२१. मुख़रोगविज्ञानीयाध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मात्स्यमाहिषवाराहपिशितादि भजतो दन्तधावनं द्विषतः-असेवमानस्य, धूमादिकं चोचितं द्विषतः, सिराव्यधं च द्विषतः, श्लेष्मोल्बणा दोषाः कृद्धा मुखस्यान्तरे गदान् कुर्वन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तेषु मुखरोगेषु मध्ये पवनादोष्ठो द्विधा कृतः खण्डौष्ठ इति गदितः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पवनादोष्ठकोपे त्वोष्ठौ स्तब्धौ महारुजौ दाल्येते तथा परिपाट्येते इव| तथा परुषौ कृष्णौ रूक्षौ दृश्येते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तेनौष्ठौ तीक्ष्णं न सहेते| पीतौ च स्याताम्| तथा च सर्षपाकृतिभिः पिटिकाभिश्चितौ बहुक्लेदौ शीघ्रपाकौ च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफेन शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णैः पिटकैराचितौ स्याताम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सन्निपातादोष्ठौ नानावर्णपिटकैराचितौ दुर्गन्धस्रावपिच्छिलौ सहसैव म्लानौ कदाचित्संशूनौ विषमपाकिनौ वा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-रक्तेन युक्तौ रुधिरं स्रवन्तौ रक्तप्रभौ च| क्षीणे रक्ते खर्जूराकारमर्बुदमोष्ठौ स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मांसेन मांसपिण्डोपमावोष्ठौ| क्रमेण च मूर्च्छत्कृमी स्याताम्| मूर्च्छन्ति कृमयो ययोरिति मूर्च्छत्कृमी| तयोः कृमयो जायन्त इत्यर्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मेदसा तैलाभः शोफः क्लेदश्च ययोस्तावेवम्| तथा कण्डूयुतौ मृदू चौष्ठौ स्याताम्| स०-क्षतजावसकृदवदीर्येते परिपाट्येते-भेद्येते इव, ग्रथितौ च पुनरोष्ठौ स्यातां सकण्डूकौ च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातकफात् जलबुद्बुदाकारं जलार्बुदमोष्ठे स्यात्| इत्येकादश ओष्ठे|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्थिरः शोफो गण्डप्रदेशे दाहज्वरयुतो गण्डालजीत्युच्यते| इत्येको गण्डे|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातेन दन्ता उष्णसहाः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः, शूलेन दाल्यन्त इव च| असौ शीतदन्तसंज्ञो दालनश्चोक्तः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्तहर्षे प्रचण्डवातस्याम्लशीतभक्षस्या (स्य चा)- सहाः, द्विजाः तथाऽम्लाशनेनेव सरुजाश्चिलिता इव च स्युः| स०-दन्तभेदे दन्तास्तोदादियुताः स्युः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चालाख्यो रोगो दन्तैश्च चलद्भिर्भक्षणादधिकव्यथैश्च स्यात्| स०-करालानां दन्तानां समुद्गमः करालाख्यो रोगः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अधिको दन्तोऽधिदन्तसंज्ञो रोगः| वर्धनश्च स एवोक्तः| जायमाने तस्मिन् दन्तेऽतिपीडा जायते| जाते तु तस्मिन् पीडा शाम्यति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अधावनाद्दन्ते मलः कफो वा पवनेन शोषितः पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः| स एवोपेक्षितः शर्करा स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कपालिकाख्यो दन्तात् कपालान्यणुशः-स्तोकं स्तोकं, शातयति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-द्विजः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैः श्यावाख्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरधिकमारुतैः शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते पूतित्वात् कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते| ततोऽहेतु-निमित्तमन्तरेण, तीव्रार्तिशान्तिर्जायते| तथा