२२. मुख़रोगप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana मुखरोगप्रतिषेधाध्यायः||२२|| ओष्ठगतरोगाणां चिकित्सा| खण्डौष्ठे विलिख्य स्यूत्वा व्रणवत् (२-१) · Śloka १

अथातो मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवदाचरेत्| |१|

Adhikarana खण्डौष्ठे यष्ट्यादितैलेनाभ्यञ्जनम् खण्डौष्ठे वातघ्नादितैलेन नस्यम् (१-२) · Śloka २

| यष्टिज्योतिष्मतीरोध्रश्रावणीसारिवोत्पलैः||१|| पटोल्या काकमाच्या च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| नस्यं च तैलं वातघ्नमधुरस्कन्धसाधितम्||२||

Adhikarana वातजे ओष्ठकोपे देवधूपादि महास्नेहेन पिचुर्योज्यः वातजे ओष्ठकोपे यष्टीचूर्णयुक्तमहास्नेहेन प्रतिसारणम् (३-४) · Śloka ४

महास्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर्हितः| देवधूपमधूच्छिष्टगुग्गुल्वमरदारुभिः||३|| यष्ट्याह्वचूर्णयुक्तेन तेनैव प्रतिसारणम्| |४|

Adhikarana वातजे ओष्ठकोपे एरण्डपल्लवैर्नाड्या स्वेदनम् वातजे ओष्ठकोपे खण्डौष्ठविहितं नस्यं शिरोभ्यङ्गश्च (४-५) · Śloka ५

| नाड्योष्ठं स्वेदयेद्दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैः||४|| खण्डौष्ठविहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्| |५|

Adhikarana पित्तजे क्षतजे च जलौकाभीरक्तमोक्षणं पित्तजे क्षतजे च रोध्रादिभिःप्रतिसारणम् (५-६) · Śloka ६

| पित्ताभिघातजावोष्ठौ जलौकोभिरुपाचरेत्||५|| रोध्रसर्जरसक्षौद्रमधुकैः प्रतिसारणम्| |६|

Adhikarana पित्तजे क्षतजे च गुडूच्यादिघृतेनाभ्यञ्जनम् पित्तजे क्षतजे च पित्तविद्रधिवत् क्रिया रक्तजे ओष्ठकोपे नवे इदमेव कर्म (६-७) · Śloka ७

| गुडूचीयष्टिपत्तङ्गसिद्धमभ्यञ्जने घृतम्||६|| पित्तविद्रधिवच्चात्र क्रिया शोणितजेऽपि च| इदमेव नवे कार्यं कर्म|७|

Adhikarana कफजे ओष्ठकोपे ह्रतास्रे पाठादिप्रतिसारणम् कफजे कफघ्ना धूमनावनगण्डूषाः (७-८) · Śloka ८

| ओष्ठे तु कफातुरे||७|| पाठाक्षारमधुव्योषैर्हृतास्रे प्रतिसारणम्| धूमनावनगण्डूषाः प्रयोज्याश्च कफच्छिदः||८||

Adhikarana मेदोजे कफघ्ना स्विन्नादिकृत्वाऽग्निना दहेत् मेदोजे कफघ्ना प्रियङ्ग्वादिना प्रतिसारणम् जलार्बुदे भिन्नशुद्धे तीक्ष्णा घर्षणम् जलार्बुदे अवगाढेऽतिवृद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा (९-११) · Śloka ११

स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन्मेदोजमग्निना| प्रियङ्गुरोध्रत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||९|| सक्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्नशुद्धे जलार्बुदे| अवगाढेऽतिवृद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया||१०|| आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| |११|

Adhikarana (सन्निपातरक्तमांसजौष्ठकोपार्बुदानामसाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता) गण्डगतरोगस्य चिकित्सा| गण्डालज्यां शोफवत् दन्तगतरोगाणां चिकित्सा| शीतदन्ते तैलेन पालीदहनम् शीतदन्ते दाडिमत्वगादिभिः प्रतिसारणम् शीतदन्ते क्षीरिक्वाथैः कवलः शीतदन्ते अणुतैलेन नस्यम् (११-१४) · Śloka १४

आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| स्विन्नस्य शीतदन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्||११|| तैलेन, प्रतिसार्या च सक्षौद्रघनसैन्धवैः| दाडिमत्वग्वरातार्क्ष्यकान्ताजम्ब्वस्थिनागरैः||१२|| कवलः क्षीरिणां क्वाथैरणुतैलं च नावनम्| दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया||१३|| तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्| |१४|

Adhikarana प्रचलद्विजे दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्विजे तुत्थादिभिर्घर्षणम् प्रचलद्विजे स्निग्धा नस्यादयः (१४-१५) · Śloka १५

| सस्नेहं दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्विजे||१४|| तुत्थरोध्रकणाश्रेष्ठापत्तङ्गपटुघर्षणम्| स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्नकवलादयः||१५||

Adhikarana अधिदन्ते कृमिदन्तवच्चिकित्सा अधिदन्ते अनवस्थितरक्ते दग्धव्रणवत् (१६-१७) · Śloka १७

अधिदन्तकमालिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम्| कृमिदन्तमिवोत्पाट्य तद्वच्चोपचरेत्तदा||१६|| अनवस्थितरक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया| |१७|

Adhikarana शर्करायां विलेखनम् शर्करायां ततः क्षारचूर्णैः प्रतिसारणम् कपालिकायां दन्तहर्षोक्ता क्रिया (१७-१८) · Śloka १८

| अहिंसन् दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्||१७|| क्षारचूर्णैर्मधुयुतैस्ततश्च प्रतिसारयेत्| कपालिकायामप्येवं हर्षोक्तं च समाचरेत्||१८||

Adhikarana कृमिदन्ते स्वेदो रक्तविस्रावणं च कृमिदन्ते वातघ्नाः स्निग्धा लेपादयः कृमिदन्ते गुडेन मदेनन वा दाहः कृमिदन्ते सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणम् (१९-२०) · Śloka २०

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम्| स्निग्धैश्चालेपगण्डूषनस्याहारैश्चलापहैः||१९|| गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्| सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं कृमिशूलजित्||२०||

Adhikarana कृमिदन्ते हिङ्ग्वादिचूर्णपोटली दशने धृता रुजाहृत् कृमिदन्ते हिंग्वादिसिद्धतैलेन गण्डूषः कृमिदन्ते एरण्डादिक्वाथयुक्तेन तैलेन गण्डूषः (२१-२२) · Śloka २२

हिङ्गुकट्फलकासीसस्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम्| रजो रुजं जयत्याशु वस्त्रस्थं दशने धृतम्||२१|| गण्डूषं ग्राहयेत्तैलमेभिरेव च साधितम्| क्वाऱ्थैर्वा युक्तमेरण्डद्विव्याघ्रीभूकदम्बजैः||२२||

Adhikarana कृमिदन्ते एवमप्यशान्तरुजस्य दन्तस्योद्दरणम् कृमिदन्ते ततः सयष्टितैलेन मधुना वा गण्डूषः (२३-२४) · Śloka २४

क्रियायोगैर्बहुविधैरित्यशान्तरुजं भृशम्| दृढमप्युद्धरेद्दन्तं पूर्वं मूलाद्विमोक्षितम्||२३|| सन्दंशकेन लघुना दन्तनिर्घातनेन वा| तैलं सयष्ट्याह्वरजो गण्डूषो मधु वा ततः||२४||

Adhikarana कृमिदन्ते ततो विदार्यादितैलेन नस्यम् कृमिदन्ते कृशादीनां दन्तं नोद्धरेत् कृमिदन्ते एषामप्युद्धृतौ स्निग्धादिक्रमः (करालश्यावयोरसाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता) (२५-२७) · Śloka २७

ततो विदारियष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः| तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्||२५|| कृशदुर्बलवृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत्| नोद्धरेच्चोत्तरं दन्तं बहूपद्रवकृद्धि सः||२६|| एषामप्युद्धृतौ स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः| |२७|

Adhikarana दन्तमूलगतरोगाणां चिकित्सा| शीतादे रक्तस्रावो मुस्तादिभिः प्रतिसारणं च शीतादे मुस्तादिक्वाथेन कवलः शीतादे मधुरसाधिततैलेन नस्यम् (२७-२८) · Śloka २८

| विस्रावितास्रे शीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२७|| मुस्तार्जुनत्वक्त्रिफलाफलिनीताऱ्र्क्ष्यनागरैः| तत्क्वाथः कवलो, नस्यं तैलं मधुरसाधितम्||२८||

