Adhikarana അഥാऽന്നപാനവിധിര്നാമ ദശമോऽധ്യായഃ -------------------- ഉപോദ്ഘാതഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സുരക്ഷിതമപ്യന്നപാനമവിധിനോപയുക്തം രോഗായ മരണായ വാ സമ്പദ്യതേ| തതസ്തസ്യോപയോഗേ വിധിനാ വിശേഷപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|
Adhikarana പ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧
അഥാതോऽന്നപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥാത ഇത്യാദി പൂര്വവത് വ്യാഖ്യേയമ്||൧||
Adhikarana അന്നപാനസ്യ വിധ്യുപയോഗപ്രയോജനമ് (൨) · Śloka ൨
വിധിവിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമായതനമായുഷോ ബ്രുവതേ| യദായത്താനി ഹ്യോജസ്തേജോധാത്വിന്ദ്രിയബലതുഷ്ടിപുഷ്ടിപ്രതിഭാരോഗ്യാദീനി| തദിന്ധനാ ചാന്തരാഗ്നേഃ സ്ഥിതിഃ| അഗ്നിമൂലം ച ദേഹധാരണമിതി||൨||
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിധിനാ വിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമഭിമതരസഗന്ധാദി സദായുഷ ആയതനമാശ്രയമാചാര്യാ ബ്രുവതേ| തഥാവിധസ്യാഹാരസ്യായത്താന്യോജഃപ്രഭൃതീനി| കാര്യകാരണഭാവാത്| തദിന്ധനാ ആഹാര ഇന്ധനം യസ്യാ അന്തരാഗ്നിസ്ഥിതേഃ സാ തഥാവിധാ ദേഹസ്യ ധാരണേऽഗ്നിഃ പ്രഥമം കാരണമ്||൨||
Adhikarana സപ്ത ആഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി (൩) · Śloka ൩
അഥാത്മവാന് സ്വഭാവ-സംയോഗ-സംസ്കാര- മാത്രാ-ദേശ- കാലോപയോഗ-വ്യവസ്ഥാഃ സപ്താഹാരകല്പനാവിശേഷാണാം സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാം ഹേതുഭൂതാഃ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത||൩||
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥാനന്തരമന്നപാനസ്യ വിധ്യുപയോഗപ്രയോജനമുക്ത്വാ വിധിരുച്യതേ| ആത്മവാന് ബുദ്ധിമാന് അന്നസ്യ സ്വഭാവസംയോഗാദീന് സപ്ത സമ്യക് സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവോപയുക്തം യതേതാഹിതം പരിത്യജേത്| കിമ്ഭൂതാന് സപ്ത? ആഹ-സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാമാഹാരകല്പനാവിശേഷാണാ- മോദനപേയാഭക്ഷ്യവ്യഞ്ജനാദീനാം കാരണഭൂതാന്| മൂലപാഠേ തു ദ്വന്ദ്വേ സ്ത്രീലിങ്ഗസ്യ പരത്വാത്തത്സമാനാധികരണ്യേന ഹേതുഭൂതേതി പ്രയോഗഃ||൩||
Adhikarana സ്വഭാവലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
തത്ര സ്വഭാവതോ ദിവ്യോദകരക്തശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗൈണലാവാദയോ ലഘവഃ, ക്ഷീരേക്ഷുവ്രീഹിമാഷാനൂപാമിഷാദയോ ഗുരവ ഇതി| തേ ഖല്വപി സംയോഗാദിവിശേഷൈരന്യഥാത്വം പ്രതിപദ്യന്തേ||൪||
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്നേ ച ദ്രവ്യാണി സംയോഗവിശേഷേണ ഹി വിലക്ഷണകാര്യകരാണി ഭവന്തി| ഏഷാം ച സ്വഭാവസംയോഗാദീനാം ലക്ഷണമുച്യതേ| തത്ര സ്വഭാവോ ദ്രവ്യസ്വരൂപമ്| യഥാ ദിവ്യോദകാദീനാം ലഘുത്വമ് ക്ഷീരാദീനാം ഗുരുത്വമിതി| താനി ദ്രവ്യാണി സംയോഗാദിവിശേഷാത്സ്വഭാവാദന്യഥാത്വം വൈപരീത്യം ഭജന്തേ| ഏതച്ച മാത്രാദിപ്രകരണേ സവിസ്തരമുക്തമ്| കേവലമത്ര ലക്ഷണമുച്യതേ||൪||
Adhikarana സംയോഗലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
തത്ര സംയോഗോ നാമ ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ| സ വിശേഷമാരഭതേ യന്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണി||൫||
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സംയോഗോऽനേകസ്യ സാഹിത്യമ്| സ ച സംയോഗഃ സംയോഗിദ്രവ്യകാര്യവിശിഷ്ടം കാര്യമാരഭതേ| യത് കാര്യമേകൈകം ദ്രവ്യം കര്തുമശക്തം സത്യപി സ്വകാര്യകര്തൃത്വേ||൫||
Adhikarana സംസ്കാരലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
സംസ്കാരസ്തു തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലഭാവനാഭാജനാദിഭിരുപജന്യതേ||൬||
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സംസ്കാരോऽസ്യൈവ ദ്രവ്യസ്യ ജലാഗ്നിസന്നികര്ഷാദിഭിര്വിശേഷപ്രാപ്തിഃ
Adhikarana മാത്രാലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
മാത്രാ പുനഃ പിണ്ഡപരിമാണതഃ സമുദായേന പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ചാഹാരരാശിഃ||൭||
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മാത്രാ ദ്വിധാ| ഏകാ പിണ്ഡപരിമാണേന| യഥാന്നേനാവിചാരിതഗുരുലാഘവേന കുക്ഷേര്ദ്വൌ ഭാഗൌ പൂരയിതവ്യാവിതി| നാനാവിധദ്രവ്യസമുദായേന ദ്വിതീയാ പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ| യഥാ ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമര്ദ്ധതൃപ്ത്യാ, ലഘൂനാം ച നാതിതൃപ്തതയാ ഭവതി ഇതി| ദ്വിവിധോऽപ്യാഹാരരാശിര്മാത്രാശബ്ദവാച്യഃ||൭||
