Adhikarana athā'nnapānavidhirnāma daśamō'dhyāyaḥ -------------------- upōdghātaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
surakṣitamapyannapānamavidhinōpayuktaṁ rōgāya maraṇāya vā sampadyatē| tatastasyōpayōgē vidhinā viśēṣapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ|
Adhikarana pratijñā (1) · Śloka 1
athātō'nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athāta ityādi pūrvavat vyākhyēyam||1||
Adhikarana annapānasya vidhyupayōgaprayōjanam (2) · Śloka 2
vidhivihitamannapānamiṣṭēndriyārthamāyatanamāyuṣō bruvatē| yadāyattāni hyōjastējōdhātvindriyabalatuṣṭipuṣṭipratibhārōgyādīni| tadindhanā cāntarāgnēḥ sthitiḥ| agnimūlaṁ ca dēhadhāraṇamiti||2||
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vidhinā vihitamannapānamiṣṭēndriyārthamabhimatarasagandhādi sadāyuṣa āyatanamāśrayamācāryā bruvatē| tathāvidhasyāhārasyāyattānyōjaḥprabhr̥tīni| kāryakāraṇabhāvāt| tadindhanā āhāra indhanaṁ yasyā antarāgnisthitēḥ sā tathāvidhā dēhasya dhāraṇē'gniḥ prathamaṁ kāraṇam||2||
Adhikarana sapta āhāravidhiviśēṣāyatanāni (3) · Śloka 3
athātmavān svabhāva-saṁyōga-saṁskāra- mātrā-dēśa- kālōpayōga-vyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśēṣāṇāṁ svāsthyāsvāsthyaphalānāṁ hētubhūtāḥ samīkṣya hitamēvānurudhyēta||3||
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athānantaramannapānasya vidhyupayōgaprayōjanamuktvā vidhirucyatē| ātmavān buddhimān annasya svabhāvasaṁyōgādīn sapta samyak sūkṣmayā buddhyā samīkṣya hitamēvōpayuktaṁ yatētāhitaṁ parityajēt| kimbhūtān sapta? āha-svāsthyāsvāsthyaphalānāmāhārakalpanāviśēṣāṇā- mōdanapēyābhakṣyavyañjanādīnāṁ kāraṇabhūtān| mūlapāṭhē tu dvandvē strīliṅgasya paratvāttatsamānādhikaraṇyēna hētubhūtēti prayōgaḥ||3||
Adhikarana svabhāvalakṣaṇam (4) · Śloka 4
tatra svabhāvatō divyōdakaraktaśāliṣaṣṭikamudgaiṇalāvādayō laghavaḥ, kṣīrēkṣuvrīhimāṣānūpāmiṣādayō gurava iti| tē khalvapi saṁyōgādiviśēṣairanyathātvaṁ pratipadyantē||4||
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
annē ca dravyāṇi saṁyōgaviśēṣēṇa hi vilakṣaṇakāryakarāṇi bhavanti| ēṣāṁ ca svabhāvasaṁyōgādīnāṁ lakṣaṇamucyatē| tatra svabhāvō dravyasvarūpam| yathā divyōdakādīnāṁ laghutvam kṣīrādīnāṁ gurutvamiti| tāni dravyāṇi saṁyōgādiviśēṣātsvabhāvādanyathātvaṁ vaiparītyaṁ bhajantē| ētacca mātrādiprakaraṇē savistaramuktam| kēvalamatra lakṣaṇamucyatē||4||
Adhikarana saṁyōgalakṣaṇam (5) · Śloka 5
tatra saṁyōgō nāma dvayōrbahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ| sa viśēṣamārabhatē yannaikaikaśō dravyāṇi||5||
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saṁyōgō'nēkasya sāhityam| sa ca saṁyōgaḥ saṁyōgidravyakāryaviśiṣṭaṁ kāryamārabhatē| yat kāryamēkaikaṁ dravyaṁ kartumaśaktaṁ satyapi svakāryakartr̥tvē||5||
Adhikarana saṁskāralakṣaṇam (6) · Śloka 6
saṁskārastu tōyāgnisannikarṣaśaucamanthanadēśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyatē||6||
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saṁskārō'syaiva dravyasya jalāgnisannikarṣādibhirviśēṣaprāptiḥ
Adhikarana mātrālakṣaṇam (7) · Śloka 7
mātrā punaḥ piṇḍaparimāṇataḥ samudāyēna pratidravyāpēkṣayā cāhārarāśiḥ||7||
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mātrā dvidhā| ēkā piṇḍaparimāṇēna| yathānnēnāvicāritagurulāghavēna kukṣērdvau bhāgau pūrayitavyāviti| nānāvidhadravyasamudāyēna dvitīyā pratidravyāpēkṣayā| yathā gurūṇāṁ dravyāṇāmarddhatr̥ptyā, laghūnāṁ ca nātitr̥ptatayā bhavati iti| dvividhō'pyāhārarāśirmātrāśabdavācyaḥ||7||
Adhikarana dēśalakṣaṇam (8) · Śloka 8
dēśō dravyasyōpayōktuścōtpattyavasthānē| tatra punarupayōktā svasthāturatvataḥ prakr̥tibhēdataśca parīkṣyaḥ||8||