Adhikarana उपकुशे उष्णाम्बुस्विन्नदन्तमांसानां मण्डलाग्रादिना लेखनम् उपकुशे ततो लाक्षादिभिः प्रतिसारणम् उपकुशे ततो घृतमण्डादिना कवलग्रहः उपकुशे मधुरसिद्धघृतेन कवलो नस्यं च (२९-३२) · Śloka ३२

दन्तमांसान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः| मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत्||२९|| ततश्च प्रतिसार्याणि घृतमण्डमधुद्रुतैः| लाक्षाप्रियङ्गुपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः||३०|| सकुष्ठशुण्ठीमरिचयष्टीमधुरसाञ्जनैः| सुखोष्णो घृतमण्डो तैलं वा कवलग्रहः||३१|| घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः| |३२|

Adhikarana दन्तपुप्पुटके स्विन्नच्छिन्नादिकृते यष्ट्यादिभिः प्रतिसारणम् (३२-३३) · Śloka ३३

| दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलेखिते||३२|| यष्ट्याह्वस्वर्जिकाशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्| |३३|

Adhikarana दन्तविद्रधौ कट्वादिभिः कवललेपनम् दन्तविद्रधौ कटुकादिभिर्घर्षणम् दन्तविद्रधौ हिमैः पाकं रक्षेत् दन्तविद्रधौ पक्वः पाट्यः, अवगाढको दाह्यः (३३-३४) · Śloka ३४

| विद्रधौ कटुतीक्ष्णोष्णरूक्षैः कवललेपनम्||३३|| घर्षणं कटुकाकुष्ठवृश्चिकालीयवोद्भवैः| रक्षेत्पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्योऽवगाढकः||३४||

Adhikarana सुषिरे छिन्नलिखिते रोध्रादिभिः प्रतिसारणम् सुषिरे छिन्नलिखिते रोध्रादिक्वाथैर्गण्डूषः सुषिरे छिन्नलिखिते यष्ट्यादितैलेन नावनम् (३५-३७) · Śloka ३७

सुषिरे छिन्नलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्| रोध्रमुस्तमिशिश्रेष्ठातार्क्ष्यपत्तङ्गकिंशुकैः||३५|| सकट्फलैः, कषायैश्च तेषां गण्डूष इष्यते| यष्टीरोध्रोत्पलानन्तासारिवागुरुचन्दनैः||३६|| सगैरिकसितापुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम्| |३७|

Adhikarana अधिमांसके छेदनं वचादिचूर्णैः प्रतिसारणं च अधिमांसके पटोलादिक्वाथेन कवलः (३७-३८) · Śloka ३८

| छित्त्वाऽधिमांसकं चूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||३७|| वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायवशूकजैः| पटोलनिम्बत्रिफलाकषायः कवलो हितः||३८||

Adhikarana विदर्भे दन्तमूलानां छेदनम् विदर्भे ततः क्षारनस्यादि (३९) · Śloka ३९

विदर्भे दन्तमूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत्| क्षारं युञ्ज्यात्ततो नस्यं गण्डूषादि च शीतलम्||३९||

Adhikarana दन्तनाड्यां कायशिरोविरेकः दन्तनाड्यां ततो दन्तोद्धरणमग्न्यादिना दाहः दन्तनाड्यां जात्यादिक्वाथेन धावनम् दन्तनाड्यां क्षीरिवृक्षाम्बुन्ना गण्डूषः दन्तनाड्यां क्षीरिवृक्षसिद्धतैलेन नस्यम् (महासुषिरस्यासाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता) (४०-४२) · Śloka ४२

संशोध्योभयतः कायं शिरश्चोपचरेत्ततः| नाडीं दन्तानुगां दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्||४०|| कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा| धावनं जातिमदनखदिरस्वादुकण्टकैः||४१|| क्षीरिवृक्षाम्बुगण्डूषो, नस्यं तैलं च तत्कृतम्| |४२|

