Skip to content

11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana atha mātrāśitīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ upōdghātaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

surakṣitaṁ suvihitamapyannapānamamātrayā sēvitaṁ mahārōgāya maraṇāya vā bhavatyatō mātrāpradarśanāyādhyāyārambhaḥ|

Adhikarana pratijñā (1) · Śloka 1

athātō mātrāśitīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातो मात्राशितीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mātrāśanōpadēśaḥ mātrā cāgnibalāpēkṣiṇī (2) · Śloka 2

mātrāśī syāt| mātrā punaragnibalāhāradravyāpēkṣiṇī||2||

View original

मात्राशी स्यात्| मात्रा पुनरग्निबलाहारद्रव्यापेक्षिणी||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

mātrāśī syādityādinā prastutapradarśanam| sā ca mātrā agnērbalamāhāradravyāṇāñca tadanurūpaṁ gurutvaṁ laghutvaṁ cāpēkṣya bhavatītyagnērāhārasya ca parasparayōgyatvamityarthaḥ|| 2||

Adhikarana mātrālakṣaṇam (3) · Śloka 3

kukṣērapratipīḍanamāhārēṇa, hr̥dayasyāsaṁrōdhaḥ, pārśvayōravipāṭanamanatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṁ, kṣutpipāsōparatiḥ, sthānāsanaśayanagamanōcchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvr̥ttiḥ, sāyaṁ prātaśca sukhēna pariṇamanam, balavarṇōpacayakaratvañcēti mātrāyā lakṣaṇam||3||

View original

कुक्षेरप्रतिपीडनमाहारेण, हृदयस्यासंरोधः, पार्श्वयोरविपाटनमनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरतिः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासभाष्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनम्, बलवर्णोपचयकरत्वञ्चेति मात्राया लक्षणम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

nanu mātraiva na jñātā atō mātrālakṣaṇamucyatē| āhārēṇa kukṣērapīḍanam hr̥dayasya cāsaṁrōdhaḥ| pārśvayōścānnabharēṇa pāṭanamiva pāṭanam| tasyābhāvaḥ avipāṭanam| udarasya cānatigurutvam| indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ prīṇanaṁ santarpaṇam| kṣuttr̥ṣōśca nāśanam| sthānāsanādiṣu sukhānuvr̥ttiḥ| ucchvāsapraśvāsau śvāsasyāntarbahirnayanam| sāyantanasya ca bhōjanasya prātaḥ sukhēna pariṇāmaḥ prātastanasya ca sāyam| balādyupacakartr̥tvaṁ cāhārasyēti mātrālakṣaṇam|| 3||

Adhikarana gurulaghudravyāpēkṣayā mātrā (4) · Śloka 4

tribhāgasauhityaṁ vā gurūṇāmupadiśyatē| laghūnāmapi nātisauhityam| anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadōṣāṇi| itarāṇi tu pr̥thivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt||4||

View original

त्रिभागसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते| लघूनामपि नातिसौहित्यम्| अनिलानलगुणबहुलानि हि लघूनि तुल्यगुणत्वादग्निसन्धुक्षणान्यविधिना चाल्पदोषाणि| इतराणि तु पृथिवीसलिलगुणबहुलान्यसामान्याद्विपरीतान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yasminnāhārē yasmānēna bhujyamānē śarīrasyaivaṁrūpatā bhavati, sā mātrēti piṇḍaparimāṇēna| pratidravyāpēkṣayā tūcyatē, gurūṇāmāhāradravyāṇāṁ svabhāvasaṁskārādyapēkṣayā puruṣabalāpēkṣayā vā tribhāgatr̥ptirarddhatr̥ptirvā| laghūnāñca nātitr̥ptiḥ| yatō laghūni vāyvagnibhāgādhikyēnōtpadyantē| atastatsvabhāvēnāgnisādr̥śyādagnivr̥ddhikarāṇyēvaṁ cāvidhinā yathōktakramādīnāmabhāvādēvāpi svalpadōṣakartr̥tvaṁ laghūnām| itarāṇi gurūṇi pārthivāpyaguṇabhūyastvādagnērvaiparītyānnāśahētavaḥ| vyāyāmāgnibalādanyatra vyāyāmakāraṇaṁ hi yadagnibalaṁ tatra gurūṇyapyadōṣakarāṇi| ēṣā mātrā|| 4||

Adhikarana amātrāśanasya dōṣāḥ (5) · Śloka 5

amātrā punaraśanasya hīnatā''dhikyaṁ ca| tatra hīnamātramaśanaṁ balavarṇōpacayamanōbuddhīndriyōpaghātakaraṁ vibandhakr̥davr̥ṣyamanāyuṣyamanaujasyaṁ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśītēśca vātavikārāṇāmāyatanam| atimātraṁ punaḥ sarvadōṣaprakōpanamāhuḥ||5||

View original

अमात्रा पुनरशनस्य हीनताऽऽधिक्यं च| तत्र हीनमात्रमशनं बलवर्णोपचयमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं विबन्धकृदवृष्यमनायुष्यमनौजस्यं सारविध्मापनमलक्ष्मीजननमशीतेश्च वातविकाराणामायतनम्| अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपनमाहुः||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

amātrā punaryathōktāyā hīnatvamādhikyaṁ vā| tatra hīnamātramāhāraṁ balavarṇanāśādīn karōti| sārasya balasya vidhmāpanaṁ nāśanam| yathōktādatimātraṁ punardōṣān prapīḍayan kukṣimāpūrya tiṣṭhati|| 5||

Adhikarana alasakaviṣūcikāsambhavaḥ (6) · Śloka 6

tēna hi prapīḍyamānā vātādayō yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadēśasthāstadēvāparipakvamāviśya viṣṭambhayantō'lasakamabhinirvartayanti| sahasā vādharōttarābhyāṁ mārgābhyāṁ pracyāvayantō viṣūcikām||6||

View original

तेन हि प्रपीड्यमाना वातादयो युगपत्प्रकुपिताः कुक्ष्यैकदेशस्थास्तदेवापरिपक्वमाविश्य विष्टम्भयन्तोऽलसकमभिनिर्वर्तयन्ति| सहसा वाधरोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तो विषूचिकाम्||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatastē dōṣāḥ tēna ruddhamārgāstamēvāhāramapakvamāviśya dvidhā kurvanti| kadācittadannaṁ viṣṭabhyāsatē| athavānnaṁ pakvāpakvaṁ bahiḥ prērayanti| yadā tu viṣṭabhyāsatē tadā'lasakanāmānaṁ rōgamabhinirvartayanti| yadā prērayanti tadā viṣūcikām|| 6||

