Adhikarana અથ શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતઃ શસ્ત્રકર્મવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાખ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख़्याख़्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિવિધાનાં વ્યાધીનાં શસ્ત્રસ્યોપયોગવત્ત્વમુક્તમ્| તદ્વિજ્ઞાનપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||
Adhikarana શસ્ત્રકર્મવિષયઃ (૨) · Śloka ૨
દ્વિવિધે હિ વ્યાધાવુપાયાપેક્ષે નિજ આગન્તૌ વા ભેષજ- વિષયાતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે||૨||
द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज आगन्तौ वा भेषज- विषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિવિધે વ્યાધૌ નિજ આગન્તૌ ચ સાધ્યલક્ષણયુક્તેઽપ્યૌષધવિષયત્વમતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે| તસ્ય પ્રસઙ્ગો ભવતીત્યર્થઃ||૨||
Adhikarana શોફાવસ્થાયાં ચિકિત્સાવિશેષઃ (૩) · Śloka ૩
સ ચામયઃ પ્રાયેણ શ્વયથુપૂર્વકો ભવતિ| અતઃ શોફા વસ્થસ્યૈવ વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતાત્મકતામુપ લક્ષ્ય પાકભયાદ્યથાસ્વમુપવાસલેપસેકાસૃઙ્મોક્ષકષા યઘૃતપાનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત| તથાપ્યનુપશામ્યતિ પ્રવિ લયનમ્| અવિલીયમાને ચોપનાહનમ્||૩||
स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवति| अतः शोफा वस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुप लक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषा यग़ृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत| तथाप्यनुपशाम्यति प्रवि लयनम्| अविलीयमाने चोपनाहनम्||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ ચ શસ્ત્રકર્મવિષય આમયઃ પ્રાયેણ શ્વયથુપૂર્વકો ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણં નિજત્વોપલક્ષણાર્થમ્| અતસ્તસ્યામયસ્ય વાતાદ્યન્યતમલક્ષણૈસ્તદાત્મકતામુપલક્ષ્ય પાકરક્ષાર્થમુપવાસાદ્યં કુર્યાત્| વાતાદિપારતન્ત્ર્યેવૈણેતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ| ઉપવાસાદિના ત્વશામ્યતિ પ્રવિલયનં વક્ષ્યમાણં કુર્યાત્| તેન ચાવિલીયમાન ઉપનાહનં સાધુપાકાય|| ૩||
Adhikarana આમશોફલક્ષણમ્ (૪) · Śloka ૪
તત્ર શોફસ્યામલક્ષણમલ્પતા ચાલ્પોષ્મરુજત્વં ત્વક્સ વર્ણતા સ્થૈર્યં ચ||૪||
तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्स वर्णता स्थैर्यं च||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અલ્પતાદિ શોફસ્યામલક્ષણમ્ ||૪||
Adhikarana પચ્યમાનશોફલક્ષણમ્ (૫) · Śloka ૫
પચ્યમાનસ્તુ વિવર્ણો બસ્તિરિવાતતઃ| સંરમ્ભશૂલરાગ- દાહોષારુચિતૃષ્ણાજ્વરારતિસ્પર્શાસહત્વાનિદ્રતાસમન્વિતો વિષ્યન્દયતિ સર્પિઃ શોષયતિ પ્રદેહં સર્ષપકલ્કોપલિપ્ત ઇવ ચિમિચિમાયતે પિપીલિકાભિરિવ સંસર્પ્યતે પીડ્યત ઇવ પાણિના ઘટ્યત ઇવાઙ્ગુલ્યા તાડ્યત ઇવ દણ્ડેન તુદ્યત ઇવ સૂચીભિર્ભિદ્યત ઇવ શક્તિભિશ્છિદ્યત ઇવ શસ્ત્રેણ દશ્યત એવ વૃશ્ચિકૈર્દહ્યત ઇવાગ્નિક્ષારાભ્યાં મથ્યત ઇવોમુલ્કેન||૫||
पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः| संरम्भशूलराग- दाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना ग़ट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत एव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિવર્ણતાદિ પચ્યમાનલક્ષણમ્| અન્યત્સુબોધમ્|| ૫||
Adhikarana પક્વશોફલક્ષણાનિ (૬) · Śloka ૬
પક્વે તુ ગતવેગત્વં પ્રમ્લાનતા ત્વકિશથિલતા બલી પ્રાદુર્ભાવઃ પાણ્ડુતા મધ્યોન્નતતાઙ્ગુલ્યવપીડિતમુક્તે પ્રત્યુ ન્નમનં બસ્તાવિવોદકસ્ય પૂયસ્ય સઞ્ચરણં કણ્ડુસંરમ્ભ શૂલાદ્યુપશમશ્ચ||૬||
पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वकिशथिलता बली प्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्यु न्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डुसंरम्भ शूलाद्युपशमश्च||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગતવેગત્વાદિ પક્વલક્ષણમ્| સુબોધમ્|| ૬||
Adhikarana શોફપાકે ત્રિદોષસમ્બન્ધઃ (૭) · Śloka ૭
શૂલં નર્તેઽનિલાદ્દાહઃ પિત્તાચ્છોફઃ કફોદયાત્| રાગો રક્તાચ્ચ પાકઃ સ્યાદતો દોષૈઃ સશોણિતૈઃ||૭||
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्| रागो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનિલં વિના શૂલં ન ભવતિ| પિત્તમન્તરેણ દાહો ન સ્યાત્| કફોદયાદ્વિના શોફો ન સ્યાત્| શોફઃ કફાદિતિ વક્તવ્ય ઉદયગ્રહણં વિશેષદ્યોતનાર્થમ્| રક્તાદૃતે રક્તં વિના રાગસ્ય લૌહિત્યસ્ય સમ્ભવો ન| તેન કફાધિકૈઃ સર્વદોષૈશ્શોણિતસહિતૈઃ શ્વયથુપાકઃ સ્યાદિતિ ગમ્યતે|| ૭||
Adhikarana પાકલક્ષણાનિ (૮) · Śloka ૮
પાકેઽતિવૃત્તે સુષિરસ્તનુત્વગ્દોષભક્ષિતઃ| બલીભિરાચિતઃ શ્યાવઃ શીર્યમાણતનૂરુહઃ||૮||
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः| बलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પાકેઽતિવૃત્તેઽતિક્રાન્તે સુષિરોઽન્તસ્થઃ શોફદેશઃ સમ્પદ્યતે| તથા તનુત્વક્| તથા દોષભક્ષિતઃ| દોષશબ્દેનેહ પૂય ઉચ્યતે| તેન ભક્ષિતત્વાત્ સુષિરત્વં તનુત્વક્ત્વં ચાસ્ય| તથા વલીભિરાચિતો વ્યાપ્તઃ| તથા શ્યામવર્ણઃ તથા શીર્યમાણતનૂરુહઃ પતદ્રોમા|| ૮||
