Adhikarana అథ శస్త్రకర్మవిధిర్నామాష్టత్రింశోఽధ్యాయః ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతః శస్త్రకర్మవిధిం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాఖ్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख़्याख़्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్వివిధానాం వ్యాధీనాం శస్త్రస్యోపయోగవత్త్వముక్తం| తద్విజ్ఞానపరిజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana శస్త్రకర్మవిషయః (౨) · Śloka ౨
ద్వివిధే హి వ్యాధావుపాయాపేక్షే నిజ ఆగంతౌ వా భేషజ- విషయాతీతే శస్త్రకర్మ ప్రయుజ్యతే||2||
द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज आगन्तौ वा भेषज- विषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్వివిధే వ్యాధౌ నిజ ఆగంతౌ చ సాధ్యలక్షణయుక్తేఽప్యౌషధవిషయత్వమతీతే శస్త్రకర్మ ప్రయుజ్యతే| తస్య ప్రసంగో భవతీత్యర్థః||2||
Adhikarana శోఫావస్థాయాం చికిత్సావిశేషః (౩) · Śloka ౩
స చామయః ప్రాయేణ శ్వయథుపూర్వకో భవతి| అతః శోఫా వస్థస్యైవ వాతపిత్తకఫరక్తసంసర్గసన్నిపాతాత్మకతాముప లక్ష్య పాకభయాద్యథాస్వముపవాసలేపసేకాసృఙ్మోక్షకషా యఘృతపానశోధనాని ప్రయుంజీత| తథాప్యనుపశామ్యతి ప్రవి లయనం| అవిలీయమానే చోపనాహనం||3||
स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवति| अतः शोफा वस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुप लक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषा यग़ृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत| तथाप्यनुपशाम्यति प्रवि लयनम्| अविलीयमाने चोपनाहनम्||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స చ శస్త్రకర్మవిషయ ఆమయః ప్రాయేణ శ్వయథుపూర్వకో భవతి| ప్రాయోగ్రహణం నిజత్వోపలక్షణార్థం| అతస్తస్యామయస్య వాతాద్యన్యతమలక్షణైస్తదాత్మకతాముపలక్ష్య పాకరక్షార్థముపవాసాద్యం కుర్యాత్| వాతాదిపారతంత్ర్యేవైణేతి యథాస్వశబ్దార్థః| ఉపవాసాదినా త్వశామ్యతి ప్రవిలయనం వక్ష్యమాణం కుర్యాత్| తేన చావిలీయమాన ఉపనాహనం సాధుపాకాయ|| 3||
Adhikarana ఆమశోఫలక్షణం (౪) · Śloka ౪
తత్ర శోఫస్యామలక్షణమల్పతా చాల్పోష్మరుజత్వం త్వక్స వర్ణతా స్థైర్యం చ||4||
तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्स वर्णता स्थैर्यं च||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అల్పతాది శోఫస్యామలక్షణం ||4||
Adhikarana పచ్యమానశోఫలక్షణం (౫) · Śloka ౫
పచ్యమానస్తు వివర్ణో బస్తిరివాతతః| సంరంభశూలరాగ- దాహోషారుచితృష్ణాజ్వరారతిస్పర్శాసహత్వానిద్రతాసమన్వితో విష్యందయతి సర్పిః శోషయతి ప్రదేహం సర్షపకల్కోపలిప్త ఇవ చిమిచిమాయతే పిపీలికాభిరివ సంసర్ప్యతే పీడ్యత ఇవ పాణినా ఘట్యత ఇవాంగుల్యా తాడ్యత ఇవ దండేన తుద్యత ఇవ సూచీభిర్భిద్యత ఇవ శక్తిభిశ్ఛిద్యత ఇవ శస్త్రేణ దశ్యత ఏవ వృశ్చికైర్దహ్యత ఇవాగ్నిక్షారాభ్యాం మథ్యత ఇవోముల్కేన||5||
पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः| संरम्भशूलराग- दाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना ग़ट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत एव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వివర్ణతాది పచ్యమానలక్షణం| అన్యత్సుబోధం|| 5||
Adhikarana పక్వశోఫలక్షణాని (౬) · Śloka ౬
పక్వే తు గతవేగత్వం ప్రమ్లానతా త్వకిశథిలతా బలీ ప్రాదుర్భావః పాండుతా మధ్యోన్నతతాంగుల్యవపీడితముక్తే ప్రత్యు న్నమనం బస్తావివోదకస్య పూయస్య సంచరణం కండుసంరంభ శూలాద్యుపశమశ్చ||6||
पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वकिशथिलता बली प्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्यु न्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डुसंरम्भ शूलाद्युपशमश्च||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గతవేగత్వాది పక్వలక్షణం| సుబోధం|| 6||
Adhikarana శోఫపాకే త్రిదోషసంబంధః (౭) · Śloka ౭
శూలం నర్తేఽనిలాద్దాహః పిత్తాచ్ఛోఫః కఫోదయాత్| రాగో రక్తాచ్చ పాకః స్యాదతో దోషైః సశోణితైః||7||
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्| रागो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనిలం వినా శూలం న భవతి| పిత్తమంతరేణ దాహో న స్యాత్| కఫోదయాద్వినా శోఫో న స్యాత్| శోఫః కఫాదితి వక్తవ్య ఉదయగ్రహణం విశేషద్యోతనార్థం| రక్తాదృతే రక్తం వినా రాగస్య లౌహిత్యస్య సంభవో న| తేన కఫాధికైః సర్వదోషైశ్శోణితసహితైః శ్వయథుపాకః స్యాదితి గమ్యతే|| 7||
Adhikarana పాకలక్షణాని (౮) · Śloka ౮
పాకేఽతివృత్తే సుషిరస్తనుత్వగ్దోషభక్షితః| బలీభిరాచితః శ్యావః శీర్యమాణతనూరుహః||8||