Adhikarana alasakalakṣaṇam (7) · Śloka 7

api ca- prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na ca pacyatē| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ||7||

View original

अपि च- प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ētadēva prayāti nōrdhvamityādinā savistaramucyatē|| 7||

Adhikarana viṣūcikālakṣaṇam (8) · Śloka 8

vividhairvēdanōdbhēdairvāyvādibhr̥śakōpataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā||8||

View original

विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vāyvādīnāmatyarthakōpānnānāvidhairvēdanānāmudbhēdaiḥ sūcībhiriva gātrāṇi yadasau vidhyati atō viṣūcikōcyatē|| 8||

Adhikarana vātādhikaviṣūcikālakṣaṇam (9) · Śloka 9

tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśōṣapralāpakampamūrcchābhramajr̥mbhōdvē-ṣṭanākṣipravēśaśirōhr̥dayātiruksirākuñcanastambhanāni karōti||9||

View original

तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषप्रलापकम्पमूर्च्छाभ्रमजृम्भोद्वे-ष्टनाक्षिप्रवेशशिरोहृदयातिरुक्सिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra viṣūcikākāraṇatvē yadā vātō'dhikō bhavati tadā śūlādyutpattiṁ karōti| aṅgānāṁ rajjvādyudvēṣṭanamivōdvēṣṭanam|| 9||

Adhikarana pittādhikaviṣūcikālakṣaṇam (10) · Śloka 10

pittaṁ punaḥ jvarātisārāntardāhavaivarṇyatr̥ṣṇāmadabhramapralayāni||10||

View original

पित्तं पुनः ज्वरातिसारान्तर्दाहवैवर्ण्यतृष्णामदभ्रमप्रलयानि||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pittaṁ vr̥ddhaṁ jvarādīn| pralayō mūrcchāprāyaḥ|| 10||

Adhikarana ślēṣmādhikaviṣūcikālakṣaṇam (11) · Śloka 11

ślēṣmā tu chardyarōcakaprasēkāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi||11||

View original

श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकप्रसेकाङ्गसादाविपाकशीतज्वरगात्रगौरवाणि||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ślēṣmā vr̥ddhaḥ chardyādīn| ēṣāmanyatamasya vr̥ddhirāhāraviśēṣādbhuktāt| pūrvaṁ dōṣasthityanapēkṣayā vā|| 11||

Adhikarana alasalakṣaṇam (12) · Śloka 12

viśēṣatastu durbalasyālpavahnērbahuślēṣmaṇō vātamūtrapurīṣavēgavidhāriṇō'nnapānamanilaprapīḍitaṁ ślēṣmaṇā vibaddhamārgamalasattvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathōktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi sō'lasaḥ||12||

View original

विशेषतस्तु दुर्बलस्याल्पवह्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणोऽन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा विबद्धमार्गमलसत्त्वादबहिर्मुखीभवत् छर्द्यतीसारवर्ज्यानि यथोक्तानि शूलादीन्युपजनयत्यतिमात्राणि सोऽलसः||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvasyaivāpyatimātrāśinō vātaḥ śūlādīn karōti| durbalatvādiyuktasya tvatimātrāśinō viśēṣēṇa vātaḥ prakupitō'nnaṁ pradūṣayati| taccaivaṁ prapīḍitamūrdhvamadhaśca ślēṣmaṇā ākulitaṁ ruddhamārgamalasatvāt chardyatīsāravarjyānyutkaṭāni śūlādīnyupajanayati| sō'lasōnāmālasakaviśēṣaḥ||12||

Adhikarana asādhyālasakalakṣaṇam (13) · Śloka 13

atimātraduṣṭāstu dōṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācidasya śarīraṁ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṁ bruvatē||13||

View original

अतिमात्रदुष्टास्तु दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति ततस्तमलसकमसाध्यं ब्रुवते||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

asya atimātraśinō'tyarthaduṣṭā vātādayaḥ pūrvaṁ praduṣṭēnāmēna spaṣṭamārgarōdhāt tiryak srōtōbhirgacchantaḥ kadāciddōṣabalaviśēṣāccharīraṁ daṇḍavat stabdhaṁ kurvanti| sō'lasakaviśēṣa ācāryā asadhya iti bruvatē||13||

Adhikarana āmaviṣaṁ tasyāsādhyatvañca (14) · Śloka 14

viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadōṣamāmaviṣamāmananti viṣasadr̥śaliṅgatvāt| tatparamasādhyānām| āśukāritayā viruddhōpakramatvācca||14||

View original

विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनः पुनरामदोषमामविषमामनन्ति विषसदृशलिङ्गत्वात्| तत्परमसाध्यानाम्| आशुकारितया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yacca viruddhādikaṁ prāyēṇācarati tasyāmō vakṣyamāṇalakṣaṇō duṣyati| tasminduṣṭē viṣabhuktasyēva yā pīḍōtpadyatē tatrācāryā āmaviṣamiti nāmāmananti kathayanti, viṣasadr̥śalakṣaṇatvāt| taccāmaviṣamasādhyānāṁ rōgāṇāṁ paraṁ kaṣṭatamamasādhyatvēna| kutaḥ āśukāritayā viruddhōpakramatvēna ca| āśu śīghraṁ svaṁ karma māraṇaṁ karōtītyāśukāri| tatra hi dōṣāstathāvidhaṁ kōpamāpadyantē| yatraikasmin dōṣa auṣadhamanyasmin dōṣē'tyarthaṁ virudhyata iti viruddhōpakramatvam| anyē tvanyathā bruvanti-yadi viṣasadr̥śasvarūpaḥ| pīḍākartr̥tvēna tatrāmō bhavati viṣē śītā kriyā āmē ajīrṇē cōṣṇā ityupakramavirōdhaḥ||14||

Adhikarana mātrayaiva na kr̥tsnāmāhāraphalamavāpyatē (15) · Śloka 15

na ca kēvalaṁ mātrayaiva kr̥tsnamāhāraphalamavāptuṁ śakyaṁ, svabhāvādīnāṁ bhinnaphalatvāt| tathā hi-gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhātyambupānadravamakālē kālē vā kāmakrōdhalōbhērṣyāhrīśōkōdvēgabhayakṣudupataptēna vā yadannapānamupayujyatē tadapyāmamēva pradūṣayati||15||

