Adhikarana अथाक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः - प्रतिज्ञा (१) · Śloka १
अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अभिष्यन्दस्य तदेकयोगक्षेमस्य चाधिमन्थस्य चिकित्सामुक्त्वा अक्षिपाकानां पिल्लानां च साधनं प्रदर्शयितुमध्याय आरम्भ्यते-अथात इत्यादि| पिल्ला उक्तेभ्यः एव वर्त्मादिरोगेभ्यः केचित्| ते चेहैव वक्ष्यन्ते||१||
Adhikarana शुष्काक्षिपाकचिकित्सा (२) · Śloka २
शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिर्दशमूलादिकं कुलीरमांसरसक्षीराभ्यां सिद्धं वा सर्पिः पिबेत्| दार्व्यादि सुबोधम्| मञ्जिष्ठादीनां क्वाथ आश्च्योतनमिति सम्बध्यते| कालानुसारी कालेयकः| कारण्डक आम्लायनः| सुबोधम्| अणुतैलं नस्यविध्युक्तम्| शारिवादितैलं नावनाद्वातपित्ताधिकान् सर्वानूर्ध्वजत्रुजान् गदान् निहन्ति नाशयति| अत्रेत्यक्षिपाके वातपित्तयोरन्यतरस्योद्रेकाद्धेतोर्यथास्वमुद्रिक्तदोषानतिक्रमेणाभिष्यन्दोक्तो विधिः| आदर्शमण्डले मलिनितकेशमप्यञ्जनम्| सुबोधम्| मञ्जिष्ठादिक्वाथपक्वगुलिका चूर्णीकृताञ्जनं नाम्नाभयं दाहादिहरम्| ताम्रचूर्णादिकं पिण्डाञ्जनं सुबोधम्| सैर्यकस्य सहचरस्य पुष्पमाम्लायनस्येति केचित्| आनूपवसेत्यादि सुबोधम्| तथा पय इति घृतमण्डवन्मधुकसिद्धं शताह्वाचूर्णयुक्तं च||२||
Adhikarana सशोफाल्पशोफयोश्चिकित्सा (३) · Śloka ३
सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सशोफाख्येऽल्पशोफाख्ये च स्निग्धस्विन्नस्य सतः सिरां विध्येत्| द्राक्षाहरीतकीक्वाथेन त्रिवृत्कल्कघृतयुक्तेन विरिक्तस्य दोषोदयानतिक्रमेणास्थापनम्| तत इत्यास्थापनादनन्तरं पिण्डस्वेदः सूत्रोक्तसेन स्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन शिरोविरेकः सर्पिषा वा सैन्धवयुतेनाणुतैलेन वा फणिज्जकचूर्णयुतेन| फणिज्जको मरुवकः| ततः क्षीरसर्पिषाऽनुवासनम्| धूमपानं दोषाद्यपेक्षम्| अस्य चाक्षिपाकवतः शिरोनेत्रं च सुनिषण्णकादिपत्रैः क्षीराम्बुस्विन्नैः स्वेदयेत्| सुनिषण्णकनामानूपे भवति| काश्मीरेषु सुल्येति प्रसिद्धः| पत्तूरो जले भवति नाम्ना मत्स्याक्षकः| घृतभृष्टमित्यादिनाश्च्योतनं सुबोधम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं वेदनाघ्नमाश्च्योतनमिति सम्बध्यते| तच्च लोध्रकोरण्डपुष्पकृतः क्वाथः|| ३||
Adhikarana तत्र सन्धावाः (४) · Śloka ४
एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सन्धावैरित्यनन्तरं वक्ष्यमाणैः सन्धावनामभिरञ्जनैश्चोपक्रमेत| शशस्य शिरःकपालं सैन्धवेन सह कांस्यपात्रे स्तन्येन घृष्टं वेदनाघ्नं सन्धावः| लोहपात्रे गोमूत्रघृष्टं ताम्रं घृतधूपितं सन्धावः| शिग्रुपल्लवरसस्ताम्रघृष्टो घृतधूपितश्च सन्धावः| तद्वल्लोहपात्रे घ्रुष्टं ताम्रं घृतधूपितं सन्धावः| उदुम्बरफलमित्यादिना शूलादिघ्नस्सन्धावः| दधिसरादिकः सन्धावः शोफादिहरः| मृन्मयं पक्वकपालं कांस्यभाजने तिलोदकेन घृष्टं घृताक्तनिम्बपत्रधूपितं शोफादिघ्नः सन्धावः| एभ्योऽन्यतमेन सन्धावेनाञ्जितमक्षि स्तन्येन सिञ्चेत्| तैरिति सन्धावैः त्रिस्त्रिभ्यो वारेभ्यः परमूर्ध्वं नेत्रं नाञ्जयेत्|| ४||