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dēśō dravyasyōpayujyamānasyōtpattisthānamutpannasya ca sthitisthānamēvamupayōktuśca puruṣasya| tēna kasmin kiṅguṇayuktē dēśē puruṣō dravyaṁ vā jātaṁ, kasmin vā sthitamiti vikalpayēdityarthaḥ| tatra ca dēśē tasya dravyasyōpayōktā svasthō vā syādāturō vā kimprakr̥tiścēti parīkṣyaḥ| ētāvatā hi nānāvidhaviśēṣāvagatirbhavati||8||
Adhikarana kālalakṣaṇam (9) · Śloka 9
kālastu r̥tuvyādhyapēkṣō jīrṇājīrṇalakṣaṇaśca||9||
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kālastu dvaividhyēnānnapānōpayōgayōgyatāṁ yāti| r̥tuvyādhyapēkṣatvēna jīrṇājīrṇalakṣaṇatvēna ca| tatra svasthasya r̥tvapēkṣayāsminnr̥tāvēvamāhārapānamāmnātamityāturasya tu vyādhyapēkṣayāsmin vyādhāvasyāmavasthāyāmidaṁ yōjyamiti| yathā jvarē- `kṣīrōcitasya' ityādi| athavā''turasyāpi r̥tvapēkṣā vidyata ēva| tathāhi- śaradi ślēṣmajē'pi vyādhau tadviparītānyapi atyarthatīkṣṇōṣṇāni dātuṁ na pāryantē| ubhayasya svasthasyāturasya ca jīrṇājīrṇalakṣaṇaḥ||9||
Adhikarana ajīrṇē bhōjanasya sarvadōṣaprakōpakatvam (10) · Śloka 10
ajīrṇē'pi pūrvasyāhārasyāpariṇatō rasa uttarēṇōpasaṁsr̥jyamānaḥ sarvān dōṣān prakōpayatyāśu||10||
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētaducyatē-ajīrṇasya tu dvaividhyamannatvēnāhārasāratvēna ca| annē tvajīrṇē bhōjanēcchā'pi na bhavati| āhārasārē tvajīrṇa uttarēṇādyatanēna rasēna miśrībhūtē vātādīnāmupalēpēna mārgarōdhādinā prakōpaḥ śīghramēva||10||
Adhikarana jīrṇē bhōjanasya guṇāḥ bhōjanasya kālaśca (11) · Śloka 11
jīrṇē tu svasthānasthēṣu dōṣēṣu vātānulōmyādutsr̥ṣṭēṣu mūtrapurīṣavēgēṣu viśuddhēṣūdgārahr̥dayasrōtōmukhēṣu viśadakaraṇē laghuni śarīrē'gnāvudīrṇē jātāyāṁ bubhukṣāyāmabhyavahr̥tamannamapradūṣayaddōṣānāyurbalavarṇānabhivarddhayati| kēvalamayamēva kālō bhōjanasya||11||
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jīrṇē tu svasthānasthadōṣādilakṣaṇē bhuktamannaṁ dōṣādikamakōpayadāyurbalādīn vardhayati| subōdham||11||
Adhikarana atītakālabhōjanasya dōṣāḥ (12) · Śloka 12
atītakālaṁ punastadvātaviṣṭabdhaṁ kr̥cchrādvipacyatē karśayatyannaruciṁ ca punarupahanti||12||
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atītakālamasmin jīrṇājīrṇalakṣaṇakālē'tikrāntē|
Adhikarana āhārōpayōgē niyamāḥ (13) · Śloka 13
upayōgavyavasthā tu nāsnātō, na digvāsā, naikavastradhr̥k, na malinavasanō, nāhutvā, nājapitvā, nānirūpya dēvatābhyō na pitr̥bhyō, nādatvā'gramannamagnayē, na gurubhyō nātithayē, nābhyāgatēbhyō, na śvayavaḥśvapacēbhyaḥ pratyavēkṣya cāśritōpāśritānapi tiraścō'pi, svaparigr̥hītān praśastadēśakālōpakaraṇayuktaḥ, sragvī vibhūṣitaḥ, sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadanō'bhimatasahāyaḥ kēśamakṣikādyanupajuṣṭamanindyamanindannaninditamapunarūṣṇīkr̥taṁ, nā'tyuṣṇamanupadagdhaṁ, susiddhamalōlō, nāsātmyaṁ nāviditaṁ, nāviditāgamaṁ, nātisāyaṁ, nātipragē, nākāśē, nātapē, nāndhakārē, nādhō vr̥kṣasya, na śayyāsthō, nōnnamya pradēśinīṁ, na pātrē bhinnē, nāsaṁvr̥tē, na malinē bhāvadūṣitē vā, na cāsanasthitē, na hastasthē, na hastē, prāṅmukhaḥ, sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanōpahitaṁ hitamannamaśnīyāt||13||