Adhikarana ദേശലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
ദേശോ ദ്രവ്യസ്യോപയോക്തുശ്ചോത്പത്ത്യവസ്ഥാനേ| തത്ര പുനരുപയോക്താ സ്വസ്ഥാതുരത്വതഃ പ്രകൃതിഭേദതശ്ച പരീക്ഷ്യഃ||൮||
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദേശോ ദ്രവ്യസ്യോപയുജ്യമാനസ്യോത്പത്തിസ്ഥാനമുത്പന്നസ്യ ച സ്ഥിതിസ്ഥാനമേവമുപയോക്തുശ്ച പുരുഷസ്യ| തേന കസ്മിന് കിങ്ഗുണയുക്തേ ദേശേ പുരുഷോ ദ്രവ്യം വാ ജാതം, കസ്മിന് വാ സ്ഥിതമിതി വികല്പയേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര ച ദേശേ തസ്യ ദ്രവ്യസ്യോപയോക്താ സ്വസ്ഥോ വാ സ്യാദാതുരോ വാ കിമ്പ്രകൃതിശ്ചേതി പരീക്ഷ്യഃ| ഏതാവതാ ഹി നാനാവിധവിശേഷാവഗതിര്ഭവതി||൮||
Adhikarana കാലലക്ഷണമ് (൯) · Śloka ൯
കാലസ്തു ഋതുവ്യാധ്യപേക്ഷോ ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണശ്ച||൯||
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കാലസ്തു ദ്വൈവിധ്യേനാന്നപാനോപയോഗയോഗ്യതാം യാതി| ഋതുവ്യാധ്യപേക്ഷത്വേന ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണത്വേന ച| തത്ര സ്വസ്ഥസ്യ ഋത്വപേക്ഷയാസ്മിന്നൃതാവേവമാഹാരപാനമാമ്നാതമിത്യാതുരസ്യ തു വ്യാധ്യപേക്ഷയാസ്മിന് വ്യാധാവസ്യാമവസ്ഥായാമിദം യോജ്യമിതി| യഥാ ജ്വരേ- `ക്ഷീരോചിതസ്യ' ഇത്യാദി| അഥവാऽऽതുരസ്യാപി ഋത്വപേക്ഷാ വിദ്യത ഏവ| തഥാഹി- ശരദി ശ്ലേഷ്മജേऽപി വ്യാധൌ തദ്വിപരീതാന്യപി അത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണാനി ദാതും ന പാര്യന്തേ| ഉഭയസ്യ സ്വസ്ഥസ്യാതുരസ്യ ച ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണഃ||൯||
Adhikarana അജീര്ണേ ഭോജനസ്യ സര്വദോഷപ്രകോപകത്വമ് (൧൦) · Śloka ൧൦
അജീര്ണേऽപി പൂര്വസ്യാഹാരസ്യാപരിണതോ രസ ഉത്തരേണോപസംസൃജ്യമാനഃ സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു||൧൦||
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതദുച്യതേ-അജീര്ണസ്യ തു ദ്വൈവിധ്യമന്നത്വേനാഹാരസാരത്വേന ച| അന്നേ ത്വജീര്ണേ ഭോജനേച്ഛാऽപി ന ഭവതി| ആഹാരസാരേ ത്വജീര്ണ ഉത്തരേണാദ്യതനേന രസേന മിശ്രീഭൂതേ വാതാദീനാമുപലേപേന മാര്ഗരോധാദിനാ പ്രകോപഃ ശീഘ്രമേവ||൧൦||
Adhikarana ജീര്ണേ ഭോജനസ്യ ഗുണാഃ ഭോജനസ്യ കാലശ്ച (൧൧) · Śloka ൧൧
ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വാതാനുലോമ്യാദുത്സൃഷ്ടേഷു മൂത്രപുരീഷവേഗേഷു വിശുദ്ധേഷൂദ്ഗാരഹൃദയസ്രോതോമുഖേഷു വിശദകരണേ ലഘുനി ശരീരേऽഗ്നാവുദീര്ണേ ജാതായാം ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹൃതമന്നമപ്രദൂഷയദ്ദോഷാനായുര്ബലവര്ണാനഭിവര്ദ്ധയതി| കേവലമയമേവ കാലോ ഭോജനസ്യ||൧൧||
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥദോഷാദിലക്ഷണേ ഭുക്തമന്നം ദോഷാദികമകോപയദായുര്ബലാദീന് വര്ധയതി| സുബോധമ്||൧൧||
Adhikarana അതീതകാലഭോജനസ്യ ദോഷാഃ (൧൨) · Śloka ൧൨
അതീതകാലം പുനസ്തദ്വാതവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ കര്ശയത്യന്നരുചിം ച പുനരുപഹന്തി||൧൨||
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതീതകാലമസ്മിന് ജീര്ണാജീര്ണലക്ഷണകാലേऽതിക്രാന്തേ|
Adhikarana ആഹാരോപയോഗേ നിയമാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
ഉപയോഗവ്യവസ്ഥാ തു നാസ്നാതോ, ന ദിഗ്വാസാ, നൈകവസ്ത്രധൃക്, ന മലിനവസനോ, നാഹുത്വാ, നാജപിത്വാ, നാനിരൂപ്യ ദേവതാഭ്യോ ന പിതൃഭ്യോ, നാദത്വാऽഗ്രമന്നമഗ്നയേ, ന ഗുരുഭ്യോ നാതിഥയേ, നാഭ്യാഗതേഭ്യോ, ന ശ്വയവഃശ്വപചേഭ്യഃ പ്രത്യവേക്ഷ്യ ചാശ്രിതോപാശ്രിതാനപി തിരശ്ചോऽപി, സ്വപരിഗൃഹീതാന് പ്രശസ്തദേശകാലോപകരണയുക്തഃ, സ്രഗ്വീ വിഭൂഷിതഃ, സുഗന്ധിരാര്ദ്രപാണിപാദഃ സുവിശുദ്ധവദനോऽഭിമതസഹായഃ കേശമക്ഷികാദ്യനുപജുഷ്ടമനിന്ദ്യമനിന്ദന്നനിന്ദിതമപുനരൂഷ്ണീകൃതം, നാऽത്യുഷ്ണമനുപദഗ്ധം, സുസിദ്ധമലോലോ, നാസാത്മ്യം നാവിദിതം, നാവിദിതാഗമം, നാതിസായം, നാതിപ്രഗേ, നാകാശേ, നാതപേ, നാന്ധകാരേ, നാധോ വൃക്ഷസ്യ, ന ശയ്യാസ്ഥോ, നോന്നമ്യ പ്രദേശിനീം, ന പാത്രേ ഭിന്നേ, നാസംവൃതേ, ന മലിനേ ഭാവദൂഷിതേ വാ, ന ചാസനസ്ഥിതേ, ന ഹസ്തസ്ഥേ, ന ഹസ്തേ, പ്രാങ്മുഖഃ, സുമനാഃ ശുചിഭക്താക്ഷുധിതാനുകൂലജനോപഹിതം ഹിതമന്നമശ്നീയാത്||൧൩||