Adhikarana રક્તપાકલક્ષણમ્ (૯) · Śloka ૯
કફજેષુ તુ શોફેષુ કેષુચિદ્ગમ્ભીરત્વાદ્રક્તમેવ વિપ ચ્યતે| તતશ્ચાસ્પષ્ટં પક્વલિઙ્ગં ભવતિ| યત્ર હિ ત્વક્સા વર્ણ્યં શીતશોફતાલ્પરુજતાશ્મવચ્ચ ઘનતા, ન તત્ર મોહ મુપેયાત્તં રક્તપાકમિત્યાચક્ષતે||૯||
कफजेषु तु शोफेषु केषुचिद्गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विप च्यते| ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति| यत्र हि त्वक्सा वर्ण्यं शीतशोफताल्परुजताश्मवच्च ग़नता, न तत्र मोह मुपेयात्तं रक्तपाकमित्याचक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કફજે શોફે ગમ્ભીરં પાકં રક્તં પ્રાપ્નોતિ| તસ્મિંશ્ચ પક્વે પક્વલિઙ્ગાન્યલ્પાનિ ભવન્તિ ત્વક્સાવર્ણ્યાદિ ચ|| ૯||
Adhikarana રક્તપાકે દારણપાટનયોઃ પ્રયોગસ્થાનભેદઃ (૧૦) · Śloka ૧૦
અથૈનં સમ્યક્પક્વમવધાર્ય ભીરુવૃદ્ધબાલદુર્બલક્લી બક્ષીણગર્ભિણીવિષાર્દિતશસ્ત્રક્ષામેષુ પાકોદ્ધતદોષેષુ ચ પિણ્ડિતેષુ સન્ધિમર્માશ્રિતેષ્વલ્પેષુ વા શોફેષુ તીક્ષ્ણોષ્ણ દ્રવ્યૈર્દારણં કુર્વીત| ઇતરેષુ પાટનમ્||૧૦||
अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्ली बक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्ण द्रव्यैर्दारणं कुर्वीत| इतरेषु पाटनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથૈનં રક્તપાકાખ્યં શોફં સમ્યક્ પક્વં વિદિત્વા ભીર્વાદિષુ ચ તીક્ષ્ણોષ્ણદ્રવ્યૈર્વ્રણપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણૈશ્ચિત્રકાદિભિર્દારણં કુર્યાત્| શસ્ત્રેણ વ્યધનં ન કુર્યાત્| ઇતરેષુ ચૈતદ્વિપરીતેષુ પાટનં દીર્ઘચ્છેદઃ||૧૦||
Adhikarana આમપાટનદોષાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
આમપાટને સિરાસ્નાયુવ્યાપાદનં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદ નાતિવૃદ્ધિરવદરણં ક્ષતવિસર્પો વા સ્યાત્||૧૧||
आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेद नातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વત્રામશોફપાટને સિરાવ્યાપાદનાદિ સ્યાત્|| ૧૧||
Adhikarana પક્વસ્યાપાટને દોષઃ (૧૨) · Śloka ૧૨
તિષ્ઠન્નન્તઃ પુનઃ પૂયઃ સિરાસ્નાય્વસૃગામિષમ્| વિવૃદ્ધો દહતિ ક્ષિપ્રં તૃણોલપમિવાનલઃ||૧૨||
तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्| विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પાકેઽતિક્રાન્તે અપાટિતે ચ શોફે પૂયોઽન્તસ્તિષ્ઠન્| વિવ્રુદ્ધઃ સિરાદીન્ દહતિ| યથાનલો વિવૃદ્ધસ્તૃણોલપં દહતિ|| ૧૨||
Adhikarana અજ્ઞવૈદ્યનિન્દા (૧૩) · Śloka ૧૩
યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે| શ્વપચાવિવ વિજ્ઞેયૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ||૧૩||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते| श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યશ્છિનત્તીત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૩||
Adhikarana શસ્ત્રકર્મણઃ પ્રાગ્વિધિરપવાદશ્ચ (૧૪) · Śloka ૧૪
પ્રાક્ શસ્ત્રાદ્ભોજયેદિષ્ટં તીક્ષ્ણં મદ્યઞ્ચ પાયયેત્| ન મૂર્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે| અન્યત્ર મૂઢગર્ભોદરાશ્મરીમુખરોગેભ્યઃ||૧૪||
प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यञ्च पाययेत्| न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते| अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રાક્ શસ્ત્રાચ્છસ્રકર્મણઃ પૂર્વં મૂઢગર્ભાદિષુ ભોજનસ્ય પ્રતિષેધઃ||૧૪||
Adhikarana શસ્ત્રકર્મવિધિઃ (૧૫) · Śloka ૧૫
અથોપહૃતયન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતપત્ર સૂત્રચર્મપટ્ટમધુસ્નેહકષાયાલેપકલ્કસેકોદકુમ્ભશી તોષ્ણોદકકટાહવ્યજનાદિવ્રણોપયોગિ સર્વોપકરણમા શ્રિતશયનીયમુપસ્થિતસ્થિરસ્નેહબલવદવલમ્બકપુરુષ મિષ્ટેઽહનિ મુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં કૃતમઙ્ગલં ભુક્તવન્તમાતુરં પ્રાઙ્મુખમુપ વેશ્ય સંવેશ્ય વા યન્ત્રયિત્વા પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિ રાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરનનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદા પૂયદર્શનાત્સકૃદેવાહરેચ્છસ્રમાશુ ચ| મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલં શસ્ત્રપદમુક્તમ્| દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વાઽ ભિસમીક્ષ્ય વિવૃત્તે પ્રદેશે વામપ્રદશિન્યૈષિત્વા નાતિ વિવૃત્તે ગમ્ભીરમાંસલે ચૈષણ્યા વિપરીતે કરીરાદિનાલે નાતિસંવૃતે સૂકરવાલેન||૧૫||
अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्र सूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशी तोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगि सर्वोपकरणमा श्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुष मिष्टेऽहनि मुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुख़मुप वेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुख़ो वैद्यो मर्मसि रास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरननुलोमं शस्त्रं निदध्यादा पूयदर्शनात्सकृदेवाहरेच्छस्रमाशु च| महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्| द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाऽ भिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदशिन्यैषित्वा नाति विवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या विपरीते करीरादिनाले नातिसंवृते सूकरवालेन||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથોપહૃતયન્ત્રાદિકં પ્રાઙ્મુખમાતુરં નિવેશ્ય પ્રત્યઙ્મુખઃ પશ્ચિમાભિમુખો વૈદ્યઃ શોફે આપૂયદર્શનાચ્છસ્ત્રં નિદધ્યાદ્યોજયેત્| સકૃદાશુ ચ તમાહરેત્| ઉપહૃતાનિ નિકટીકૃતાનિ યન્ત્રાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ઉપસ્થિતા સ્થિરસ્નેહબલવન્તશ્ચાવલમ્બક પુરુષા આલમ્બનપરિચારકા યસ્ય સ તથોક્તઃ| દધ્યાદિભિરર્ચિતા વિપ્રા યેન સ તથોક્તઃ| ઉપવેશનમાસને| સંવેશનં શયને| અનુલોમં યત એવ લોમાનિ| મહત્સ્વપિ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલં શસ્ત્રપદં કુર્યાત્| યત્રજ્ ચ પાકમહત્ત્વપેક્ષયા બહૂનિ પદાનિ ક્રિયન્તે તત્ર તાનિ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરાણિ ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરાણિ વા વિદધ્યાત્| પાકે પ્રદેશિન્યાદિનાન્તરમભિસમીક્ષ્ય|| ૧૫||
Adhikarana વ્રણકરણસ્થાનં વ્રણસ્વરૂપઞ્ચ (૧૬) · Śloka ૧૬
યતો ગતાં ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ| તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાત્સુવિભક્તં નિરાશયમ્| આયતઞ્ચ વિશાલઞ્ચ યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ||૧૬||
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च| तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्| आयतञ्च विशालञ्च यथा दोषो न तिष्ठति||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યતો ગતાં ગતિં નાડીં વિદ્યાત્| યત્ર ચોત્સઙ્ગસ્તત્ર વ્રણં કુર્યાત્| આયતં દીર્ઘમ્| વિશાલં વિસ્તીર્ણમ્|| ૧૬||
Adhikarana શસ્ત્રકર્મણિ વૈદ્યગુણાઃ વૈદ્યાશ્રિતાઃ પ્રશસ્તગુણાઃ (૧૭) · Śloka ૧૭
શૌર્યમાશુક્રિયા તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમસ્વેદવેપથુમ્| અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે||૧૭||
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथुम्| असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇદમિદં શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યત ઇત્યાહ-આતુરસ્ય વૈદ્યસ્ય ચ શૌર્યમ્| સર્વા ચાશુક્રિયા| તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમ્| સ્વેદરહિતત્વં કમ્પરહિતત્વં ચાતુરે| વૈદ્યે ચ કર્મણ્યસમ્મોહ ઇતિ શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે| અથવા શૌર્યાદિકં સર્વં વૈદ્યસ્યૈવ શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે||૧૭||
Adhikarana તિર્યક્છેદવિષયઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
તત્ર ભ્રૂગણ્ડલલાટાક્ષિકૂટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટમન્યાકણ્ઠજત્રુ કક્ષ્યાકુલ્ક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિર્યક્છેદ ઇષ્ટઃ||૧૮||
तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रु कक्ष्याकुल्क्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર ભ્રૂગણ્ડાદીનાં તિર્યક્ચ્છેદ ઉક્તઃ|| ૧૮||
Adhikarana અવિષયે તિર્યક્છેદે દોષાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
અન્યત્ર તુ સિરાસ્નાયૂપઘાતોઽતિવેદના ચિરાદ્વ્રણસંરોહો માંસસ્કન્દી ચ તિર્યક્ચ્છેદાદ્ભવન્તિ||૧૯||
अन्यत्र तु सिरास्नायूपग़ातोऽतिवेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्च्छेदाद्भवन्ति||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્યત્ર તિર્યક્ચ્છેદાત્ સિરોપઘાતાદીનિ ભવન્તિ| માંસસ્કન્દી માંસરૂઢો ગ્રન્થિઃ| સુબોધમ્|| ૧૯||
Adhikarana શસ્ત્રાવચારણોત્તરં કર્મ (૨૦) · Śloka ૨૦
તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશવાસ્ય સમન્તાત્ પ્રતિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા વ્રણમપિ પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ વ્રણાત્ પ્લોતેનામ્ભોઽપનીય વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ગુગ્ગુલ્વગરુસર્જરસવચા ગૌરસર્ષપહિઙ્ગુલવણનિમ્બપત્રૈઃ સઘૃતૈર્વ્રણં ધૂપયિત્વા યથા સ્વમૌષધેન મધુઘૃતતિલકલ્કૈશ્ચ દિગ્ધાં વર્તિં પ્રણિ ધાય કલ્કેન પૂરયિત્વા નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતા ક્તૈર્ભાજનાન્તેઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈરવચ્છાદ્ય ઘનાં કવલિકાં દત્વા સવ્યદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વે ઋજુમના વિદ્ધમસઙ્કુચિતં મૃદુપટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્ત્રિર્વા વેષ્ટયેદ્વ્રણાન્| સકૃદેવ પરિક્ષિપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્| શસ્ત્રક્ષતરુજાયાં તુ પ્રતતાયાં યષ્ટીમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્| ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ પરિતો પર્ણ શબર્યાદિભિરસ્ય રક્ષાં કુર્યાદ્રક્ષો ઽભિભવનિષેધાર્થમ્| તેભ્યશ્ચ બલિમુપહરેત્| ધારયેચ્ચ શિરસા| લક્ષ્મી ગુહામતિગુહાં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીમ્| વચાં છત્રામતિચ્છત્રાં દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકાનપિ| ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેવં શયનાસનાદિ દ્વિરહ્નો ધૂપયેત્| તથા સ્નેહોક્તં દિનચર્યોક્તમાચારમનુવર્તેત||૨૦||
ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाशवास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोग़्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचा गौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सग़ृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथा स्वमौषधेन मधुग़ृततिलकल्कैश्च दिग्धां वर्तिं प्रणि धाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्ग़ृता क्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य ग़नां कवलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमना विद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्| वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद्व्रणान्| सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिग़ातजान्| शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्| उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो पर्ण शबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षो ऽभिभवनिषेधार्थम्| तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्| धारयेच्च शिरसा| लक्ष्मी गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्| वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि| गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्| तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तमाचारमनुवर्तेत||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વર્તિર્યા અન્તર્વ્રણં દીયતે| કવલિકા યા વ્રણસ્યોપરિ દીયતે| વ્રણસ્ય સવ્યે દક્ષિણે વા પાર્શ્વે પટ્ટં બધ્નીયાત્ ગ્રથયેદિત્યર્થઃ| વાતકફોદ્ભવાન્ વ્રણાન્ દ્વિસ્ત્રિવા પટ્ટેન વેષ્ટયેત્| પિત્તાદિજાન્ સકૃદેવ| સુબોધમન્યત્|| ૨૦||
Adhikarana વ્રણિતસ્ય વિશેષરિહાર્યાણિ (૨૧) · Śloka ૨૧
વિશેષતશ્ચ દિવાસ્વપ્નાદ્ વ્રણે શોફકણ્ડૂરાગરુક્પૂય વૃદ્ધિઃ| સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદશનશ્ચલિતે સ્રુતે| શુક્રે વ્યવાયજાન્ દોષાનસંસર્ગેઽપ્યવાપ્નુયાત્||૨૧||
विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूय वृद्धिः| स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदशनश्चलिते स्रुते| शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દિવાસ્વપ્નાત્ વ્રણે શોફાદિવૃદ્ધિઃ| અસંસર્ગેઽપિ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃત્યાદિનૈવ શુક્રસ્ય ચલિતસ્ય સ્રુતત્વાદેવ વ્યવાયજાન્ મૈથુનોદ્ભવાન્ રોગાન્ પ્રાપ્નુયાત્|| ૨૧||
Adhikarana પથ્યાહારઃ (૨૨) · Śloka ૨૨
ભોજયેચ્ચૈનં યથાસાત્મ્યં સમાતીતશાલિષષ્ટિકયવ ગોધૂમાન્યતમં મુદ્ગમસૂરાઢકીસતીનયૂષજાઙ્ગલરસોપેતં જીવન્તીસુનિષણ્ણકતણ્ડુલીયકવાસ્તુકવાર્તાકપટોલ કારવેલ્લકબાલમૂલકશાકયુક્તં દાડિમામલકસૈન્ધ વસહિતં સર્પિઃસ્નિગ્ધં લઘ્વલ્પમુષ્ણોદકોત્તરં ચ| એવમસ્ય સમ્યગશિતં જરામુપૈતિ||૨૨||
भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयव गोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोल कारवेल्लकबालमूलकशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्ध वसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च| एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સમાતીતં સંવત્સરોષિતં શાલ્યાદિકં મુદ્ગાદ્યન્યતમરસેનોપેતં જીવન્ત્યાદિશાકયુક્તં દાડિમાદિસહિતં સ્નિગ્ધત્વાદિગુણમુષ્ણોદકાનુપાનં ચ ભોજયેત્| સુબોધમન્યત્|| ૨૨||
Adhikarana અજીર્ણદોષાઃ નવધાન્યાદિવર્ગસ્તદ્વર્જનઞ્ચ (૨૩) · Śloka ૨૩
અજીર્ણાદનિલાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્| તતઃ શોફરુજાપાકદાહાનાહાનવાપ્નુયાત્| નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશિતામ્બુમદ્યે ક્ષુક્ષીરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતશાકામ્લ લવણકટુકક્ષારાનૂપામિષાણિ વર્જયેત્| વર્ગોઽયં નવધાન્યાદિર્વણિનઃ સર્વદોષકૃત્| મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષામ્લમાશુ વ્યાપાદયેદ્ વ્રણમ્||૨૩||
अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्| ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्| नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशिताम्बुमद्ये क्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ल लवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्| वर्गोऽयं नवधान्यादिर्वणिनः सर्वदोषकृत्| मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद् व्रणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નવધાન્યાદીન્યવચારિતશસ્ત્રો વર્જયેત્|| ૨૩||
Adhikarana વિહારાદિ પથ્યઞ્ચ (૨૪) · Śloka ૨૪
