૨૨. મુખરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ

Adhikarana મુખરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ||૨૨|| ઓષ્ઠગતરોગાણાં ચિકિત્સા| ખણ્ડૌષ્ઠે વિલિખ્ય સ્યૂત્વા વ્રણવત્ (૨-૧) · Śloka ૧

અથાતો મુખરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) ખણ્ડૌષ્ઠસ્ય વિલિખ્યાન્તૌ સ્યૂત્વા વ્રણવદાચરેત્| |૧|

Adhikarana ખણ્ડૌષ્ઠે યષ્ટ્યાદિતૈલેનાભ્યઞ્જનમ્ ખણ્ડૌષ્ઠે વાતઘ્નાદિતૈલેન નસ્યમ્ (૧-૨) · Śloka ૨

| યષ્ટિજ્યોતિષ્મતીરોધ્રશ્રાવણીસારિવોત્પલૈઃ||૧|| પટોલ્યા કાકમાચ્યા ચ તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્| નસ્યં ચ તૈલં વાતઘ્નમધુરસ્કન્ધસાધિતમ્||૨||

Adhikarana વાતજે ઓષ્ઠકોપે દેવધૂપાદિ મહાસ્નેહેન પિચુર્યોજ્યઃ વાતજે ઓષ્ઠકોપે યષ્ટીચૂર્ણયુક્તમહાસ્નેહેન પ્રતિસારણમ્ (૩-૪) · Śloka ૪

મહાસ્નેહેન વાતૌષ્ઠે સિદ્ધેનાક્તઃ પિચુર્હિતઃ| દેવધૂપમધૂચ્છિષ્ટગુગ્ગુલ્વમરદારુભિઃ||૩|| યષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણયુક્તેન તેનૈવ પ્રતિસારણમ્| |૪|

Adhikarana વાતજે ઓષ્ઠકોપે એરણ્ડપલ્લવૈર્નાડ્યા સ્વેદનમ્ વાતજે ઓષ્ઠકોપે ખણ્ડૌષ્ઠવિહિતં નસ્યં શિરોભ્યઙ્ગશ્ચ (૪-૫) · Śloka ૫

| નાડ્યોષ્ઠં સ્વેદયેદ્દુગ્ધસિદ્ધૈરેરણ્ડપલ્લવૈઃ||૪|| ખણ્ડૌષ્ઠવિહિતં નસ્યં તસ્ય મૂર્ધ્નિ ચ તર્પણમ્| |૫|

Adhikarana પિત્તજે ક્ષતજે ચ જલૌકાભીરક્તમોક્ષણં પિત્તજે ક્ષતજે ચ રોધ્રાદિભિઃપ્રતિસારણમ્ (૫-૬) · Śloka ૬

| પિત્તાભિઘાતજાવોષ્ઠૌ જલૌકોભિરુપાચરેત્||૫|| રોધ્રસર્જરસક્ષૌદ્રમધુકૈઃ પ્રતિસારણમ્| |૬|

Adhikarana પિત્તજે ક્ષતજે ચ ગુડૂચ્યાદિઘૃતેનાભ્યઞ્જનમ્ પિત્તજે ક્ષતજે ચ પિત્તવિદ્રધિવત્ ક્રિયા રક્તજે ઓષ્ઠકોપે નવે ઇદમેવ કર્મ (૬-૭) · Śloka ૭

| ગુડૂચીયષ્ટિપત્તઙ્ગસિદ્ધમભ્યઞ્જને ઘૃતમ્||૬|| પિત્તવિદ્રધિવચ્ચાત્ર ક્રિયા શોણિતજેઽપિ ચ| ઇદમેવ નવે કાર્યં કર્મ|૭|

Adhikarana કફજે ઓષ્ઠકોપે હ્રતાસ્રે પાઠાદિપ્રતિસારણમ્ કફજે કફઘ્ના ધૂમનાવનગણ્ડૂષાઃ (૭-૮) · Śloka ૮

| ઓષ્ઠે તુ કફાતુરે||૭|| પાઠાક્ષારમધુવ્યોષૈર્હૃતાસ્રે પ્રતિસારણમ્| ધૂમનાવનગણ્ડૂષાઃ પ્રયોજ્યાશ્ચ કફચ્છિદઃ||૮||

Adhikarana મેદોજે કફઘ્ના સ્વિન્નાદિકૃત્વાઽગ્નિના દહેત્ મેદોજે કફઘ્ના પ્રિયઙ્ગ્વાદિના પ્રતિસારણમ્ જલાર્બુદે ભિન્નશુદ્ધે તીક્ષ્ણા ઘર્ષણમ્ જલાર્બુદે અવગાઢેઽતિવૃદ્ધે વા ક્ષારોઽગ્નિર્વા (૯-૧૧) · Śloka ૧૧

સ્વિન્નં ભિન્નં વિમેદસ્કં દહેન્મેદોજમગ્નિના| પ્રિયઙ્ગુરોધ્રત્રિફલામાક્ષિકૈઃ પ્રતિસારયેત્||૯|| સક્ષૌદ્રા ઘર્ષણં તીક્ષ્ણા ભિન્નશુદ્ધે જલાર્બુદે| અવગાઢેઽતિવૃદ્ધે વા ક્ષારોઽગ્નિર્વા પ્રતિક્રિયા||૧૦|| આમાદ્યવસ્થાસ્વલજીં ગણ્ડે શોફવદાચરેત્| |૧૧|