View original

न च केवलं मात्रयैव कृत्स्नमाहारफलमवाप्तुं शक्यं, स्वभावादीनां भिन्नफलत्वात्| तथा हि-गुरुरूक्षशुष्कशीतद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धात्यम्बुपानद्रवमकाले काले वा कामक्रोधलोभेर्ष्याह्रीशोकोद्वेगभयक्षुदुपतप्तेन वा यदन्नपानमुपयुज्यते तदप्याममेव प्रदूषयति||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

nanu mātrāśinō'pi duṣṭāmapīḍā dr̥ṣṭā tatkathamucyatē| mātrābhōjanēnaiva tu kēvalēnāhāraphalaṁ balavarṇōpacayādikamavāptuṁ na śakyatē| kutaḥ? svabhāvasaṁyōgakālādīnāmasadr̥śaphalatvāt| ētadēvōcyatē- na mātraiva kēvalaṁ svāsthyakāraṇaṁ yāvat dravyasvabhāvādayō'pi| tathāhītyādinā svabhāvādīndarśayati| gurutvādiguṇayōgānmātrayāpi bhuktamāmamēva dūṣayatīti| tatrāsādhyatvavarjitamāmaṁ duṣṭamalasatvaṁ prāptam||15||

Adhikarana alasakē mr̥du vamanam (16) · Śloka 16

tatra sādhyamāmaṁ duṣṭamalasībhūtamullikhēt, pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṁ vāri||16||

View original

तत्र साध्यमामं दुष्टमलसीभूतमुल्लिखेत्, पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि||१६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatrētyādi| salavaṇaṁ lavaṇasaṁyuktamuṣṇaṁ vāri pītvā ullikhēt nara āmaṁ vamēdityarthaḥ||16||

Adhikarana alasakē tīkṣṇāni vamanāni (17) · Śloka 17

tathātvacchardayantamatilīnadōṣaṁ kr̥ṣṇānāgadantīkalkayuktaṁ pāyayēt| madanaphalakaṣāyaṁ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam| dantīmāgadhikāvacūrṇitaṁ vā kōśātakīrasam| avasthāpēkṣī vā vamanakalpōktāni tīkṣṇavamanāni||17||

View original

तथात्वच्छर्दयन्तमतिलीनदोषं कृष्णानागदन्तीकल्कयुक्तं पाययेत्| मदनफलकषायं वा पिप्पलीसिद्धार्थकल्कयुक्तम्| दन्तीमागधिकावचूर्णितं वा कोशातकीरसम्| अवस्थापेक्षी वा वमनकल्पोक्तानि तीक्ष्णवमनानि||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

dōṣasyānutkliṣṭatvādēvamapyacchardayantaṁ pippalīnāgadantīcūrṇayuktamuṣṇāmbu pāyayēt| pippalīsarṣapacūrṇayuktaṁ vā madanaphalakaṣāyam| kōśātakīniṣpīḍitarasaṁ vā dantīpippalīyuktam| ētāni vamanāni yōgyāni yōgyadēśakālaśarīrāpēkṣayā yōjyāni| anyāni ca vamanakalpōktāni tīkṣṇānyāturavyādhyādyavasthāpēkṣayā yōjyāni||17||

Adhikarana alasakē svēdagudavartī (18) · Śloka 18

tataḥ svēdavarttipraṇidhānābhyāmupācarēt||18||

View original

ततः स्वेदवर्त्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेत्||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tataḥ kr̥tavamanaṁ nānāvidhasvēdagudavarttibhyāṁ cikitsēt||18||

Adhikarana alasakē śūlaharāḥ yōgāḥ (19) · Śloka 19

api ca- sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ| śūlē nirannakōṣṭhē'dbhiḥ kōṣṇābhiścūrṇitāḥ pibēt| hiṅguprativiṣāvyōṣasauvarcalavacā'bhayāḥ| athavā pippalīmūlaṁ trivr̥tādārusaindhavam| śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca| pāṭhāmlavētasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā||19||

View original

अपि च- सद्यः सम्यग्विशुद्धस्य शाम्यन्ति तदुपद्रवाः| शूले निरन्नकोष्ठेऽद्भिः कोष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत्| हिङ्गुप्रतिविषाव्योषसौवर्चलवचाऽभयाः| अथवा पिप्पलीमूलं त्रिवृतादारुसैन्धवम्| शुण्ठीः सक्षीरलवणपिप्पलीमरिचानि च| पाठाम्लवेतसक्षारयवानीपौष्कराणि वा||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

api cēti samuccayē| samyagviśuddhasya kr̥tavamanavirēkasya tadupadravā duṣṭāmajā rōgāḥ sadya ēva śamaṁ yānti| ēvañca kr̥tasaṁśuddhēḥ śūlē'nubaddhē kōṣṭhē cājīrṇānnarahitē hiṅgvādīnyabhayāntāni cūrṇitānīṣaduṣṇajalēna pibēdyathāvihitamātrayā| athavā pippalīmūlādisaiṁdhavāntaṁ kōṣṇādibhiradbhiḥ pibēditi sambandhaḥ| śuṇṭhyādikaṁ maricāntaṁ vā kōṣṇābhiradbhirēva| pāṭhādikaṁ puṣkaramūlāntaṁ vā| ētē catvāraḥ prayōgāḥ śūlaharā ajīrṇānnaśēṣābhāvē dōṣavyādhyādyapēkṣayā yathāyōgaṁ yōjyāḥ||19||

Adhikarana alasakē hiṅgvādicūrṇam (20) · Śloka 2

dviruttaraṁ hiṅguvacā'gnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamōjam| śūlōdarānāhaviṣūcikārśōhr̥drōgagulmōrdhvasamīraṇaghnam||2||

View original

द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाऽग्निकुष्ठसुवर्चिकाक्षारबिडाजमोजम्| शूलोदरानाहविषूचिकार्शोहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम्||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

hiṅgvādikamajamōjāntaṁ dviruttarapramāṇayuktaṁ śūlādināśanam| yadyasmāt dravyāduttaraṁ tattasmāt dviguṇam| tathā caivaṁ sthitim| dviruttaramauṣadhaṁ yasyauṣadhasyēti dviruttaram| dvau bhāgau dviḥ samabhāgatayā uttaram| tēnaitaduktaṁ bhavati- hiṅgunō bhāga ēkaḥ| dvau bhāgau vacāyāḥ| catvāraścitrakasyāṣṭau kuṣṭhasya ṣōḍaśa suvarcikākṣārasya| dvātriṁśadviḍalavaṇasya catuṣṣaṣṭirajamōjasyēti||20||