Adhikarana जिह्वागतरोगाणां चिकित्सा| वातजिह्वायां वातौष्ठकोपोक्तो विधिः पित्तजिह्वायां घर्षणेन स्रुते रुधिरे मधुरैः प्रतिसारणादि जिह्वालसे नवे एषः एवोपक्रमः जिह्वालसे किन्तु शस्त्रेणैनं न स्पृशेत् (४२-४४) · Śloka ४४

| कुर्याद्वातौष्ठकोपोक्तं कण्टकेष्वनिलात्मसु||४२|| जिह्वायां पित्तजातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते| प्रतिसारणगण्डूषनावनं मधुरैर्हितम्||४३|| तीक्ष्णैः कफोत्थेष्वेवं च सर्षपत्र्यूषणादिभिः| नवे जिह्वालसेऽप्येवं, तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्||४४||

Adhikarana अधिजिह्विकायां आकृष्टजिह्वाच्छेदनम् अधिजिह्विकायां तीक्ष्णोष्णैर्घषणादि (४५) · Śloka ४५

उन्नम्य जिह्वामाकृष्टां बडिशेनाधिजिह्विकाम्| छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादि च||४५||

Adhikarana उपजिह्वायां रक्तस्रावो यवक्षारेण घर्षणं च तालुरोगाणां चिकित्सा| शुण्डिकायां कफघ्ना नस्यादयः (४६) · Śloka ४६

उपजिह्वां परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्| कफघ्नैः शुण्डिका साध्या नस्यगण्डूषघर्षणैः||४६||

Adhikarana शुण्डिकायां वृद्धायां जिह्वाग्रच्छेदनम् शुण्डिकायां अतिच्छेदे मृत्युः शुण्डिकायां हीनच्छेदे व्याधिवृद्धिः (४७-४८) · Śloka ४८

एर्वारुबीजप्रतिमं वृद्धायामसिराततम्| अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडिशाद्यवलम्बितम्||४७|| छेदयेन्मण्डलाग्रेण नात्यग्रे न च मूलतः| छेदेऽत्यसृक्क्षयान्मृत्युर्हीने व्याधिर्विवर्द्धते||४८||

Adhikarana शुण्डिकायां छिन्नायां मरिचादिभिर्घर्षणम् शुण्डिकायां छिन्नायां कटुकादिक्वाथेन कवलः (४९-५०) · Śloka ५०

मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः| छिन्नायां सपटुक्षौद्रैर्घर्षणं, कवलः पुनः||४९|| कटुकातिविषापाठानिम्बरास्नावचाम्बुभिः| |५०|

Adhikarana तालुसंहतौ विलिख्य एवं समाचरेत् पुप्पुटके विलिख्य एवं समाचरेत् कच्छपे च विलिख्य एवं समाचरेत् (५०) · Śloka ५०

| सङ्घाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्यैवं समाचरेत्||५०||

Adhikarana तालुपाके अपक्वे कासीसादिभिर्घर्षणम् तालुपाके अपक्वे शीताद्यौषधैः कवलः (५१) · Śloka ५१

अपक्वे तालुपाके तु कासीसक्षौद्रतार्क्ष्यजैः| घर्षणं, कवलः शीतकषायमधुरौषधैः||५१||

Adhikarana तालुपाके पक्वे तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम् तालुपाके पक्वे वृषादिभिस्तिक्तैः कवलः (५२) · Śloka ५२

पक्वेऽष्टापदवद्भिन्ने तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम्| वृषनिम्बपटोलाद्यैस्तिक्तैः कवलधारणम्||५२||

Adhikarana तालुशोषेऽतृष्णस्योत्तरभक्तिकं सर्पिः तालुशोषे कणाशुण्ठीशृतं जलपानम् तालुशोषे अम्लैर्गण्डूषधारणम् तालुशोषे स्निग्धा धन्वमांसरसाः तालुशोषे क्षीरसर्पिषा नावनम् (तालुपिटिकार्बुदयोरसाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता) (५३-५४) · Śloka ५४

तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरुत्तरभक्तिकम्| कणाशुण्ठीशृतं पानमम्लैर्गण्डूषधारणम्||५३|| धन्वमांसरसाः स्निग्धाः, क्षीरसर्पिश्च नावनम्| |५४|