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nāsnāta ityādinā āhārasyōpayōgē niyama ucyatē| digvāsā agr̥hītavasanaḥ| na caikapaṭaḥ| nāhutvā tilaghr̥tādibhirmantrapūrvamagnim| na japamakr̥tvā| na dēvatābhyō'nirūpyāsaṅkalpya tadāhāraṁ na cāgraṁ prathamamanucchiṣṭasakalabhōjanēbhyaḥ stōkaṁ stōkamagnayē adatvā| atithirāganturbhōjanārthī| abhyāgatāstadvēśma kēnacitprasaṅgēnāgatā bāndhavādyāḥ| vayāṁsi pakṣiṇaḥ pratyavēkṣya bhōjanādinā| āśritān tadupāsakān bhr̥tyabāndhavādīnupāśritānāśritāśritān| tiraścō gavāśvādayaḥ| parigr̥hītāḥ svatvamāpāditāḥ| tathā praśastairaduṣṭairdēśādibhiryuktaḥ anindyaḥ| bhōjanamagarhitaṁ svabhāvēna| tathā cānindyamapi svayamanindannāhārē garhāmakurvannanyaiścāninditam| upadagdhamityagnisaṁyōgāt asātmyaṁ vakṣyamāṇalakṣaṇamaviditaṁ guṇāguṇairavijñātasvarūpamaviditāgamamajñātāgamaṁ nātisāyaṁ nātipraga iti cētyācāryasya dinārambhē dinakṣayē ca bhōjanapratiṣēdhō'bhīṣṭaḥ| pūrvāhṇābhidhāyī tu pragēśabdaḥ kathaṁ prayukta iti na jānē| athavātikrāntapraga iti madhyāhnē bhōjanapratiṣēdhaḥ| ākāśaṁ nirāvaraṇō dēśaḥ| unnamayya utkṣipya pradēśinīṁ aṅguṣṭhatō dvitīyāṅguliḥ pradēśinī| bhāvadūṣitamaduṣṭamapi duṣṭatayā bhāvitam| bhōkturna hastasthē pātrē gr̥hītamāhāramaśnīyāt| kēvalaṁ hastē gr̥hītvā ca nāśnīyāt| śucyādiguṇayuktēna parijanōpahitaṁ ḍhaukitam| hitaṁ vakṣyamāṇalakṣaṇamaśnīyāt||13||
Adhikarana paryuṣitānnaniṣēdhaḥ apavādaśca (14) · Śloka 14
na paryuṣitamanyatra māṁsōpadaṁśabhakṣyēbhyaḥ||14||
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māṁsādīṁśca varjayitvā'nyamāhāraṁ paryuṣitaṁ gatāhōrātraṁ nāśnīyāt| upadaṁśaṁ yadanagnisiddhimapi phalādi dantōnōpadaśyānnēna saha bhujyatē||14||
Adhikarana niśśēṣabhōjananiṣēdhaḥ apavādaśca (15) · Śloka 15
nāśēṣamanyatra dadhi-madhu-salila-saktu-śukta-pāyasēbhyaḥ||15||
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dadhyādīni ca niḥśōṣāṇyabhyavaharēt anyat saśēṣamiti|
Adhikarana snigdhatvādiguṇayuktāhārasyaiva bhōjananirdēśaḥ bhōjanakramaśca (16) · Śloka 16
api ca snigdhaṁ laghūṣṇamavilambitamanatidrutamajalpannahasaṁstanmanāḥ samīkṣya samyagātmānam||16||
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā snigdhatvādiguṇayuktaṁ cāhāramabhyavaharēt tanmanāḥ abhyavahniyamāṇē dattacittaḥ| ātmānaṁ ca samyak samīkṣya vikalpya|
Adhikarana snigdhalaghūṣṇāhāraguṇāḥ (17) · Śloka 17
snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti kōṣṭhaṁ pariśōdhayanti dhātūnna vikurvatē kṣiprajjarayantyanilamanulōmayanti||17||
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snigdhādīni trīṇi dhātūn rasādīn nirmalīkaraṇēnōpabr̥ṁhakatvēna ca na vikurvatē||17||
Adhikarana snigdhāhāraguṇāḥ (18) · Śloka 18
tathā snigdhaṁ dr̥ḍhīkarōtīndriyāṇyupacinōti śarīramapacinōti jarasaṁ, balamabhivarddhayati, varṇaprasādamabhinirvarttayati||18||
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anyat subōdham||18||
Adhikarana laghvāhāraguṇāḥ (19) · Śloka 19
laghu ca punaḥ svabhāvādibhirannamapratipīḍayaddōṣānavyathamānaṁ pariṇāmamēti| vipannamapi cālpadōṣaṁ bhavati||19||
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ādigrahaṇēna asaṁyōgasaṁskārādilaghutvagrahaṇam| vipannamapi apathyatāṁ prāptamapi svalpadōṣaṁ bhavati||19||
Adhikarana uṣṇāhāraguṇāḥ (1) · Śloka 1
uṣṇaṁ ca punarjanayati rucimupaśōṣayati ślēṣmāṇam|1|
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitāhāragrahaṇē dōṣāḥ (1) · Śloka 1
vilambitaṁ tu bhuñjānō na tr̥ptimadhigacchati bahu ca bhuṅktē śītībhavati cānnajātaṁ viṣamapākaṁ ca bhavati||1||
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutāhāragrahaṇē dōṣāḥ (20) · Śloka 20
atidrutantu bhuñjānasya jalpatō hasatō'nyamanasō vā bhavēdutsnēhanamavasādanaṁ bhōjanasyāpratiṣṭhānaṁ guṇadōṣavibhāvanañca||20||
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsnēhanamannasyānyanāḍīgamanam| bhōjanasya kōṣṭhaprāptipākayōravasādaḥ| anyamanaskatvācca bhōjanaguṇadōṣān vicārayituṁ na śkyatē||20||
Adhikarana bhōjanasamayē ātmasamīkṣā (21) · Śloka 21
samīkṣya samyagātmānamiti, mamēdaṁ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ pratyavēkṣēt||21||