Adhikarana alasakē tr̥ṭchūlasaṁyuktē mustādikvāthaḥ (21) · Śloka 21

mustājamōjapūtīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ| savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṁ tr̥ṭchūlavān pibēt||21||

View original

मुस्ताजमोजपूतीकवचाशुण्ठ्यग्निधान्यकैः| सवालकशठीबिल्वैः क्वाथं तृट्छूलवान् पिबेत्||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sapta bhēṣajāni| nirannakōṣṭhastu tr̥ṭchūlasaṁyuktō mustādīnāṁ kvāthakalpanāmānēna kvāthaṁ pibēt|| 21||

Adhikarana alasakē rāsnādilēpōdvarttanadhūpanañca (22) · Śloka 22

rāsnākaṭphalaṣaḍgranthābr̥hatīdvayajōṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghranakhāmbudaiḥ| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lēpōdvarttanadhūpanam||22||

View original

रास्नाकट्फलषड्ग्रन्थाबृहतीद्वयजोङ्गकैः| गुग्गुल्वतिविषाकुष्ठपत्रव्याघ्रनखाम्बुदैः| कुर्याच्छुष्कैः समूत्रैर्वा लेपोद्वर्त्तनधूपनम्||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

rāsnādibhiḥ śuṣkairgōmūtramiśrairvā lēpādīn śarīrē yōjayēt| śuṣkasya lēpaśabdō'ṅgasaṁyōgādaupacārikaḥ||22||

Adhikarana alasakē sarujē udarē cānaddhē dēvadārvādilēpaḥ (23) · Śloka 23

sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralēpayēt| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ||23||

View original

सरुक्चानद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत्| दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः||२३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tasmiṁścāmē'lasībhūtē sarujamānaddhaṁ hi jaṭharamamlēna kāñcikamadyādinā piṣṭairdēvadārvādibhiḥ pralēpayēt||23||

Adhikarana alasakē kōṣṭhārttijidyavacūrṇalēpaḥ (24) · Śloka 24

yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ kōṣṭhārtijit param||24||

View original

यवचूर्णश्च सक्षारतक्रः कोष्ठार्तिजित् परम्||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yavacūrṇaśca yavakṣāratakrābhyāṁ miśritaḥ paramatyarthaṁ pralēpādēva kōṣṭhārtijit| anyē kṣāraṁ bhasma vadanti||24||

Adhikarana alasakē viṇmūtrasaṁgrahē gudavartiḥ (25) · Śloka 25

yōjayētsaindhavāntaiśca vartiṁ viṇmūtrasaṅgrahē||25||

View original

योजयेत्सैन्धवान्तैश्च वर्तिं विण्मूत्रसङ्ग्रहे||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

viṇmūtrasaṅgrahē'nantarōktairdēvadārvādibhiḥ saindhavāntairgudavartiḥ piṣṭairdēyā||25||

Adhikarana alasakē svinnasya vēṣṭanam (26) · Śloka 26

nāmyamānāni cāṅgāni bhr̥śaṁ svinnāni vēṣṭayēt||26||

View original

नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra cāmadōṣē ōṣavaśādaṅgāni nāmyamānāni saṅkōcyamānāni yadi bhavanti tatastānyatyarthaṁ svinnāni carmapaṭṭādinā vēṣṭayēt||26||

Adhikarana viṣūcikāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ (27) · Śloka 27

viṣūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē||27||

View original

विषूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ativr̥ddhāyāṁ ca viṣūcyāṁ pārṣṇyōḥ ghuṭikayōstaptaśastrādinā dāhaḥ praśasyatē||27||

Adhikarana viṣūcikāyāṁ dvikṣārādi tailābhyañjanam (28) · Śloka 28

dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ| saśuktasaindhavaistailaṁ pakvamabhyañjanē hitam||28||

View original

द्विक्षारजीर्णपिण्याककुष्ठारुष्करचित्रकैः| सशुक्तसैन्धवैस्तैलं पक्वमभ्यञ्जने हितम्||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

dvikṣārādibhiḥ pakvaṁ tailamabhyañjanāyēṣyatē| śuktaṁ tailasamam|

Adhikarana bhallātakādiyamakaḥ gātrāyāmakhallīghnaḥ (29) · Śloka 29

succharditaviriktasya gātrāyāmē'tidāruṇē| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghr̥tatailaṁ pacētsāmlaistacca khallīghnamuttamam||29||

View original

सुच्छर्दितविरिक्तस्य गात्रायामेऽतिदारुणे| भल्लातकमधूच्छिष्टजीर्णपिण्याकनागरैः| घृततैलं पचेत्साम्लैस्तच्च खल्लीघ्नमुत्तमम्||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra cāmadōṣē'tidāruṇē vātakōpavaśāt gātrāṇāmāyāmē vātavyādhinidānavakṣyamāṇalakṣaṇē (ni0a0-15) bhallātakādibhirghr̥taṁ tailaṁ ca miśritaṁ pacēt vātādyupayōgāya succharditaviriktasya sataḥ| tacca pakvaṁ ghr̥tatailamuttamaṁ khallīnāśanam| khallī vakṣyamāṇalakṣaṇā (ni0a0-15) vātavyādhau||29||

Adhikarana khalliviṣūcikāghnamudvartanaṁ tailañca (30) · Śloka 30

tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhai ramlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṁ khalliviṣūcikāghnaṁ tailaṁ vipakvaṁ ca tadarthakāri||30||

View original

त्वक्पत्ररास्नागरुशिग्रुकुष्ठै रम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः| उद्वर्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tvagādibhiramlēna kāñjikādinā piṣṭairudvartanaṁ khallīṁ viṣūcikāṁ ca nāśayati| ēbhirēva ca tvagādibhiḥ pakvaṁ tailaṁ tadarthakāri viṣūcikāsvarūpamēva chardivirēkādimarthaṁ kurvadrōgamupaśamayati||30||

Adhikarana viṣūcyāmupavāsaḥ saṁsarjanakramaśca (31) · Śloka 31

tadahaścōpavāsyainaṁ viriktavadupācarēt| sāmānyēnēti siddhōktā viṣūcyalasakakriyā||31||