Adhikarana (સન્નિપાતરક્તમાંસજૌષ્ઠકોપાર્બુદાનામસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા) ગણ્ડગતરોગસ્ય ચિકિત્સા| ગણ્ડાલજ્યાં શોફવત્ દન્તગતરોગાણાં ચિકિત્સા| શીતદન્તે તૈલેન પાલીદહનમ્ શીતદન્તે દાડિમત્વગાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ શીતદન્તે ક્ષીરિક્વાથૈઃ કવલઃ શીતદન્તે અણુતૈલેન નસ્યમ્ (૧૧-૧૪) · Śloka ૧૪

આમાદ્યવસ્થાસ્વલજીં ગણ્ડે શોફવદાચરેત્| સ્વિન્નસ્ય શીતદન્તસ્ય પાલીં વિલિખિતાં દહેત્||૧૧|| તૈલેન, પ્રતિસાર્યા ચ સક્ષૌદ્રઘનસૈન્ધવૈઃ| દાડિમત્વગ્વરાતાર્ક્ષ્યકાન્તાજમ્બ્વસ્થિનાગરૈઃ||૧૨|| કવલઃ ક્ષીરિણાં ક્વાથૈરણુતૈલં ચ નાવનમ્| દન્તહર્ષે તથા ભેદે સર્વા વાતહરા ક્રિયા||૧૩|| તિલયષ્ટીમધુશૃતં ક્ષીરં ગણ્ડૂષધારણમ્| |૧૪|

Adhikarana પ્રચલદ્વિજે દશમૂલામ્બુ ગણ્ડૂષઃ પ્રચલદ્વિજે તુત્થાદિભિર્ઘર્ષણમ્ પ્રચલદ્વિજે સ્નિગ્ધા નસ્યાદયઃ (૧૪-૧૫) · Śloka ૧૫

| સસ્નેહં દશમૂલામ્બુ ગણ્ડૂષઃ પ્રચલદ્વિજે||૧૪|| તુત્થરોધ્રકણાશ્રેષ્ઠાપત્તઙ્ગપટુઘર્ષણમ્| સ્નિગ્ધાઃ શીલ્યા યથાવસ્થં નસ્યાન્નકવલાદયઃ||૧૫||

Adhikarana અધિદન્તે કૃમિદન્તવચ્ચિકિત્સા અધિદન્તે અનવસ્થિતરક્તે દગ્ધવ્રણવત્ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭

અધિદન્તકમાલિપ્તં યદા ક્ષારેણ જર્જરમ્| કૃમિદન્તમિવોત્પાટ્ય તદ્વચ્ચોપચરેત્તદા||૧૬|| અનવસ્થિતરક્તે ચ દગ્ધે વ્રણ ઇવ ક્રિયા| |૧૭|

Adhikarana શર્કરાયાં વિલેખનમ્ શર્કરાયાં તતઃ ક્ષારચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારણમ્ કપાલિકાયાં દન્તહર્ષોક્તા ક્રિયા (૧૭-૧૮) · Śloka ૧૮

| અહિંસન્ દન્તમૂલાનિ દન્તેભ્યઃ શર્કરાં હરેત્||૧૭|| ક્ષારચૂર્ણૈર્મધુયુતૈસ્તતશ્ચ પ્રતિસારયેત્| કપાલિકાયામપ્યેવં હર્ષોક્તં ચ સમાચરેત્||૧૮||

Adhikarana કૃમિદન્તે સ્વેદો રક્તવિસ્રાવણં ચ કૃમિદન્તે વાતઘ્નાઃ સ્નિગ્ધા લેપાદયઃ કૃમિદન્તે ગુડેન મદેનન વા દાહઃ કૃમિદન્તે સપ્તચ્છદાર્કક્ષીરાભ્યાં પૂરણમ્ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦

જયેદ્વિસ્રાવણૈઃ સ્વિન્નમચલં કૃમિદન્તકમ્| સ્નિગ્ધૈશ્ચાલેપગણ્ડૂષનસ્યાહારૈશ્ચલાપહૈઃ||૧૯|| ગુડેન પૂર્ણં સુષિરં મધૂચ્છિષ્ટેન વા દહેત્| સપ્તચ્છદાર્કક્ષીરાભ્યાં પૂરણં કૃમિશૂલજિત્||૨૦||

Adhikarana કૃમિદન્તે હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણપોટલી દશને ધૃતા રુજાહૃત્ કૃમિદન્તે હિંગ્વાદિસિદ્ધતૈલેન ગણ્ડૂષઃ કૃમિદન્તે એરણ્ડાદિક્વાથયુક્તેન તૈલેન ગણ્ડૂષઃ (૨૧-૨૨) · Śloka ૨૨

હિઙ્ગુકટ્ફલકાસીસસ્વર્જિકાકુષ્ઠવેલ્લજમ્| રજો રુજં જયત્યાશુ વસ્ત્રસ્થં દશને ધૃતમ્||૨૧|| ગણ્ડૂષં ગ્રાહયેત્તૈલમેભિરેવ ચ સાધિતમ્| ક્વા્થૈર્વા યુક્તમેરણ્ડદ્વિવ્યાઘ્રીભૂકદમ્બજૈઃ||૨૨||

Adhikarana કૃમિદન્તે એવમપ્યશાન્તરુજસ્ય દન્તસ્યોદ્દરણમ્ કૃમિદન્તે તતઃ સયષ્ટિતૈલેન મધુના વા ગણ્ડૂષઃ (૨૩-૨૪) · Śloka ૨૪

