૩૭. શલ્યાહરણવિધિઃ

Adhikarana અથ શલ્યાહરણવિધિર્નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧

અથાતઃ શલ્યાહરણવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana શલ્યગતિભેદાઃ (૨) · Śloka ૨

ત્રિવિધા હિ ગતિઃ શલ્યાનામુર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ| સા પુનઃ પ્રત્યેકમૃજુવક્રભેદેન દ્વિધા||૨||

Adhikarana સશલ્યવ્રણલક્ષણમ્ (૩) · Śloka ૩

તત્ર ધ્યામં પિટકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્ત્રાવિણં બુદ્બુદવદુદ્ગતં મૃદુમાંસઞ્ચ વ્રણં સશલ્યં વિદ્યાત્||૩||

Adhikarana ત્વગાદિગતશલ્યલક્ષણાનિ (૪) · Śloka ૪

વિશેષતસ્તુ ત્વગ્ગતે શલ્યે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ| માંસગતે શોફાભિવૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષઃ પાકશ્ચ| પેશ્યન્તરસ્થે શોફવર્જ્યં માંસપ્રાપ્તવત્| સિરાગતે સિરાધ્માનં શૂલઞ્ચ| સ્નાવગતે સ્નાવજાલાવક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રરુક્| સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ| ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ| સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગપીડાહૃલ્લાસશ્ચ| અસ્થિગતે વિવિધા વેદનાઃ શોફશ્ચ| સન્ધિગતેઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરોધશ્ચ| અસ્થિસન્ધિગતેઽસ્થિપૂર્ણતા સઙ્ઘર્ષે બલવાંશ્ચ||૪||

Adhikarana કોષ્ઠગતશલ્યલક્ષણમ્ (૫) · Śloka ૫

કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનાનિ ચ વ્રણમુખાદ્ભવન્તિ||૫||

Adhikarana મર્મગતશલ્યલક્ષણમ્ (૬) · Śloka ૬

મર્મગતે મર્મવિદ્ધવત્||૬||

Adhikarana પરિસ્રાવતઃ ત્વગાદિગતશલ્યલક્ષણમ્ (૭) · Śloka ૭

યથાયથં ચોપદિષ્ટૈઃ પરિસ્રાવૈસ્ત્વગાદિષુ શલ્યમુપલક્ષયેત્||૭||

Adhikarana સૂક્ષ્મગતિશલ્યલક્ષણાનિ (૮) · Śloka ૮

સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યવિસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ||૮||

Adhikarana શલ્યોપરોહણમ્ (૯) · Śloka ૯

શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાન્યુપરુહ્યન્તે||૯||

Adhikarana શલ્યાનાં પુનરબાધનમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦

દોષપ્રકોપવ્યવાયવ્યાયામાભિઘાતેભ્યશ્ચ પ્રચલિતાનિ પુનરાબાધયન્તિ||૧૦||

Adhikarana ત્વક્પ્રનષ્ટશલ્યજ્ઞાનોપાયાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧

તત્ર ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયચૂર્ણમર્દિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ| યત્ર વા સ્ત્યાનં સર્પિર્નિહિતમાશુ વિલીયતે પ્રલેપો વા શુષ્યતિ તત્ર શલ્યં જાનીયાત્|૧૧|

Adhikarana માંસપ્રનષ્ટસ્ય કોષ્ઠાસ્થિપેશીવિવરગતસ્ય ચ શલ્યસ્ય જ્ઞાનોપાયાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧

માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહાદિભિઃ ક્રિયાભિરાતુરમુપપાદયેત્કર્શિતસ્ય ચ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાનં યત્ર સંરમ્ભં વા જનયતિ તત્ર શલ્યમ્| એવં કોષ્ઠાસ્થિપેશીવિવરેષ્વપિ||૧૧||

Adhikarana સિરાસ્રોતોધમનીસ્નાવપ્રનષ્ટશલ્યજ્ઞાનોપાયઃ (૧૨) · Śloka ૧૨

સિરાસ્રોતોધમનીસ્નાવપ્રણષ્ટે ખણ્ડચક્રમશ્વયુક્તં રથમારોપ્યાતુરં વિષમેઽધ્વનિ શીઘ્રં નયેત્| તતઃ સંરમ્ભાદિભિર્જાનીયાત્||૧૨||