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samīkṣya samyagātmānamiti pūrvōktaṁ vyākarōti| ātmānaṁ parīkṣya idaṁ vā tadātvē prastutaṁ sātmyamidamasātmyamiti||21||
Adhikarana sātmyāsātmyalakṣaṇam (22) · Śloka 22
tatra sātmyaṁ nāma sahātmanā bhavatyabhyastaṁ tadaucityādupaśēta ityēkē| sātmyaviparītamapaśayādasātmyam||22||
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sātmyaṁ yajjanmanaḥ prabhr̥ti sahātmanā'bhyastaṁ tacca śarīrē aucityādabhyastatvādupaśētē sukhāvahaṁ bhavati ētadēva ca lōkē sātmyaśabdēnōcyatē| yajjanmanaḥ prabhr̥tyabhyastaṁ sukhāvahaṁ ca| svalpakālābhyastaṁ sātmyamēva| ētadviparītamasātmyam||22||
Adhikarana matāntarēṇa sātmyāsātmyalakṣaṇam (23) · Śloka 23
anyē punaḥ prakr̥tivayōdēśartudōṣavyādhivaśēna sātmyaṁ bahuvidhamicchanti| tē hyapaśayamātramaṅgīkr̥tya viparītaguṇamapyupacārēṇa sātmyamācakṣatē| tulyaguṇaṁ cānupaśayādasātmyam||23||
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anyē tvācāryāḥ prakr̥tyādibhēdēna sukhakartr̥tvamātrahētuṁ bahuvidhaṁ sātmyamicchanti| tē ca janmanaḥ prabhr̥tyabhyastamanapēkṣya prakr̥tidēśādiviśēṣamāśritya śarīrasaṁvarddhakadravyaguṇēbhyō viparītaguṇamapi samprati sukhahētutvāt sātmyamācakṣatē| tēṣāñca sadr̥śaguṇamapi śarīrēṇāhārajātaṁ sampratyasukhāvahatvādasātmyam||23||
Adhikarana sātmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
sātmyantu pravarāvaramadhyavibhāgēna trividham| tatra sarvarasaṁ pravaramēkarasamavaraṁ, madhyantu madhyamēva||24||
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvaṁ ca sātmyaṁ triprakāraṁ ta icchanti| subōdham|| 24||
Adhikarana sātmyānāmupayōgavyavasthā (25) · Śloka 25
tēṣu pravaraṁ samadōṣasyōpadiśantīti| itarēṣāmapi kramēṇa sātmyamapi cāhitaṁ pādēna (pādāṁśēna) vā vivarjayēdityuktaṁ prāk||25||
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣu ca madhyē pravaraṁ sarvarasaṁ samadōṣaprakr̥tēḥ sukhāvahatvēnōpadiśanti| itarēṣāṁ ca viṣamadōṣaprakr̥tīnāmapi kramādabhyāsēna sarvarasasya śarīraguṇaiḥ sādr̥śyāt| tēna balāduktaṁ bhavati madhyamavaraṁ ca viṣamadōṣa- prakr̥tīnāmavaramēvēti| tacca yathāyathamupaśayāt||25||
Adhikarana hitahitāhāralakṣaṇantayōḥ śīlanaparihārōpadēśaśca (26) · Śloka 26
tatra yadāhārajātaṁ samadhātūnanuvartayati viṣamāṁśca samīkarōti tatsamāsatō hitam| viparītamahitam| tat punarmātrāyōgādivaicitryādaniyatamapi yathōpadēśaṁ yathābhūyiṣṭhaṁ ca śīlayēt pariharēcca||26||
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pūrva (a0saṁ0sū0-9) ca sātmyamahitaṁ kramēṇa tyajēdityuktamatastatrētyādinā hitāhitalakṣaṇamucyatē| tacca hitāhitaṁ mātrāsaṁyōgādīnāṁ vaicitryādaniyatasvarūpamapi yathōpadēśaṁ śāstrōpadēśatantratayā yathābhūyiṣṭhaṁ bahutvānatikramēṇa yadbāhulyēna sambhavati tadyathāsaṅkhyēna śīlayēt pariharēcca| hitaṁ śīlayēdabhyasēdahitaṁ ca pariharēdityarthaḥ||26||
Adhikarana samaśanādiparihāravidhistēṣāṁ lakṣaṇañca (27) · Śloka 27
tathā viśēṣataḥ samaśanamadhyaśanamamātrāśanaṁ viṣamāśanaṁ ca varjayēt| tatra pathyāpathyamēkatra bhuktaṁ samaśanam| bhuktasyōparibhuktamadhyaśanam| amātrāśanaṁ punaḥ pr̥thagēvōpadēkṣyatē| aprāptātītakālantu bhuktaṁ viṣamāśanamiti||27||
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samaśanādīṁstu viśēṣataḥ pariharēditi sambandhaḥ| pathyamapathyaṁ ca miśrībhūtaṁ samaśanam| yathōcitaṁ bhuktvā kiñcitkālamatikramya yat punarbhujyatē tadadhyaśanam| amātrāśanamagratō vakṣyatē| yathōcitabhōjanakālē'prāptē'tikrāntē vā bhujyatē tadviṣamāśanam||27||
Adhikarana bhōjanasyōpakalpanāprakāraḥ (28) · Śloka 28