ક્રિયાયોગૈર્બહુવિધૈરિત્યશાન્તરુજં ભૃશમ્| દૃઢમપ્યુદ્ધરેદ્દન્તં પૂર્વં મૂલાદ્વિમોક્ષિતમ્||૨૩|| સન્દંશકેન લઘુના દન્તનિર્ઘાતનેન વા| તૈલં સયષ્ટ્યાહ્વરજો ગણ્ડૂષો મધુ વા તતઃ||૨૪||

Adhikarana કૃમિદન્તે તતો વિદાર્યાદિતૈલેન નસ્યમ્ કૃમિદન્તે કૃશાદીનાં દન્તં નોદ્ધરેત્ કૃમિદન્તે એષામપ્યુદ્ધૃતૌ સ્નિગ્ધાદિક્રમઃ (કરાલશ્યાવયોરસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા) (૨૫-૨૭) · Śloka ૨૭

તતો વિદારિયષ્ટ્યાહ્વશૃઙ્ગાટકકસેરુભિઃ| તૈલં દશગુણક્ષીરં સિદ્ધં યુઞ્જીત નાવનમ્||૨૫|| કૃશદુર્બલવૃદ્ધાનાં વાતાર્તાનાં ચ નોદ્ધરેત્| નોદ્ધરેચ્ચોત્તરં દન્તં બહૂપદ્રવકૃદ્ધિ સઃ||૨૬|| એષામપ્યુદ્ધૃતૌ સ્નિગ્ધસ્વાદુશીતક્રમો હિતઃ| |૨૭|

Adhikarana દન્તમૂલગતરોગાણાં ચિકિત્સા| શીતાદે રક્તસ્રાવો મુસ્તાદિભિઃ પ્રતિસારણં ચ શીતાદે મુસ્તાદિક્વાથેન કવલઃ શીતાદે મધુરસાધિતતૈલેન નસ્યમ્ (૨૭-૨૮) · Śloka ૨૮

| વિસ્રાવિતાસ્રે શીતાદે સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્||૨૭|| મુસ્તાર્જુનત્વક્ત્રિફલાફલિનીતા્ર્ક્ષ્યનાગરૈઃ| તત્ક્વાથઃ કવલો, નસ્યં તૈલં મધુરસાધિતમ્||૨૮||

Adhikarana ઉપકુશે ઉષ્ણામ્બુસ્વિન્નદન્તમાંસાનાં મણ્ડલાગ્રાદિના લેખનમ્ ઉપકુશે તતો લાક્ષાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ ઉપકુશે તતો ઘૃતમણ્ડાદિના કવલગ્રહઃ ઉપકુશે મધુરસિદ્ધઘૃતેન કવલો નસ્યં ચ (૨૯-૩૨) · Śloka ૩૨

દન્તમાંસાન્યુપકુશે સ્વિન્નાન્યુષ્ણામ્બુધારણૈઃ| મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિપત્રૈર્વા બહુશો લિખેત્||૨૯|| તતશ્ચ પ્રતિસાર્યાણિ ઘૃતમણ્ડમધુદ્રુતૈઃ| લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગલવણોત્તમગૈરિકૈઃ||૩૦|| સકુષ્ઠશુણ્ઠીમરિચયષ્ટીમધુરસાઞ્જનૈઃ| સુખોષ્ણો ઘૃતમણ્ડો તૈલં વા કવલગ્રહઃ||૩૧|| ઘૃતં ચ મધુરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ| |૩૨|

Adhikarana દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નચ્છિન્નાદિકૃતે યષ્ટ્યાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ (૩૨-૩૩) · Śloka ૩૩

| દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નછિન્નભિન્નવિલેખિતે||૩૨|| યષ્ટ્યાહ્વસ્વર્જિકાશુણ્ઠીસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારણમ્| |૩૩|

Adhikarana દન્તવિદ્રધૌ કટ્વાદિભિઃ કવલલેપનમ્ દન્તવિદ્રધૌ કટુકાદિભિર્ઘર્ષણમ્ દન્તવિદ્રધૌ હિમૈઃ પાકં રક્ષેત્ દન્તવિદ્રધૌ પક્વઃ પાટ્યઃ, અવગાઢકો દાહ્યઃ (૩૩-૩૪) · Śloka ૩૪

| વિદ્રધૌ કટુતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષૈઃ કવલલેપનમ્||૩૩|| ઘર્ષણં કટુકાકુષ્ઠવૃશ્ચિકાલીયવોદ્ભવૈઃ| રક્ષેત્પાકં હિમૈઃ પક્વઃ પાટ્યો દાહ્યોઽવગાઢકઃ||૩૪||

Adhikarana સુષિરે છિન્નલિખિતે રોધ્રાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ સુષિરે છિન્નલિખિતે રોધ્રાદિક્વાથૈર્ગણ્ડૂષઃ સુષિરે છિન્નલિખિતે યષ્ટ્યાદિતૈલેન નાવનમ્ (૩૫-૩૭) · Śloka ૩૭

સુષિરે છિન્નલિખિતે સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્| રોધ્રમુસ્તમિશિશ્રેષ્ઠાતાર્ક્ષ્યપત્તઙ્ગકિંશુકૈઃ||૩૫|| સકટ્ફલૈઃ, કષાયૈશ્ચ તેષાં ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે| યષ્ટીરોધ્રોત્પલાનન્તાસારિવાગુરુચન્દનૈઃ||૩૬|| સગૈરિકસિતાપુણ્ડ્રૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ નાવનમ્| |૩૭|