Adhikarana गलरोगाणां चिकित्सा| कण्ठरोगेषु सर्वेषु रक्तमोक्षः कण्ठरोगेषु तीक्ष्णैर्नस्यादिकर्म कण्ठरोगेषु दार्वीत्वगादिक्वाथस्य पानम् कण्ठरोगेषु हरीतकीक्वाथस्य पानम् (५४-५५) · Śloka ५५

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णैर्नस्यादि कर्म च||५४|| क्वाथः पानं च दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजः| हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः| ||५५||

Adhikarana कण्ठरोगेषु श्रेष्ठादिभिः कवलः कण्ठरोगेषु श्रेष्ठादिगुटिकया प्रतिसारणम् (५६-५७) · Śloka ५७

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः|५६| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| |५७|

Adhikarana कण्ठरोगेषु श्रेष्ठादिभिः कवलः कण्ठरोगेषु श्रेष्ठादिगुटिकया प्रतिसारणम् (५६-५७) · Śloka ५७

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः||५६|| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| ||५७||

Adhikarana वातरोहिणिकायां लेखनम् वातरोहिणिकायां पञ्चमूलक्वाथेन कवलस्तैलं गण्डूषो नस्यं च (५८-५९) · Śloka ५९

अथान्तर्बाह्यतः स्विन्नां वातरोहिणिकां लिखेत्||५८|| अङ्गुलीशस्त्रकेणाशु पटुयुक्तनखेन वा| पञ्चमूलाम्बु कवलस्तैलं गण्डूषनावनम्||५९||

Adhikarana पित्तरोहिण्यां विस्राव्य सितादिभिर्घर्षयेत् पित्तरोहिण्यां सितादिक्वाथेन कवलः पित्तरोहिण्यां द्राक्षादिक्वाथेन कवलः (६०-६१) · Śloka ६१

विस्राव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गुभिः| घर्षेत्सरोध्रपत्तङ्गैः कवलः क्वथितैश्च तैः||६०|| द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे| |६१|

Adhikarana रक्तरोहिण्यां प्रत्याख्याय पित्तजायामिवोपक्रमः कफरोहिण्यां कटुकैः प्रतिसारणम् कफरोहिण्यां अपामार्गफलादितैलेन नस्यगण्डूषौ (६१-६३) · Śloka ६३

| उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायास्रसम्भवाम्||६१|| सागारधूमैः कटुकैः कफजां प्रतिसारयेत्| नस्यगण्डूषयोस्तैलं साधितं च प्रशस्यते||६२|| अपामार्गफलश्वेतादन्तीजन्तुघ्नसैन्धवैः| |६३|

Adhikarana वृन्दे कफरोहिणीवच्चिकित्सा शालूके कफरोहिणीवच्चिकित्सा तुण्डिकेर्यां कफरोहिणीवच्चिकित्सा गिलायौ च कफरोहिणीवच्चिकित्सा गलविद्रधौ स्रावितौ श्रेष्ठादिभिर्गण्डूषघर्षणे (६३-६४) · Śloka ६४

| तद्वच्च वृन्दशालूकतुण्डिकेरीगिलायुषु||६३|| विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठारोचनातार्क्ष्यगैरिकैः| सरोध्रपटुपत्तङ्गकणैर्गण्डूषघर्षणे||६४||

Adhikarana वातजे गलगण्डे स्वेदो रक्तस्रावो तिलादिभिरुपनाहश्च वातजे गलगण्डे रूढे व्रणे शिग्र्वादिभिः प्रलेपः वातजे गलगण्डे गुडूच्यादितैलस्य पानम् कफजे गलगण्डेऽप्येतच्चिकित्सा (६५-६८) · Śloka ६८

गलगण्डः पवनजः स्विन्नो निःस्रुतशोणितः| तिलैर्बीजैश्च लट्वोमाप्रियालशणसम्भवैः||६५|| उपनाह्यो, व्रणे रूढे प्रलेप्यश्च पुनःपुनः| शिग्रुतिल्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः||६६|| कालामृतार्कमूलैश्च पुष्पैश्च करहाटजैः| एकैषिकान्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा||६७|| गुडूचीनिम्बकुटजहंसपादीबलाद्वयैः| साधितं पाययेत्तैलं सकृष्णादेवदारुभिः||६८||

Adhikarana कफजे गलगण्डे अतिशयेन स्वेदविम्लापने कफजे गलगण्डे अजगन्धादिभिर्लेपः (६९-७०) · Śloka ७०