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നാസ്നാത ഇത്യാദിനാ ആഹാരസ്യോപയോഗേ നിയമ ഉച്യതേ| ദിഗ്വാസാ അഗൃഹീതവസനഃ| ന ചൈകപടഃ| നാഹുത്വാ തിലഘൃതാദിഭിര്മന്ത്രപൂര്വമഗ്നിമ്| ന ജപമകൃത്വാ| ന ദേവതാഭ്യോऽനിരൂപ്യാസങ്കല്പ്യ തദാഹാരം ന ചാഗ്രം പ്രഥമമനുച്ഛിഷ്ടസകലഭോജനേഭ്യഃ സ്തോകം സ്തോകമഗ്നയേ അദത്വാ| അതിഥിരാഗന്തുര്ഭോജനാര്ഥീ| അഭ്യാഗതാസ്തദ്വേശ്മ കേനചിത്പ്രസങ്ഗേനാഗതാ ബാന്ധവാദ്യാഃ| വയാംസി പക്ഷിണഃ പ്രത്യവേക്ഷ്യ ഭോജനാദിനാ| ആശ്രിതാന് തദുപാസകാന് ഭൃത്യബാന്ധവാദീനുപാശ്രിതാനാശ്രിതാശ്രിതാന്| തിരശ്ചോ ഗവാശ്വാദയഃ| പരിഗൃഹീതാഃ സ്വത്വമാപാദിതാഃ| തഥാ പ്രശസ്തൈരദുഷ്ടൈര്ദേശാദിഭിര്യുക്തഃ അനിന്ദ്യഃ| ഭോജനമഗര്ഹിതം സ്വഭാവേന| തഥാ ചാനിന്ദ്യമപി സ്വയമനിന്ദന്നാഹാരേ ഗര്ഹാമകുര്വന്നന്യൈശ്ചാനിന്ദിതമ്| ഉപദഗ്ധമിത്യഗ്നിസംയോഗാത് അസാത്മ്യം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമവിദിതം ഗുണാഗുണൈരവിജ്ഞാതസ്വരൂപമവിദിതാഗമമജ്ഞാതാഗമം നാതിസായം നാതിപ്രഗ ഇതി ചേത്യാചാര്യസ്യ ദിനാരമ്ഭേ ദിനക്ഷയേ ച ഭോജനപ്രതിഷേധോऽഭീഷ്ടഃ| പൂര്വാഹ്ണാഭിധായീ തു പ്രഗേശബ്ദഃ കഥം പ്രയുക്ത ഇതി ന ജാനേ| അഥവാതിക്രാന്തപ്രഗ ഇതി മധ്യാഹ്നേ ഭോജനപ്രതിഷേധഃ| ആകാശം നിരാവരണോ ദേശഃ| ഉന്നമയ്യ ഉത്ക്ഷിപ്യ പ്രദേശിനീം അങ്ഗുഷ്ഠതോ ദ്വിതീയാങ്ഗുലിഃ പ്രദേശിനീ| ഭാവദൂഷിതമദുഷ്ടമപി ദുഷ്ടതയാ ഭാവിതമ്| ഭോക്തുര്ന ഹസ്തസ്ഥേ പാത്രേ ഗൃഹീതമാഹാരമശ്നീയാത്| കേവലം ഹസ്തേ ഗൃഹീത്വാ ച നാശ്നീയാത്| ശുച്യാദിഗുണയുക്തേന പരിജനോപഹിതം ഢൌകിതമ്| ഹിതം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണമശ്നീയാത്||൧൩||
Adhikarana പര്യുഷിതാന്നനിഷേധഃ അപവാദശ്ച (൧൪) · Śloka ൧൪
ന പര്യുഷിതമന്യത്ര മാംസോപദംശഭക്ഷ്യേഭ്യഃ||൧൪||
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മാംസാദീംശ്ച വര്ജയിത്വാऽന്യമാഹാരം പര്യുഷിതം ഗതാഹോരാത്രം നാശ്നീയാത്| ഉപദംശം യദനഗ്നിസിദ്ധിമപി ഫലാദി ദന്തോനോപദശ്യാന്നേന സഹ ഭുജ്യതേ||൧൪||
Adhikarana നിശ്ശേഷഭോജനനിഷേധഃ അപവാദശ്ച (൧൫) · Śloka ൧൫
നാശേഷമന്യത്ര ദധി-മധു-സലില-സക്തു-ശുക്ത-പായസേഭ്യഃ||൧൫||
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദധ്യാദീനി ച നിഃശോഷാണ്യഭ്യവഹരേത് അന്യത് സശേഷമിതി|
Adhikarana സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണയുക്താഹാരസ്യൈവ ഭോജനനിര്ദേശഃ ഭോജനക്രമശ്ച (൧൬) · Śloka ൧൬
അപി ച സ്നിഗ്ധം ലഘൂഷ്ണമവിലമ്ബിതമനതിദ്രുതമജല്പന്നഹസംസ്തന്മനാഃ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമ്||൧൬||
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥാ സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണയുക്തം ചാഹാരമഭ്യവഹരേത് തന്മനാഃ അഭ്യവഹ്നിയമാണേ ദത്തചിത്തഃ| ആത്മാനം ച സമ്യക് സമീക്ഷ്യ വികല്പ്യ|
Adhikarana സ്നിഗ്ധലഘൂഷ്ണാഹാരഗുണാഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
സ്നിഗ്ധലഘൂഷ്ണാനി ഹി വഹ്നിമൌദര്യമുദീരയന്തി കോഷ്ഠം പരിശോധയന്തി ധാതൂന്ന വികുര്വതേ ക്ഷിപ്രജ്ജരയന്ത്യനിലമനുലോമയന്തി||൧൭||
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സ്നിഗ്ധാദീനി ത്രീണി ധാതൂന് രസാദീന് നിര്മലീകരണേനോപബൃംഹകത്വേന ച ന വികുര്വതേ||൧൭||
Adhikarana സ്നിഗ്ധാഹാരഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
തഥാ സ്നിഗ്ധം ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണ്യുപചിനോതി ശരീരമപചിനോതി ജരസം, ബലമഭിവര്ദ്ധയതി, വര്ണപ്രസാദമഭിനിര്വര്ത്തയതി||൧൮||
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്യത് സുബോധമ്||൧൮||
Adhikarana ലഘ്വാഹാരഗുണാഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
ലഘു ച പുനഃ സ്വഭാവാദിഭിരന്നമപ്രതിപീഡയദ്ദോഷാനവ്യഥമാനം പരിണാമമേതി| വിപന്നമപി ചാല്പദോഷം ഭവതി||൧൯||
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആദിഗ്രഹണേന അസംയോഗസംസ്കാരാദിലഘുത്വഗ്രഹണമ്| വിപന്നമപി അപഥ്യതാം പ്രാപ്തമപി സ്വല്പദോഷം ഭവതി||൧൯||
Adhikarana ഉഷ്ണാഹാരഗുണാഃ (൧) · Śloka ൧
ഉഷ്ണം ച പുനര്ജനയതി രുചിമുപശോഷയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്|൧|
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana വിലമ്ബിതാഹാരഗ്രഹണേ ദോഷാഃ (൧) · Śloka ൧
വിലമ്ബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി ബഹു ച ഭുങ്ക്തേ ശീതീഭവതി ചാന്നജാതം വിഷമപാകം ച ഭവതി||൧||
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അതിദ്രുതാഹാരഗ്രഹണേ ദോഷാഃ (൨൦) · Śloka ൨൦