Adhikarana અધિમાંસકે છેદનં વચાદિચૂર્ણૈઃ પ્રતિસારણં ચ અધિમાંસકે પટોલાદિક્વાથેન કવલઃ (૩૭-૩૮) · Śloka ૩૮

| છિત્ત્વાઽધિમાંસકં ચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્||૩૭|| વચાતેજોવતીપાઠાસ્વર્જિકાયવશૂકજૈઃ| પટોલનિમ્બત્રિફલાકષાયઃ કવલો હિતઃ||૩૮||

Adhikarana વિદર્ભે દન્તમૂલાનાં છેદનમ્ વિદર્ભે તતઃ ક્ષારનસ્યાદિ (૩૯) · Śloka ૩૯

વિદર્ભે દન્તમૂલાનિ મણ્ડલાગ્રેણ શોધયેત્| ક્ષારં યુઞ્જ્યાત્તતો નસ્યં ગણ્ડૂષાદિ ચ શીતલમ્||૩૯||

Adhikarana દન્તનાડ્યાં કાયશિરોવિરેકઃ દન્તનાડ્યાં તતો દન્તોદ્ધરણમગ્ન્યાદિના દાહઃ દન્તનાડ્યાં જાત્યાદિક્વાથેન ધાવનમ્ દન્તનાડ્યાં ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુન્ના ગણ્ડૂષઃ દન્તનાડ્યાં ક્ષીરિવૃક્ષસિદ્ધતૈલેન નસ્યમ્ (મહાસુષિરસ્યાસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા) (૪૦-૪૨) · Śloka ૪૨

સંશોધ્યોભયતઃ કાયં શિરશ્ચોપચરેત્તતઃ| નાડીં દન્તાનુગાં દન્તં સમુદ્ધૃત્યાગ્નિના દહેત્||૪૦|| કુબ્જાં નૈકગતિં પૂર્ણાં ગુડેન મદનેન વા| ધાવનં જાતિમદનખદિરસ્વાદુકણ્ટકૈઃ||૪૧|| ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુગણ્ડૂષો, નસ્યં તૈલં ચ તત્કૃતમ્| |૪૨|

Adhikarana જિહ્વાગતરોગાણાં ચિકિત્સા| વાતજિહ્વાયાં વાતૌષ્ઠકોપોક્તો વિધિઃ પિત્તજિહ્વાયાં ઘર્ષણેન સ્રુતે રુધિરે મધુરૈઃ પ્રતિસારણાદિ જિહ્વાલસે નવે એષઃ એવોપક્રમઃ જિહ્વાલસે કિન્તુ શસ્ત્રેણૈનં ન સ્પૃશેત્ (૪૨-૪૪) · Śloka ૪૪

| કુર્યાદ્વાતૌષ્ઠકોપોક્તં કણ્ટકેષ્વનિલાત્મસુ||૪૨|| જિહ્વાયાં પિત્તજાતેષુ ઘૃષ્ટેષુ રુધિરે સ્રુતે| પ્રતિસારણગણ્ડૂષનાવનં મધુરૈર્હિતમ્||૪૩|| તીક્ષ્ણૈઃ કફોત્થેષ્વેવં ચ સર્ષપત્ર્યૂષણાદિભિઃ| નવે જિહ્વાલસેઽપ્યેવં, તં તુ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪૪||

Adhikarana અધિજિહ્વિકાયાં આકૃષ્ટજિહ્વાચ્છેદનમ્ અધિજિહ્વિકાયાં તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્ઘષણાદિ (૪૫) · Śloka ૪૫

ઉન્નમ્ય જિહ્વામાકૃષ્ટાં બડિશેનાધિજિહ્વિકામ્| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્ઘર્ષણાદિ ચ||૪૫||

Adhikarana ઉપજિહ્વાયાં રક્તસ્રાવો યવક્ષારેણ ઘર્ષણં ચ તાલુરોગાણાં ચિકિત્સા| શુણ્ડિકાયાં કફઘ્ના નસ્યાદયઃ (૪૬) · Śloka ૪૬

ઉપજિહ્વાં પરિસ્રાવ્ય યવક્ષારેણ ઘર્ષયેત્| કફઘ્નૈઃ શુણ્ડિકા સાધ્યા નસ્યગણ્ડૂષઘર્ષણૈઃ||૪૬||

Adhikarana શુણ્ડિકાયાં વૃદ્ધાયાં જિહ્વાગ્રચ્છેદનમ્ શુણ્ડિકાયાં અતિચ્છેદે મૃત્યુઃ શુણ્ડિકાયાં હીનચ્છેદે વ્યાધિવૃદ્ધિઃ (૪૭-૪૮) · Śloka ૪૮

એર્વારુબીજપ્રતિમં વૃદ્ધાયામસિરાતતમ્| અગ્રં નિવિષ્ટં જિહ્વાયા બડિશાદ્યવલમ્બિતમ્||૪૭|| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ નાત્યગ્રે ન ચ મૂલતઃ| છેદેઽત્યસૃક્ક્ષયાન્મૃત્યુર્હીને વ્યાધિર્વિવર્દ્ધતે||૪૮||

Adhikarana શુણ્ડિકાયાં છિન્નાયાં મરિચાદિભિર્ઘર્ષણમ્ શુણ્ડિકાયાં છિન્નાયાં કટુકાદિક્વાથેન કવલઃ (૪૯-૫૦) · Śloka ૫૦