બાલોશીરૈશ્ચ વીજ્યેત ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્| ન તુદેન્ન ચ કણ્ડૂયેચ્ચેષ્ટમાનશ્ચ પાલયેત્| સ્નિગ્ધવૃદ્ધદ્વિજાતીનાં કથાઃ શૃણ્વન્મનઃપ્રિયા| આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાય ક્ષિપ્રં વ્રણમપોહતિ||૨૪||
बालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्| न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्| स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रिया| आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બાલૈરુશીરેણ ચ વ્રણે વ્યજનકર્મ કુર્યાત્| ચેષ્ટમાનઃ ક્રિયાસુ વ્રણં પાલયેત્|| ૨૪||
Adhikarana પુનર્વ્રણપ્રક્ષાલનાદિકર્મકાલઃ દ્વિતીયદિવસે મોક્ષણાદ્દોષાઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
પુનશ્ચ તૃતીયેઽહનિ પ્રક્ષાલનાદિ પૂર્વવત્ વ્રણકર્મ કુર્યાત્| દ્વિતીયે દિવસે મોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપરોહત્યુગ્રરુ જશ્ચ ભવતિ||૨૫||
पुनश्च तृतीयेऽहनि प्रक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्| द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररु जश्च भवति||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિતીયે દિવસે મુક્તો વ્રણશ્ચિરાદ્રોહતિ|| ૨૫||
Adhikarana વિકેશિકૌષધદોષાદિ (૨૬) · Śloka ૨૬
ન ચ વિકેશિકામૌષધં વાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમતિશ્લથ મતિગાઢમશ્લક્ષ્ણં દુર્ન્યસ્તં વા દદ્યાત્| અતિસ્નેહાત્ ક્લેદઃ| અતિરૌક્ષ્યાચ્છેદો વેદના ચ| અતિશ્લથત્વાદ પરિશુદ્ધિઃ| ગાઢતયા સંરમ્ભ અશ્લક્ષ્ણત્વાદ્દુર્ન્યાસાચ્ચ વ્રણવર્ત્મોપઘર્ષણમ્||૨૬||
न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथ मतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्| अतिस्नेहात् क्लेदः| अतिरौक्ष्य़ाच्छेदो वेदना च| अतिश्लथत्वाद परिशुद्धिः| गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपग़र्षणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ન ચ વ્રણે વિકેશિકામતિસ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તાં દદ્યાત્ નાપ્યૌષધમ્| વિકેશિકા અન્તર્વર્તિઃ| કિમિતિ ન દદ્યાદિત્યાહ-અતિસ્નેહાદિત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૨૬||
Adhikarana વિકેશિકાગુણાઃ (૨૭) · Śloka ૨૭
અવશ્યં સાશયે વ્રણે વિકેશિકાં દદ્યાત્| સપૂતિમાંસં સોત્સ્સર્ગમ્| સગતિં પૂયગર્ભિણમ્| વ્રણં શોધયતે શીઘ્રં સ્થિતા હ્યન્તર્વિકેશિકાઃ||૨૭||
अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्| सपूतिमांसं सोत्स्सर्गम्| सगतिं पूयगर्भिणम्| व्रणं शोधयते शीग़्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिकाः||२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાશયેઽન્તર્વિસ્તીર્ણે વ્રણે વિશેષાદ્વિકેશિકાં દદ્યાત્| કિં વિકેશિકયા ભવતીત્યાહ-સપૂતીત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૨૭||
Adhikarana ઈષત્પક્વશોફપાટને ઉપચારઃ (૨૮) · Śloka ૨૮
વ્યમ્લં તુ પાટિતં શોફં પાચનૈઃ સમુપાચરેત્| ભોજનૈરુપનાહૈશ્ચ નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ||૨૮||
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्| भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વ્યમ્લમીષત્પક્વં શોફમજ્ઞાનાત્પાટિતં નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ પાચનાદિભિઃ સમુપાચરેત્|| ૨૮||
Adhikarana સીવનવિધિઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
યસ્તુ સીવ્યો વ્રણસ્તત્ર ચલાસ્થિશલ્યપાંસુતૃણરોમશુષ્ક રક્તાદીનપોહ્ય વિચ્છિન્નં પ્રવિલમ્બિતં માંસં સમ્ધ્યસ્થીનિ ચ યથાસ્થાનં સમ્યક્ સ્થાપયિત્વા સ્થિતે રક્તે યથાર્હં સૂચ્યોપહૃતેન સ્નાયુસૂત્રવાલાન્યતમેન સીવ્યેત્| શણા શ્મન્તકમુર્વાતસીનાં વા વલ્કૈઃ||૨૯||
यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्क रक्तादीनपोह्य विच्छिन्नं प्रविलम्बितं मांसं सम्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्| शणा श्मन्तकमुर्वातसीनां वा वल्कैः||२९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યસ્તુ વ્રણઃ સીવનમપેક્ષતે તત્ર ચલાસ્થ્યાદીનપોહ્ય વિચ્છિન્નપ્રલમ્બ્યાદિ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય રક્તે સ્થિતે રુદ્ધે સીવ્યેત્| સ્નાય્વાદ્યન્યતમેન|| ૨૯||
Adhikarana ચતુર્વિધસીવનપ્રકારાઃ (૩૦) · Śloka ૩૦
સીવનવિકલ્પાસ્તુ સમાસેન ચત્વારઃ| તદ્યથા ગોષ્ફ ણિકાતુન્નસીવનવેલ્લિતકરજ્જુગ્રન્થિબન્ધનમિતિ| તેષાં નામભિરેવાકૃતિવિભાગઃ| પ્રહારવશાચ્ચોપયોગઃ|૩૦|
सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः| तद्यथा गोष्फ णिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति| तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः| प्रहारवशाच्चोपयोगः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સીવનવિધિઃ સીવનોત્તરકર્મ (૩૦) · Śloka ૩૦
ન ચાતિસન્નિકૃષ્ટાં વિપ્રકૃષ્ટામત્યલ્પબહુગ્રાહિણીં વા સૂચીં પાતયેત્| એવં સમ્યક્સ્યૂતમવેક્ષ્ય મઘુઘૃતયુક્તૈરઞ્જનમધુકનિમ્બ લોધ્રપ્રિયઙ્ગુસલ્લકીફલક્ષૌમમષીચૂર્ણૈરવકિર્ય પુર્વ વદ્વન્ધાદિ યોજયેત્||૩૦||