कर्तव्यं कफजेऽप्येतत्स्वेदविम्लापने त्वति| लेपोऽजगन्धातिविषाविशल्याः सविषाणिकाः||६९|| गुञ्जालाबुशुकाह्वाश्च पलाशक्षारकल्किताः| |७०|

Adhikarana कफजे गलगण्डे हठक्षारस्य पानम् वत्सकादितैलस्य पानम् कफजे गलगण्डे कफघ्ना धूमादयः (७०-७१) · Śloka ७१

| मूत्रस्रुतं हठक्षारं पक्त्वा कोद्रवभुक् पिबेत्||७०|| साधितं वत्सकाद्यैर्वा तैलं सपटुपञ्चकैः| कफघ्नान् धूमवमननावनादींश्च शीलयेत्||७१||

Adhikarana मेदोजे गलगण्डे सिराव्यधः मेदोजे कफघ्नो विधिः मेदोजे असनादिचूर्णस्य पानम् मेदोजे अशान्तौ पाचयित्वा व्रणवदाचरः (रक्तरोहिणीसन्निपातरोहिणीगलौघवलयशतघ्नीगलार्बुदस्वरघ्नानामसाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता) (७२-७३) · Śloka ७३

मेदोभवे सिरां विध्येत्कफघ्नं च विधिं भजेत्| असनादिरजश्चैनं प्रातर्मूत्रेण पाययेत्||७२|| अशान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रणवदाचरेत्| |७३|

Adhikarana सर्ववक्त्रगरोगाणां चिकित्सा| मुखपाकेषु त्रिफलादिक्वाथेन मुखधावनम् मुखपाकेषु त्रिफलादीन् कुठेरादिं वा भक्षयित्वा निष्ठीवनम् (७३-७४) · Śloka ७४

| मुखपाकेषु सक्षौद्रा प्रयोज्या मुखधावनाः||७३|| क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः| निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर्गणोऽथवा||७४||

Adhikarana वातजे मुखपाके कृष्णादिभिः प्रतिसारणम् वातजे वातहरसिद्धतैलेन कवलनस्ये (७५) · Śloka ७५

मुखपाकेऽनिलात् कृष्णापट्वेलाः प्रतिसारणम्| तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः||७५||

Adhikarana पित्तजे मुखपाके पित्तरक्तघ्नो विधिः रक्तजे च मुखपाके पित्तरक्तघ्नो विधिः कफजे मुखपाके कफघ्नो विधिः कफजे पिटिकानां शाकादिपत्रैर्लेखनम् (७६) · Śloka ७६

पित्तास्रे पित्तरक्तघ्नः कफघ्नश्च कफे विधिः| लिखेच्छाकादिपत्रैश्च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः||७६||

Adhikarana सन्निपातजे यथादोषोदयं चिकित्सा अर्बुदे नवे असंवृद्धे छेदनं स्वर्जिकादिभिः प्रतिसारणम् (७७-७८) · Śloka ७८

यथादोषोदयं कुर्यात्सन्निपाते चिकित्सितम्| नवेऽर्बुदे त्वसंवृद्धे छेदिते प्रतिसारणम्||७७|| स्वर्जिकानागरक्षौद्रैः, क्वाथो गण्डूष इष्यते| |७८|

Adhikarana अर्बुदे गुडूच्यादिक्वाथेन गण्डूषः कफजे यवान्नभुक् तीक्ष्णतैलनस्यादयः (७८-७९) · Śloka ७९

| गुडूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतैलसमन्वितः||७८|| यवान्नभुक् तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गांस्तथाऽऽचरेत्| |७९|

Adhikarana पूतिवदने वमिते तीक्ष्णधूमादयः पूतिवदने समङ्गादिभिरन्तर्धावनम् पूतिवदने शीतादोपकुशोक्तं नस्यादि (ऊर्ध्वगुदत्यासाध्यत्वाच्चिकित्सा नोक्ता|) (७९-८१) · Śloka ८१

| वमिते पूतिवदने धूमस्तीक्ष्णः सनावनः||७९|| समङ्गाधातकीरोध्रफलिनीपद्मकैर्जलम्| धावनं वदनस्यान्तश्चूर्णितैरवचूर्णितम्||८०|| शीतादोपकुशोक्तं च नावनादि च शीलयेत्| |८१|