Adhikarana સન્ધિપ્રનષ્ટશલ્યજ્ઞાનોપાયઃ (૧૩) · Śloka ૧૩

સન્ધિપ્રણષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નં સન્ધિં પ્રસારણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈરુપાચરન્ પૂર્વવદવગચ્છેત્|૧૩|

Adhikarana અસ્થિપ્રનષ્ટશલ્યજ્ઞાનોપાયઃ (૧૩) · Śloka ૧૩

અસ્થિપ્રણષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપચરંસ્તદ્વદુપલક્ષયેત્||૧૩||

Adhikarana મર્મપ્રનષ્ટશલ્યં માંસાદિબહુશલ્યજ્ઞાનોપાયઃ (૧૪) · Śloka ૧૪

મર્મપ્રણષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્માંસાદિભ્યો મર્મણા મુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ||૧૪||

Adhikarana સામાન્યં શલ્યપ્રનષ્ટલક્ષણમ્ (૧૫) · Śloka ૧૫

સામાન્યલક્ષણં તૂચ્છ્રિતહસ્તિસ્કન્ધાશ્વમાદ્ગુરોહણદ્રુતયાનલઙ્ઘનપ્લવનવ્યાયામૈર્જૃમ્ભોદ્ગારકાસ ક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્મલશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ| યત્ર વા સ્વલ્પેઽપ્યાયાસે સ્વાપો ગૌરવમ્ ઘટ્ટનં શોફો વા સ્યાત્તત્ર શલ્યમાદિશેત્||૧૫||

Adhikarana શલ્યભેદાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬

સમાસતશ્ચતુર્વિધં શલ્યં ભવતિ| વૃત્તદ્વિત્રિચતુરસ્રભેદેન| તદદૃશ્યમાનં વૃત્તસમ્સ્થાનાદનુમિમીત||૧૬||

Adhikarana મહતાં શલ્યાનામાહરણોપાયૌ (૧૭) · Śloka ૧૭

સર્વશલ્યાનાં મહતામાહરણે દ્વાવેવોપાયૌ પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ| તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેદનુલોમં પરાચીનમ્| તિર્યગ્ગતં યતઃ સુખાહાર્યં ભવતિ| તતશ્છિત્વાઽપહરેત્||૧૭||

Adhikarana અનિર્ઘાતનીયશલ્યપ્રકાશઃ (૧૮) · Śloka ૧૮

પ્રતિલોમમનુત્તુણ્ડિતં છેદનીયં પૃથુમુખં ચ શલ્યં નિર્ઘાતયેત્| તથા કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરઃ પરશુકાન્તરપતિતાનિ| નૈવ ચાહરેદ્વિશલ્યઘ્નં મર્મપ્રણષ્ટં વાઽશોફવેદનં પાકવિરહિતમ્||૧૮||

Adhikarana શલ્યોદ્ધરણોપાયાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯

અથ હસ્તપ્રાપ્યં શલ્યં હસ્તેનાહરેત્| તદશક્યં યથાયથં યન્ત્રેણ| તથાપ્યશક્યં શસ્ત્રેણ વિશસ્ય તતો નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વાઽગ્નિઘૃતમધુપ્રભૃતિભિઃ સ્વેદયિત્વાઽવદહ્ય તર્પયિત્વા સર્પિર્મધુભ્યાં બધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્|૧૯|

Adhikarana સિરાસ્નાયુલગ્નશલ્યોદ્ધરણોપાયાઃ, હૃદયપ્રનષ્ટશલ્યાહરણોપાયાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯

સિરાસ્નાવલગ્નં શલાકાગ્રણાભિમોચ્યાહરેત્| હૃદયેઽભિવર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાહરેદ્યથામાર્ગમ્| દુરાહરમન્યતોઽપ્યેવમાહરેત્||૧૯||

Adhikarana અસ્થિપ્રનષ્ટશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૦) · Śloka ૨૦

અસ્થિવિવરપ્રણષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વા અવગૃહ્ય પદ્ભ્યાં પુરુષં યન્ત્રેણાપકર્ષેત્| અશક્યમેવં વ બલવદ્ભિઃ સુગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યં વારઙ્ગં પ્રતિભુજ્ય વા ધનુર્ગુણૈરેકતો બધ્વાઽન્યતશ્ચ પઞ્ચાઙ્ગ્યા સુસંયતસ્યાશ્વસ્ય વક્ત્રકટકે બધ્નીયાત્| અથૈનમેવં કશયા તાડયેદ્યથોન્નમયઞ્છિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ| દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તસ્યાં પુર્વવદ્બધ્વોદ્ધરેત્| દુર્બલવારઙ્ગં તુ કુશાભિર્બધ્વા| શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગમુત્પીડ્ય શ્વયથુમ્||૨૦||