મરિચાતિવિષાપાઠાવચાકુષ્ઠકુટન્નટૈઃ| છિન્નાયાં સપટુક્ષૌદ્રૈર્ઘર્ષણં, કવલઃ પુનઃ||૪૯|| કટુકાતિવિષાપાઠાનિમ્બરાસ્નાવચામ્બુભિઃ| |૫૦|

Adhikarana તાલુસંહતૌ વિલિખ્ય એવં સમાચરેત્ પુપ્પુટકે વિલિખ્ય એવં સમાચરેત્ કચ્છપે ચ વિલિખ્ય એવં સમાચરેત્ (૫૦) · Śloka ૫૦

| સઙ્ઘાતે પુપ્પુટે કૂર્મે વિલિખ્યૈવં સમાચરેત્||૫૦||

Adhikarana તાલુપાકે અપક્વે કાસીસાદિભિર્ઘર્ષણમ્ તાલુપાકે અપક્વે શીતાદ્યૌષધૈઃ કવલઃ (૫૧) · Śloka ૫૧

અપક્વે તાલુપાકે તુ કાસીસક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યજૈઃ| ઘર્ષણં, કવલઃ શીતકષાયમધુરૌષધૈઃ||૫૧||

Adhikarana તાલુપાકે પક્વે તીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પ્રતિસારણમ્ તાલુપાકે પક્વે વૃષાદિભિસ્તિક્તૈઃ કવલઃ (૫૨) · Śloka ૫૨

પક્વેઽષ્ટાપદવદ્ભિન્ને તીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પ્રતિસારણમ્| વૃષનિમ્બપટોલાદ્યૈસ્તિક્તૈઃ કવલધારણમ્||૫૨||

Adhikarana તાલુશોષેઽતૃષ્ણસ્યોત્તરભક્તિકં સર્પિઃ તાલુશોષે કણાશુણ્ઠીશૃતં જલપાનમ્ તાલુશોષે અમ્લૈર્ગણ્ડૂષધારણમ્ તાલુશોષે સ્નિગ્ધા ધન્વમાંસરસાઃ તાલુશોષે ક્ષીરસર્પિષા નાવનમ્ (તાલુપિટિકાર્બુદયોરસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા) (૫૩-૫૪) · Śloka ૫૪

તાલુશોષે ત્વતૃષ્ણસ્ય સર્પિરુત્તરભક્તિકમ્| કણાશુણ્ઠીશૃતં પાનમમ્લૈર્ગણ્ડૂષધારણમ્||૫૩|| ધન્વમાંસરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ, ક્ષીરસર્પિશ્ચ નાવનમ્| |૫૪|

Adhikarana ગલરોગાણાં ચિકિત્સા| કણ્ઠરોગેષુ સર્વેષુ રક્તમોક્ષઃ કણ્ઠરોગેષુ તીક્ષ્ણૈર્નસ્યાદિકર્મ કણ્ઠરોગેષુ દાર્વીત્વગાદિક્વાથસ્ય પાનમ્ કણ્ઠરોગેષુ હરીતકીક્વાથસ્ય પાનમ્ (૫૪-૫૫) · Śloka ૫૫

કણ્ઠરોગેષ્વસૃઙ્મોક્ષસ્તીક્ષ્ણૈર્નસ્યાદિ કર્મ ચ||૫૪|| ક્વાથઃ પાનં ચ દાર્વીત્વઙ્નિમ્બતાર્ક્ષ્યકલિઙ્ગજઃ| હરીતકીકષાયો વા પેયો માક્ષિકસંયુતઃ| ||૫૫||

Adhikarana કણ્ઠરોગેષુ શ્રેષ્ઠાદિભિઃ કવલઃ કણ્ઠરોગેષુ શ્રેષ્ઠાદિગુટિકયા પ્રતિસારણમ્ (૫૬-૫૭) · Śloka ૫૭

શ્રેષ્ઠાવ્યોષયવક્ષારદાર્વીદ્વીપિરસાઞ્જનૈઃ| સપાઠાતેજિનીનિમ્બૈઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ|૫૬| કવલો, ગુટિકા વાઽત્ર કલ્પિતા પ્રતિસારણમ્| |૫૭|

Adhikarana કણ્ઠરોગેષુ શ્રેષ્ઠાદિભિઃ કવલઃ કણ્ઠરોગેષુ શ્રેષ્ઠાદિગુટિકયા પ્રતિસારણમ્ (૫૬-૫૭) · Śloka ૫૭

શ્રેષ્ઠાવ્યોષયવક્ષારદાર્વીદ્વીપિરસાઞ્જનૈઃ| સપાઠાતેજિનીનિમ્બૈઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ||૫૬|| કવલો, ગુટિકા વાઽત્ર કલ્પિતા પ્રતિસારણમ્| ||૫૭||

Adhikarana વાતરોહિણિકાયાં લેખનમ્ વાતરોહિણિકાયાં પઞ્ચમૂલક્વાથેન કવલસ્તૈલં ગણ્ડૂષો નસ્યં ચ (૫૮-૫૯) · Śloka ૫૯

અથાન્તર્બાહ્યતઃ સ્વિન્નાં વાતરોહિણિકાં લિખેત્||૫૮|| અઙ્ગુલીશસ્ત્રકેણાશુ પટુયુક્તનખેન વા| પઞ્ચમૂલામ્બુ કવલસ્તૈલં ગણ્ડૂષનાવનમ્||૫૯||