Adhikarana अथाञ्जनानि (५) · Śloka ५
मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथानन्तरमञ्जनानि भवन्ति| मधुकादिना पिण्डाञ्जनं शोफादिघ्नं भवति| तालीसपत्रादिना गुटिकाः स्तम्भादिघ्न्यः तद्वदेवेति गोमूत्रेण| अञ्जनकाले स्तन्येन गुपिकोद्घर्षणम्| सहकारमाम्रफलमबद्धास्थ्यतिबालम्| तस्य सहकारस्य मांसं त्वचोऽन्तर्भागम्| सप्ताहेन सप्ताहेनोपर्युपरि लेपः| अश्मन्तकादिना रसक्रिया| अश्मन्तक इन्द्रकः| सुबोधम्|| ५||
Adhikarana अम्लोषितचिकित्सा (६) · Śloka ६
अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अम्लोषिते पित्ताभिष्यन्दवदुपचारः| पिल्लसाधनं चात्रैव वक्ष्यमाणमीक्षेताम्लोषितोपचारणाय| इत्युक्ता अक्षिपाकाः||६||
Adhikarana पिल्लरोगाणां सङ्ख्यानम् (७) · Śloka ७
पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्तोत्क्लिष्टवर्त्म, कफोत्क्लिष्टवर्त्म, रक्तोत्क्लिष्टवर्त्म, निचयोत्क्लिष्टवर्त्म, पोथकीबिसाख्यो बिसवर्त्म, कुकूणकः, पक्ष्मोपरोधः, पूयालसः, शुष्काक्षिपाकः, अल्पशोफः, अम्लोषितः, वातवर्ज्याः स्यन्दाश्चाधिमन्थाश्च पित्तस्यन्दः, कफस्यन्दः, रक्तस्यन्दः, पिताधिमन्थः कफाधिमन्थः, रक्ताधिमन्थश्च इत्यष्टादश रोगा दीर्घकालानुवर्त्तिनः सन्तः पिल्लसंज्ञां लभन्ते||७||
Adhikarana पिल्लानां प्रत्येकशः चिकित्सा (८) · Śloka ८
एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एषां पिल्लसंज्ञितानां पित्तोत्क्लिष्टवर्त्मादीनां क्रिया चिकित्सा यथास्वमध्यायेषूक्तैव||८||
Adhikarana पिल्लसामान्यचिकित्सा (९) · Śloka ९
अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पिल्लीभूतानां तु दीर्घकालानुवर्त्तिनां सामान्येन क्रिया साधारणी चिकित्सोच्यते| अथेत्यादि सुबोधम्| वमनादनुकृतक्रमस्य विहितपेयादिक्रमस्य सिराव्यधः| प्रियङ्ग्वादिना बिडालको बहिर्लेपः| तुवरिकादिक्वाथेन माक्षिकवता सायं प्रातश्च प्रक्षालनम्| अञ्जनान्ते च कषायवृक्षाणामनन्तरोक्तानां तुवरिकादीनां पल्लवकषायेण प्रक्षालनम्| उष्णप्रियतायामुष्णाभिलाषे तैरेव कषायवृक्षपत्रैरन्तरान्तरा कदाचित् स्वेदः| तुत्थकपालमित्यादि सुबोधम्| तत्पलैरिति धान्याम्लपलैः| अस्य च पिल्लाक्षिरोगिण आम्रादिकल्केन वर्त्तिरञ्जनम्| हरीतक्यादिना रसक्रिया सुबोधा| पलाशेत्यादिना लोहोऽञ्जनम्| वचादिभिः, सुरसाया रसेन पिष्टैरञ्जनम्| सुरसा पूर्वा| गोः पित्तेन पिष्टाभ्यां व्योषरसाञ्जनाभ्यां वाञ्जनम्| हरितालादिकं भागस्ताम्रं भाग इति चूर्णाञ्जनम्| परिपेलवादिना गुटिकाथवा चूर्णाञ्जनम्| सौवीरकं सतुषयवजातं काञ्जिकम्| तुत्थादिकं प्रत्यञ्जनम्| अथवैष तुत्थगैरिकयोश्चूर्णो दिव्योदकभावितोऽञ्जनम्| स एव वा दिव्योदकभावितुत्थादिचूर्णो दिव्योदकेनाप्लुत आश्च्योतनम्| बहुशो वर्त्मावलेखादिकं पिल्लरोगेणातुरो भजेत्||९||