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः| बलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాకేఽతివృత్తేఽతిక్రాంతే సుషిరోఽంతస్థః శోఫదేశః సంపద్యతే| తథా తనుత్వక్| తథా దోషభక్షితః| దోషశబ్దేనేహ పూయ ఉచ్యతే| తేన భక్షితత్వాత్ సుషిరత్వం తనుత్వక్త్వం చాస్య| తథా వలీభిరాచితో వ్యాప్తః| తథా శ్యామవర్ణః తథా శీర్యమాణతనూరుహః పతద్రోమా|| 8||
Adhikarana రక్తపాకలక్షణం (౯) · Śloka ౯
కఫజేషు తు శోఫేషు కేషుచిద్గంభీరత్వాద్రక్తమేవ విప చ్యతే| తతశ్చాస్పష్టం పక్వలింగం భవతి| యత్ర హి త్వక్సా వర్ణ్యం శీతశోఫతాల్పరుజతాశ్మవచ్చ ఘనతా, న తత్ర మోహ ముపేయాత్తం రక్తపాకమిత్యాచక్షతే||9||
कफजेषु तु शोफेषु केषुचिद्गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विप च्यते| ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति| यत्र हि त्वक्सा वर्ण्यं शीतशोफताल्परुजताश्मवच्च ग़नता, न तत्र मोह मुपेयात्तं रक्तपाकमित्याचक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కఫజే శోఫే గంభీరం పాకం రక్తం ప్రాప్నోతి| తస్మింశ్చ పక్వే పక్వలింగాన్యల్పాని భవంతి త్వక్సావర్ణ్యాది చ|| 9||
Adhikarana రక్తపాకే దారణపాటనయోః ప్రయోగస్థానభేదః (౧౦) · Śloka ౧౦
అథైనం సమ్యక్పక్వమవధార్య భీరువృద్ధబాలదుర్బలక్లీ బక్షీణగర్భిణీవిషార్దితశస్త్రక్షామేషు పాకోద్ధతదోషేషు చ పిండితేషు సంధిమర్మాశ్రితేష్వల్పేషు వా శోఫేషు తీక్ష్ణోష్ణ ద్రవ్యైర్దారణం కుర్వీత| ఇతరేషు పాటనం||10||
अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्ली बक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्ण द्रव्यैर्दारणं कुर्वीत| इतरेषु पाटनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథైనం రక్తపాకాఖ్యం శోఫం సమ్యక్ పక్వం విదిత్వా భీర్వాదిషు చ తీక్ష్ణోష్ణద్రవ్యైర్వ్రణప్రతిషేధే వక్ష్యమాణైశ్చిత్రకాదిభిర్దారణం కుర్యాత్| శస్త్రేణ వ్యధనం న కుర్యాత్| ఇతరేషు చైతద్విపరీతేషు పాటనం దీర్ఘచ్ఛేదః||10||
Adhikarana ఆమపాటనదోషాః (౧౧) · Śloka ౧౧
ఆమపాటనే సిరాస్నాయువ్యాపాదనం శోణితాతిప్రవృత్తిర్వేద నాతివృద్ధిరవదరణం క్షతవిసర్పో వా స్యాత్||11||
आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेद नातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వత్రామశోఫపాటనే సిరావ్యాపాదనాది స్యాత్|| 11||
Adhikarana పక్వస్యాపాటనే దోషః (౧౨) · Śloka ౧౨
తిష్ఠన్నంతః పునః పూయః సిరాస్నాయ్వసృగామిషం| వివృద్ధో దహతి క్షిప్రం తృణోలపమివానలః||12||
तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्| विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాకేఽతిక్రాంతే అపాటితే చ శోఫే పూయోఽంతస్తిష్ఠన్| వివ్రుద్ధః సిరాదీన్ దహతి| యథానలో వివృద్ధస్తృణోలపం దహతి|| 12||
Adhikarana అజ్ఞవైద్యనిందా (౧౩) · Śloka ౧౩
యశ్ఛినత్త్యామమజ్ఞానాద్యశ్చ పక్వముపేక్షతే| శ్వపచావివ విజ్ఞేయౌ తావనిశ్చితకారిణౌ||13||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते| श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యశ్ఛినత్తీత్యాది సుబోధం|| 13||
Adhikarana శస్త్రకర్మణః ప్రాగ్విధిరపవాదశ్చ (౧౪) · Śloka ౧౪
ప్రాక్ శస్త్రాద్భోజయేదిష్టం తీక్ష్ణం మద్యంచ పాయయేత్| న మూర్ఛత్యన్నసంయోగాన్మత్తః శస్త్రం న బుధ్యతే| అన్యత్ర మూఢగర్భోదరాశ్మరీముఖరోగేభ్యః||14||
प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यञ्च पाययेत्| न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते| अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రాక్ శస్త్రాచ్ఛస్రకర్మణః పూర్వం మూఢగర్భాదిషు భోజనస్య ప్రతిషేధః||14||
Adhikarana శస్త్రకర్మవిధిః (౧౫) · Śloka ౧౫
అథోపహృతయంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిజాంబవౌష్ఠపిచుప్లోతపత్ర సూత్రచర్మపట్టమధుస్నేహకషాయాలేపకల్కసేకోదకుంభశీ తోష్ణోదకకటాహవ్యజనాదివ్రణోపయోగి సర్వోపకరణమా శ్రితశయనీయముపస్థితస్థిరస్నేహబలవదవలంబకపురుష మిష్టేఽహని ముహూర్తే చ దధ్యక్షతాన్నపానరుక్మరత్నార్చితవిప్రం ప్రణతేష్టదేవతం కృతమంగలం భుక్తవంతమాతురం ప్రాఙ్ముఖముప వేశ్య సంవేశ్య వా యంత్రయిత్వా ప్రత్యఙ్ముఖో వైద్యో మర్మసి రాస్నాయుసంధ్యస్థిధమనీః పరిహరననులోమం శస్త్రం నిదధ్యాదా పూయదర్శనాత్సకృదేవాహరేచ్ఛస్రమాశు చ| మహత్స్వపి చ పాకేషు ద్వ్యంగులం శస్త్రపదముక్తం| ద్వ్యంగులాంతరం త్ర్యంగులాంతరం వాఽ భిసమీక్ష్య వివృత్తే ప్రదేశే వామప్రదశిన్యైషిత్వా నాతి వివృత్తే గంభీరమాంసలే చైషణ్యా విపరీతే కరీరాదినాలే నాతిసంవృతే సూకరవాలేన||15||
अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्र सूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशी तोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगि सर्वोपकरणमा श्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुष मिष्टेऽहनि मुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुख़मुप वेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुख़ो वैद्यो मर्मसि रास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरननुलोमं शस्त्रं निदध्यादा पूयदर्शनात्सकृदेवाहरेच्छस्रमाशु च| महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्| द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाऽ भिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदशिन्यैषित्वा नाति विवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या विपरीते करीरादिनाले नातिसंवृते सूकरवालेन||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథోపహృతయంత్రాదికం ప్రాఙ్ముఖమాతురం నివేశ్య ప్రత్యఙ్ముఖః పశ్చిమాభిముఖో వైద్యః శోఫే ఆపూయదర్శనాచ్ఛస్త్రం నిదధ్యాద్యోజయేత్| సకృదాశు చ తమాహరేత్| ఉపహృతాని నికటీకృతాని యంత్రాదీని యస్య స తథోక్తః| ఉపస్థితా స్థిరస్నేహబలవంతశ్చావలంబక పురుషా ఆలంబనపరిచారకా యస్య స తథోక్తః| దధ్యాదిభిరర్చితా విప్రా యేన స తథోక్తః| ఉపవేశనమాసనే| సంవేశనం శయనే| అనులోమం యత ఏవ లోమాని| మహత్స్వపి పాకేషు ద్వ్యంగులం శస్త్రపదం కుర్యాత్| యత్రజ్ చ పాకమహత్త్వపేక్షయా బహూని పదాని క్రియంతే తత్ర తాని ద్వ్యంగులాంతరాణి త్ర్యంగులాంతరాణి వా విదధ్యాత్| పాకే ప్రదేశిన్యాదినాంతరమభిసమీక్ష్య|| 15||
Adhikarana వ్రణకరణస్థానం వ్రణస్వరూపంచ (౧౬) · Śloka ౧౬
యతో గతాం గతిం విద్యాదుత్సంగో యత్ర యత్ర చ| తత్ర తత్ర వ్రణం కుర్యాత్సువిభక్తం నిరాశయం| ఆయతంచ విశాలంచ యథా దోషో న తిష్ఠతి||16||
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च| तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्| आयतञ्च विशालञ्च यथा दोषो न तिष्ठति||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యతో గతాం గతిం నాడీం విద్యాత్| యత్ర చోత్సంగస్తత్ర వ్రణం కుర్యాత్| ఆయతం దీర్ఘం| విశాలం విస్తీర్ణం|| 16||
Adhikarana శస్త్రకర్మణి వైద్యగుణాః వైద్యాశ్రితాః ప్రశస్తగుణాః (౧౭) · Śloka ౧౭
శౌర్యమాశుక్రియా తీక్ష్ణం శస్త్రమస్వేదవేపథుం| అసమ్మోహశ్చ వైద్యస్య శస్త్రకర్మణి శస్యతే||17||
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथुम्| असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇదమిదం శస్త్రకర్మణి శస్యత ఇత్యాహ-ఆతురస్య వైద్యస్య చ శౌర్యం| సర్వా చాశుక్రియా| తీక్ష్ణం శస్త్రం| స్వేదరహితత్వం కంపరహితత్వం చాతురే| వైద్యే చ కర్మణ్యసమ్మోహ ఇతి శస్త్రకర్మణి శస్యతే| అథవా శౌర్యాదికం సర్వం వైద్యస్యైవ శస్త్రకర్మణి శస్యతే||17||
Adhikarana తిర్యక్ఛేదవిషయః (౧౮) · Śloka ౧౮
తత్ర భ్రూగండలలాటాక్షికూటౌష్ఠదంతవేష్టమన్యాకంఠజత్రు కక్ష్యాకుల్క్షివంక్షణేషు తిర్యక్ఛేద ఇష్టః||18||
तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रु कक्ष्याकुल्क्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర భ్రూగండాదీనాం తిర్యక్చ్ఛేద ఉక్తః|| 18||
Adhikarana అవిషయే తిర్యక్ఛేదే దోషాః (౧౯) · Śloka ౧౯
అన్యత్ర తు సిరాస్నాయూపఘాతోఽతివేదనా చిరాద్వ్రణసంరోహో మాంసస్కందీ చ తిర్యక్చ్ఛేదాద్భవంతి||19||
अन्यत्र तु सिरास्नायूपग़ातोऽतिवेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्च्छेदाद्भवन्ति||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్యత్ర తిర్యక్చ్ఛేదాత్ సిరోపఘాతాదీని భవంతి| మాంసస్కందీ మాంసరూఢో గ్రంథిః| సుబోధం|| 19||
Adhikarana శస్త్రావచారణోత్తరం కర్మ (౨౦) · Śloka ౨౦
తతః శస్త్రమవచార్య శీతాభిరద్భిరాతురమాశవాస్య సమంతాత్ ప్రతిపీడ్యాంగుల్యా వ్రణమపి ప్రక్షాల్య కషాయేణ వ్రణాత్ ప్లోతేనాంభోఽపనీయ వేదనారక్షోఘ్నైర్గుగ్గుల్వగరుసర్జరసవచా గౌరసర్షపహింగులవణనింబపత్రైః సఘృతైర్వ్రణం ధూపయిత్వా యథా స్వమౌషధేన మధుఘృతతిలకల్కైశ్చ దిగ్ధాం వర్తిం ప్రణి ధాయ కల్కేన పూరయిత్వా నాతిభృష్టయవసక్తుభిర్ఘృతా క్తైర్భాజనాంతేఽంభసా దక్షిణాంగులీభిః సుమృదితైరవచ్ఛాద్య ఘనాం కవలికాం దత్వా సవ్యదక్షిణాన్యతరపార్శ్వే ఋజుమనా విద్ధమసంకుచితం మృదుపట్టం నివేశ్య బధ్నీయాత్| వాతశ్లేష్మోద్భవాంస్తత్ర ద్విస్త్రిర్వా వేష్టయేద్వ్రణాన్| సకృదేవ పరిక్షిప్య పిత్తరక్తాభిఘాతజాన్| శస్త్రక్షతరుజాయాం తు ప్రతతాయాం యష్టీమధుకసర్పిషోష్ణేన వ్రణం సించేత్| ఉదకుంభాచ్చాపో గృహీత్వా ప్రోక్షయన్ పరితో పర్ణ శబర్యాదిభిరస్య రక్షాం కుర్యాద్రక్షో ఽభిభవనిషేధార్థం| తేభ్యశ్చ బలిముపహరేత్| ధారయేచ్చ శిరసా| లక్ష్మీ గుహామతిగుహాం జటిలాం బ్రహ్మచారిణీం| వచాం ఛత్రామతిచ్ఛత్రాం దూర్వాం సిద్ధార్థకానపి| గుగ్గుల్వాదిభిరేవం శయనాసనాది ద్విరహ్నో ధూపయేత్| తథా స్నేహోక్తం దినచర్యోక్తమాచారమనువర్తేత||20||
ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाशवास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोग़्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचा गौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सग़ृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथा स्वमौषधेन मधुग़ृततिलकल्कैश्च दिग्धां वर्तिं प्रणि धाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्ग़ृता क्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य ग़नां कवलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमना विद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्| वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद्व्रणान्| सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिग़ातजान्| शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्| उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो पर्ण शबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षो ऽभिभवनिषेधार्थम्| तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्| धारयेच्च शिरसा| लक्ष्मी गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्| वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि| गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्| तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तमाचारमनुवर्तेत||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వర్తిర్యా అంతర్వ్రణం దీయతే| కవలికా యా వ్రణస్యోపరి దీయతే| వ్రణస్య సవ్యే దక్షిణే వా పార్శ్వే పట్టం బధ్నీయాత్ గ్రథయేదిత్యర్థః| వాతకఫోద్భవాన్ వ్రణాన్ ద్విస్త్రివా పట్టేన వేష్టయేత్| పిత్తాదిజాన్ సకృదేవ| సుబోధమన్యత్|| 20||
Adhikarana వ్రణితస్య విశేషరిహార్యాణి (౨౧) · Śloka ౨౧
విశేషతశ్చ దివాస్వప్నాద్ వ్రణే శోఫకండూరాగరుక్పూయ వృద్ధిః| స్త్రీణాం తు స్మృతిసంస్పర్శదశనశ్చలితే స్రుతే| శుక్రే వ్యవాయజాన్ దోషానసంసర్గేఽప్యవాప్నుయాత్||21||
विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूय वृद्धिः| स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदशनश्चलिते स्रुते| शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దివాస్వప్నాత్ వ్రణే శోఫాదివృద్ధిః| అసంసర్గేఽపి స్త్రీభిః స్త్రీణాం తు స్మృత్యాదినైవ శుక్రస్య చలితస్య స్రుతత్వాదేవ వ్యవాయజాన్ మైథునోద్భవాన్ రోగాన్ ప్రాప్నుయాత్|| 21||
Adhikarana పథ్యాహారః (౨౨) · Śloka ౨౨
భోజయేచ్చైనం యథాసాత్మ్యం సమాతీతశాలిషష్టికయవ గోధూమాన్యతమం ముద్గమసూరాఢకీసతీనయూషజాంగలరసోపేతం జీవంతీసునిషణ్ణకతండులీయకవాస్తుకవార్తాకపటోల కారవేల్లకబాలమూలకశాకయుక్తం దాడిమామలకసైంధ వసహితం సర్పిఃస్నిగ్ధం లఘ్వల్పముష్ణోదకోత్తరం చ| ఏవమస్య సమ్యగశితం జరాముపైతి||22||
भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयव गोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोल कारवेल्लकबालमूलकशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्ध वसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च| एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమాతీతం సంవత్సరోషితం శాల్యాదికం ముద్గాద్యన్యతమరసేనోపేతం జీవంత్యాదిశాకయుక్తం దాడిమాదిసహితం స్నిగ్ధత్వాదిగుణముష్ణోదకానుపానం చ భోజయేత్| సుబోధమన్యత్|| 22||
Adhikarana అజీర్ణదోషాః నవధాన్యాదివర్గస్తద్వర్జనంచ (౨౩) · Śloka ౨౩
అజీర్ణాదనిలాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్| తతః శోఫరుజాపాకదాహానాహానవాప్నుయాత్| నవధాన్యమాషకలాయకులత్థనిష్పావశింబీశితాంబుమద్యే క్షుక్షీరపిష్టతిలవికృతిశుష్కశాకపిశితహరితశాకామ్ల లవణకటుకక్షారానూపామిషాణి వర్జయేత్| వర్గోఽయం నవధాన్యాదిర్వణినః సర్వదోషకృత్| మద్యం తీక్ష్ణోష్ణరూక్షామ్లమాశు వ్యాపాదయేద్ వ్రణం||23||
अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्| ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्| नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशिताम्बुमद्ये क्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ल लवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्| वर्गोऽयं नवधान्यादिर्वणिनः सर्वदोषकृत्| मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद् व्रणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నవధాన్యాదీన్యవచారితశస్త్రో వర్జయేత్|| 23||