Adhikarana પિત્તરોહિણ્યાં વિસ્રાવ્ય સિતાદિભિર્ઘર્ષયેત્ પિત્તરોહિણ્યાં સિતાદિક્વાથેન કવલઃ પિત્તરોહિણ્યાં દ્રાક્ષાદિક્વાથેન કવલઃ (૬૦-૬૧) · Śloka ૬૧

વિસ્રાવ્ય પિત્તસમ્ભૂતાં સિતાક્ષૌદ્રપ્રિયઙ્ગુભિઃ| ઘર્ષેત્સરોધ્રપત્તઙ્ગૈઃ કવલઃ ક્વથિતૈશ્ચ તૈઃ||૬૦|| દ્રાક્ષાપરૂષકક્વાથો હિતશ્ચ કવલગ્રહે| |૬૧|

Adhikarana રક્તરોહિણ્યાં પ્રત્યાખ્યાય પિત્તજાયામિવોપક્રમઃ કફરોહિણ્યાં કટુકૈઃ પ્રતિસારણમ્ કફરોહિણ્યાં અપામાર્ગફલાદિતૈલેન નસ્યગણ્ડૂષૌ (૬૧-૬૩) · Śloka ૬૩

| ઉપાચરેદેવમેવ પ્રત્યાખ્યાયાસ્રસમ્ભવામ્||૬૧|| સાગારધૂમૈઃ કટુકૈઃ કફજાં પ્રતિસારયેત્| નસ્યગણ્ડૂષયોસ્તૈલં સાધિતં ચ પ્રશસ્યતે||૬૨|| અપામાર્ગફલશ્વેતાદન્તીજન્તુઘ્નસૈન્ધવૈઃ| |૬૩|

Adhikarana વૃન્દે કફરોહિણીવચ્ચિકિત્સા શાલૂકે કફરોહિણીવચ્ચિકિત્સા તુણ્ડિકેર્યાં કફરોહિણીવચ્ચિકિત્સા ગિલાયૌ ચ કફરોહિણીવચ્ચિકિત્સા ગલવિદ્રધૌ સ્રાવિતૌ શ્રેષ્ઠાદિભિર્ગણ્ડૂષઘર્ષણે (૬૩-૬૪) · Śloka ૬૪

| તદ્વચ્ચ વૃન્દશાલૂકતુણ્ડિકેરીગિલાયુષુ||૬૩|| વિદ્રધૌ સ્રાવિતે શ્રેષ્ઠારોચનાતાર્ક્ષ્યગૈરિકૈઃ| સરોધ્રપટુપત્તઙ્ગકણૈર્ગણ્ડૂષઘર્ષણે||૬૪||

Adhikarana વાતજે ગલગણ્ડે સ્વેદો રક્તસ્રાવો તિલાદિભિરુપનાહશ્ચ વાતજે ગલગણ્ડે રૂઢે વ્રણે શિગ્ર્વાદિભિઃ પ્રલેપઃ વાતજે ગલગણ્ડે ગુડૂચ્યાદિતૈલસ્ય પાનમ્ કફજે ગલગણ્ડેઽપ્યેતચ્ચિકિત્સા (૬૫-૬૮) · Śloka ૬૮

ગલગણ્ડઃ પવનજઃ સ્વિન્નો નિઃસ્રુતશોણિતઃ| તિલૈર્બીજૈશ્ચ લટ્વોમાપ્રિયાલશણસમ્ભવૈઃ||૬૫|| ઉપનાહ્યો, વ્રણે રૂઢે પ્રલેપ્યશ્ચ પુનઃપુનઃ| શિગ્રુતિલ્વકતર્કારીગજકૃષ્ણાપુનર્નવૈઃ||૬૬|| કાલામૃતાર્કમૂલૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ કરહાટજૈઃ| એકૈષિકાન્વિતૈઃ પિષ્ટૈઃ સુરયા કાઞ્જિકેન વા||૬૭|| ગુડૂચીનિમ્બકુટજહંસપાદીબલાદ્વયૈઃ| સાધિતં પાયયેત્તૈલં સકૃષ્ણાદેવદારુભિઃ||૬૮||

Adhikarana કફજે ગલગણ્ડે અતિશયેન સ્વેદવિમ્લાપને કફજે ગલગણ્ડે અજગન્ધાદિભિર્લેપઃ (૬૯-૭૦) · Śloka ૭૦

કર્તવ્યં કફજેઽપ્યેતત્સ્વેદવિમ્લાપને ત્વતિ| લેપોઽજગન્ધાતિવિષાવિશલ્યાઃ સવિષાણિકાઃ||૬૯|| ગુઞ્જાલાબુશુકાહ્વાશ્ચ પલાશક્ષારકલ્કિતાઃ| |૭૦|

Adhikarana કફજે ગલગણ્ડે હઠક્ષારસ્ય પાનમ્ વત્સકાદિતૈલસ્ય પાનમ્ કફજે ગલગણ્ડે કફઘ્ના ધૂમાદયઃ (૭૦-૭૧) · Śloka ૭૧

| મૂત્રસ્રુતં હઠક્ષારં પક્ત્વા કોદ્રવભુક્ પિબેત્||૭૦|| સાધિતં વત્સકાદ્યૈર્વા તૈલં સપટુપઞ્ચકૈઃ| કફઘ્નાન્ ધૂમવમનનાવનાદીંશ્ચ શીલયેત્||૭૧||