Adhikarana पूयालसे विशेषः (१०) · Śloka १०
पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पूयालसे तु पिल्लीभूते अशान्ते सर्वक्रियाणामन्तेऽवसाने शलाकया दाहो विधेयः||१०||
Adhikarana नेत्ररोगाणामुक्तानां सङ्ख्यानम् (११) · Śloka ११
चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इत्यनन्तरोक्तैरध्यायैरक्ष्णोर्गदाश्चतुर्नवतिः परस्परमसङ्कीर्णाः हेत्वादिभिः कार्त्स्न्येन निश्शेषतया गदिता उक्ताः| ते च कृच्छ्रोन्मील, निमेष, वातहत, कुम्भीका, पित्तोत्क्लिष्ट, पक्ष्मशात, पोथकी, कफोत्क्लिष्ट, लगण, उत्सङ्ग, रक्तोत्क्लिष्टा, अर्शो, अञ्जननामिका, बिसवर्त्म, उत्क्लिष्टवर्त्म, श्याववर्त्म, श्लिष्टवर्त्म, सिकतावर्त्म, कर्दम, बहल, कुकूणक, पक्ष्मोपरोध, अलजी, अर्बुद, जलास्रव, कफास्रव, उपनाह, रक्तास्रव, पर्वणी, पूयालस, अलजी, कृमिग्रन्थि, शुक्तिका, शुक्लार्म, बलासग्रथित, पिष्टक, सिरोत्पात, सिराहर्ष, सिराजात, शोणितार्म, अर्जुन, प्रस्तार्यर्म, स्नावार्म, अधिमांसार्म, सिरासंस, क्षतशुल्क, शुद्धशुल्क, अजका, सिराशुल्क, तीव्रवेदन, वाततिमिर, वातकाच, वातलिङ्गनाश, पित्ततिमिर, पित्तकाच, पित्तलिङ्गनाश, गम्भीरा, ह्रस्वा, पित्तविदग्धा, कफतिमिर, कफकाच, कफलिङ्गनाश, रक्ततिमिर, रक्तकाच, रक्तलिङ्गनाश, संसर्गतिमिर, संसर्गकाच, संसर्गलिङ्गनाश, सन्निपाततिमिर, सन्निपातकाच, सन्निपातलिङ्गनाश, नकुलान्ध, दोषान्ध, ऊष्णविदग्धा, अम्लविदग्धा, धूमर, अपसर्गिकलिङ्गनाश, वाताभिष्यन्द, वाताधिमन्थ, हताधिमन्थ, अन्यतोवात, वातपर्यय, पित्ताभिष्यन्द, पित्ताधिमन्थ, कफभिष्यन्द, कफाधिमन्थ, रक्ताभिष्यन्द, रक्ताधिमन्थ, शुष्काक्षिपाक, सशोफ, अल्पशोफ, अक्षिपाक, अत्यय, अम्लोषिता इत्यख्याभिरुक्ताः|| ११||
Adhikarana स्वस्थेऽपि पथ्यापथ्यनिर्देशः (१२) · Śloka १२
सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यस्तु नयनप्रियः स सर्वदा षट्स्वप्यृतुषु स्वस्थोप्यपिशब्दादक्षिरोगवानपि पुराणयवादिकं सेवेत| एवंविधं च शाकं कफपित्तघ्नं भूरिसर्पिः परिप्लुतं च सेवेत| वेगसंरोधादिकं वर्जयेत्| यच्चेहादिकं विदाहकरं विष्टम्भकरं च तदपि वर्ज्जयेत्||१२||
Adhikarana पादशिरयोर्नेत्रसम्बन्धः (१३-२०) · Śloka २०
द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
प्रत्येकं पादमध्ये द्वे सिरे पृथुसन्निवेशे विस्तीर्णरूपे न तु वर्तुले ये सिरे ते नेत्रे बहुधा गते| ताः पादयोश्चतस्रः सिराः पादप्रयुक्तान् भ्रङ्क्षणादीन् नेत्रं नयन्ति| भ्रङ्क्षणामभ्यङ्गः| ताश्च मलादिभिर्दुष्टा नयनानि सर्वेषां दूषयन्ति| यत एवमतो हेतोरुपानदादीनि दृष्टिहितानि सदा भजेत्| उपनाहौ पादुके| धावनं प्रक्षालनम्|| १३|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायामष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायामुत्तरतन्त्रे विंशोऽध्यायः