View original

तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्| सामान्येनेति सिद्धोक्ता विषूच्यलसकक्रिया||३१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ēnaṁ viṣūcikārtaṁ tadaharviṣūcikādivasamupavāsya viriktavatsaṁsarjanaṁ kramēṇōpacarēt| ētacca vamanavirēcanavidhau vyākhyāsyāmaḥ| ityanēna prakārēṇa viṣūcyalasakayōḥ siddhā nissaṁśayā kāryakarī kriyōktā|| 31||

Adhikarana śēṣēśvāmadōṣēṣu pācanadīpanauṣadhadānōpadēśaḥ (32) · Śloka 32

āmadōṣēṣu tvannakālē jīrṇāhāraṁ dōṣōpaliptāmāśayaṁ stimitagurukōṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayēddōṣaśēṣapācanārthamauṣadhaṁ vahni saṁdhukṣaṇārthañca||32||

View original

आमदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं दोषोपलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधं वह्नि संधुक्षणार्थञ्च||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

śēṣēṣu tvāmadōṣēṣu jīrṇē hyāhārē dōṣōpaliptāmāśayaṁ puruṣaṁ tathā stimitaḥ acalō guruśca kōṣṭhō yasya taṁ tathāhārē ca nirabhilāṣiṇaṁ ēvaṁvidhāvasthāyuktamāmadōṣiṇamavēkṣyāhārasya jīrṇatvātkālavaśāddōṣēṣu kiñcitōpakvēṣvapi dōṣaśēṣasya pācanārthamagnisandhukṣaṇārthaṁ ca kiñcidēvaṅguṇamauṣadhaṁ pāyayēt||32||

Adhikarana ajīrṇāhārasya auṣadhaniṣēdhastatra hētuśca (33) · Śloka 33

ajīrṇāhāraṁ punarna pāyayēt| yata āmadōṣadurbalō hyagniryugapadāmadōṣamauṣadhamāhārajātaṁ cāśaktaḥ paktum| api caiśāṁ vibhramō'tibalatvāduparatānalabalamāturaṁ sahasaivātipātayēt||33||

View original

अजीर्णाहारं पुनर्न पाययेत्| यत आमदोषदुर्बलो ह्यग्निर्युगपदामदोषमौषधमाहारजातं चाशक्तः पक्तुम्| अपि चैशां विभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतानलबलमातुरं सहसैवातिपातयेत्||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ajīrṇāhārāya na dēyamauṣadham| yata āmadōṣakr̥tabalahāniragnirvātādikamapakvaṁ dōṣaṁ prayujyamānamauṣadhamāhārañcājīrṇaṁ paktumaśaktaḥ| api cēti pādasamuccayē| ēṣāmāmādīnāṁ bibhramō duṣṭōtkarṣiṇī sāmagrī atibalatvānnaṣṭānalabalamāturaṁ sahasaivātipātayēt śīghramēva mārayēdityarthaḥ||33||

Adhikarana āmadōṣāṇāmapatarpaṇēnaiva cikitsōpadēśaḥ (34) · Śloka 1

āmadōṣajānāṁ punarvikārāṇāmapatarpaṇēnaivōpaśamō bhavati||1||

View original

आमदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपशमो भवति||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvēṣāṁ ca punarāmadōṣajānāṁ staimityādīnāṁ vikārāṇāmapatarpaṇaṁ laṅghanamēva cikitsā||34||

Adhikarana apatarpaṇasya traividhyam (35) · Śloka 35

tattu trividhaṁ laṅghanaṁ laṅghanapācanamavasēvanañca||35||

View original

तत्तु त्रिविधं लङ्घनं लङ्घनपाचनमवसेवनञ्च||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tattvapatarpaṇaṁ triprakāram||35||

Adhikarana laṅghanam (36) · Śloka 36

tatra laṅghanamalpadōṣāṇām| tēna hyanilānalavr̥ddhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayō'lpadōṣaḥ praśōṣamāpadyatē||36||

View original

तत्र लङ्घनमल्पदोषाणाम्| तेन ह्यनिलानलवृद्ध्या वातातपपरीत इवाल्पः सलिलाशयोऽल्पदोषः प्रशोषमापद्यते||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra svalpadōṣāṇāṁ laṅghanamēva| atra laṅghanaśabdēnōpavāsō bhaṇyatē| tēna hītyādinā dr̥ṣṭāntaḥ| tēna hyupavāsēnānilō'gniśca vr̥ddhiṁ yāti| tadvr̥ddhyā cālpō dōṣaḥ śōṣaṁ prāpnōtīti| yathālpasalilāśayō jalasthānaṁ taṭākādi, vātātapavr̥ddhyā śōṣaṁ yānti| tadvad dōṣō'pi||36||

Adhikarana laṅghanapācanayōḥ (37) · Śloka 37

laṅghanapācanābhyāṁ madhyadōṣē vātātapābhyān pāṁsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ||37||

View original

लङ्घनपाचनाभ्यां मध्यदोषे वातातपाभ्यान् पांसुभस्मावकिरणैरिव चानतिमहान् सलिलाशयः||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tathā madhyadōṣō nātivr̥ddhō laṅghanēnōpavāsēna pācanēna ca kvāthādinā śōṣaṁ yāti| yathā madhyaḥ salilāśayō nātibahujalō vātātapābhyāṁ pāṁsubhasmāvakiraṇēna śōṣamāpadyatē| tadvan madhyō'pi dōṣaḥ| laṅghanasya vātātapābhyāṁ sādr̥śyam| pācanasya pāṁsubhasmāvakiraṇēna||37||

Adhikarana avasēcanam (38) · Śloka 38

bahudōṣāṇāṁ punardōṣāvasēcanamēva kāryam| na hyasrāvitē palvalōdakaughē śālyādipuṣṭirbhavati||38||

View original

बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यम्| न ह्यस्राविते पल्वलोदकौघे शाल्यादिपुष्टिर्भवति||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

bahudōṣāṇāṁ dōṣāvasēcanaṁ vamanavirēcanēnāpatarpaṇam| dr̥ṣṭāntō yathā- palvalōdakaughē naḍvalapānīyē asrāvitē tatsthānāṁ śālyādīnāṁ puṣṭirna bhavati| bahūnāṁ dōṣāṇāṁ palvalōdakēna sādr̥śyam| śālīnāmāyuṣā anuktēnāpi balātsādr̥śyam| śarīrasya palvalēna ca||38||