Adhikarana విహారాది పథ్యంచ (౨౪) · Śloka ౨౪
బాలోశీరైశ్చ వీజ్యేత న చైనం పరిఘట్టయేత్| న తుదేన్న చ కండూయేచ్చేష్టమానశ్చ పాలయేత్| స్నిగ్ధవృద్ధద్విజాతీనాం కథాః శృణ్వన్మనఃప్రియా| ఆశావాన్ వ్యాధిమోక్షాయ క్షిప్రం వ్రణమపోహతి||24||
बालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्| न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्| स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रिया| आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బాలైరుశీరేణ చ వ్రణే వ్యజనకర్మ కుర్యాత్| చేష్టమానః క్రియాసు వ్రణం పాలయేత్|| 24||
Adhikarana పునర్వ్రణప్రక్షాలనాదికర్మకాలః ద్వితీయదివసే మోక్షణాద్దోషాః (౨౫) · Śloka ౨౫
పునశ్చ తృతీయేఽహని ప్రక్షాలనాది పూర్వవత్ వ్రణకర్మ కుర్యాత్| ద్వితీయే దివసే మోక్షణాద్విగ్రథితో వ్రణశ్చిరాదుపరోహత్యుగ్రరు జశ్చ భవతి||25||
पुनश्च तृतीयेऽहनि प्रक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्| द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररु जश्च भवति||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్వితీయే దివసే ముక్తో వ్రణశ్చిరాద్రోహతి|| 25||
Adhikarana వికేశికౌషధదోషాది (౨౬) · Śloka ౨౬
న చ వికేశికామౌషధం వాతిస్నిగ్ధరూక్షమతిశ్లథ మతిగాఢమశ్లక్ష్ణం దుర్న్యస్తం వా దద్యాత్| అతిస్నేహాత్ క్లేదః| అతిరౌక్ష్Yఆచ్ఛేదో వేదనా చ| అతిశ్లథత్వాద పరిశుద్ధిః| గాఢతయా సంరంభ అశ్లక్ష్ణత్వాద్దుర్న్యాసాచ్చ వ్రణవర్త్మోపఘర్షణం||26||
न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथ मतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्| अतिस्नेहात् क्लेदः| अतिरौक्ष्य़ाच्छेदो वेदना च| अतिश्लथत्वाद परिशुद्धिः| गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपग़र्षणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
న చ వ్రణే వికేశికామతిస్నిగ్ధత్వాదియుక్తాం దద్యాత్ నాప్యౌషధం| వికేశికా అంతర్వర్తిః| కిమితి న దద్యాదిత్యాహ-అతిస్నేహాదిత్యాది| సుబోధం|| 26||
Adhikarana వికేశికాగుణాః (౨౭) · Śloka ౨౭
అవశ్యం సాశయే వ్రణే వికేశికాం దద్యాత్| సపూతిమాంసం సోత్స్సర్గం| సగతిం పూయగర్భిణం| వ్రణం శోధయతే శీఘ్రం స్థితా హ్యంతర్వికేశికాః||27||
अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्| सपूतिमांसं सोत्स्सर्गम्| सगतिं पूयगर्भिणम्| व्रणं शोधयते शीग़्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिकाः||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సాశయేఽంతర్విస్తీర్ణే వ్రణే విశేషాద్వికేశికాం దద్యాత్| కిం వికేశికయా భవతీత్యాహ-సపూతీత్యాది| సుబోధం|| 27||
Adhikarana ఈషత్పక్వశోఫపాటనే ఉపచారః (౨౮) · Śloka ౨౮
వ్యమ్లం తు పాటితం శోఫం పాచనైః సముపాచరేత్| భోజనైరుపనాహైశ్చ నాతివ్రణవిరోధిభిః||28||
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्| भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వ్యమ్లమీషత్పక్వం శోఫమజ్ఞానాత్పాటితం నాతివ్రణవిరోధిభిః పాచనాదిభిః సముపాచరేత్|| 28||
Adhikarana సీవనవిధిః (౨౯) · Śloka ౨౯
యస్తు సీవ్యో వ్రణస్తత్ర చలాస్థిశల్యపాంసుతృణరోమశుష్క రక్తాదీనపోహ్య విచ్ఛిన్నం ప్రవిలంబితం మాంసం సంధ్యస్థీని చ యథాస్థానం సమ్యక్ స్థాపయిత్వా స్థితే రక్తే యథార్హం సూచ్యోపహృతేన స్నాయుసూత్రవాలాన్యతమేన సీవ్యేత్| శణా శ్మంతకముర్వాతసీనాం వా వల్కైః||29||
यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्क रक्तादीनपोह्य विच्छिन्नं प्रविलम्बितं मांसं सम्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्| शणा श्मन्तकमुर्वातसीनां वा वल्कैः||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యస్తు వ్రణః సీవనమపేక్షతే తత్ర చలాస్థ్యాదీనపోహ్య విచ్ఛిన్నప్రలంబ్యాది యథాస్థానం నివేశ్య రక్తే స్థితే రుద్ధే సీవ్యేత్| స్నాయ్వాద్యన్యతమేన|| 29||
Adhikarana చతుర్విధసీవనప్రకారాః (౩౦) · Śloka ౩౦
సీవనవికల్పాస్తు సమాసేన చత్వారః| తద్యథా గోష్ఫ ణికాతున్నసీవనవేల్లితకరజ్జుగ్రంథిబంధనమితి| తేషాం నామభిరేవాకృతివిభాగః| ప్రహారవశాచ్చోపయోగః|30|
सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः| तद्यथा गोष्फ णिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति| तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः| प्रहारवशाच्चोपयोगः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana సీవనవిధిః సీవనోత్తరకర్మ (౩౦) · Śloka ౩౦