संरम्भान्वितः कृष्णश्चलः प्रलूनाख्यः पूयरक्तस्रावी| स च कृमिदन्तक उक्तः| इति दन्ते दशैते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लेष्मरक्तेन दन्तमांसानि पूतीनि रक्तं निर्निमित्तं वहन्ति शीर्यन्ते| किम्भूतानि ? मृदुक्लिन्नानि असितानि च| असौ शीतादः कथ्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तरक्तोत्थो यो दन्तमांसे पाकः स उपकुशसंज्ञः| तेन दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तवर्णानि सोत्सेधानि च| ततः कण्डूयुतानि रक्तं स्रवन्ति| रक्ते स्थिते सत्याध्मायन्ते| चला दन्ता मन्दरुजः स्युः| पूति वक्त्रं च जायते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-द्वयोर्दन्तयोस्त्रिषु व दन्तेषु शोफो बदरास्थिसदृशो घनः कफरक्तात् तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते| स दन्तपुप्पुटसंज्ञः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्तमांसे बाह्येऽभ्यन्तरे च दोषैः सरक्तैर्गुरुः श्वयथुः सरुग्दाहः| स च भिन्नः सन् पूयास्रं स्रवेत्| स दन्ताविद्रधिः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-दन्तमूलेषु श्वयथुः पीडावान् पित्तरक्तोत्थो लालास्रावी| सुषिरसंज्ञो दन्तमांसप्रशातनः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सन्निपातज्वरयुतः पूयरुधिरस्रावेनान्वितः महासुषिराख्य उक्तः| स च विशीर्णद्विजबन्धनः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्तान्ते कीलसदृशः शोफो हनौ कर्णे च रुजां करोति| अभ्यवहृतिं प्रतिहन्ति| सोऽधिमांसकः श्लेष्मणा स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्तमांसेषु दन्तकाष्ठादिना घृष्टेषु महान् संरम्भो जायते| यस्मिन्सति दन्ताश्च चलन्ति| सोऽभिघातजो विदर्भाख्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्तमांसाश्रितान् रोगान् साध्यानपि य उपेक्षते, तस्यान्तरेषु दोषोऽस्रवन् सूक्ष्मां गतिं सञ्जनयेत्| सा च गतिः पुनः पुनः पूयं स्रवति| त्वङ्मांसास्थीनि प्रभिनत्ति| ताश्च गतयः पञ्च विज्ञेयाः स्वैः स्वैर्वातादिजैर्लक्षणैः| इति दन्तमूले त्रयोदश|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातदूषिता जिह्वा शाकपत्रवत् खरा सुप्ता स्फुटिता च स्यात्| स०-पित्तात् सदाहोषा तथा रक्तैर्मांसाङ्कुरैश्च चिता जिह्वा स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफेन शाल्मलीकण्टकाभैः कण्टकैश्चिता बहला गुरुश्च जिह्वा स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफपित्तात् जिह्वाया अधः शोफो जिह्वास्तम्भकर उन्नतः पक्वो मत्स्यगन्धिर्भवेत्| सोऽलसाख्योमांसशातनः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-जिह्वायाः प्रबन्धनेऽधस्ताज्जिह्वाग्रतुल्यः शोफः सहाङ्कुरः कफपित्तरक्तैर्लालोषास्तम्भयुतः खरस्पर्शयुतोऽधिजिह्वोरुक्कण्डूभ्यां युतो वाक्याहारविघातं करोति| स०-तादृगेव-अधिजिह्वासदृश उपजिह्वः, जिह्वाया उपरि स्थितः| इति जिह्वायाः षडेते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातात्तालुमांसे दुष्टे पिटिकाः सरुजः खरा बह्यो घनाः स्रावान्विताश्च| तास्तालुपिटिकाः स्मृताः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-तालुमूले कफाद्रक्तान्वितात् मत्स्यबस्तिसदृशो मृदुः प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारं प्रेरयन् कण्ठोपरोधादिकृत्| गुलशुण्डिकाख़्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं सा तालुसंहतिरित्युच्यते| स०- तालुमध्ये पद्माकारो रक्ताद्दुष्टाच्छ्वयथुरर्बुदम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