Adhikarana santarpaṇajanyavyādhērapatarpaṇamauṣadhamapatarpaṇajanyē santarpaṇañca (39) · Śloka 39

tasmātsantarpaṇanimittānāṁ nāntarēṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ| apatarpaṇanimittānāñca nāntarēṇa santarpaṇamiti||39||

View original

तस्मात्सन्तर्पणनिमित्तानां नान्तरेणापतर्पणमस्ति शान्तिः| अपतर्पणनिमित्तानाञ्च नान्तरेण सन्तर्पणमिति||३९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tasmādanayā diśā ētaduktaṁ bhavati- sarvēṣāṁ santarpaṇōtthānāṁ vyādhīnāmapatarpaṇaṁ kāryam| apatarpaṇōtthānāṁ ca santarpaṇamiti||39||

Adhikarana sarvāmayēṣu nidānaviparītamauṣadhamavacāraṇīyam (40) · Śloka 40

ēvamanyēṣāmapi vyādhīnāṁ yathāsvaṁ nidānaviparītamauṣadhamavacārayēt||40||

View original

एवमन्येषामपि व्याधीनां यथास्वं निदानविपरीतमौषधमवचारयेत्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ētacca svayamuktavatā śāstrakārēṇauṣadhaṁ nidānaviparītaṁ darśitam| nidānaṁ hēturiti paryāyau| santarpaṇahētukānāmapatarpaṇamiti|

Adhikarana vyādhiviparītatadarthakāricikitsayōścāvasaraḥ (41) · Śloka 41

sati tvanubandhē nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītamēva tadarthakāri vā||41||

View original

सति त्वनुबन्धे निदानविपरीतमपास्य व्याधिविपरीतमेव तदर्थकारि वा||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yadā tu sarvavyādhayō hētuviparītauṣadhēna kr̥tēnāpi na śāmyanti tadā vyādhiviparītaṁ kāryam| tadarthakāri vā| na hētuviparītamātrēṇaiva kr̥tārthatāmavalambēta| ētāni hētuviparītādīni vakṣamāṇalakṣaṇāni||41||

Adhikarana nirāmādērabhyaṅgādividhānam (42) · Śloka 42

vimuktāmadōṣasya punaḥ parikvāmadōṣaśēṣasya dīptē cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṁ vividhasnēhapānaṁ ca yuktyā prayōjyam| prasamīkṣya dōṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi||42||

View original

विमुक्तामदोषस्य पुनः परिक्वामदोषशेषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विविधस्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यम्| प्रसमीक्ष्य दोषौषधादीनामवस्थान्तराणि||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vimukta āmadōṣēṇa yaḥ puruṣaḥ kālauṣadhādinā paripakvadōṣō dīptāgniśca tasya śarīrasya dōṣaprayujyamānauṣadhādīnāṁ nānāvidhānyavasthāntarāṇyabhisamīkṣyābhyaṅgādīnāmanyatamaṁ yathēcchaṁ vā yuktyā yathā saṁvāhanēna kāmaṁ yōjayēt||42||

Adhikarana asādhyāmadōṣavataḥ lakṣaṇam (43) · Śloka 43

bhavanti cātra- yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasaṁjñaḥ chardyarditō'ntargatatāmranētraḥ| kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhi- ryāyānnarō'sau punarāgamāya||43||

View original

भवन्ति चात्र- यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञः छर्द्यर्दितोऽन्तर्गतताम्रनेत्रः| क्षामस्वरः स्रस्तसमस्तसन्धि- र्यायान्नरोऽसौ पुनरागमाय||४३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

bhavanti cātrēti ślōkairarthasamuccayē tantrarītiḥ| prakaraṇādyāmadōṣavān śyāvadantatvādilakṣaṇayuktaḥ sa narō punarāgamanāya yāyāt mriyata ityarthaḥ||43||

Adhikarana viṣūcikāghnāḥ vyōṣādyañjanam (44) · Śloka 44

vyōṣaṁ karañjasya phalaṁ haridrē mūlaṁ samāvāpya ca mātuluṅgāḥ| chāyāviśuṣkā gulikāḥ kr̥tāstā hanyurviṣūcīṁ nayanāñjanēna||44||

View original

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समावाप्य च मातुलुङ्गाः| छायाविशुष्का गुलिकाः कृतास्ता हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन||४४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vyōṣādikr̥tā varttayō nētrāñjanēna viṣūcikāṁ hanyuḥ| samāvāpya sammiśrya||44||

Adhikarana viṣūcikāghnī śirīṣādivartiḥ (45) · Śloka 45

śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalaiśca varttiḥ| bastasya mūtrēṇa viṣūcikāghnī pralēpadhūpāñjananasyayōgaiḥ||45||

View original

शिरीषनक्ताह्वफणिज्जबीजत्रायन्त्यपामार्गफलैश्च वर्त्तिः| बस्तस्य मूत्रेण विषूचिकाघ्नी प्रलेपधूपाञ्जननस्ययोगैः||४५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

śirīṣādibhiścūrṇitairbastasya chāgasya mūtrēṇa kr̥tā varttiḥ| pralēpādiyōgādviṣūcikāghnī| ēṣāmadōṣacikitsā'jīrṇē'nnē yōjyāḥ|

Adhikarana ajīrṇasya traividhyam (46) · Śloka 46

ajīrṇaṁ ca kaphādāmaṁ viṣṭabdhamanilādbhavēt| vidagdhaṁ pittakōpēna triprakāramiti smr̥tam||46||

View original

अजीर्णं च कफादामं विष्टब्धमनिलाद्भवेत्| विदग्धं पित्तकोपेन त्रिप्रकारमिति स्मृतम्||४६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ajīrṇamannamucyatē| trividhamajīrṇam| kaphādhikyēna vātādhikyēna dravasvarūpapittādhikyēna vā| agnivaiparītyēna kaphasyājīrṇakartr̥tvē prādhānyādagrē pāṭhaḥ||46||

Adhikarana āmājīrṇalakṣaṇam (47) · Śloka 47

tatrāmē gurutōtklēdaḥ śōphō gaṇḍākṣikūṭayōḥ| udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttatē||47||

View original

तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोफो गण्डाक्षिकूटयोः| उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्त्तते||४७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra kaphakr̥tō'jīrṇa āmanāmā tasmin sthitē gātrāṇāṁ gurutvaṁ dhātūnāmutklēdaḥ| utklēdō vikāraviśēṣaḥ| sadyō bhuktavadaprāptavidāhāvasthō hyudgāraḥ||47||