న చాతిసన్నికృష్టాం విప్రకృష్టామత్యల్పబహుగ్రాహిణీం వా సూచీం పాతయేత్| ఏవం సమ్యక్స్యూతమవేక్ష్య మఘుఘృతయుక్తైరంజనమధుకనింబ లోధ్రప్రియంగుసల్లకీఫలక్షౌమమషీచూర్ణైరవకిర్య పుర్వ వద్వంధాది యోజయేత్||30||
न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्| एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मग़ुग़ृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्ब लोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकिर्य पुर्व वद्वन्धादि योजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోష్ఫణికాదయశ్చత్వారః సీవనవికల్పాః| యః కాకపదాకృతిర్వ్రణః స చతుర్భిః కోణైః సీవ్యేత్| తత్ గోష్ఫణికా నామ సీవనం| యత్రాతినికటౌ ద్వౌ వ్రణావనేకకాలైరేకమేకేన సూత్రేణ జీర్ణమివ వస్త్రం తుద్యతే తత్తున్నసీవనం నామ సీవనం| వేల్లితకం యద్ వ్రణోష్ఠౌ వేష్ట-యన్నివ సీవ్యతే| రజ్జుగ్రంథిరేకవారం సూత్రయోజనం| ఏషాంచ ప్రహారవిశేషమాశ్రిత్య క్వచిత్ కస్యచిదుపయోగః| నాతిసన్నికృష్టైః పదైర్నాతివిప్రకృష్టైశ్చ సూచీం పాతయేత్| యా చ వ్రణేఽతిప్రవేశాన్న బహు గృహ్ణాతి నాత్యల్పం| సుబోధం|| 30||
Adhikarana అసీవ్యా వ్రణాః (౩౧) · Śloka ౩౧
అసీవ్యా వంక్షణవక్షఃకక్షాదిషు ప్రచలేష్వల్పమాంసేషు చ వాయునిర్వమిణోఽంతర్లోహితశల్యా విషాగ్నిక్షారకృతాశ్చ వ్రణాః||31||
असीव्या वंक्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वमिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వంక్షణాదిస్థా వ్రణా వాయునిర్వామిత్వాదియుక్తాశ్చ న సీవ్యాః||31||
Adhikarana సీవ్యవ్రణాః (౩౨) · Śloka ౩౨
సీవ్యాస్తు మేదస్సముత్థితా భిన్నలిఖితాః కఫగ్రంథిరల్ప పాలికాః కర్ణః సద్యోవ్రణాశ్చ| శిరోలలాటాక్షికూట కర్ణనాసాగండౌష్ఠకృకాటికాబాహూదరస్ఫిక్పాయుప్రజనన ముష్కాదిష్వచలేషు మాంసవస్తు చ ప్రదేశేషు||32||
सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिख़िताः कफग्रन्थिरल्प पालिकाः कर्णः सद्योव्रणाश्च| शिरोललाटाक्षिकूट कर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजनन मुष्कादिष्वचलेषु मांसवस्तु च प्रदेशेषु||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సీవ్యాస్తు మేదస్సముత్థాదయః| సుబోధం|| 32||
Adhikarana పంచదశబంధాస్తేషాముపయోగస్థానాని చ (౩౩) · Śloka ౩౩
కోశదామోత్సంగస్వస్తికానువేల్లితముత్తోలీమండలస్థ వికాయమకఖట్వాచీనవిబంధవితానగోష్ఫణాః పంచాంగీ చేతి పంచదశ బంధవిశేషాః| తేషాం నామభిరేవాకృతయః ప్రాయేణ వ్యాఖ్యాతాః| తత్ర కోశమంగులీపర్వసు విదధ్యాత్| దామ సంబాధేఽంగే| ఉత్సంగ విలంబిని| స్వస్తికం సంధి కూర్చభ్రూస్తనాంతరకుక్ష్యక్షికపోలకర్ణేషు| అనువేల్లితం శాఖాసు| ముత్తోలీం గ్రీవామేఢ్రయోః| మండలం వ్రుత్తేఽంగే| స్థవికామంగుష్ఠాంగమేఢ్రాగ్రామూత్రవృద్ధిషు| యమకం యమలవ్ర ణయోః| ఖట్వాం హనుశంఖగండేషు| చీనమపాంగయోః| విబ ంధముదరోరుపృష్ఠేషు| వితానం మూర్ధాదౌ పృథులేఽంగే| గోష్ఫణం నాసౌష్ఠచిబుకసంధిషు| పంచాంగీ జత్రూర్ధ్వమితి| యో యస్మిన్ ప్రదేశే సునివిష్టో భవతి తం తస్మిన్ కుర్వీత| న తు వ్రణ స్యోపరి న చాబాధకరో యథా స్యాత్||33||
कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थ विकायमकख़ट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः| तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख़्याताः| तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्| दाम सम्बाधेऽङ्गे| उत्सङ्ग विलम्बिनि| स्वस्तिकं सन्धि कूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु| अनुवेल्लितं शाख़ासु| मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः| मण्डलं व्रुत्तेऽङ्गे| स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गमेढ्राग्रामूत्रवृद्धिषु| यमकं यमलव्र णयोः| ख़ट्वां हनुशङ्ख़गण्डेषु| चीनमपाङ्गयोः| विब न्धमुदरोरुपृष्ठेषु| वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे| गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु| पञ्चाङ्गी जत्रूर्ध्वमिति| यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत| न तु व्रण स्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కోశాదయః పంచదశ బంధాః| ఏషాం స్వైరేవ నామభిరేవాకృతయో వ్యాఖ్యాతాః| ప్రాయోగ్రహణమసాకల్యార్థం| తత్ర కోశః కోశాకారః కీటస్యేవ| సోఽంగులిపర్వసు సంబాధేఽవయవసంకటేఽంగే| దామాకృతి దామ| ఉత్సంగముత్సంగమివ విలంబిని బాహ్వాదౌ కంఠాదిలంబమానం| స్వస్తికాకృతి స్వస్తికం యదూర్ధ్వం దక్షిణాదేత్యధో వామం యాతి పునః పరివృత్యాధో దక్షిణాదూర్ధ్వం వామం తత్సంధ్యాదిషు యోజ్యం| కూర్చో నామ మర్మ| అనువేల్లితం యద్దీర్ఘం కృత్వా వేష్టనం| ముత్తోలీవ ముత్తోలీ తృణమయః ఫలాధారః| మండలమివ వృత్తం మండలం తద్వృత్తేఽంగే స్తనాదౌ| స్థవికేవ స్థవికా లంబమానం తాంబూలకరకం| యమకం యదేకస్మిన్ పట్టకే ద్వివ్రణబంధే మధ్యం దైర్ఘ్యేణ విచ్ఛిద్యాపనీయతే స్వేదాద్యభావాయ| ఖట్వా చతుర్బహుపట్టం| చీనం స్తోకవిస్తీర్ణా ఆయతా పట్టికా| వితానమివ వితానం| గోష్ఫణ ఇవ గోష్ఫణా కృషీవలానాం పక్షివారణాయ భ్రామ్యత్పాషాణధారణం| పంచాంగీ యస్మిన్ పటే చత్వారో బాహవః ఏకా చోర్ధ్వే పట్టికా|| 33||