അതിദ്രുതന്തു ഭുഞ്ജാനസ്യ ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭവേദുത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ഗുണദോഷവിഭാവനഞ്ച||൨൦||
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉത്സ്നേഹനമന്നസ്യാന്യനാഡീഗമനമ്| ഭോജനസ്യ കോഷ്ഠപ്രാപ്തിപാകയോരവസാദഃ| അന്യമനസ്കത്വാച്ച ഭോജനഗുണദോഷാന് വിചാരയിതും ന ശ്ക്യതേ||൨൦||
Adhikarana ഭോജനസമയേ ആത്മസമീക്ഷാ (൨൧) · Śloka ൨൧
സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി, മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി നിത്യമപ്രമത്തഃ പ്രത്യവേക്ഷേത്||൨൧||
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി പൂര്വോക്തം വ്യാകരോതി| ആത്മാനം പരീക്ഷ്യ ഇദം വാ തദാത്വേ പ്രസ്തുതം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി||൨൧||
Adhikarana സാത്മ്യാസാത്മ്യലക്ഷണമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
തത്ര സാത്മ്യം നാമ സഹാത്മനാ ഭവത്യഭ്യസ്തം തദൌചിത്യാദുപശേത ഇത്യേകേ| സാത്മ്യവിപരീതമപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൨||
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സാത്മ്യം യജ്ജന്മനഃ പ്രഭൃതി സഹാത്മനാऽഭ്യസ്തം തച്ച ശരീരേ ഔചിത്യാദഭ്യസ്തത്വാദുപശേതേ സുഖാവഹം ഭവതി ഏതദേവ ച ലോകേ സാത്മ്യശബ്ദേനോച്യതേ| യജ്ജന്മനഃ പ്രഭൃത്യഭ്യസ്തം സുഖാവഹം ച| സ്വല്പകാലാഭ്യസ്തം സാത്മ്യമേവ| ഏതദ്വിപരീതമസാത്മ്യമ്||൨൨||
Adhikarana മതാന്തരേണ സാത്മ്യാസാത്മ്യലക്ഷണമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
അന്യേ പുനഃ പ്രകൃതിവയോദേശര്തുദോഷവ്യാധിവശേന സാത്മ്യം ബഹുവിധമിച്ഛന്തി| തേ ഹ്യപശയമാത്രമങ്ഗീകൃത്യ വിപരീതഗുണമപ്യുപചാരേണ സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തുല്യഗുണം ചാനുപശയാദസാത്മ്യമ്||൨൩||
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്യേ ത്വാചാര്യാഃ പ്രകൃത്യാദിഭേദേന സുഖകര്തൃത്വമാത്രഹേതും ബഹുവിധം സാത്മ്യമിച്ഛന്തി| തേ ച ജന്മനഃ പ്രഭൃത്യഭ്യസ്തമനപേക്ഷ്യ പ്രകൃതിദേശാദിവിശേഷമാശ്രിത്യ ശരീരസംവര്ദ്ധകദ്രവ്യഗുണേഭ്യോ വിപരീതഗുണമപി സമ്പ്രതി സുഖഹേതുത്വാത് സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തേഷാഞ്ച സദൃശഗുണമപി ശരീരേണാഹാരജാതം സമ്പ്രത്യസുഖാവഹത്വാദസാത്മ്യമ്||൨൩||
Adhikarana സാത്മ്യസ്യ ത്രൈവിധ്യമ് (൨൪) · Śloka ൨൪
സാത്മ്യന്തു പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന ത്രിവിധമ്| തത്ര സര്വരസം പ്രവരമേകരസമവരം, മധ്യന്തു മധ്യമേവ||൨൪||
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വം ച സാത്മ്യം ത്രിപ്രകാരം ത ഇച്ഛന്തി| സുബോധമ്|| ൨൪||
Adhikarana സാത്മ്യാനാമുപയോഗവ്യവസ്ഥാ (൨൫) · Śloka ൨൫
തേഷു പ്രവരം സമദോഷസ്യോപദിശന്തീതി| ഇതരേഷാമപി ക്രമേണ സാത്മ്യമപി ചാഹിതം പാദേന (പാദാംശേന) വാ വിവര്ജയേദിത്യുക്തം പ്രാക്||൨൫||
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേഷു ച മധ്യേ പ്രവരം സര്വരസം സമദോഷപ്രകൃതേഃ സുഖാവഹത്വേനോപദിശന്തി| ഇതരേഷാം ച വിഷമദോഷപ്രകൃതീനാമപി ക്രമാദഭ്യാസേന സര്വരസസ്യ ശരീരഗുണൈഃ സാദൃശ്യാത്| തേന ബലാദുക്തം ഭവതി മധ്യമവരം ച വിഷമദോഷ- പ്രകൃതീനാമവരമേവേതി| തച്ച യഥായഥമുപശയാത്||൨൫||
Adhikarana ഹിതഹിതാഹാരലക്ഷണന്തയോഃ ശീലനപരിഹാരോപദേശശ്ച (൨൬) · Śloka ൨൬
തത്ര യദാഹാരജാതം സമധാതൂനനുവര്തയതി വിഷമാംശ്ച സമീകരോതി തത്സമാസതോ ഹിതമ്| വിപരീതമഹിതമ്| തത് പുനര്മാത്രായോഗാദിവൈചിത്ര്യാദനിയതമപി യഥോപദേശം യഥാഭൂയിഷ്ഠം ച ശീലയേത് പരിഹരേച്ച||൨൬||
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പൂര്വ (അ൦സം൦സൂ൦-൯) ച സാത്മ്യമഹിതം ക്രമേണ ത്യജേദിത്യുക്തമതസ്തത്രേത്യാദിനാ ഹിതാഹിതലക്ഷണമുച്യതേ| തച്ച ഹിതാഹിതം മാത്രാസംയോഗാദീനാം വൈചിത്ര്യാദനിയതസ്വരൂപമപി യഥോപദേശം ശാസ്ത്രോപദേശതന്ത്രതയാ യഥാഭൂയിഷ്ഠം ബഹുത്വാനതിക്രമേണ യദ്ബാഹുല്യേന സമ്ഭവതി തദ്യഥാസങ്ഖ്യേന ശീലയേത് പരിഹരേച്ച| ഹിതം ശീലയേദഭ്യസേദഹിതം ച പരിഹരേദിത്യര്ഥഃ||൨൬||
Adhikarana സമശനാദിപരിഹാരവിധിസ്തേഷാം ലക്ഷണഞ്ച (൨൭) · Śloka ൨൭
തഥാ വിശേഷതഃ സമശനമധ്യശനമമാത്രാശനം വിഷമാശനം ച വര്ജയേത്| തത്ര പഥ്യാപഥ്യമേകത്ര ഭുക്തം സമശനമ്| ഭുക്തസ്യോപരിഭുക്തമധ്യശനമ്| അമാത്രാശനം പുനഃ പൃഥഗേവോപദേക്ഷ്യതേ| അപ്രാപ്താതീതകാലന്തു ഭുക്തം വിഷമാശനമിതി||൨൭||