न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्| एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मग़ुग़ृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्ब लोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकिर्य पुर्व वद्वन्धादि योजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગોષ્ફણિકાદયશ્ચત્વારઃ સીવનવિકલ્પાઃ| યઃ કાકપદાકૃતિર્વ્રણઃ સ ચતુર્ભિઃ કોણૈઃ સીવ્યેત્| તત્ ગોષ્ફણિકા નામ સીવનમ્| યત્રાતિનિકટૌ દ્વૌ વ્રણાવનેકકાલૈરેકમેકેન સૂત્રેણ જીર્ણમિવ વસ્ત્રં તુદ્યતે તત્તુન્નસીવનં નામ સીવનમ્| વેલ્લિતકં યદ્ વ્રણોષ્ઠૌ વેષ્ટ-યન્નિવ સીવ્યતે| રજ્જુગ્રન્થિરેકવારં સૂત્રયોજનમ્| એષાઞ્ચ પ્રહારવિશેષમાશ્રિત્ય ક્વચિત્ કસ્યચિદુપયોગઃ| નાતિસન્નિકૃષ્ટૈઃ પદૈર્નાતિવિપ્રકૃષ્ટૈશ્ચ સૂચીં પાતયેત્| યા ચ વ્રણેઽતિપ્રવેશાન્ન બહુ ગૃહ્ણાતિ નાત્યલ્પમ્| સુબોધમ્|| ૩૦||
Adhikarana અસીવ્યા વ્રણાઃ (૩૧) · Śloka ૩૧
અસીવ્યા વંક્ષણવક્ષઃકક્ષાદિષુ પ્રચલેષ્વલ્પમાંસેષુ ચ વાયુનિર્વમિણોઽન્તર્લોહિતશલ્યા વિષાગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચ વ્રણાઃ||૩૧||
असीव्या वंक्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वमिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः||३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વઙ્ક્ષણાદિસ્થા વ્રણા વાયુનિર્વામિત્વાદિયુક્તાશ્ચ ન સીવ્યાઃ||૩૧||
Adhikarana સીવ્યવ્રણાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
સીવ્યાસ્તુ મેદસ્સમુત્થિતા ભિન્નલિખિતાઃ કફગ્રન્થિરલ્પ પાલિકાઃ કર્ણઃ સદ્યોવ્રણાશ્ચ| શિરોલલાટાક્ષિકૂટ કર્ણનાસાગણ્ડૌષ્ઠકૃકાટિકાબાહૂદરસ્ફિક્પાયુપ્રજનન મુષ્કાદિષ્વચલેષુ માંસવસ્તુ ચ પ્રદેશેષુ||૩૨||
सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिख़िताः कफग्रन्थिरल्प पालिकाः कर्णः सद्योव्रणाश्च| शिरोललाटाक्षिकूट कर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजनन मुष्कादिष्वचलेषु मांसवस्तु च प्रदेशेषु||३२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સીવ્યાસ્તુ મેદસ્સમુત્થાદયઃ| સુબોધમ્|| ૩૨||
Adhikarana પઞ્ચદશબન્ધાસ્તેષામુપયોગસ્થાનાનિ ચ (૩૩) · Śloka ૩૩
કોશદામોત્સઙ્ગસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતમુત્તોલીમણ્ડલસ્થ વિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોષ્ફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ પઞ્ચદશ બન્ધવિશેષાઃ| તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ| તત્ર કોશમઙ્ગુલીપર્વસુ વિદધ્યાત્| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે| ઉત્સઙ્ગ વિલમ્બિનિ| સ્વસ્તિકં સન્ધિ કૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરકુક્ષ્યક્ષિકપોલકર્ણેષુ| અનુવેલ્લિતં શાખાસુ| મુત્તોલીં ગ્રીવામેઢ્રયોઃ| મણ્ડલં વ્રુત્તેઽઙ્ગે| સ્થવિકામઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગમેઢ્રાગ્રામૂત્રવૃદ્ધિષુ| યમકં યમલવ્ર ણયોઃ| ખટ્વાં હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ| ચીનમપાઙ્ગયોઃ| વિબ ન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ| વિતાનં મૂર્ધાદૌ પૃથુલેઽઙ્ગે| ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસન્ધિષુ| પઞ્ચાઙ્ગી જત્રૂર્ધ્વમિતિ| યો યસ્મિન્ પ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ કુર્વીત| ન તુ વ્રણ સ્યોપરિ ન ચાબાધકરો યથા સ્યાત્||૩૩||
कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थ विकायमकख़ट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः| तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख़्याताः| तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्| दाम सम्बाधेऽङ्गे| उत्सङ्ग विलम्बिनि| स्वस्तिकं सन्धि कूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु| अनुवेल्लितं शाख़ासु| मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः| मण्डलं व्रुत्तेऽङ्गे| स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गमेढ्राग्रामूत्रवृद्धिषु| यमकं यमलव्र णयोः| ख़ट्वां हनुशङ्ख़गण्डेषु| चीनमपाङ्गयोः| विब न्धमुदरोरुपृष्ठेषु| वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे| गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु| पञ्चाङ्गी जत्रूर्ध्वमिति| यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत| न तु व्रण स्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्||३३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કોશાદયઃ પઞ્ચદશ બન્ધાઃ| એષાં સ્વૈરેવ નામભિરેવાકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ| પ્રાયોગ્રહણમસાકલ્યાર્થમ્| તત્ર કોશઃ કોશાકારઃ કીટસ્યેવ| સોઽઙ્ગુલિપર્વસુ સમ્બાધેઽવયવસઙ્કટેઽઙ્ગે| દામાકૃતિ દામ| ઉત્સઙ્ગમુત્સઙ્ગમિવ વિલમ્બિનિ બાહ્વાદૌ કણ્ઠાદિલમ્બમાનમ્| સ્વસ્તિકાકૃતિ સ્વસ્તિકં યદૂર્ધ્વં દક્ષિણાદેત્યધો વામં યાતિ પુનઃ પરિવૃત્યાધો દક્ષિણાદૂર્ધ્વં વામં તત્સન્ધ્યાદિષુ યોજ્યમ્| કૂર્ચો નામ મર્મ| અનુવેલ્લિતં યદ્દીર્ઘં કૃત્વા વેષ્ટનમ્| મુત્તોલીવ મુત્તોલી તૃણમયઃ ફલાધારઃ| મણ્ડલમિવ વૃત્તં મણ્ડલં તદ્વૃત્તેઽઙ્ગે સ્તનાદૌ| સ્થવિકેવ સ્થવિકા લમ્બમાનં તામ્બૂલકરકમ્| યમકં યદેકસ્મિન્ પટ્ટકે દ્વિવ્રણબન્ધે મધ્યં દૈર્ઘ્યેણ વિચ્છિદ્યાપનીયતે સ્વેદાદ્યભાવાય| ખટ્વા ચતુર્બહુપટ્ટમ્| ચીનં સ્તોકવિસ્તીર્ણા આયતા પટ્ટિકા| વિતાનમિવ વિતાનમ્| ગોષ્ફણ ઇવ ગોષ્ફણા કૃષીવલાનાં પક્ષિવારણાય ભ્રામ્યત્પાષાણધારણમ્| પઞ્ચાઙ્ગી યસ્મિન્ પટે ચત્વારો બાહવઃ એકા ચોર્ધ્વે પટ્ટિકા|| ૩૩||