Adhikarana कण्ठादिरोगघ्नाः फलत्रयादिगुटिका विदेहप्रणीताः (८१-८३) · Śloka ८३

फलत्रयद्वीपिकिराततिक्त- यष्ट्याह्वसिद्धार्थकटुत्रिकाणि| मुस्ताहरिद्राद्वययावशूक- वृक्षाम्लकाम्लाग्रिमवेतसाश्च||८१|| अश्वत्थजम्ब्वाम्रधनञ्जयत्वक् त्वक् चाहिमारात्खदिरस्य सारः| क्वाथेन तेषां घनतां गतेन तच्चूर्णयुक्ता गुटिका विधेयाः||८२|| ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठौष्ठताल्वादिगदान् सुकृच्छ्रान्| विशेषतो रोहिणिकास्यशोष- गन्धान् विदेहाधिपतिप्रणीताः||८३||

Adhikarana सर्वमुखरोगहरं खदिरादितैलम् (८४-८६) · Śloka ८६

खदिरतुलामम्बुघटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैश्च| चन्दनजोङ्गककुङ्कुमपरिपेलववालकोशीरैः||८४|| सुरतरुरोध्रद्राक्षामञ्जिष्ठाचोचपद्मकविडङ्गैः| स्पृक्कानतनखकट्फलसूक्ष्मैलाध्यामकैः सपत्तङ्गैः||८५|| तैलप्रस्थं विपचेत् कर्षांशैः पाननस्यगण्डूषैस्तत्| हत्वाऽऽस्ये सर्वगदान् जनयति गार्धीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्||८६||

Adhikarana व्यङ्गादिहरं प्रपुनाटादिभिरुद्वर्तनं अनेन तैलेनाभ्यङ्गश्च (८७) · Śloka ८७

उद्वर्तितं च प्रपुनाटरोध्र- दार्वीभिरभ्यक्तमनेन वक्त्रम्| निर्व्यङ्गनीलीमुखदूषिकादि सञ्जायते चन्द्रसमानकान्ति||८७||

Adhikarana सर्वमुखरोगहरं बाणादितैलम् (८८-८९) · Śloka ८९

पलशतं बाणात्तोयघटे पक्त्वा रसेऽस्मिंश्च पलार्धिकैः खदिरजम्बूयष्ट्यानन्ताम्रैरहिमारनीलोत्पलान्वितैः||८८|| तैलप्रस्थं पाचयेच्छ्लक्ष्णपिष्टै- रेभिर्द्रव्यैर्धारितं तन्मुखेन| रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषा- त्स्थैर्यं धत्ते दन्तपङ्क्तेश्चलायाः||८९||

Adhikarana सर्वमुखरोगहराः खदिरसारादिगुटिकाः (९०-९४) · Śloka ९४

खदिरसाराद् द्वे तुले पचेद्वल्कात्तुलां चारिमेदसः| घटचतुष्के पादशेषेऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद्घने||९०|| आक्षिकं क्षिपेत्सुसूक्ष्मं रजः सेव्याम्बुपत्तङ्गगैरिकम्| चन्दनद्वय(श्यामा) रोध्रपुण्ड्रा- ह्वयष्ट्याह्वलाक्षाञ्जनद्वयम्||९१|| धातकीकटुफलद्विनिशात्रिफलाचतुर्जातजोङ्गकम्| मुस्तमञ्जिष्ठान्यग्रोधप्ररोह|वचा]मांसीयवासकम्||९२|| पद्मकैलासमङ्गाश्च शीते तस्मिंस्तथा पालिकां पृथक्| जातिपत्रिकां सजातीफलां सह- (नख)लवङ्गकङ्कोल्लकाम्||९३|| स्फटिकशुभ्रसुरभिकर्पूरकुडवं च तत्रावपेत्ततः| कारयेद्गुटिकाः सदा चैता धार्या मुखे तद्वदापहाः||९४||

Adhikarana सर्वमुखरोगहरं अरिमेदादि तैलम् (९५) · Śloka ९५

क्वाथ्यौषधव्यत्यययोजनेन तैलं पचेत्कल्पनयाऽनयैव| सर्वास्यरोगोद्धृतये तदाहु- र्दन्तस्थिरत्वे त्विदमेव मुख्यम्||९५||