पदार्थचन्द्रिका-कफाद्दुष्टात् तालुदेशे यः श्वयथुः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिररुक् च, स कच्छप इत्युच्यते| प० च०-श्लेष्ममेदोभ्यां दुष्टाभ्यां कोलाभः-कोलसदृशो, नीरुजः स्थिरश्च यः शोफः स्यात्, स पुप्पुट इत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-पित्तेन दुष्टेन यस्तालुनः पाकः पूयास्रावी महारुजः, स पाकाख्यः-पाकसंज्ञः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-वातपित्तज्वरायासैः प्रतिबद्धो यः शोषस्तालुशोषः, स तदाह्वयः-तालुशोष इत्युच्यते| इत्यष्टौ तालुरोगाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-कण्ठे-कण्ठप्रदेशे, ये मांसाङ्कुरा जिह्वाप्रबन्धजाः-जिह्वामूलोत्थाः, दारुणाः-दुःसहाः, कण्ठमार्गानुरोधिनः शीघ्रचयाः-सत्वरोद्भूताः, भवन्ति| सा शीघ्रकारिणी-आशुव्यापादनशीला, रोहिणीत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-सा-रोहिणी, वातात्समुत्पन्ना कण्ठास्यशोषं करोति| हन्वोः श्रोत्रयोश्च रुजं करोति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-पित्ताद् रोहिणी ज्वरादिभिरन्विता स्यात्| क्षिप्रजा-शीघ्रोत्थाना| शीघ्रपाका अतिरागिणी-भृशलोहिता| स्पर्शनासहा-स्पर्शं न सहते| पं चं-कफेन दुष्टेन रोहिणी पिच्छिला पाण्डुरा च भवेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-असृजा-रक्तेन दुष्टेन, रोहिणी स्फोटकैराचिता समन्तात् व्याप्ता स्यात्| तप्ताङ्गारनिभा-वर्णतः स्पर्शतो वा, कर्णयो रुजां करोति| पित्तजाकृतिः-पित्तोत्थरोहिणीलक्षणसमन्विता भवेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-निचयात्-सन्निपातात्, रोहिणी गम्भीरपाकागूढपाका, स्यात्| सर्वलिङ्गैः-वातादीनां सम्बन्धिभिः, समन्विता-युक्ता, स्यात्| प० च०-दोषैः-वातादिभिः, कफोल्बणैः-कफप्रधानैः, कण्ठे कोलवद् ग्रथितोन्नतः शूककण्टकवत् मार्गरोधनो यः शोफः स्यात्, स कण्ठशालूक इत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-कण्ठे वृत्तोन्नतो गलपार्श्वगो यः शोफो भवति, दाहज्वरं करोति, स नाम्ना वृन्द इत्युच्यते| प० च०-कण्ठप्रदेशे शोफः कार्पास्याः फलसन्निभः-तदाकारः, पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनश्च| स नाम्ना तुण्डिकेरिकेत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-कण्ठे श्वयथुर्बाह्यान्तर्घोरो-दुस्तरो, गलमार्गार्गलोपमः-स इव, जायते| मूर्द्धगुरुतादींश्च प्रददाति| स गलौघ इत्युच्यते| प० च०-गले यः शोफो नातिरुक् आयतोन्नतः स्यात्, स व्याधिर्वलयमित्युच्यते| तद्वदेव-वलयाकृतित्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-दोषैः वातादिभिर्दुष्टैः, गले मांसकील एकोऽनेको वाऽल्परुग् जातो मूले पृथुः-विस्तीर्णः, कृच्छ्रात्-दुःखेन, उच्छ्वासाभ्यवहृतिर्य(ती य)स्य सः| तथाविधो व्याधिर्गिलायुक इत्युच्यते| प० च०-भूरिभिः-प्रभूतैः, मांसाङ्कुरैरावृता-परिवृता, तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुग्युता वृत्ता या वर्तिः सा शतघ्नी| निचयात्सञ्चयं प्राप्ता शतघ्नीवच्चातिरुक्करी| स व्याधिर्नाम्ना शतघ्नीत्युच्यते| शतघ्नी-शस्त्रविशेषः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-व्याप्तः सर्वगलः-कण्ठो, येनेति| एवंविधो यः श्वयथुः शीघ्रजन्मपाको महारुजः पूति-दुर्गन्धि, पूयसदृशं स्रवति मलं,स गलविद्रधिरित्युच्यते| प० च०-जिह्वावसाने-पर्यन्ते, कण्ठादौ श्वयथुमपाकं स्थिरं रक्तं नीरुजं मलाः-दोषाः, जनयन्ति| तद्गलार्बुदं स्मृतम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-दुष्टैः पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलस्य बहिर्गलगण्डो नाम व्याधिर्भवेत्| स च कालेन विवर्धमानो