Adhikarana અદેશોત્તુણ્ડિતશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૧) · Śloka ૨૧

અદેશોત્તુણ્ડિતમશ્મમુદ્ગરપ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ||૨૧||

Adhikarana કર્ણયુક્તશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૨) · Śloka ૨૨

કર્ણવત્તુ યન્ત્રેણ વિમૃદિતકર્ણં કૃત્વા| નાડીયન્ત્રેણ વા બહુમુખેન યથાસ્વમુપસઙ્ગૃહ્ય શલાકાયન્ત્રેણાઽન્યેન વા પૂર્વવદાહરેત્||૨૨||

Adhikarana અકર્ણશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૩) · Śloka ૨૩

અનુલોમમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન||૨૩||

Adhikarana પક્વાશયગતશલ્યાહરણોપાયઃ (૨૪) · Śloka ૨૪

પક્વાશયગતં વિરેચનેન||૨૪||

Adhikarana વાતવિણ્મૂત્રગર્ભશલ્યાહરણોપાયઃ (૨૫) · Śloka ૨૫

વાતવિણ્મૂત્રગર્ભસઙ્ગં પ્રવાહણેન||૨૫||

Adhikarana દુષ્ટવાતાદિશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૬) · Śloka ૨૬

દુષ્ટવાતવિષસ્તન્યાદીન્યાસ્યવિષાણચૂષણેન||૨૬||

Adhikarana કણ્ઠસ્રોતોગતશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૭) · Śloka ૨૭

કણ્ઠસ્રોતોગતે તુ શલ્યે વિસંસક્તં સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્| અથ તદ્ગૃહીતં વિજ્ઞાય શલ્યં સમમેવ સૂત્રં બિસં ચાક્ષિપેત્| બિસાભાવે મૃણાલેઽપ્યયમેવ વિધિઃ|૨૭|

Adhikarana કણ્ઠાસક્તે જાતુષાજાતુષશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૭) · Śloka ૨૭

જાતુષે તુ કણ્ઠસક્તે નાડીં પ્રવેશયેત્તદા ચાગ્નિતપ્તાં સૂક્ષ્મમુખીં શલાકામથ તાં ગૃહીતશલ્યાં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતામાહરેત્| અજાતુષેઽપ્યેવમેવ પ્રતપ્તાં જતુમધૂચ્છિષ્ટાન્યતરપ્રદિગ્ધાં શલાકામ્|૨૭|

Adhikarana કણ્ઠસક્તકણ્ટકશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૭) · Śloka ૨૭

મત્સ્યકણ્ટકમન્યદ્વા તાદૃગસ્થિશલ્યં કણ્ઠલગ્નં સૂત્રેણ સૂત્રપ્લોતેન વા વેષ્ટિતયાઽઙ્ગુલ્યાઽપહરેત્| અથવા કેશોણ્ડુકં દૃઢદીર્ઘસૂત્રબદ્ધં દ્રવોપહિતં પાયયેદ્વામયેચ્ચ| વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં સૂત્રં સહસૈવાક્ષિપેત્| મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચ્ચેનાપહરેત્| પરતો વ પ્રણદેત્| વાલોણ્ડુકે વિલગ્ને તદ્વત્કણ્ટકમ્| ક્ષતકણ્ઠશ્ચ ત્રિફલાચૂર્ણં મધુઘૃતસિતોપેતમનુકણ્ઠયન્ લિહ્યાત્||૨૭||

Adhikarana અપ્શલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૮) · Śloka ૨૮

અપાં પૂર્ણં પુરુષમવાક્શિરસમવપીડયેદ્ધુનુયાદ્વામયેચ્ચ ભસ્મરાશૌ વ નિખન્યાદામુખાત્| અન્યથા હ્યુન્માર્ગગામિભિરદ્ભિરાધ્માનકાસશ્વાસપીનસેન્દ્રિયોપઘાતજ્વરાદયઃ શ્લેષ્મવિકારા મૃત્યુશ્ચ| તત્ર યથાસ્વં કફે પ્રતિકુર્યાત્|૨૮|