Adhikarana મેદોજે ગલગણ્ડે સિરાવ્યધઃ મેદોજે કફઘ્નો વિધિઃ મેદોજે અસનાદિચૂર્ણસ્ય પાનમ્ મેદોજે અશાન્તૌ પાચયિત્વા વ્રણવદાચરઃ (રક્તરોહિણીસન્નિપાતરોહિણીગલૌઘવલયશતઘ્નીગલાર્બુદસ્વરઘ્નાનામસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા) (૭૨-૭૩) · Śloka ૭૩

મેદોભવે સિરાં વિધ્યેત્કફઘ્નં ચ વિધિં ભજેત્| અસનાદિરજશ્ચૈનં પ્રાતર્મૂત્રેણ પાયયેત્||૭૨|| અશાન્તૌ પાચયિત્વા ચ સર્વાન્ વ્રણવદાચરેત્| |૭૩|

Adhikarana સર્વવક્ત્રગરોગાણાં ચિકિત્સા| મુખપાકેષુ ત્રિફલાદિક્વાથેન મુખધાવનમ્ મુખપાકેષુ ત્રિફલાદીન્ કુઠેરાદિં વા ભક્ષયિત્વા નિષ્ઠીવનમ્ (૭૩-૭૪) · Śloka ૭૪

| મુખપાકેષુ સક્ષૌદ્રા પ્રયોજ્યા મુખધાવનાઃ||૭૩|| ક્વથિતાસ્ત્રિફલાપાઠામૃદ્વીકાજાતિપલ્લવાઃ| નિષ્ઠેવ્યા ભક્ષયિત્વા વા કુઠેરાદિર્ગણોઽથવા||૭૪||

Adhikarana વાતજે મુખપાકે કૃષ્ણાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ વાતજે વાતહરસિદ્ધતૈલેન કવલનસ્યે (૭૫) · Śloka ૭૫

મુખપાકેઽનિલાત્ કૃષ્ણાપટ્વેલાઃ પ્રતિસારણમ્| તૈલં વાતહરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ||૭૫||

Adhikarana પિત્તજે મુખપાકે પિત્તરક્તઘ્નો વિધિઃ રક્તજે ચ મુખપાકે પિત્તરક્તઘ્નો વિધિઃ કફજે મુખપાકે કફઘ્નો વિધિઃ કફજે પિટિકાનાં શાકાદિપત્રૈર્લેખનમ્ (૭૬) · Śloka ૭૬

પિત્તાસ્રે પિત્તરક્તઘ્નઃ કફઘ્નશ્ચ કફે વિધિઃ| લિખેચ્છાકાદિપત્રૈશ્ચ પિટિકાઃ કઠિનાઃ સ્થિરાઃ||૭૬||

Adhikarana સન્નિપાતજે યથાદોષોદયં ચિકિત્સા અર્બુદે નવે અસંવૃદ્ધે છેદનં સ્વર્જિકાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્ (૭૭-૭૮) · Śloka ૭૮

યથાદોષોદયં કુર્યાત્સન્નિપાતે ચિકિત્સિતમ્| નવેઽર્બુદે ત્વસંવૃદ્ધે છેદિતે પ્રતિસારણમ્||૭૭|| સ્વર્જિકાનાગરક્ષૌદ્રૈઃ, ક્વાથો ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે| |૭૮|

Adhikarana અર્બુદે ગુડૂચ્યાદિક્વાથેન ગણ્ડૂષઃ કફજે યવાન્નભુક્ તીક્ષ્ણતૈલનસ્યાદયઃ (૭૮-૭૯) · Śloka ૭૯

| ગુડૂચીનિમ્બકલ્કોત્થો મધુતૈલસમન્વિતઃ||૭૮|| યવાન્નભુક્ તીક્ષ્ણતૈલનસ્યાભ્યઙ્ગાંસ્તથાઽઽચરેત્| |૭૯|

Adhikarana પૂતિવદને વમિતે તીક્ષ્ણધૂમાદયઃ પૂતિવદને સમઙ્ગાદિભિરન્તર્ધાવનમ્ પૂતિવદને શીતાદોપકુશોક્તં નસ્યાદિ (ઊર્ધ્વગુદત્યાસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા|) (૭૯-૮૧) · Śloka ૮૧

| વમિતે પૂતિવદને ધૂમસ્તીક્ષ્ણઃ સનાવનઃ||૭૯|| સમઙ્ગાધાતકીરોધ્રફલિનીપદ્મકૈર્જલમ્| ધાવનં વદનસ્યાન્તશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણિતમ્||૮૦|| શીતાદોપકુશોક્તં ચ નાવનાદિ ચ શીલયેત્| |૮૧|

Adhikarana કણ્ઠાદિરોગઘ્નાઃ ફલત્રયાદિગુટિકા વિદેહપ્રણીતાઃ (૮૧-૮૩) · Śloka ૮૩

ફલત્રયદ્વીપિકિરાતતિક્ત- યષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકટુત્રિકાણિ| મુસ્તાહરિદ્રાદ્વયયાવશૂક- વૃક્ષામ્લકામ્લાગ્રિમવેતસાશ્ચ||૮૧|| અશ્વત્થજમ્બ્વામ્રધનઞ્જયત્વક્ ત્વક્ ચાહિમારાત્ખદિરસ્ય સારઃ| ક્વાથેન તેષાં ઘનતાં ગતેન તચ્ચૂર્ણયુક્તા ગુટિકા વિધેયાઃ||૮૨|| તા ધારિતા ઘ્નન્તિ મુખેન નિત્યં કણ્ઠૌષ્ઠતાલ્વાદિગદાન્ સુકૃચ્છ્રાન્| વિશેષતો રોહિણિકાસ્યશોષ- ગન્ધાન્ વિદેહાધિપતિપ્રણીતાઃ||૮૩||