Adhikarana viṣṭabdhājīrṇalakṣaṇam (48) · Śloka 48

viṣṭabdhē śūlamādhmānaṁ vividhā vātavēdanāḥ| malavātapravr̥ttiśca stambhō mōhō'ṅgapīḍanam||48||

View original

विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः| मलवातप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्||४८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vātēnājīrṇaṁ viṣṭabdhamucyatē| tasya lakṣaṇaṁ jaṭharaśūlādyudbhavaḥ||48||

Adhikarana vidagdhājīrṇalakṣaṇam (49) · Śloka 49

vidagdhē bhramatr̥ṇmūrcchāḥ pittācca vividhā rujāḥ| udgāraśca sadhūmāmlaḥ svēdō dāhaśca jāyatē||49||

View original

विदग्धे भ्रमतृण्मूर्च्छाः पित्ताच्च विविधा रुजाः| उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते||४९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pittādajīrṇaṁ vidagdhaśabdēnōcyatē| tasya lakṣaṇaṁ bhramādyudbhavaḥ| udgāraścāsya dhūma iva jaṭharādudēti tīkṣṇatayā||49||

Adhikarana āmādyajīrṇēṣu cikitsāsūtram (50) · Śloka 50

laṅghanaṁ kāryamāmē tu viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śam| vidagdhē vamanam yadvā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavēt||50||

View original

लङ्घनं कार्यमामे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनम् यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||५०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

āmē ajīrṇē cikitsā laṅghanamupavāsaḥ| viṣṭabdhē'tyarthaṁ svēdaḥ| vidagdhē vamanam| avasthāviśēṣēṇa vā sarvamētat sarvatrāpi||50||

Adhikarana vilambikālakṣaṇaṁ pratīkāraśca (51) · Śloka 51

garīyasō bhavēllīnādāmādēva vilambikā| kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā||51||

View original

गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुविद्धामलिङ्गा तत्समसाधना||५१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ētatprasaṅga idamāha- āmānmahāsrōtasi līnāt garīyasaḥ prabhūtādvilambikā nāma rōga utpadyatē| sā ca vilambikā vātaślēṣmabhyāmanubaddhā bhavati| sā cāmanāmājīrṇasadr̥śalakṣaṇātaccikitsā ca||51||

Adhikarana rasaśēṣājīrṇalakṣaṇaṁ pratīkāraśca (52) · Śloka 52

rasaśēṣē'nnavidvēṣō hr̥dayāśuddhigauravē| tatrābhuktvā divā svapyātkṣudvānadyāllaghu prati||52||

View original

रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे| तत्राभुक्त्वा दिवा स्वप्यात्क्षुद्वानद्याल्लघु प्रति||५२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

jīrṇē tvannē kadācidāhārasārō rasō'jīrṇō bhavatyatastallakṣaṇamucyatē- annavidvēṣa ityādi| tatra rasē'jīrṇē akr̥tabhōjanaḥ svapyādvā lāghavāt| prabuddhaśca yadi kṣudvāṁstatō'dyāllaghuprati| laghu stōkam| svabhāvalaghu svalpamātraṁ cētyarthaḥ||52||

Adhikarana agnyanurōdhēna bhōjyauṣadhayōḥ pākakālaḥ (53) · Śloka 53

yāmaiścaturbhirdvābhyāṁ ca bhōjyabhaiṣajyayōḥ samē| pākō'gnau yuktayōrdrākca tīkṣṇē mandē punaścirāt||53||

View original

यामैश्चतुर्भिर्द्वाभ्यां च भोज्यभैषज्ययोः समे| पाकोऽग्नौ युक्तयोर्द्राक्च तीक्ष्णे मन्दे पुनश्चिरात्||५३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ētaccājīrṇaṁ dōṣōpahatāgnivaśādbhavati| tasya ca dōṣōpahatatvē trividhaṁ rūpaṁ viṣamatvādi śārirē vakṣyamāṇalakṣaṇam| dōṣānanubandhēna caturthaṁ rūpaṁ yatsamatvam| tasya caturvidhasyāgnērjīrṇājīrṇaniyamaṁ kālaniyamēna darśayati| samē'gnau balaśarīrādyapēkṣayā upayuktasya bhōjyasyāhārasya mātrayā cōpayuktasya caturbhiyāmaiḥ pākō bhavati| bhēṣajasyauṣadhasya tadvad dvābhyāṁ yāmābhyām| yuktayōrdēśakālaśarīrādyapēkṣayā prayuktayōrbhōjyabhaiṣajyayōrityuktamēvāsmābhiḥ| tīkṣṇē'gnau yathōktē kālē'prāptē vipākaḥ| mandē'gnau punaścirānmandatvātiśayāpēkṣayā yathōktaṁ kālaṁ bahu bahutaraṁ cātikramyā''ṭōpādikaṁca kr̥tvā| viṣamē tu prakr̥tānupayōgaḥ yataḥ sa kadācittaikṣṇyaṁ kadācinmāndyaṁ bhajatē| ajīrṇajñānē tu vartamānamēvāhōrātramagnistīkṣṇō'nyō vā upakarōti sātatyēna| atō viṣamō'tra nōktaḥ||53||

Adhikarana mandāgnēḥ sabhaktauṣadhadānaṁ pūrvāhṇē bhōjanañca (54) · Śloka 54

sabhaktamauṣadhaṁ tasmānmandāgnēravacārayēt| pūrvāhṇē bhōjanaṁ sātmyaṁ laghu dīpanabr̥ṁhaṇam||54||

View original

सभक्तमौषधं तस्मान्मन्दाग्नेरवचारयेत्| पूर्वाह्णे भोजनं सात्म्यं लघु दीपनबृंहणम्||५४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ata ēva ca kāraṇādāha-sabhaktamityādi| yatō mandāgnau cirāt pākastatō mandāgnēḥ puruṣasya sabhōjanamauṣadhaṁ dīyatē| atra yuktirucyatē- yasmānmandāgnērāhāraścirāt pākaṁ yāti hyastanē cānnē'jīrṇē adyatanāhārayōgyē ca kālē'ntarauṣadhasyōpayōgakaraṇakālō na saṁbhavatīti| samē cāgnau caturbhiryāmairannapāka uktaḥ| aṣṭau ca yāmā ahōrātram| tēna balāduktaṁ bhavati-ahōrātravartitasyānnasya dvau bhōjanakālāviti| tatra rātrau bhōjanapratiṣēdhādahanyēva dvau vārau pūrvāhṇē cāparāhṇē ca bhōjanam| pūrvāhṇē tatsāmyamucitaṁ pathyaṁ laghu ca sadagnidīptikaraṁ br̥ṁhaṇaṁ ca| hyastanē hyāhārē samyak pariṇatē vimalēṣu srōtassūpayōgādētasya cāsambhavādaparāhṇē bhōjanaṁ pūrvāhṇē bhōjanāt guṇairhīnam||54||