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-कफात्प्रकुपितात् गले गलगण्डो जातः स्थिरः समानवर्णः कण्डुमान् शीतस्पर्शो गुरुश्च भवेत्| वृद्धः सन् तालुगले लेपं कुर्यात्| तथा मधुरास्यतां-मधुरवक्त्रत्वं च, कुर्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-मेदसः प्रवृद्धादुत्पन्नो गलगण्डः कफवल्लक्षणैर्भवेत्| स च देहं-शरीरं, हानिवृद्ध्योरनुविधीयते-अनुकरोति| तेन देहस्य वृद्धौ सोऽपि वृद्धो भवेत्, देहस्य क्षयात् क्षीणः स्यात्| वृद्धः स गले शब्दं कुरुते स्वरे चाल्पताम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-श्लेष्मणा दुष्टेन यदाऽनिलस्य-वायोः, गतिः रुद्धा भवेत्| तथा स च येन व्याधिना पुरुषः शुष्ककण्ठो हतस्वरश्च स्यात्| ते(ये)न च ताम्यन्-तमोगच्छन् तमःप्रविशन्, प्रकर्षेण सक्तं श्वासं मुञ्चति| स व्याधिरनिलात्-वातात्, स्वरहास्वरघ्ननाम्ना, भवेत्| इति गलरोगा अष्टादश|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-अनिलो-वायुः, सर्वसरः-सर्वतः प्रसरन् सन्, सर्वतो वदनस्यान्तर्व्रणान् सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षांश्च करोति| तथौष्ठौ ताम्रौ-ताम्रवर्णौ, चलत्वचौ| जिह्वा च शीतासहा शीतस्पर्शाक्षमा, गुर्वी स्फुटिता कण्टकैराचिता स्यात्| स च मुखं-वक्त्रं, कृच्छ्रेण विवृणोति| स मुखस्य पाक इत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-अर्शोगुल्मकफादिभिर्वायुरधः प्रतिहतो वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वं याति| स ऊर्ध्वगुद इति संज्ञितः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-पित्तजे-पित्तोद्भवे, मुखस्य पाके दाहोषे भवतः| तथा तिक्तवक्त्रता-तिक्तास्यत्वं, भवेत्| व्रणाश्च क्षारेणोक्षितं यत् क्षतं-व्रणः, तेन समानाः-तत्समरुजाः, भवन्ति| पं चं-रक्तजे पाके मुखस्यान्तः पित्तजपाकवल्लक्षणानि भवन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-कफजे पाके मधुरास्यत्वं-मधुरमुखत्वं, स्यात्| तथा कण्डूमत्पिच्छिलाश्च व्रणा भवन्ति| प० च०-कफो वृद्धोऽन्तःकपोलमाश्रित्यार्बुदं श्यावं पाण्डु च कुर्यात्| तच्चार्बुदं घट्टितं छिन्नं मृदितं च पुनर्विवर्धते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-मलैः-वातादिभिः, सर्वैः-त्रिभिः, सास्रैः-सरक्तैः, मुखस्य पाको भवेत्| स च सर्वाकृतिः-सर्वलक्षणः, स्यात्| प० च०-दन्तकाष्ठविद्विषः पुंसस्तैरेव दोषैः पूत्यास्यतापूतिवक्त्रत्वं, स्यात्| [इति सर्ववक्त्रगा अष्टौ|]

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-ओष्ठामया एकादशोक्ताः| गण्डे एकः| द्विजेदन्ते, दश| दन्तमूले त्रयोदश| जिह्वायां षट्| तालुन्यष्टौ| गलेऽष्टदश| वक्त्रेऽष्टवामयाः| एवं सर्वत्र पञ्चसप्ततिरामया आख्याताः-उक्ताः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

प० च०-ओष्ठाद्यामयेषु मध्येऽनुपक्रमाः-असाध्याः| करालो नाम दन्तरोगः| महासुषिरो दन्तरोगः| स्वरघ्नो गलरोगः| ऊर्ध्वगुदो वक्त्ररोगः| शतघ्नीवलयौ कण्ठरोगौ| अलसोऽधिजिह्वारोगः| निचयात्-सन्निपातात्, नाडी दन्तमूलजा| ओष्ठकोपः सन्निपातजोऽसाध्यः| रक्तात्सन्निपातात् [च] जाता रोहिणी| दन्तभेदो दशने-दन्ते, स्फुटितेऽसाध्यः| पक्वोपजिह्विकाऽसाध्या| गलगण्डः स्वरभ्रंशः(शी)कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरोऽसाध्यः| प० च०-दन्तहर्षो दन्तभेदश्च द्वावेतौ याप्यौ| प० च०-शेषान् रोगान् शस्त्रौषधैर्जयेत्| यथायोगैर्वक्ष्यमाणैरिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने मुखरोग- विज्ञानीयो नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २१||