Adhikarana బంధస్యావాంతరభేదాః దోషానుసారం గాఢాదిబంధవిభాగః (౩౪) · Śloka ౩౪
బంధస్త్వష్టోఽనిలే దుష్టే దష్టే భగ్నే వ్రణేషు చ| తత్రాంత్యయోర్ద్విధా బంధః సవ్యదక్షిణభేదతః| త్రివిధస్త్వేవ సర్వత్ర గాఢశ్లథసమత్వతః| కఫవాతే ఘనో ఘాఢః పిత్తరక్తే తనుఃశ్లథః| వాతపిత్తే సమో బంధః కఫపిత్తవ్రణేషు చ||34||
बन्धस्त्वष्टोऽनिले दुष्टे दष्टे भग्ने व्रणेषु च| तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः| त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः| कफवाते ग़नो ग़ाढः पित्तरक्ते तनुःश्लथः| वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను చైషాం కో విషయ ఇత్యాహ-బంధస్త్విత్యాది| అనిలే వాయౌ దుష్టే వినైవ వ్రణేన బంధ ఇష్టః| తథా సర్పాదిదశ్టే దంశాదూర్ధ్వం విషసంక్రామరక్షణాయైవ బంధః| తథా దంశస్యోపరి బధ్నీయాదరిష్టాం చతురంగులే| తథా న వహంతి సిరాశ్చాస్య విషం బంధాభిపీడితాః| భగ్నే చాంగే బంధో వినైవ వ్రణేన| తథా వ్రణేషు చ| తత్ర బంధః సవ్యదక్షిణభేదేన ద్వివిధః| కదాచిద్వామపార్శ్వేన కదాచిద్దక్షిణేన| కిం సర్వత్రైవ దుష్టవాతాదావయం నియమం? అంత్యయోరేవ భగ్నే వ్రణే చ| దుష్టవాతాదీనామనియమః| సర్వత్ర బంధప్రసంగే గాఢాదిభేదేన త్రివిధో బంధః| గాఢశిథిలౌ ప్రసిద్ధౌ| సమస్త్వనతిగాఢశిథిలః| సుబోధం||34||
Adhikarana స్థానదోషకాలవిశేషానుసారం గాఢబంధనాదినియమాః (౩౫) · Śloka ౩౫
తథా స్ఫిక్కక్ష్యావంక్షణోరుశిరస్సు గాఢం బధ్నీయాత్| శాఖావదనకంఠకర్ణమేఢ్రముష్కపృష్ఠపార్శ్వోదరోరస్సు సమం| అక్ష్ణోః సంధిషు చ శిథిలం| వాతశ్లేష్మజేషు శిథిల స్థానే సమం| సమస్థానే గాఢం| గాఢస్థానే గాఢతరం| తథా శీతవసంతయోస్త్ర్యహాత్| పిత్తరక్తేషు తు గాఢస్థానే సమం| సమస్థానే శిథిలం| శిథిలస్థానే నైవ| తథా శరద్గ్రీష్మయోః సాయం ప్రాతః స్యాత్|35|
तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्नीयात्| शाख़ावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्| अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्| वातश्लेष्मजेषु शिथिल स्थाने समम्| समस्थाने गाढम्| गाढस्थाने गाढतरम्| तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्| पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्| समस्थाने शिथिलम्| शिथिलस्थाने नैव| तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातः स्यात्|३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana అబధ్యమానవ్రణదోషాః (౩౫) · Śloka ౩౫
అబధ్యమానః పునర్దంశమశకతృణకాష్ఠపాంసుశీతవాతాత పాదిసంపర్కాద్వివిధోపద్రవోపద్రుతో దుష్టవ్రణతాముపైతి| స్నేహ శ్చాత్ర న చిరం తిష్ఠతి| భేషజమాచిరాచ్ఛుష్యతి| కృచ్ఛ్రేణ రోహతి| రూఢే చ వైవర్ణ్యం భవతి||35||
अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातात पादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति| स्नेह श्चात्र न चिरं तिष्ठति| भेषजमाचिराच्छुष्यति| कृच्छ्रेण रोहति| रूढे च वैवर्ण्यं भवति||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శిథిలస్థానే నేత్రాదౌ వాతవ్రణం శ్లేష్మవ్రణం చ సమం బధ్నీయాత్| సమస్థానే శాఖాదౌ వాతశ్లేష్మవ్రణౌ గాఢం బధ్నీయాత్| గాఢస్థానే స్ఫిగాదౌ వాతశ్లేష్మవ్రణౌ గాఢతరం బధ్నీయాత్| తథా శీతే వసంతే చ త్ర్యహాత్ త్ర్యహాత్ బధ్నీయాత్| గాఢస్థానే స్ఫిగాదౌ పిత్తరక్తవ్రణౌ సమం బధ్నీయాత్| సమస్థానే శాఖాదౌ పిత్తరక్తవ్రణౌ శిథిలం బధ్నీయాత్| శిథిలస్థానే నేత్రాదౌ పిత్తరక్తవ్రణౌ నైవ బధ్నీయాత్| రక్తపిత్తయోః శరద్గ్రీష్మయోశ్చ సాయంప్రాతరుభయకాలం బంధః| యత్ర తు బంధ ఉక్తస్తత్ర దుష్టతాప్రాదుర్భావో భవతి దుష్టవ్రణతాం యాతీత్యర్థః| తత్ర చ స్నేహాదిలక్షణం|| 35||
Adhikarana బంధప్రశంసా (౩౬) · Śloka ౩౬
అపి చ - చూర్ణితం మథితం భగ్నం విశ్లిష్టమథ పాటితం| అస్థిస్నాయుసిరాంచ్ఛిన్నమాశు బంధేన రోహతి| ఉత్థానశయనాద్యాసు సర్వేహాసు న పీడ్యతే| ఉద్ద్Rఋత్తౌష్ఠః సముత్సన్నో విషమః కఠినోఽతిరుక్| సమో మృదురరుక్ శీఘ్రం వ్రణః శుధ్యతి రోహతి||36||