bhuñjānastu pēyāyūṣarasān vyañjanāni rājatēṣu pātrēṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradigdhānatyuṣṇañca payaḥ sauvarṇēṣu| khalakhaṭvarakāmbalikān kāṁsyēṣu| rāgaṣāḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitrēṣu| ghr̥tamāyasē| payaḥ suśītaṁ tāmramayē| pānīyaṁ pānikāni ca mr̥ddhēmasphaṭikakācamayēṣu| ōdanaṁ ca vistīrṇē manōramē sthānē| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṁ syāt||28||
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anyatsubōdham| kaṭvarō nāma kaṭvamlōpadēhavyañjanaviśēṣaḥ| saṭṭakanāmā rāgaṣāḍavasadr̥śō dēśāntarē prasiddhaḥ|| 28||
Adhikarana bhōjanapātrē bhakṣyādīnāṁ sthānam (1) · Śloka 1
api ca - dakṣiṇapārśvē bhakṣyaṁ sthāpayēt| savyē pēyaṁ lēhyaṁ mukhōdgharṣaṇapiṇḍīṁ ca| madhyē bhōjyamiti||1||
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthāvaśādbhōjanē pūrvaṁ dravādīnāmupayōgaḥ (29) · Śloka 29
yathāgnisātmyaṁ tu prāk dravamupaśuṣkaṁ vāśnīyāt| prāgēva tu gurusvādusnigdhaṁ ca||29||
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
agnibalāpēkṣayā sātmyāpēkṣayā ca dravaṁ śuṣkaṁ vā prathamamadyāt| gurvādiguṇayuktamāhāraṁ pūrvamēvādyāt|| 29||
Adhikarana bhōjanasya madhyāntayōrupayōjyarasādi (30) · Śloka 30
madhyē'mlalavaṇamantē rūkṣaṁ dravamitararasayuktañca|30|
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandāgnēstvādau dravōṣṇāhāraḥ (30) · Śloka 30
tatra mandāgnērdravōṣṇēna samuttējitōṣmaṇō'nyadupayuktaṁ samyak pākamēti||30||
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mandāgnistu dravōṣṇamēvādau bhuñjīta|| 30||
Adhikarana anupānē salilasya śrēṣṭhatā (31) · Śloka 31
anupānē tu salilamēva śrēṣṭhaṁ sarvarasayōnitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayōgācca||31||
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anupānē bhuktasyōpari pānē jalamēva śrēṣṭhaṁ sarvarasajanakaśaktēḥ sarvaguṇatvādbhōjanarasāvirōdhāccharīravr̥ddhikaram|| 31||
Adhikarana dravyādiviśēṣēṇānupānaviśēṣavarṇanam (32) · Śloka 32
tacchītaṁ dadhimadhuyavagōdhūmamadyaviśēṣēṣu sarvēṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayōśca| uṣṇaṁ piṣṭamayēṣvanyēṣu ca durjarēṣu hēmantē ca| dravadravyavijñānīyaṁ cēkṣēta| kṣīraṁ śāliṣaṣṭikayōḥtathaivōpasādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklāntabālavr̥ddhēṣu| māṁsarasaḥ śōṣādiṣu| vātē tvamlāni ca| pittē śarkarōdakam| triphalōdakantu sakṣaudraṁ ślēṣmaṇi prāyaścākṣigalarōgēṣu| mastvēva vā dadhni kūcikākīlāṭayōśca| dhānyāmlaṁ mastu takraṁ vā śākāvarānnēṣu| madyaṁ māṁsēṣu| phalāmlamambu vā''savāṁśca vividhān vibhajya prayōjayēt| viśēṣatastu madhvāsavān grāmyēṣu, tīkṣṇān triphalāsavān vanyēṣu| nyagrōdhādiphalāsavān viṣkirēṣu| arkaśēluśirīṣakapitthāsavān bilēśayēṣu, digdhahatēṣu ca| amlaphalāsavān prasahēṣu| kāśēkṣupadmabījaśr̥ṅgāṭakakaśērukamr̥dvīkākhadirāsavān kṣaudrayuktaṁ vā śītamudakamudaśvidvā mahāmr̥gēṣvaudakēṣu ca| surāṁ pratudēṣu tathā śramārtēṣu kr̥śēṣu ca| madhūdakaṁ sthūlēṣu| madyaṁ madyamāṁsasātmyēṣvalpāgniṣu||32||
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dravadravyavijñānīyaṁ cēkṣēta ityētāvataitaduktaṁ bhavati| śītasyōṣṇasya ca pānīyasya tatrōktēḥ svaviṣayē'nupānaprayōgaḥ| kṣīraṁ śāliṣaṣṭikayōrupavāsaklāntādiṣu ca| māṁsarasaḥ śōṣādiṣu atilaṅghanōktēṣu rōgēṣu| vātē tu vr̥ddhē anupānamamlāni kāñjikādīni cakārānmāṁsarasō'pi| pittē śarkarōdakam| ślēṣmaṇi mākṣikasaṁyuktaṁ triphalākvathitaṁ jalam| akṣirōgēṣu sarvēṣu galarōgēṣu ca prāyaśaḥ sarvēṣu samākṣikaṁ triphalōdakam| dadhni śītōdakamanupānaṁ pūrvamuktam| sampratyucyatē- mastvēva vēti| dadhna ubhayānupānasamuccayapratiṣēdhārthamēvakārakaraṇam| tēna śītōdakaṁ vā mastu vā dadhyanupānamityarthaḥ kūcikākīlāṭayōśca mastvēva| avarānnaṁ vidalasasyānnam| arkādyāsavān bilēśayēṣu| sāmānyēnānyēṣu ca viṣadigdhaśastrahatēṣu ca madhūdakaṁ sthūlēṣvēva|| 32||