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സമശനാദീംസ്തു വിശേഷതഃ പരിഹരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പഥ്യമപഥ്യം ച മിശ്രീഭൂതം സമശനമ്| യഥോചിതം ഭുക്ത്വാ കിഞ്ചിത്കാലമതിക്രമ്യ യത് പുനര്ഭുജ്യതേ തദധ്യശനമ്| അമാത്രാശനമഗ്രതോ വക്ഷ്യതേ| യഥോചിതഭോജനകാലേऽപ്രാപ്തേऽതിക്രാന്തേ വാ ഭുജ്യതേ തദ്വിഷമാശനമ്||൨൭||
Adhikarana ഭോജനസ്യോപകല്പനാപ്രകാരഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
ഭുഞ്ജാനസ്തു പേയായൂഷരസാന് വ്യഞ്ജനാനി രാജതേഷു പാത്രേഷു നിദധ്യാത്| പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധാനത്യുഷ്ണഞ്ച പയഃ സൌവര്ണേഷു| ഖലഖട്വരകാമ്ബലികാന് കാംസ്യേഷു| രാഗഷാഡവസട്ടകാന് വജ്രവൈഡൂര്യവിചിത്രേഷു| ഘൃതമായസേ| പയഃ സുശീതം താമ്രമയേ| പാനീയം പാനികാനി ച മൃദ്ധേമസ്ഫടികകാചമയേഷു| ഓദനം ച വിസ്തീര്ണേ മനോരമേ സ്ഥാനേ| അന്യഥാ ഹി വര്ണഗന്ധരസാന്യത്വാദഹിതം സ്യാത്||൨൮||
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്യത്സുബോധമ്| കട്വരോ നാമ കട്വമ്ലോപദേഹവ്യഞ്ജനവിശേഷഃ| സട്ടകനാമാ രാഗഷാഡവസദൃശോ ദേശാന്തരേ പ്രസിദ്ധഃ|| ൨൮||
Adhikarana ഭോജനപാത്രേ ഭക്ഷ്യാദീനാം സ്ഥാനമ് (൧) · Śloka ൧
അപി ച - ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ ഭക്ഷ്യം സ്ഥാപയേത്| സവ്യേ പേയം ലേഹ്യം മുഖോദ്ഘര്ഷണപിണ്ഡീം ച| മധ്യേ ഭോജ്യമിതി||൧||
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അവസ്ഥാവശാദ്ഭോജനേ പൂര്വം ദ്രവാദീനാമുപയോഗഃ (൨൯) · Śloka ൨൯
യഥാഗ്നിസാത്മ്യം തു പ്രാക് ദ്രവമുപശുഷ്കം വാശ്നീയാത്| പ്രാഗേവ തു ഗുരുസ്വാദുസ്നിഗ്ധം ച||൨൯||
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഗ്നിബലാപേക്ഷയാ സാത്മ്യാപേക്ഷയാ ച ദ്രവം ശുഷ്കം വാ പ്രഥമമദ്യാത്| ഗുര്വാദിഗുണയുക്തമാഹാരം പൂര്വമേവാദ്യാത്|| ൨൯||
Adhikarana ഭോജനസ്യ മധ്യാന്തയോരുപയോജ്യരസാദി (൩൦) · Śloka ൩൦
മധ്യേऽമ്ലലവണമന്തേ രൂക്ഷം ദ്രവമിതരരസയുക്തഞ്ച|൩൦|
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana മന്ദാഗ്നേസ്ത്വാദൌ ദ്രവോഷ്ണാഹാരഃ (൩൦) · Śloka ൩൦
തത്ര മന്ദാഗ്നേര്ദ്രവോഷ്ണേന സമുത്തേജിതോഷ്മണോऽന്യദുപയുക്തം സമ്യക് പാകമേതി||൩൦||
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മന്ദാഗ്നിസ്തു ദ്രവോഷ്ണമേവാദൌ ഭുഞ്ജീത|| ൩൦||
Adhikarana അനുപാനേ സലിലസ്യ ശ്രേഷ്ഠതാ (൩൧) · Śloka ൩൧
അനുപാനേ തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠം സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യത്വാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച||൩൧||
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനുപാനേ ഭുക്തസ്യോപരി പാനേ ജലമേവ ശ്രേഷ്ഠം സര്വരസജനകശക്തേഃ സര്വഗുണത്വാദ്ഭോജനരസാവിരോധാച്ഛരീരവൃദ്ധികരമ്|| ൩൧||
Adhikarana ദ്രവ്യാദിവിശേഷേണാനുപാനവിശേഷവര്ണനമ് (൩൨) · Śloka ൩൨
തച്ഛീതം ദധിമധുയവഗോധൂമമദ്യവിശേഷേഷു സര്വേഷു ച വിദാഹിഷു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച| ഉഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷ്വന്യേഷു ച ദുര്ജരേഷു ഹേമന്തേ ച| ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോഃതഥൈവോപസാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീവ്യായാമക്ലാന്തബാലവൃദ്ധേഷു| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു| വാതേ ത്വമ്ലാനി ച| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ത്രിഫലോദകന്തു സക്ഷൌദ്രം ശ്ലേഷ്മണി പ്രായശ്ചാക്ഷിഗലരോഗേഷു| മസ്ത്വേവ വാ ദധ്നി കൂചികാകീലാടയോശ്ച| ധാന്യാമ്ലം മസ്തു തക്രം വാ ശാകാവരാന്നേഷു| മദ്യം മാംസേഷു| ഫലാമ്ലമമ്ബു വാऽऽസവാംശ്ച വിവിധാന് വിഭജ്യ പ്രയോജയേത്| വിശേഷതസ്തു മധ്വാസവാന് ഗ്രാമ്യേഷു, തീക്ഷ്ണാന് ത്രിഫലാസവാന് വന്യേഷു| ന്യഗ്രോധാദിഫലാസവാന് വിഷ്കിരേഷു| അര്കശേലുശിരീഷകപിത്ഥാസവാന് ബിലേശയേഷു, ദിഗ്ധഹതേഷു ച| അമ്ലഫലാസവാന് പ്രസഹേഷു| കാശേക്ഷുപദ്മബീജശൃങ്ഗാടകകശേരുകമൃദ്വീകാഖദിരാസവാന് ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ ശീതമുദകമുദശ്വിദ്വാ മഹാമൃഗേഷ്വൌദകേഷു ച| സുരാം പ്രതുദേഷു തഥാ ശ്രമാര്തേഷു കൃശേഷു ച| മധൂദകം സ്ഥൂലേഷു| മദ്യം മദ്യമാംസസാത്മ്യേഷ്വല്പാഗ്നിഷു||൩൨||