Adhikarana pūrvāhṇabhōjanē'jīrṇē'pi sāyaṁbhōjanōpadēśaḥ (55) · Śloka 55

prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| ajīrṇē sāyamāśē tu prātarāśō hi duṣyati||55||

View original

प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति| अजीर्णे सायमाशे तु प्रातराशो हि दुष्यति||५५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

nanu caturbhiryāmairannapāka uktastatkathamahaḥsaṁjñē caturyāmē dvau vārau bhōjanaṁ vidhīyatē ajīrṇapratiṣēdhaḥ kathaṁ nāpatatītyāha- prātarāśē tviti| pūrvāhṇabhōjanē'jīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| balāduktaṁ sāyamāśē'jīrṇē prātarāśō duṣyatīti||55||

Adhikarana prātarāśē'jīrṇē'pi sāyamāśānumatau yuktiḥ (56) · Śloka 56

divā prabōdhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē srōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ| aklinnēṣvannamāsiktamatyantēna na duṣyati| avidagdhēṣviva payassvanyatsammiśritaṁ payaḥ||56||

View original

दिवा प्रबोध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्| तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः| व्यायामाच्च विचाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः| न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः| अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमत्यन्तेन न दुष्यति| अविदग्धेष्विव पयस्स्वन्यत्सम्मिश्रितं पयः||५६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

kātra yuktirityubhayasyāpi yuktirucyatē-prathamasya yuktirdivasasya prārambhaprabhr̥tyarkēṇa sūryabhaṭṭārakēṇa bāhyapuṇḍarīkavat puruṣasya hr̥dayapuṇḍarīkaṁ prabōdhyatē prakāśyatē| tasmiṁśca hr̥dayē prabuddhē puruṣasya vyāyāmēna śarīracēṣṭyā vicārēṇa ca buddhivikalpanēna tathā cētasaśca manasō vikṣiptatvēna kriyāyōgāḥ vyāyāmādiyōgācca sarvasrōtāṁsi svabāhyavāhakatvē sphuṭatvaṁ nirāvaraṇatvaṁ yānti| yataḥ srōtasāṁ sphuṭatvēna vātādayō dhātavaḥ kōṣṭhē pariklēdaṁ na yānti| tēnāklinnēṣu dhātuṣu sāyamāśō'nnamāsiktaṁ jaṭharē nyastamatyantēna na duṣyati| atyantagrahaṇaṁ kiñcit duṣyati sātmyatvādinā rōgaṁ na karōtīti jñāpanārtham| dr̥ṣṭāntō yathā- avidagdhē anagnispr̥ṣṭē payasyanyat payō nyastaṁ na duṣyatīti| yē tvannamanyadāsiktaṁ tē hētunā na duṣyatīti vadanti tēṣāmāsiktaśabdēnaivānyatvasya labdhatvādvicāraṇīyam||56||

Adhikarana sāyamāśē'jīrṇē prātarāśasya niṣēdhē yuktiḥ (57) · Śloka 57

rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| yānti kōṣṭhē pariklēdaṁ saṁvr̥tē sarvadhātavaḥ| klinnēṣvanyadapakvēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payassvanyat payastaptēṣvivārpitaṁ| naiśē tasmādajīrṇē'nnē nānyadbhuñjīta bhōjanam||57||

View original

रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च| यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते सर्वधातवः| क्लिन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति| विदग्धेषु पयस्स्वन्यत् पयस्तप्तेष्विवार्पितं| नैशे तस्मादजीर्णेऽन्ने नान्यद्भुञ्जीत भोजनम्||५७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

dvitīyasya vastunō yuktirucyatē- rātrāvityādi| pūrvavaiparītyēna vyākhyēyam||57||

Adhikarana jīrṇāhāralakṣaṇam (58) · Śloka 58

udgāraśuddhirutsāhō vēgōtsargō yathōcitaḥ| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam||58||

View original

उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः| लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम्||५८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

udgāraśuddhyādi jīrṇāhārapuruṣasya lakṣaṇam||58||

Adhikarana aśanalubdhatvamēva viṣūcikāyāḥ kāraṇam (59) · Śloka 59

prāyaḥ prajñāparādhēna rōgagrāmaḥ prajāyatē| nr̥ṇāmaśanalubdhānāṁ viśēṣēṇa viṣūcikā||59||

View original

प्रायः प्रज्ञापराधेन रोगग्रामः प्रजायते| नृणामशनलुब्धानां विशेषेण विषूचिका||५९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

adhyāyārthamupasaṁhārannāha- sakalō rōgagrāmō vyādhisamūhaḥ| prāyō bāhulyēna prajñāparādhēna tyājyasēvanādanuṣṭhēyatyāgācca jāyatē| narāṇāṁ bhōjanalubdhānāṁ tu na tathānyē rōgā utpadyantē| yathā viṣūcikā||59||

Adhikarana duṣṭā bubhukṣā (11) · Śloka 11

dōṣōpanaddhaṁ yadi līnamannaṁ pittōlbaṇasyāvr̥ṇuyānna vahnim| jāyēta duṣṭā tu tatō bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||

View original

दोषोपनद्धं यदि लीनमन्नं पित्तोल्बणस्यावृणुयान्न वह्निम्| जायेत दुष्टा तु ततो बुभुक्षा या मन्दबुद्धीन् विषवन्निहन्ति| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ajīrṇāhāramucyatē| tacca vyāptimaditi pradarśanārthamāha- dōṣōpanaddhamityādinā| dravyasvarūpapittōlbaṇasya puruṣasya vātaślēṣmaruddhamannaṁ kōṣṭhaikadēśē līnaṁ dravyapittādhikyādagnisambandhaṁ gantuṁ na śaknōti| tatra tadā duṣṭā bhōktumicchōtpadyatē| yā mandabuddhīn bhōjanayōgyatvavikalpaśūnyān bhōjanōpayōgēna viṣavat puruṣān mārayatīti||60|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ēkādaśō'dhyāyaḥ||11||