Adhikarana anupānalakṣaṇam (33) · Śloka 33
api ca - samāsēnānnaviparītamavirōdhi ca||33||
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samāsataḥ saṅkṣēpata ucyatē| bhuktasyānnasya guṇairviparītaṁ yad dravaṁ tadanupānāya yōjyam| tacca yadi viruddhānnavijñānīyōktēna prakārēṇa na viruddhyatē| tatra parasparaṁ sadr̥śānāmasadr̥śānāṁ vā guṇānāmubhayatrāpi balavatāṁ satāṁ virōdha uktaḥ|| 33||
Adhikarana anupānaguṇāḥ (34) · Śloka 34
anupānaṁ khalu tarpayati prīṇayatyūrjayati br̥ṁhayati dēhasya paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayatyannasaṅghātaṁ bhinatti mārdavamāpādayati klēdayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṁ cāhārasyōpajanayati||34||
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tarpaṇatvādayō'nupānaguṇāḥ|| 34||
Adhikarana anupānavarjyāḥ (35) · Śloka 35
varjyaṁ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasēkahidhmāsvarabhēdōraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| tēṣāṁ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṁ snēhamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt||35||
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jatruṇa ūrdhvamakṣakasandhērupari yasya rōgastēna śvāsādimadbhiśca sarvamanupānaṁ na sēvyam| anyē manyantē yadētadanupānaṁ pratiṣiddhaṁ tajjalamēva| kāsādīnāṁ kṣīrādyanupānavidhānāt| vayaṁ tu manyāmahē sāmānyēnātra sarvapratiṣēdhaḥ| kāsādīnāṁ viśiṣṭānāṁ kṣīrādīnāmapavādatvaṁ bhavati| tēṣāṁ hyūrdhvajatrugadādīnāṁ tadanupānaṁ yathōktēna prakārēṇābhiṣyandādīn vidadhyāt| ādigrahaṇēna ēvaṁ hētukānāmanyēṣāṁ grahaṇam|
Adhikarana pānānantaraṁ niṣiddhāni varjanīyāni ca (36) · Śloka 36
pītvā ca bhāṣyagēyādhvasvapnānna śīlayēt| pānaṁ ca praklinna dēhamēhakaṇṭhākṣirōgavraṇina iti||36||
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bahu ca pānaṁ pītvā bhāṣyādīnna śīlayēt| praklinnadēhādinā satā pānaṁ naiva sēvyam|| 36||
Adhikarana bhōjanānantaravidhiḥ dravōttarabhōjanasya viśēṣaśca (37) · Śloka 37
tataḥ pāṇigatamannamanyēnāpanīya dantāntarasthañca śanaiḥ śanaiḥ śōdhanēna viśōdhya lēpagandhasnēhāpanōdamācāntō'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanētrastāmbūlā-dikr̥tavadanavaiśadyō dhūmapānādihr̥tōrdhvakaphavēgaḥ padaśatamātraṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt| dravōttarabhōjanastu śayyāṁ nātisēvēta||37||
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pāṇigataṁ hastalagnamannaṁ pariśuṣkēṇānyēnāpanīya dantāntarasthaṁ ca śastravidhau (a0saṁ0sū0-34) vakṣyamāṇadantaśōdhanēnāpanīyācāmēt| ūrdhvakaphavēgō'nnapīḍayā ślēṣmaṇaḥ śiraḥprāptiḥ| bahudrava āhārō yēna bhuktastēna tatkālaṁ śayyā nāśrayaṇīyā| athavā dravamuttarabhōjanamantabhōjanaṁ yasyēti vigrahaḥ|| 37||
Adhikarana bhuktavataḥ niṣiddhāni (38) · Śloka 38
yānaplavanavāhanāgnyātapāṁśca bhuktavān varjayēt| āhārapariṇāmakarā bhāvāḥ tēṣāṁ kāryāṇi ca āhārapariṇāmakarāḥ punarimē bhāvāḥ| tadyathā ūṣmā, vāyuḥ, snēhaḥ, klēdaḥ, kālaḥ samayōgaśca tatrōṣmā pacati, vāyurapakarṣati, snēhō mārdavaṁ janayati, klēdaśaithilyamāpādayati, kālaḥ sarvavapurvyāptimabhinirvartayati| samayōgastvēṣāmannapariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyatē||38||
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ūṣmādaya āhārapariṇāmakarāḥ- ūṣmāgniḥ pacati| vāyuḥ sthānāt sthānamannasya pākāyāpakarṣati| klēdō'nnasaṅghātaṁ ślathayati| snēhō'nnasya kāṭhinyaṁ nāśayati| kālaḥ pariṇāmamannasya vapurvyāptimabhinirvartayati| tēṣāñca klēdādīnāṁ samayōgaḥ ahīnātimātratvamannapariṇāmōdbhavānāṁ dōṣadhātumalānāṁ samatvakaraḥ sampadyatē|| 38||
