

अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

പില്ലീഭൂതാനാം തു ദീര്ഘകാലാനുവര്ത്തിനാം സാമാന്യേന ക്രിയാ സാധാരണീ ചികിത്സോച്യതേ| അഥേത്യാദി സുബോധമ്| വമനാദനുകൃതക്രമസ്യ വിഹിതപേയാദിക്രമസ്യ സിരാവ്യധഃ| പ്രിയങ്ഗ്വാദിനാ ബിഡാലകോ ബഹിര്ലേപഃ| തുവരികാദിക്വാഥേന മാക്ഷികവതാ സായം പ്രാതശ്ച പ്രക്ഷാലനമ്| അഞ്ജനാന്തേ ച കഷായവൃക്ഷാണാമനന്തരോക്താനാം തുവരികാദീനാം പല്ലവകഷായേണ പ്രക്ഷാലനമ്| ഉഷ്ണപ്രിയതായാമുഷ്ണാഭിലാഷേ തൈരേവ കഷായവൃക്ഷപത്രൈരന്തരാന്തരാ കദാചിത് സ്വേദഃ| തുത്ഥകപാലമിത്യാദി സുബോധമ്| തത്പലൈരിതി ധാന്യാമ്ലപലൈഃ| അസ്യ ച പില്ലാക്ഷിരോഗിണ ആമ്രാദികല്കേന വര്ത്തിരഞ്ജനമ്| ഹരീതക്യാദിനാ രസക്രിയാ സുബോധാ| പലാശേത്യാദിനാ ലോഹോऽഞ്ജനമ്| വചാദിഭിഃ, സുരസായാ രസേന പിഷ്ടൈരഞ്ജനമ്| സുരസാ പൂര്വാ| ഗോഃ പിത്തേന പിഷ്ടാഭ്യാം വ്യോഷരസാഞ്ജനാഭ്യാം വാഞ്ജനമ്| ഹരിതാലാദികം ഭാഗസ്താമ്രം ഭാഗ ഇതി ചൂര്ണാഞ്ജനമ്| പരിപേലവാദിനാ ഗുടികാഥവാ ചൂര്ണാഞ്ജനമ്| സൌവീരകം സതുഷയവജാതം കാഞ്ജികമ്| തുത്ഥാദികം പ്രത്യഞ്ജനമ്| അഥവൈഷ തുത്ഥഗൈരികയോശ്ചൂര്ണോ ദിവ്യോദകഭാവിതോऽഞ്ജനമ്| സ ഏവ വാ ദിവ്യോദകഭാവിതുത്ഥാദിചൂര്ണോ ദിവ്യോദകേനാപ്ലുത ആശ്ച്യോതനമ്| ബഹുശോ വര്ത്മാവലേഖാദികം പില്ലരോഗേണാതുരോ ഭജേത്||൯||

Adhikarana പൂയാലസേ വിശേഷഃ (൧൦) · Śloka ൧൦

പൂയാലസേ ത്വശാന്തേऽന്തേ ദാഹഃ സൂക്ഷ്മശലാകയാ||൧൦||

View original

पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

പൂയാലസേ തു പില്ലീഭൂതേ അശാന്തേ സര്വക്രിയാണാമന്തേऽവസാനേ ശലാകയാ ദാഹോ വിധേയഃ||൧൦||

Adhikarana നേത്രരോഗാണാമുക്താനാം സങ്ഖ്യാനമ് (൧൧) · Śloka ൧൧

ചതുര്നവതിരിത്യക്ഷ്ണോര്ഹേതുലക്ഷണസാധനൈഃ| പരസ്പരമസങ്കീര്ണാഃ കാര്ത്സ്ന്യേന ഗദിതാ ഗദാ||൧൧||

View original

चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

ഇത്യനന്തരോക്തൈരധ്യായൈരക്ഷ്ണോര്ഗദാശ്ചതുര്നവതിഃ പരസ്പരമസങ്കീര്ണാഃ ഹേത്വാദിഭിഃ കാര്ത്സ്ന്യേന നിശ്ശേഷതയാ ഗദിതാ ഉക്താഃ| തേ ച കൃച്ഛ്രോന്മീല, നിമേഷ, വാതഹത, കുമ്ഭീകാ, പിത്തോത്ക്ലിഷ്ട, പക്ഷ്മശാത, പോഥകീ, കഫോത്ക്ലിഷ്ട, ലഗണ, ഉത്സങ്ഗ, രക്തോത്ക്ലിഷ്ടാ, അര്ശോ, അഞ്ജനനാമികാ, ബിസവര്ത്മ, ഉത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, ശ്യാവവര്ത്മ, ശ്ലിഷ്ടവര്ത്മ, സികതാവര്ത്മ, കര്ദമ, ബഹല, കുകൂണക, പക്ഷ്മോപരോധ, അലജീ, അര്ബുദ, ജലാസ്രവ, കഫാസ്രവ, ഉപനാഹ, രക്താസ്രവ, പര്വണീ, പൂയാലസ, അലജീ, കൃമിഗ്രന്ഥി, ശുക്തികാ, ശുക്ലാര്മ, ബലാസഗ്രഥിത, പിഷ്ടക, സിരോത്പാത, സിരാഹര്ഷ, സിരാജാത, ശോണിതാര്മ, അര്ജുന, പ്രസ്താര്യര്മ, സ്നാവാര്മ, അധിമാംസാര്മ, സിരാസംസ, ക്ഷതശുല്ക, ശുദ്ധശുല്ക, അജകാ, സിരാശുല്ക, തീവ്രവേദന, വാതതിമിര, വാതകാച, വാതലിങ്ഗനാശ, പിത്തതിമിര, പിത്തകാച, പിത്തലിങ്ഗനാശ, ഗമ്ഭീരാ, ഹ്രസ്വാ, പിത്തവിദഗ്ധാ, കഫതിമിര, കഫകാച, കഫലിങ്ഗനാശ, രക്തതിമിര, രക്തകാച, രക്തലിങ്ഗനാശ, സംസര്ഗതിമിര, സംസര്ഗകാച, സംസര്ഗലിങ്ഗനാശ, സന്നിപാതതിമിര, സന്നിപാതകാച, സന്നിപാതലിങ്ഗനാശ, നകുലാന്ധ, ദോഷാന്ധ, ഊഷ്ണവിദഗ്ധാ, അമ്ലവിദഗ്ധാ, ധൂമര, അപസര്ഗികലിങ്ഗനാശ, വാതാഭിഷ്യന്ദ, വാതാധിമന്ഥ, ഹതാധിമന്ഥ, അന്യതോവാത, വാതപര്യയ, പിത്താഭിഷ്യന്ദ, പിത്താധിമന്ഥ, കഫഭിഷ്യന്ദ, കഫാധിമന്ഥ, രക്താഭിഷ്യന്ദ, രക്താധിമന്ഥ, ശുഷ്കാക്ഷിപാക, സശോഫ, അല്പശോഫ, അക്ഷിപാക, അത്യയ, അമ്ലോഷിതാ ഇത്യഖ്യാഭിരുക്താഃ|| ൧൧||