अपि च - चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्| अस्थिस्नायुसिरांच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति| उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते| उद्द्ऱृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्| समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అపి చేతి సముచ్చయే| చూర్ణిమథితత్వాదియుక్తోఽపి వ్రణో బంధేన శీఘ్రం రోహతి| ఉద్దృత్తౌష్ఠత్వాదియుక్తో వ్రణః శీఘ్రం శుధ్యతి రోహతి చ||36||
Adhikarana వ్రణస్య పత్రైరాచ్ఛాదనం (౩౭) · Śloka ౩౭
శ్థిరాణామల్పమాంసానాం రౌక్ష్యాదనుపరోహతాం| ప్రచ్ఛాద్యమౌషధం పత్రైర్యథాదోషం యథర్త్తు చ| అజీర్ణాతరుణాచ్ఛిద్రైః సమంతాత్సునివేశితైః| ధౌతైరకర్కశైః క్షీరీభూర్జార్జునకదంబజైః||37||
श्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्| प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्त्तु च| अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः| धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్థిరత్వాదియుక్తానాం వ్రణానాముపరి దత్తమౌషధం దోషానురూపైః ఋత్వనురూపైశ్చ పత్రైః ప్రచ్ఛాద్యం| కింభూతైః పత్రైరిత్యాహ-అజీర్ణేత్యాది| న జీర్ణైర్నాపి తరుణైః|| 37||
Adhikarana అబంధ్యవ్రణాః (౩౮) · Śloka ౩౮
కుష్ఠినామగ్నిదగ్ధానాం పిటకామధుమేహినాం| కర్ణికాశ్చోందురువిషే క్షారదగ్ధా విషాన్వితాః| మాంసపాకే న బద్ధ్వ్యా గుదపాకే చ దారుణే| శీర్యమాణాః సరుగ్దాహాః శోఫావస్థావిసర్పిణః||38||
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्| कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः| मांसपाके न बद्ध्व्या गुदपाके च दारुणे| शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుష్ఠినామగ్నిదగ్ధాదీనాంచ యే వ్రణాస్తే న బంధనీయాః| కుష్ఠినామగ్నిదగ్ధాదీనాం చ తద్ధేతుక ఏవ వ్రణే బంధప్రతిషేధః|| 38||
Adhikarana సక్రిమివ్రణచికిత్సా (౩౯) · Śloka ౩౯
అరక్షయా వ్రణే యస్మిన్మక్షికా నిక్షిపేత్క్రిమీన్| తే భక్షయంతః కుర్వంతి రుజాశోఫాస్రసంస్రవాన్| సురసాదిం ప్రయుంజీత తత్ర ధావనపూరణే| సప్తపూణకరంజార్కనింబరాజాదనత్వచః| గోమూత్రకల్కితో లేపః సేకః క్షారాంబునా హితః| ప్రచ్ఛాద్య మాంసపేశ్యా వా వ్రణం తానాశు నిర్హరేత్||39||
अरक्षया व्रणे यस्मिन्मक्षिका निक्षिपेत्क्रिमीन्| ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्| सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे| सप्तपूणकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः| गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా యస్య పురుషస్యారక్షయా వ్రణే మక్షికాః క్రిర్మీన్నిక్షిపంతి తస్య తే క్రిమయో వ్రణమాంసం భక్షయంతో రుజాదీన్ కుర్వంతి| తత్ర సురసాదిగణో ధావనే పూరణే చ యోజ్యః|| 39||
Adhikarana వ్రణం సాంతర్దోషణ్ న రోహయేత్ (౪౦) · Śloka ౪౦
ఉత్పద్యమానాసు చ తాసు తాస్వవస్థాసు దోషాదీనపేక్ష్య యథా స్వముపక్రమైరుపక్రమేత్| న చైనం త్వరమాణః సాంతర్దోష ముపసంరోహయేత్| స హ్యల్పేనాప్యవచారేణాంతరుత్సంగం కృత్వా భూయో వికురుతే| తస్మాత్సుశుద్ధం రోపయేత్||40||
उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथा स्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्| न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोष मुपसंरोहयेत्| स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते| तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా నానావిధాస్వవస్థాసు వ్రణే యథాయోగం చికిత్సాం కుర్యాత్| ఏనం చ వ్రణం వైద్యః శోధితం రోపయేన్న త్వశుద్ధం| పునః కోపభయాత్||40||
Adhikarana వ్రణే రూఢేఽపి పథ్యమర్యాదా (౪౧) · Śloka ౪౧
రూఢేఽప్యజీర్ణవ్యాయామవ్యవాయాదీన్వివర్జయేత్| మాసాన్షట్ సప్త వా నృణాం విధిరేషః ప్రశస్యతే||41||
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्| मासान्षट् सप्त वा नृणां विधिरेषः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమ్యగ్రూఢేఽపి షట్ సప్త మాసానజీర్ణాదీన్ వర్జయేత్|| 41||
Adhikarana ఉపసంహారః (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
ఇతీదం వ్రణమాశ్రిత్య దిఙ్మాత్రముపదర్శితం| ఉత్తరే విస్తరస్తస్య వక్ష్యతే సాధనం ప్రతి||42|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రకర్మవిధిర్నామాష్టత్రింశోఽధ్యాయః||43||
इतीदं व्रणमाश्रित्य दिङ्मात्रमुपदर्शितम्| उत्तरे विस्तरस्तस्य वक्ष्यते साधनं प्रति||४२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వ్రణముద్దిశ్య ఇదం దిఙ్మాత్రం దర్శితం| విస్తరస్తు ఉత్తరస్థానే వక్ష్యతే|| 38|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే అష్టత్రింశోఽధ్యాయః