Adhikarana ગ્રાસશલ્યપ્રવેશનોપાયઃ (૨૮) · Śloka ૨૮

ગ્રાસશલ્યમમ્બુના પ્રવેશયેત્સ્કન્ધે વા મુષ્ટિનાભિહન્યાત્|૨૮|

Adhikarana કણ્ઠસ્થશ્લેષ્માદિશલ્યનિર્હરણોપાયઃ (૨૮) · Śloka ૨૮

કણ્ઠસ્થં શ્લેષ્માણમન્નલવં વા પ્રધમનોત્કાસનાપકસનૈર્વિધમેત્||૨૮||

Adhikarana નેત્રશલ્યાહરણોપાયાઃ (૨૯) · Śloka ૨૯

સૂક્ષ્મમક્ષિશલ્યં લેખનપ્રધમનવાલજલવસ્ત્રજિહ્વાભિરપનયેત્| તથા નિર્ભુજ્ય વર્ત્મ વર્ત્મગતમપનીય ચોષ્ણામ્બુબાષ્પસ્વેદં સમધુમધુકક્વાથેન સર્પિષા ચ પરિષેકં કુર્યાત્| સ્વયમપિ ચ શલ્યમશ્રુક્ષવથુકાસોદ્ગારમૂત્રપુરીષાનિલૈર્નયનાદિભ્યોઙ્ગાવયવેભ્યઃ પતતિ||૨૯||

Adhikarana કર્ણગતકીટશલ્યાહરણોપાયાઃ (૩૦) · Śloka ૩૦

કીટે કર્ણસ્રોતઃપ્રવિષ્ટે તોદો ગૌરવં ભરભરાયમાણં ચ ભવતિ સ્પન્દમાને ચાપ્યધિકં વેદના| તત્ર સલવણેનામ્બુના મધુકયુક્તેન મદ્યેન વા સુખોષ્ણેન પૂરણમ્| નિર્ગતે ચ કીટે તદુત્સર્જનમ્| તત્રૈવ તુ મૃતે પાકકોથક્લેદા ભવન્તિ| તેષુ કર્ણસ્રાવોક્તં કુર્યાત્પ્રતિનાહોક્તઞ્ચ| તોયપૂર્ણં કર્ણં હસ્તોન્મથિતેન તૈલામ્બુના પૂરયેત્| પાર્શ્વાવનતં વા કૃત્વા હસ્તેનાહન્યાન્નાડ્યા વાઽઽચૂષયેત્||૩૦||

Adhikarana દેહે વિલીયમાનાનિ શલ્યાનિ (૩૧) · Śloka ૩૧

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- જાતુષં હેમરૂપ્યાદિધાતુજં ચ ચિરસ્થિતમ્| ઊષ્મણા પ્રાયશઃ શલ્યં દેહજેન વિલીયતે|૩૧|

Adhikarana દેહે અવિલીયમાનાનિ શલ્યાનિ (૩૧) · Śloka ૩૧

વિષાણવેણુદાર્વસ્થિદન્તવાલોપલાનિ તુ| શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ| વિષાણવેણ્વયસ્તાલદારુશલ્યં ચિરાદપિ| પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ધિ પચત્યાશુ પલાસૃજી||૩૧||

Adhikarana અવગાઢશલ્યાહરણોપાયાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨

શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્સ દેશો ન વિદહ્યતે| તતસ્તં મર્દનસ્વેદશુદ્ધિકર્શનબૃંહણૈઃ| તીક્ષ્ણોપનાહપાનાન્નઘનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ| પાચયિત્વા હરેચ્છલ્યં પાટનૈષણપીડનૈઃ||૩૨||

Adhikarana ઉપસંહારઃ (૩૩) · Śloka ૩૩

શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામવેક્ષ્ય બહુરૂપતામ્| તૈસ્તૈરુપાયૈર્મતિમાન્ શલ્યં વિદ્યાત્તથાહરેત્||૩૩||

Adhikarana નિઃશલ્યવ્રણલક્ષણમ્ (૩૪) · Śloka ૩૪

વ્રણે પ્રશાન્તે પ્રાન્તેષુ નાતિસ્પર્શાસહિષ્ણુષુ| અલ્પે શોફે ચ તાપે ચ નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્|૩૪|

Adhikarana કાય એવ શલ્યમ્ (૩૪-૩૫) · Śloka ૩૫

કાય એવ પરં શલ્યં નિજદોષમલાવિલઃ| શલ્યે શલ્યં શરાદ્યં તુ વિશેષાત્તેન ચિન્ત્યતે||૩૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહરણવિધિર્નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૫||