Adhikarana samayōgasya kāraṇāni (39) · Śloka 39
samayōgasya tu punaḥ kārāṇānyucitō hitaśca dēhasaṁskārō'bhyavahāracēṣṭā śayanaṁ saumanasyañca||39||
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kathamētēṣāṁ klēdādīnāṁ samayōgō bhavatītyucyatē- ucitō'bhyastaḥ hitaśca pathyaścāhārādikr̥tō dēhasaṁskāraḥ ēvamabhyavahārādayō'pi sumanastvañca|| 39||
Adhikarana pariṇamata āhāraguṇāḥ (40) · Śloka 40
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyantē yathāsvamaviruddhāḥ||40||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣāṁ klēdādīnāṁ samayōgēnānnasya pariṇāmāt kiṁ bhavatītyāha- pariṇamataḥ pariṇatiṁ kramēṇa gacchatō guṇā gurutvadravatvādayaḥ śarīrasthaiḥ gurutvadravatvādibhirēkatvamāpadyantē| athavā guṇaśabdō bhāgaparyāya ēva gr̥hyatē triguṇā rajjurityatra yathā| jagataḥ pañcabhūtātmakatvāccharīrasyāpi pañcabhūtātmakatvāt vr̥ddhiḥ samānaiḥ sarvēṣāṁ ityanēna (a0saṁ0sū0-1) nyāyēna pariṇatāhāraguṇaiḥ sadr̥śēṣu śarīraguṇēṣu vr̥ddhiriti yathāsvaśabdasyārthaḥ|| 40||
Adhikarana viruddhāhāradōṣaḥ (41) · Śloka 41
viruddhāstu vihatāśca virōdhibhirvihanyuḥ śarīramiti||41||
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śarīraguṇairaviruddhāstvāhāraguṇāḥ svabhāvaprakr̥tyādyapēkṣayā viruddhāhāraguṇaiśca vihitāhāraguṇāḥ śarīraṁ vihanyuriti||41||
Adhikarana bhuktavatā abhyōjyānyatyarthākāṁkṣāyāṁ mātrayā bhōjyāni ca (42) · Śloka 42
bhavanti cātra- aukulābhyōṣapr̥thukān supiṣṭakr̥tataṇḍulān| na jātu bhuktavānadyānmātrayādyātsukāṁkṣitaḥ||42||
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
aukulaṁ kāṇḍasthānyapakvāni bhr̥ṣṭāni sasyāni, abhyōṣastadvidhā ēva yavāḥ| pr̥thukāḥ kr̥tānnavargōktāḥ (a0saṁ0sū0-7), ētān śālipiṣṭakr̥tāṁśca taṇḍulāṁśca bhuktavānnādyāt| atyarthākāṁkṣāyāṁ tu mātrayādyāt atistōka- madyādityarthaḥ||42||
Adhikarana tyājyaṁ bhōjanam (43) · Śloka 43
śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇōtkaṭam| tyajēdēkarasāsātmyaṁ guru śuṣkaṁ ca bhōjanam||43||
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śākabhūyiṣṭhamēkarasādikaṁ ca bhōjanaṁ tyajēt||43||
Adhikarana sātatyēnāśīlanīyāni (44) · Śloka 44
vakṣyatē yannidānādau sarvadōṣaprakōpaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi guru rūkṣaṇam| kilāṭadadhikūcīkāmatsyaśuṣkāmamūlakam| kṣārapiṣṭavirūḍhādyaṁ tatsamastaṁ na śīlayēt||44||
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā nidānasthānādau rōgahētuvaktavyaprasaṅgē sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ yatkāraṇatvēnōktaṁ tatra śīlayēt| yatkvacitkāraṇatvēnōktaṁ tatsātatyēna nābhyasēdityarthaḥ| atyabhiṣyanditvādiguṇayuktañca na śīlayēt||44||
Adhikarana nityaṁ śīlanīyāni (45) · Śloka 45
śīlayēcchāligōdhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam| pathyāmalakamr̥dvīkāpatōlīmudgaśarkarāḥ| ghr̥tadivyōdakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam| triphalāṁ madhusarpibhyāṁ niśi nētrabalāya ca| svāsthyānuvr̥ttikr̥dyacca rōgōcchēdakarañca yat||45||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śāligōdhūmādīṁstu śīlayēdabhyasēt| nētrabalēcchuśca mākṣikaghr̥tābhyāṁ miśrāṁ triphalāṁ śīlayēt|tathēdamapi śīlayēt yadāhāravihāraṁ svasthasya svāsthyamanuvarttayatyāturasya ca vyādhyupaśamaṁ karōtīti||45||
Adhikarana svabhāvādiviparītāni varjyāni (46) · Śloka 46
svabhāvamātrāyōgādiparasparaviparyayaiḥ| bhōjanāni viruddhyantē tāni vidvān vivarjayēt||46||
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
prasaṅgēnōcyatē-svabhāvamātrētyādi| subōdham||46||
Adhikarana dhātusāmyānuvr̥ttau dhātuvaiṣamyānuvr̥ttau ca hētuḥ (47) · Śloka 47