Adhikarana બન્ધસ્યાવાન્તરભેદાઃ દોષાનુસારં ગાઢાદિબન્ધવિભાગઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
બન્ધસ્ત્વષ્ટોઽનિલે દુષ્ટે દષ્ટે ભગ્ને વ્રણેષુ ચ| તત્રાન્ત્યયોર્દ્વિધા બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદતઃ| ત્રિવિધસ્ત્વેવ સર્વત્ર ગાઢશ્લથસમત્વતઃ| કફવાતે ઘનો ઘાઢઃ પિત્તરક્તે તનુઃશ્લથઃ| વાતપિત્તે સમો બન્ધઃ કફપિત્તવ્રણેષુ ચ||૩૪||
बन्धस्त्वष्टोऽनिले दुष्टे दष्टे भग्ने व्रणेषु च| तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः| त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः| कफवाते ग़नो ग़ाढः पित्तरक्ते तनुःश्लथः| वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च||३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ ચૈષાં કો વિષય ઇત્યાહ-બન્ધસ્ત્વિત્યાદિ| અનિલે વાયૌ દુષ્ટે વિનૈવ વ્રણેન બન્ધ ઇષ્ટઃ| તથા સર્પાદિદશ્ટે દંશાદૂર્ધ્વં વિષસઙ્ક્રામરક્ષણાયૈવ બન્ધઃ| તથા દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાં ચતુરઙ્ગુલે| તથા ન વહન્તિ સિરાશ્ચાસ્ય વિષં બન્ધાભિપીડિતાઃ| ભગ્ને ચાઙ્ગે બન્ધો વિનૈવ વ્રણેન| તથા વ્રણેષુ ચ| તત્ર બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદેન દ્વિવિધઃ| કદાચિદ્વામપાર્શ્વેન કદાચિદ્દક્ષિણેન| કિં સર્વત્રૈવ દુષ્ટવાતાદાવયં નિયમં? અન્ત્યયોરેવ ભગ્ને વ્રણે ચ| દુષ્ટવાતાદીનામનિયમઃ| સર્વત્ર બન્ધપ્રસઙ્ગે ગાઢાદિભેદેન ત્રિવિધો બન્ધઃ| ગાઢશિથિલૌ પ્રસિદ્ધૌ| સમસ્ત્વનતિગાઢશિથિલઃ| સુબોધમ્||૩૪||
Adhikarana સ્થાનદોષકાલવિશેષાનુસારં ગાઢબન્ધનાદિનિયમાઃ (૩૫) · Śloka ૩૫
તથા સ્ફિક્કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરુશિરસ્સુ ગાઢં બધ્નીયાત્| શાખાવદનકણ્ઠકર્ણમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરસ્સુ સમમ્| અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલમ્| વાતશ્લેષ્મજેષુ શિથિલ સ્થાને સમમ્| સમસ્થાને ગાઢમ્| ગાઢસ્થાને ગાઢતરમ્| તથા શીતવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્| પિત્તરક્તેષુ તુ ગાઢસ્થાને સમમ્| સમસ્થાને શિથિલમ્| શિથિલસ્થાને નૈવ| તથા શરદ્ગ્રીષ્મયોઃ સાયં પ્રાતઃ સ્યાત્|૩૫|
तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्नीयात्| शाख़ावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्| अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्| वातश्लेष्मजेषु शिथिल स्थाने समम्| समस्थाने गाढम्| गाढस्थाने गाढतरम्| तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्| पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्| समस्थाने शिथिलम्| शिथिलस्थाने नैव| तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातः स्यात्|३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અબધ્યમાનવ્રણદોષાઃ (૩૫) · Śloka ૩૫
અબધ્યમાનઃ પુનર્દંશમશકતૃણકાષ્ઠપાંસુશીતવાતાત પાદિસમ્પર્કાદ્વિવિધોપદ્રવોપદ્રુતો દુષ્ટવ્રણતામુપૈતિ| સ્નેહ શ્ચાત્ર ન ચિરં તિષ્ઠતિ| ભેષજમાચિરાચ્છુષ્યતિ| કૃચ્છ્રેણ રોહતિ| રૂઢે ચ વૈવર્ણ્યં ભવતિ||૩૫||
अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातात पादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति| स्नेह श्चात्र न चिरं तिष्ठति| भेषजमाचिराच्छुष्यति| कृच्छ्रेण रोहति| रूढे च वैवर्ण्यं भवति||३५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શિથિલસ્થાને નેત્રાદૌ વાતવ્રણં શ્લેષ્મવ્રણં ચ સમં બધ્નીયાત્| સમસ્થાને શાખાદૌ વાતશ્લેષ્મવ્રણૌ ગાઢં બધ્નીયાત્| ગાઢસ્થાને સ્ફિગાદૌ વાતશ્લેષ્મવ્રણૌ ગાઢતરં બધ્નીયાત્| તથા શીતે વસન્તે ચ ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાત્ બધ્નીયાત્| ગાઢસ્થાને સ્ફિગાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ સમં બધ્નીયાત્| સમસ્થાને શાખાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ શિથિલં બધ્નીયાત્| શિથિલસ્થાને નેત્રાદૌ પિત્તરક્તવ્રણૌ નૈવ બધ્નીયાત્| રક્તપિત્તયોઃ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ સાયમ્પ્રાતરુભયકાલં બન્ધઃ| યત્ર તુ બન્ધ ઉક્તસ્તત્ર દુષ્ટતાપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ દુષ્ટવ્રણતાં યાતીત્યર્થઃ| તત્ર ચ સ્નેહાદિલક્ષણમ્|| ૩૫||
Adhikarana બન્ધપ્રશંસા (૩૬) · Śloka ૩૬
અપિ ચ - ચૂર્ણિતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમથ પાટિતમ્| અસ્થિસ્નાયુસિરાંચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ| ઉત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વેહાસુ ન પીડ્યતે| ઉદ્દ્undefinedૃત્તૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો વિષમઃ કઠિનોઽતિરુક્| સમો મૃદુરરુક્ શીઘ્રં વ્રણઃ શુધ્યતિ રોહતિ||૩૬||