Adhikarana സ്വസ്ഥേऽപി പഥ്യാപഥ്യനിര്ദേശഃ (൧൨) · Śloka ൧൨

സര്വദാ ച നിഷേവേത സ്വസ്ഥോऽപി നയനപ്രിയഃ| പുരാണയവഗോധൂമശാലിഷഷ്ടികകോദ്രവാന്| മുദ്ഗാദീന് കഫപിത്തഘ്നാന് ഭൂരിസര്പിഃ പരിപ്ലുതാന്| ശാകം ചൈവംവിധം മാംസം ജാങ്ഗലം ദാഡിമം സിതാമ്| സൈന്ധവം ത്രിഫലാം ദ്രാക്ഷാം വാരി പാനേ ച നാഭസമ്| ആതപത്രം പദത്രാണം വിധിവദ്ദോഷശോധനമ്| വര്ജയേദ്വേഗസംരോധമജീര്ണാധ്യശനാനി ച| ക്രോധശോകദിവാസ്വപ്നരാത്രിജാഗരണാതപാന്| വിദാഹവിഷ്ടമ്ഭകരം യച്ചേഹാഹാരഭേഷജമ്||൧൨||

View original

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

യസ്തു നയനപ്രിയഃ സ സര്വദാ ഷട്സ്വപ്യൃതുഷു സ്വസ്ഥോപ്യപിശബ്ദാദക്ഷിരോഗവാനപി പുരാണയവാദികം സേവേത| ഏവംവിധം ച ശാകം കഫപിത്തഘ്നം ഭൂരിസര്പിഃ പരിപ്ലുതം ച സേവേത| വേഗസംരോധാദികം വര്ജയേത്| യച്ചേഹാദികം വിദാഹകരം വിഷ്ടമ്ഭകരം ച തദപി വര്ജ്ജയേത്||൧൨||

Adhikarana പാദശിരയോര്നേത്രസമ്ബന്ധഃ (൧൩-൨൦) · Śloka ൨൦

ദ്വേ പാദമധ്യേ പൃഥുസന്നിവേശേ സിരേ ഗതേ തേ ബഹുധാ ച നേത്രേ| താ ഭ്രങ്ക്ഷണോദ്വര്തനലേപനാദീന് പാദപ്രയുക്താന്നയനം നയന്തി| മലോഷ്ണസങ്ഘട്ടനപീഡനാദ്യൈസ്താ ദൂഷയന്തേ നയനാനി ദുഷ്ടാഃ| ഭജേത്സദാ ദൃഷ്ടിഹിതാനി തസ്മാദുപാനദഭ്യഞ്ജനധാവനാനി||൧൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ അക്ഷിപാകപില്ലപ്രതിഷേധോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||

View original

द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)

പ്രത്യേകം പാദമധ്യേ ദ്വേ സിരേ പൃഥുസന്നിവേശേ വിസ്തീര്ണരൂപേ ന തു വര്തുലേ യേ സിരേ തേ നേത്രേ ബഹുധാ ഗതേ| താഃ പാദയോശ്ചതസ്രഃ സിരാഃ പാദപ്രയുക്താന് ഭ്രങ്ക്ഷണാദീന് നേത്രം നയന്തി| ഭ്രങ്ക്ഷണാമഭ്യങ്ഗഃ| താശ്ച മലാദിഭിര്ദുഷ്ടാ നയനാനി സര്വേഷാം ദൂഷയന്തി| യത ഏവമതോ ഹേതോരുപാനദാദീനി ദൃഷ്ടിഹിതാനി സദാ ഭജേത്| ഉപനാഹൌ പാദുകേ| ധാവനം പ്രക്ഷാലനമ്|| ൧൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ വിംശോऽധ്യായഃ

← 19. abhiṣyandapratiṣēdhaḥ 21. karṇarōgavijñānīyaḥ →