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത ഇത്യേതാവതൈതദുക്തം ഭവതി| ശീതസ്യോഷ്ണസ്യ ച പാനീയസ്യ തത്രോക്തേഃ സ്വവിഷയേऽനുപാനപ്രയോഗഃ| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോരുപവാസക്ലാന്താദിഷു ച| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു അതിലങ്ഘനോക്തേഷു രോഗേഷു| വാതേ തു വൃദ്ധേ അനുപാനമമ്ലാനി കാഞ്ജികാദീനി ചകാരാന്മാംസരസോऽപി| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ശ്ലേഷ്മണി മാക്ഷികസംയുക്തം ത്രിഫലാക്വഥിതം ജലമ്| അക്ഷിരോഗേഷു സര്വേഷു ഗലരോഗേഷു ച പ്രായശഃ സര്വേഷു സമാക്ഷികം ത്രിഫലോദകമ്| ദധ്നി ശീതോദകമനുപാനം പൂര്വമുക്തമ്| സമ്പ്രത്യുച്യതേ- മസ്ത്വേവ വേതി| ദധ്ന ഉഭയാനുപാനസമുച്ചയപ്രതിഷേധാര്ഥമേവകാരകരണമ്| തേന ശീതോദകം വാ മസ്തു വാ ദധ്യനുപാനമിത്യര്ഥഃ കൂചികാകീലാടയോശ്ച മസ്ത്വേവ| അവരാന്നം വിദലസസ്യാന്നമ്| അര്കാദ്യാസവാന് ബിലേശയേഷു| സാമാന്യേനാന്യേഷു ച വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രഹതേഷു ച മധൂദകം സ്ഥൂലേഷ്വേവ|| ൩൨||
Adhikarana അനുപാനലക്ഷണമ് (൩൩) · Śloka ൩൩
അപി ച - സമാസേനാന്നവിപരീതമവിരോധി ച||൩൩||
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപത ഉച്യതേ| ഭുക്തസ്യാന്നസ്യ ഗുണൈര്വിപരീതം യദ് ദ്രവം തദനുപാനായ യോജ്യമ്| തച്ച യദി വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയോക്തേന പ്രകാരേണ ന വിരുദ്ധ്യതേ| തത്ര പരസ്പരം സദൃശാനാമസദൃശാനാം വാ ഗുണാനാമുഭയത്രാപി ബലവതാം സതാം വിരോധ ഉക്തഃ|| ൩൩||
Adhikarana അനുപാനഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
അനുപാനം ഖലു തര്പയതി പ്രീണയത്യൂര്ജയതി ബൃംഹയതി ദേഹസ്യ പര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി ഭുക്തമവസാദയത്യന്നസങ്ഘാതം ഭിനത്തി മാര്ദവമാപാദയതി ക്ലേദയതി സുഖപരിണാമിതാമാശുവ്യവായിതാം ചാഹാരസ്യോപജനയതി||൩൪||
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തര്പണത്വാദയോऽനുപാനഗുണാഃ|| ൩൪||
Adhikarana അനുപാനവര്ജ്യാഃ (൩൫) · Śloka ൩൫
വര്ജ്യം തൂര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസപ്രസേകഹിധ്മാസ്വരഭേദോരഃക്ഷതിഭിര്ഗീതഭാഷ്യപ്രസക്തൈശ്ച| തേഷാം ഹി പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യ തദഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്||൩൫||
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ജത്രുണ ഊര്ധ്വമക്ഷകസന്ധേരുപരി യസ്യ രോഗസ്തേന ശ്വാസാദിമദ്ഭിശ്ച സര്വമനുപാനം ന സേവ്യമ്| അന്യേ മന്യന്തേ യദേതദനുപാനം പ്രതിഷിദ്ധം തജ്ജലമേവ| കാസാദീനാം ക്ഷീരാദ്യനുപാനവിധാനാത്| വയം തു മന്യാമഹേ സാമാന്യേനാത്ര സര്വപ്രതിഷേധഃ| കാസാദീനാം വിശിഷ്ടാനാം ക്ഷീരാദീനാമപവാദത്വം ഭവതി| തേഷാം ഹ്യൂര്ധ്വജത്രുഗദാദീനാം തദനുപാനം യഥോക്തേന പ്രകാരേണാഭിഷ്യന്ദാദീന് വിദധ്യാത്| ആദിഗ്രഹണേന ഏവം ഹേതുകാനാമന്യേഷാം ഗ്രഹണമ്|
Adhikarana പാനാനന്തരം നിഷിദ്ധാനി വര്ജനീയാനി ച (൩൬) · Śloka ൩൬
പീത്വാ ച ഭാഷ്യഗേയാധ്വസ്വപ്നാന്ന ശീലയേത്| പാനം ച പ്രക്ലിന്ന ദേഹമേഹകണ്ഠാക്ഷിരോഗവ്രണിന ഇതി||൩൬||
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ബഹു ച പാനം പീത്വാ ഭാഷ്യാദീന്ന ശീലയേത്| പ്രക്ലിന്നദേഹാദിനാ സതാ പാനം നൈവ സേവ്യമ്|| ൩൬||
Adhikarana ഭോജനാനന്തരവിധിഃ ദ്രവോത്തരഭോജനസ്യ വിശേഷശ്ച (൩൭) · Śloka ൩൭
തതഃ പാണിഗതമന്നമന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥഞ്ച ശനൈഃ ശനൈഃ ശോധനേന വിശോധ്യ ലേപഗന്ധസ്നേഹാപനോദമാചാന്തോऽങ്ഗുല്യഗ്രഗലിതാമ്ബുപരിഷിക്തനേത്രസ്താമ്ബൂലാ-ദികൃതവദനവൈശദ്യോ ധൂമപാനാദിഹൃതോര്ധ്വകഫവേഗഃ പദശതമാത്രം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ദ്രവോത്തരഭോജനസ്തു ശയ്യാം നാതിസേവേത||൩൭||
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പാണിഗതം ഹസ്തലഗ്നമന്നം പരിശുഷ്കേണാന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥം ച ശസ്ത്രവിധൌ (അ൦സം൦സൂ൦-൩൪) വക്ഷ്യമാണദന്തശോധനേനാപനീയാചാമേത്| ഊര്ധ്വകഫവേഗോऽന്നപീഡയാ ശ്ലേഷ്മണഃ ശിരഃപ്രാപ്തിഃ| ബഹുദ്രവ ആഹാരോ യേന ഭുക്തസ്തേന തത്കാലം ശയ്യാ നാശ്രയണീയാ| അഥവാ ദ്രവമുത്തരഭോജനമന്തഭോജനം യസ്യേതി വിഗ്രഹഃ|| ൩൭||
Adhikarana ഭുക്തവതഃ നിഷിദ്ധാനി (൩൮) · Śloka ൩൮
യാനപ്ലവനവാഹനാഗ്ന്യാതപാംശ്ച ഭുക്തവാന് വര്ജയേത്| ആഹാരപരിണാമകരാ ഭാവാഃ തേഷാം കാര്യാണി ച ആഹാരപരിണാമകരാഃ പുനരിമേ ഭാവാഃ| തദ്യഥാ ഊഷ്മാ, വായുഃ, സ്നേഹഃ, ക്ലേദഃ, കാലഃ സമയോഗശ്ച തത്രോഷ്മാ പചതി, വായുരപകര്ഷതി, സ്നേഹോ മാര്ദവം ജനയതി, ക്ലേദശൈഥില്യമാപാദയതി, കാലഃ സര്വവപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി| സമയോഗസ്ത്വേഷാമന്നപരിണാമധാതുസാമ്യകരഃ സമ്പദ്യതേ||൩൮||