Adhikarana दृढद्विजकरमेतद्वयम् (९६) · Śloka ९६

खदिरेणैता गुटिका- स्तैलमिदं चारिमेदसा प्रथितम्| अनुशीलयन् प्रतिदिनं स्वस्थोऽपि दृढद्विजो भवति||९६||

Adhikarana सर्वमुखरोगहरो क्षुद्रादिकवलग्रहः दन्तमांसरोगहरः पाठादिचूर्णः (९७-९८) · Śloka ९८

क्षुद्रागुडूचीसुमनःप्रवाल- दार्वीयवासत्रिफलाकषायः| क्षौद्रेण युक्तः कवलग्रहोऽयं सर्वामयान् वक्त्रगतान्निहन्ति||९७|| पाठादार्वीत्वक्कुष्ठमुस्तासमङ्गा- तिक्तापीताङ्गीरोध्रतेजोवतीनाम्| चूर्णः सक्षौद्रो दन्तमांसार्तिकण्डू- पाकस्रावाणं नाशनो घर्षणेन||९८||

Adhikarana मुखादिरोगहरः कालकचूर्णः दन्तादिरोगहरः पीतकचूर्णः (९९-१००) · Śloka १००

गृहधूमतार्क्ष्यपाठाव्योषक्षाराग्न्ययोवरातेजोह्वैः| मुखदन्तगलविकारे सक्षौद्रः कालको विधार्यश्चूर्णः||९९|| दार्वीत्वक्सिन्धूद्भवमनः शिलायावशूकहरितालैः| धार्यः पीतकचूर्णो दन्तास्यगलामये समध्वाज्यः||१००||

Adhikarana गलामयघ्नी द्विक्षारादिरसक्रिया मुखरोगहरः पथ्याचूर्णः (१०१-१०२) · Śloka १०२

द्विक्षारधूमकवरापञ्चपटुव्योषवेल्लगिरितार्क्ष्यैः| गोमूत्रेण विपक्वा गलामयघ्नी रसक्रिया एषा||१०१|| गोमूत्रक्वथनविलीनविग्रहाणां पथ्यानां जलमिशिकुष्ठभावितानाम्| अत्तारं नरमणवोऽपि वक्त्ररोगाः श्रोतारं नृपमिव न स्पृशन्त्यनर्थाः||१०२||

Adhikarana मुखपाकहरः सप्तच्छदादिक्वाथः सर्वमुखरोगहरः पटोलादिक्वाथः (१०३-१०४) · Śloka १०४

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्त- हरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः| यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य||१०३|| पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला- त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम्| पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान्||१०४||

Adhikarana मुखपाकादिहरा दार्वीरसक्रिया मुखपाकादिहरा पटोलादिरसक्रिया (१०५-१०६) · Śloka १०६

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतः सगैरिकः| आस्यस्थः समधुर्वक्त्रपाकनाडीव्रणापहः||१०५|| पटोलनिम्बयष्ट्याह्ववासाजात्यरिमेदसाम्| खदिरस्य वरायाश्च पृथगेवं प्रकल्पना||१०६||

Adhikarana द्विजदार्ढ्यकृत् खदिरादिगण्डूषः मुखादिरोगेषु पुनः पुनः दुष्टरक्तस्रावः (१०७-१०८) · Śloka १०८

खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमारकैः| गाण्डूषोऽम्बुशृतैर्धार्यो दुर्बलद्विजशान्तये||१०७|| मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः| तस्मात्तेषामसकृद् रुधिरं विस्रावयेद्दुष्टम्||१०८||

Adhikarana मुखादिरोगेषु कायशिरसोर्विरेकादि मुखादिरोगेषु कफरक्तहरं कर्म (१०९-११०) · Śloka ११०

कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाश्च कटुतिक्ताः| प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म||१०९|| यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः| यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यच्छ्लेष्मनाशाय||११०||

Adhikarana मुखादिरोगेषु यवतृणधान्यादि भोजनम् मुखादिरोगेषु त्वरितमुपक्रमः (२२) · Śloka २२

प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः| कण्ठामयाश्चिकित्सित- मतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||१११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगप्रतिषेधो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||