tyagādviṣamahētūnāṁ samānāṁ cōpasēvanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyantē dhātavaḥ samāḥ||47||
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣamāṇāṁ dōṣadhātuvaiṣamyahētūnāṁ asamayōgasthitānāmāhāradēśādīnāṁ tyāgādviṣamā dhātavaḥ śarīraṁ nānubadhnanti| samānāñca yathōcitahitānāṁ saṁsēvanāddhātavaḥ samā jāyantē| tēnaitaduktaṁ bhavati- svakāraṇasāmagrī- virahāt svayaṁ nāśaḥ, tathā kāraṇasāmagrīsannidhānē'vaśyaṁ janmēti||47||
Adhikarana kukṣāvannapānapūraṇakramaḥ apavādaśca (48) · Śloka 48
annēna kukṣērdvāvaṁśau pānēnaikaṁ prapūrayēt| āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturthamavaśēṣayēt| mandānalabalārōgyanr̥pēśvarasukhātmasu| yōjyaḥ kramō'yaṁ satataṁ nāvaśyamitarēṣu ca||48||
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
annēna kukṣērdvau bhāgau pūrayēt| tr̥tīyaṁ bhāgaṁ pānēna pūrayēt| dōṣāṇāmāśrayaṁ sañcaraṇasthānaṁ caturthaṁ bhāgamavaśēṣayēt| anyathā annapānapūritē sarvakukṣau dōṣā nirāśrayāstamēvānnapānamutpīḍya viṣūcikādīn rōgān kuryuḥ| ēṣāñca kalpanā ardhabhāgatrayatr̥ptyādinānumīyatē (a0saṁ0sū0-11) na ca kukṣērbhāgō vijñāyatē| ayañcānantarōktānnapānakramō mandānalādīnāṁ puruṣāṇāṁ yōjyaḥ| itarēṣāmuktēbhyō'nyēṣāmavaśyaṁ na yōjyaḥ| daridrātyagnyāturaduḥkhātmanāṁ hi yathāyathamagnibalōpakaraṇādisambhavāpēkṣayā buddhyā ūhyam||48||
Adhikarana rūkṣasnigdhāhāraguṇāḥ (49) · Śloka 49
karōti rūkṣaṁ balavarṇanāśaṁ tvagrūkṣatāṁ vātaśakr̥nnirōdham| snigdhantvatiślēṣmacayaprasēkahr̥dgauravālasyarucipraṇāśān||49||
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rūkṣa āhārō balanāśādikaṁ karōti| atisnigdhaḥ ślēṣmasañcayādīn karōti| prasēkō mukhācchlēṣmasrutiḥ||49||
Adhikarana atyuṣṇātiśītāhāraguṇāḥ (50) · Śloka 50
atyuṣṇamannammadadāhatr̥ṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītantu sādārucivahnisādahr̥llāsaviṣṭambhanarōmaharṣān||50||
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atyuṣṇō madādīn karōti| atiśītamagnisādādīn karōti| hr̥dayasyōtklēśēna yuktaḥ prasēka ēva hr̥llāsaśabdavācyaḥ||50||
Adhikarana atikaṭhinātidravāhāraguṇāḥ (51) · Śloka 51
atisthiraṁ mūtraśakr̥dvibandhamatr̥ptimavyāptimaśīghrapaktim| atidravaṁ pīnasamēhakāsasyandān karōtyagnibalañca hanti||51||
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atisthirō'tikaṭhinō mūtraśakr̥dvibandhādīn karōti| avyāptirēkasminbhāgē jaṭharasya sthitiḥ| atidravaḥ pīnasādīn karōti| syandō nāmākṣirōgaḥ(a0saṁ0sū0-18)||51||
Adhikarana atimadhurāsātmyātilavaṇatīkṣṇātyamlāhāraguṇāḥ (52) · Śloka 52
atimadhuramanalaśamanaṁ bhuktamasātmyaṁ na puṣṭayē vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṁ tīkṣṇātyamlaṁ jarā sākṣāt||52||
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atimadhuraścāhārō'gnināśanaḥ| asātmyaṁ ca bhuktaṁ dēhapuṣṭiṁ na karōti| atilavaṇaṁ cakṣuṣō'pathyam| atitīkṣṇamatyamlaṁ ca jarā sākṣādatiśayēna jarākāraṇatvāt|| 52||
Adhikarana annapānavidhyadhyāyōpasaṁhāraḥ (10) · Śloka 10
iti vividhamavalambya yō'nnapānaṁ balamiva vigrahavatsadōpayuṅktē| tanumapi tanujāṁ rujāṁ tvanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram||53|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'nnapānavidhirnāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ityanēna prakārēṇa vidhiṁ kramaṁ mātrābhyāsādikamavalambya gr̥hītvā yō narō'nnapānaṁ bhuṅktē| kimbhūtam? vigrahavatsaśarīramiva balaṁ, taddhētukatvāt| sa narastanumapi svalpāmapi tanujāṁ dēhajāṁ rujāṁ pīḍāmanāpyālabdhvā samāśatasya saṁvatsaraśatasya pāramantaṁ vrajati| anāpyētyatrāṅprayuktastēna sādhviti|| 53|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē daśamō'dhyāyaḥ||10||