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഊഷ്മാദയ ആഹാരപരിണാമകരാഃ- ഊഷ്മാഗ്നിഃ പചതി| വായുഃ സ്ഥാനാത് സ്ഥാനമന്നസ്യ പാകായാപകര്ഷതി| ക്ലേദോऽന്നസങ്ഘാതം ശ്ലഥയതി| സ്നേഹോऽന്നസ്യ കാഠിന്യം നാശയതി| കാലഃ പരിണാമമന്നസ്യ വപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി| തേഷാഞ്ച ക്ലേദാദീനാം സമയോഗഃ അഹീനാതിമാത്രത്വമന്നപരിണാമോദ്ഭവാനാം ദോഷധാതുമലാനാം സമത്വകരഃ സമ്പദ്യതേ|| ൩൮||
Adhikarana സമയോഗസ്യ കാരണാനി (൩൯) · Śloka ൩൯
സമയോഗസ്യ തു പുനഃ കാരാണാന്യുചിതോ ഹിതശ്ച ദേഹസംസ്കാരോऽഭ്യവഹാരചേഷ്ടാ ശയനം സൌമനസ്യഞ്ച||൩൯||
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കഥമേതേഷാം ക്ലേദാദീനാം സമയോഗോ ഭവതീത്യുച്യതേ- ഉചിതോऽഭ്യസ്തഃ ഹിതശ്ച പഥ്യശ്ചാഹാരാദികൃതോ ദേഹസംസ്കാരഃ ഏവമഭ്യവഹാരാദയോऽപി സുമനസ്ത്വഞ്ച|| ൩൯||
Adhikarana പരിണമത ആഹാരഗുണാഃ (൪൦) · Śloka ൪൦
പരിണമതസ്ത്വാഹാരസ്യ ഗുണാഃ ശരീരഗുണഭാവമാപദ്യന്തേ യഥാസ്വമവിരുദ്ധാഃ||൪൦||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏഷാം ക്ലേദാദീനാം സമയോഗേനാന്നസ്യ പരിണാമാത് കിം ഭവതീത്യാഹ- പരിണമതഃ പരിണതിം ക്രമേണ ഗച്ഛതോ ഗുണാ ഗുരുത്വദ്രവത്വാദയഃ ശരീരസ്ഥൈഃ ഗുരുത്വദ്രവത്വാദിഭിരേകത്വമാപദ്യന്തേ| അഥവാ ഗുണശബ്ദോ ഭാഗപര്യായ ഏവ ഗൃഹ്യതേ ത്രിഗുണാ രജ്ജുരിത്യത്ര യഥാ| ജഗതഃ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാച്ഛരീരസ്യാപി പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വാത് വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം ഇത്യനേന (അ൦സം൦സൂ൦-൧) ന്യായേന പരിണതാഹാരഗുണൈഃ സദൃശേഷു ശരീരഗുണേഷു വൃദ്ധിരിതി യഥാസ്വശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|| ൪൦||
Adhikarana വിരുദ്ധാഹാരദോഷഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
വിരുദ്ധാസ്തു വിഹതാശ്ച വിരോധിഭിര്വിഹന്യുഃ ശരീരമിതി||൪൧||
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശരീരഗുണൈരവിരുദ്ധാസ്ത്വാഹാരഗുണാഃ സ്വഭാവപ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷയാ വിരുദ്ധാഹാരഗുണൈശ്ച വിഹിതാഹാരഗുണാഃ ശരീരം വിഹന്യുരിതി||൪൧||
Adhikarana ഭുക്തവതാ അഭ്യോജ്യാന്യത്യര്ഥാകാംക്ഷായാം മാത്രയാ ഭോജ്യാനി ച (൪൨) · Śloka ൪൨
ഭവന്തി ചാത്ര- ഔകുലാഭ്യോഷപൃഥുകാന് സുപിഷ്ടകൃതതണ്ഡുലാന്| ന ജാതു ഭുക്തവാനദ്യാന്മാത്രയാദ്യാത്സുകാംക്ഷിതഃ||൪൨||
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഔകുലം കാണ്ഡസ്ഥാന്യപക്വാനി ഭൃഷ്ടാനി സസ്യാനി, അഭ്യോഷസ്തദ്വിധാ ഏവ യവാഃ| പൃഥുകാഃ കൃതാന്നവര്ഗോക്താഃ (അ൦സം൦സൂ൦-൭), ഏതാന് ശാലിപിഷ്ടകൃതാംശ്ച തണ്ഡുലാംശ്ച ഭുക്തവാന്നാദ്യാത്| അത്യര്ഥാകാംക്ഷായാം തു മാത്രയാദ്യാത് അതിസ്തോക- മദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൪൨||
Adhikarana ത്യാജ്യം ഭോജനമ് (൪൩) · Śloka ൪൩
ശാകാവരാന്നകട്വമ്ലകഷായലവണോത്കടമ്| ത്യജേദേകരസാസാത്മ്യം ഗുരു ശുഷ്കം ച ഭോജനമ്||൪൩||
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശാകഭൂയിഷ്ഠമേകരസാദികം ച ഭോജനം ത്യജേത്||൪൩||
Adhikarana സാതത്യേനാശീലനീയാനി (൪൪) · Śloka ൪൪
വക്ഷ്യതേ യന്നിദാനാദൌ സര്വദോഷപ്രകോപണമ്| അത്യഭിഷ്യന്ദി വിഷ്ടമ്ഭി വിദാഹി ഗുരു രൂക്ഷണമ്| കിലാടദധികൂചീകാമത്സ്യശുഷ്കാമമൂലകമ്| ക്ഷാരപിഷ്ടവിരൂഢാദ്യം തത്സമസ്തം ന ശീലയേത്||൪൪||
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥാ നിദാനസ്ഥാനാദൌ രോഗഹേതുവക്തവ്യപ്രസങ്ഗേ സര്വേഷാം രോഗാണാം യത്കാരണത്വേനോക്തം തത്ര ശീലയേത്| യത്ക്വചിത്കാരണത്വേനോക്തം തത്സാതത്യേന നാഭ്യസേദിത്യര്ഥഃ| അത്യഭിഷ്യന്ദിത്വാദിഗുണയുക്തഞ്ച ന ശീലയേത്||൪൪||
Adhikarana നിത്യം ശീലനീയാനി (൪൫) · Śloka ൪൫
ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപതോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്| ത്രിഫലാം മധുസര്പിഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരഞ്ച യത്||൪൫||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശാലിഗോധൂമാദീംസ്തു ശീലയേദഭ്യസേത്| നേത്രബലേച്ഛുശ്ച മാക്ഷികഘൃതാഭ്യാം മിശ്രാം ത്രിഫലാം ശീലയേത്|തഥേദമപി ശീലയേത് യദാഹാരവിഹാരം സ്വസ്ഥസ്യ സ്വാസ്ഥ്യമനുവര്ത്തയത്യാതുരസ്യ ച വ്യാധ്യുപശമം കരോതീതി||൪൫||
Adhikarana സ്വഭാവാദിവിപരീതാനി വര്ജ്യാനി (൪൬) · Śloka ൪൬
സ്വഭാവമാത്രായോഗാദിപരസ്പരവിപര്യയൈഃ| ഭോജനാനി വിരുദ്ധ്യന്തേ താനി വിദ്വാന് വിവര്ജയേത്||൪൬||
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പ്രസങ്ഗേനോച്യതേ-സ്വഭാവമാത്രേത്യാദി| സുബോധമ്||൪൬||