अपि च - चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्| अस्थिस्नायुसिरांच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति| उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते| उद्द्ऱृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्| समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति||३६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ચૂર્ણિમથિતત્વાદિયુક્તોઽપિ વ્રણો બન્ધેન શીઘ્રં રોહતિ| ઉદ્દૃત્તૌષ્ઠત્વાદિયુક્તો વ્રણઃ શીઘ્રં શુધ્યતિ રોહતિ ચ||૩૬||
Adhikarana વ્રણસ્ય પત્રૈરાચ્છાદનમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭
શ્થિરાણામલ્પમાંસાનાં રૌક્ષ્યાદનુપરોહતામ્| પ્રચ્છાદ્યમૌષધં પત્રૈર્યથાદોષં યથર્ત્તુ ચ| અજીર્ણાતરુણાચ્છિદ્રૈઃ સમન્તાત્સુનિવેશિતૈઃ| ધૌતૈરકર્કશૈઃ ક્ષીરીભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ||૩૭||
श्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्| प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्त्तु च| अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः| धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः||३७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્થિરત્વાદિયુક્તાનાં વ્રણાનામુપરિ દત્તમૌષધં દોષાનુરૂપૈઃ ઋત્વનુરૂપૈશ્ચ પત્રૈઃ પ્રચ્છાદ્યમ્| કિમ્ભૂતૈઃ પત્રૈરિત્યાહ-અજીર્ણેત્યાદિ| ન જીર્ણૈર્નાપિ તરુણૈઃ|| ૩૭||
Adhikarana અબન્ધ્યવ્રણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિટકામધુમેહિનામ્| કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે ક્ષારદગ્ધા વિષાન્વિતાઃ| માંસપાકે ન બદ્ધ્વ્યા ગુદપાકે ચ દારુણે| શીર્યમાણાઃ સરુગ્દાહાઃ શોફાવસ્થાવિસર્પિણઃ||૩૮||
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्| कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः| मांसपाके न बद्ध्व्या गुदपाके च दारुणे| शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः||३८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાદીનાઞ્ચ યે વ્રણાસ્તે ન બન્ધનીયાઃ| કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાદીનાં ચ તદ્ધેતુક એવ વ્રણે બન્ધપ્રતિષેધઃ|| ૩૮||
Adhikarana સક્રિમિવ્રણચિકિત્સા (૩૯) · Śloka ૩૯
અરક્ષયા વ્રણે યસ્મિન્મક્ષિકા નિક્ષિપેત્ક્રિમીન્| તે ભક્ષયન્તઃ કુર્વન્તિ રુજાશોફાસ્રસંસ્રવાન્| સુરસાદિં પ્રયુઞ્જીત તત્ર ધાવનપૂરણે| સપ્તપૂણકરઞ્જાર્કનિમ્બરાજાદનત્વચઃ| ગોમૂત્રકલ્કિતો લેપઃ સેકઃ ક્ષારામ્બુના હિતઃ| પ્રચ્છાદ્ય માંસપેશ્યા વા વ્રણં તાનાશુ નિર્હરેત્||૩૯||
अरक्षया व्रणे यस्मिन्मक्षिका निक्षिपेत्क्रिमीन्| ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्| सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे| सप्तपूणकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः| गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તથા યસ્ય પુરુષસ્યારક્ષયા વ્રણે મક્ષિકાઃ ક્રિર્મીન્નિક્ષિપન્તિ તસ્ય તે ક્રિમયો વ્રણમાંસં ભક્ષયન્તો રુજાદીન્ કુર્વન્તિ| તત્ર સુરસાદિગણો ધાવને પૂરણે ચ યોજ્યઃ|| ૩૯||
Adhikarana વ્રણં સાન્તર્દોષણ્ ન રોહયેત્ (૪૦) · Śloka ૪૦
ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ દોષાદીનપેક્ષ્ય યથા સ્વમુપક્રમૈરુપક્રમેત્| ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષ મુપસંરોહયેત્| સ હ્યલ્પેનાપ્યવચારેણાન્તરુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયો વિકુરુતે| તસ્માત્સુશુદ્ધં રોપયેત્||૪૦||
उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथा स्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्| न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोष मुपसंरोहयेत्| स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते| तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તથા નાનાવિધાસ્વવસ્થાસુ વ્રણે યથાયોગં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| એનં ચ વ્રણં વૈદ્યઃ શોધિતં રોપયેન્ન ત્વશુદ્ધમ્| પુનઃ કોપભયાત્||૪૦||
Adhikarana વ્રણે રૂઢેઽપિ પથ્યમર્યાદા (૪૧) · Śloka ૪૧
રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્વિવર્જયેત્| માસાન્ષટ્ સપ્ત વા નૃણાં વિધિરેષઃ પ્રશસ્યતે||૪૧||
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्| मासान्षट् सप्त वा नृणां विधिरेषः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સમ્યગ્રૂઢેઽપિ ષટ્ સપ્ત માસાનજીર્ણાદીન્ વર્જયેત્|| ૪૧||
Adhikarana ઉપસંહારઃ (૪૨-૪૩) · Śloka ૪૩
ઇતીદં વ્રણમાશ્રિત્ય દિઙ્માત્રમુપદર્શિતમ્| ઉત્તરે વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે સાધનં પ્રતિ||૪૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૪૩||
इतीदं व्रणमाश्रित्य दिङ्मात्रमुपदर्शितम्| उत्तरे विस्तरस्तस्य वक्ष्यते साधनं प्रति||४२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વ્રણમુદ્દિશ્ય ઇદં દિઙ્માત્રં દર્શિતમ્| વિસ્તરસ્તુ ઉત્તરસ્થાને વક્ષ્યતે|| ૩૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