Adhikarana ധാതുസാമ്യാനുവൃത്തൌ ധാതുവൈഷമ്യാനുവൃത്തൌ ച ഹേതുഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
ത്യഗാദ്വിഷമഹേതൂനാം സമാനാം ചോപസേവനാത്| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തി ജായന്തേ ധാതവഃ സമാഃ||൪൭||
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിഷമാണാം ദോഷധാതുവൈഷമ്യഹേതൂനാം അസമയോഗസ്ഥിതാനാമാഹാരദേശാദീനാം ത്യാഗാദ്വിഷമാ ധാതവഃ ശരീരം നാനുബധ്നന്തി| സമാനാഞ്ച യഥോചിതഹിതാനാം സംസേവനാദ്ധാതവഃ സമാ ജായന്തേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- സ്വകാരണസാമഗ്രീ- വിരഹാത് സ്വയം നാശഃ, തഥാ കാരണസാമഗ്രീസന്നിധാനേऽവശ്യം ജന്മേതി||൪൭||
Adhikarana കുക്ഷാവന്നപാനപൂരണക്രമഃ അപവാദശ്ച (൪൮) · Śloka ൪൮
അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| മന്ദാനലബലാരോഗ്യനൃപേശ്വരസുഖാത്മസു| യോജ്യഃ ക്രമോऽയം സതതം നാവശ്യമിതരേഷു ച||൪൮||
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വൌ ഭാഗൌ പൂരയേത്| തൃതീയം ഭാഗം പാനേന പൂരയേത്| ദോഷാണാമാശ്രയം സഞ്ചരണസ്ഥാനം ചതുര്ഥം ഭാഗമവശേഷയേത്| അന്യഥാ അന്നപാനപൂരിതേ സര്വകുക്ഷൌ ദോഷാ നിരാശ്രയാസ്തമേവാന്നപാനമുത്പീഡ്യ വിഷൂചികാദീന് രോഗാന് കുര്യുഃ| ഏഷാഞ്ച കല്പനാ അര്ധഭാഗത്രയതൃപ്ത്യാദിനാനുമീയതേ (അ൦സം൦സൂ൦-൧൧) ന ച കുക്ഷേര്ഭാഗോ വിജ്ഞായതേ| അയഞ്ചാനന്തരോക്താന്നപാനക്രമോ മന്ദാനലാദീനാം പുരുഷാണാം യോജ്യഃ| ഇതരേഷാമുക്തേഭ്യോऽന്യേഷാമവശ്യം ന യോജ്യഃ| ദരിദ്രാത്യഗ്ന്യാതുരദുഃഖാത്മനാം ഹി യഥായഥമഗ്നിബലോപകരണാദിസമ്ഭവാപേക്ഷയാ ബുദ്ധ്യാ ഊഹ്യമ്||൪൮||
Adhikarana രൂക്ഷസ്നിഗ്ധാഹാരഗുണാഃ (൪൯) · Śloka ൪൯
കരോതി രൂക്ഷം ബലവര്ണനാശം ത്വഗ്രൂക്ഷതാം വാതശകൃന്നിരോധമ്| സ്നിഗ്ധന്ത്വതിശ്ലേഷ്മചയപ്രസേകഹൃദ്ഗൌരവാലസ്യരുചിപ്രണാശാന്||൪൯||
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രൂക്ഷ ആഹാരോ ബലനാശാദികം കരോതി| അതിസ്നിഗ്ധഃ ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയാദീന് കരോതി| പ്രസേകോ മുഖാച്ഛ്ലേഷ്മസ്രുതിഃ||൪൯||
Adhikarana അത്യുഷ്ണാതിശീതാഹാരഗുണാഃ (൫൦) · Śloka ൫൦
അത്യുഷ്ണമന്നമ്മദദാഹതൃഷ്ണാബലപ്രണാശഭ്രമരക്തപിത്തമ്| ശീതന്തു സാദാരുചിവഹ്നിസാദഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭനരോമഹര്ഷാന്||൫൦||
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അത്യുഷ്ണോ മദാദീന് കരോതി| അതിശീതമഗ്നിസാദാദീന് കരോതി| ഹൃദയസ്യോത്ക്ലേശേന യുക്തഃ പ്രസേക ഏവ ഹൃല്ലാസശബ്ദവാച്യഃ||൫൦||
Adhikarana അതികഠിനാതിദ്രവാഹാരഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
അതിസ്ഥിരം മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധമതൃപ്തിമവ്യാപ്തിമശീഘ്രപക്തിമ്| അതിദ്രവം പീനസമേഹകാസസ്യന്ദാന് കരോത്യഗ്നിബലഞ്ച ഹന്തി||൫൧||
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതിസ്ഥിരോऽതികഠിനോ മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധാദീന് കരോതി| അവ്യാപ്തിരേകസ്മിന്ഭാഗേ ജഠരസ്യ സ്ഥിതിഃ| അതിദ്രവഃ പീനസാദീന് കരോതി| സ്യന്ദോ നാമാക്ഷിരോഗഃ(അ൦സം൦സൂ൦-൧൮)||൫൧||
Adhikarana അതിമധുരാസാത്മ്യാതിലവണതീക്ഷ്ണാത്യമ്ലാഹാരഗുണാഃ (൫൨) · Śloka ൫൨
അതിമധുരമനലശമനം ഭുക്തമസാത്മ്യം ന പുഷ്ടയേ വപുഷഃ| അതിലവണമചക്ഷുഷ്യം തീക്ഷ്ണാത്യമ്ലം ജരാ സാക്ഷാത്||൫൨||
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതിമധുരശ്ചാഹാരോऽഗ്നിനാശനഃ| അസാത്മ്യം ച ഭുക്തം ദേഹപുഷ്ടിം ന കരോതി| അതിലവണം ചക്ഷുഷോऽപഥ്യമ്| അതിതീക്ഷ്ണമത്യമ്ലം ച ജരാ സാക്ഷാദതിശയേന ജരാകാരണത്വാത്|| ൫൨||
Adhikarana അന്നപാനവിധ്യധ്യായോപസംഹാരഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
ഇതി വിവിധമവലമ്ബ്യ യോऽന്നപാനം ബലമിവ വിഗ്രഹവത്സദോപയുങ്ക്തേ| തനുമപി തനുജാം രുജാം ത്വനാപ്യ വ്രജതി നരഃ സ സമാശതസ്യ പാരമ്||൫൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നപാനവിധിര്നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇത്യനേന പ്രകാരേണ വിധിം ക്രമം മാത്രാഭ്യാസാദികമവലമ്ബ്യ ഗൃഹീത്വാ യോ നരോऽന്നപാനം ഭുങ്ക്തേ| കിമ്ഭൂതമ്? വിഗ്രഹവത്സശരീരമിവ ബലം, തദ്ധേതുകത്വാത്| സ നരസ്തനുമപി സ്വല്പാമപി തനുജാം ദേഹജാം രുജാം പീഡാമനാപ്യാലബ്ധ്വാ സമാശതസ്യ സംവത്സരശതസ്യ പാരമന്തം വ്രജതി| അനാപ്യേത്യത്രാങ്പ്രയുക്തസ്തേന സാധ്വിതി|| ൫൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||