Adhikarana સર્વમુખરોગહરં ખદિરાદિતૈલમ્ (૮૪-૮૬) · Śloka ૮૬

ખદિરતુલામમ્બુઘટે પક્ત્વા તોયેન તેન પિષ્ટૈશ્ચ| ચન્દનજોઙ્ગકકુઙ્કુમપરિપેલવવાલકોશીરૈઃ||૮૪|| સુરતરુરોધ્રદ્રાક્ષામઞ્જિષ્ઠાચોચપદ્મકવિડઙ્ગૈઃ| સ્પૃક્કાનતનખકટ્ફલસૂક્ષ્મૈલાધ્યામકૈઃ સપત્તઙ્ગૈઃ||૮૫|| તૈલપ્રસ્થં વિપચેત્ કર્ષાંશૈઃ પાનનસ્યગણ્ડૂષૈસ્તત્| હત્વાઽઽસ્યે સર્વગદાન્ જનયતિ ગાર્ધીં દૃશં શ્રુતિં ચ વારાહીમ્||૮૬||

Adhikarana વ્યઙ્ગાદિહરં પ્રપુનાટાદિભિરુદ્વર્તનં અનેન તૈલેનાભ્યઙ્ગશ્ચ (૮૭) · Śloka ૮૭

ઉદ્વર્તિતં ચ પ્રપુનાટરોધ્ર- દાર્વીભિરભ્યક્તમનેન વક્ત્રમ્| નિર્વ્યઙ્ગનીલીમુખદૂષિકાદિ સઞ્જાયતે ચન્દ્રસમાનકાન્તિ||૮૭||

Adhikarana સર્વમુખરોગહરં બાણાદિતૈલમ્ (૮૮-૮૯) · Śloka ૮૯

પલશતં બાણાત્તોયઘટે પક્ત્વા રસેઽસ્મિંશ્ચ પલાર્ધિકૈઃ ખદિરજમ્બૂયષ્ટ્યાનન્તામ્રૈરહિમારનીલોત્પલાન્વિતૈઃ||૮૮|| તૈલપ્રસ્થં પાચયેચ્છ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈ- રેભિર્દ્રવ્યૈર્ધારિતં તન્મુખેન| રોગાન્ સર્વાન્ હન્તિ વક્ત્રે વિશેષા- ત્સ્થૈર્યં ધત્તે દન્તપઙ્ક્તેશ્ચલાયાઃ||૮૯||

Adhikarana સર્વમુખરોગહરાઃ ખદિરસારાદિગુટિકાઃ (૯૦-૯૪) · Śloka ૯૪

ખદિરસારાદ્ દ્વે તુલે પચેદ્વલ્કાત્તુલાં ચારિમેદસઃ| ઘટચતુષ્કે પાદશેષેઽસ્મિન્ પૂતે પુનઃ ક્વથનાદ્ઘને||૯૦|| આક્ષિકં ક્ષિપેત્સુસૂક્ષ્મં રજઃ સેવ્યામ્બુપત્તઙ્ગગૈરિકમ્| ચન્દનદ્વય(શ્યામા) રોધ્રપુણ્ડ્રા- હ્વયષ્ટ્યાહ્વલાક્ષાઞ્જનદ્વયમ્||૯૧|| ધાતકીકટુફલદ્વિનિશાત્રિફલાચતુર્જાતજોઙ્ગકમ્| મુસ્તમઞ્જિષ્ઠાન્યગ્રોધપ્રરોહ|વચા]માંસીયવાસકમ્||૯૨|| પદ્મકૈલાસમઙ્ગાશ્ચ શીતે તસ્મિંસ્તથા પાલિકાં પૃથક્| જાતિપત્રિકાં સજાતીફલાં સહ- (નખ)લવઙ્ગકઙ્કોલ્લકામ્||૯૩|| સ્ફટિકશુભ્રસુરભિકર્પૂરકુડવં ચ તત્રાવપેત્તતઃ| કારયેદ્ગુટિકાઃ સદા ચૈતા ધાર્યા મુખે તદ્વદાપહાઃ||૯૪||

Adhikarana સર્વમુખરોગહરં અરિમેદાદિ તૈલમ્ (૯૫) · Śloka ૯૫

ક્વાથ્યૌષધવ્યત્યયયોજનેન તૈલં પચેત્કલ્પનયાઽનયૈવ| સર્વાસ્યરોગોદ્ધૃતયે તદાહુ- ર્દન્તસ્થિરત્વે ત્વિદમેવ મુખ્યમ્||૯૫||

Adhikarana દૃઢદ્વિજકરમેતદ્વયમ્ (૯૬) · Śloka ૯૬

ખદિરેણૈતા ગુટિકા- સ્તૈલમિદં ચારિમેદસા પ્રથિતમ્| અનુશીલયન્ પ્રતિદિનં સ્વસ્થોઽપિ દૃઢદ્વિજો ભવતિ||૯૬||

Adhikarana સર્વમુખરોગહરો ક્ષુદ્રાદિકવલગ્રહઃ દન્તમાંસરોગહરઃ પાઠાદિચૂર્ણઃ (૯૭-૯૮) · Śloka ૯૮

ક્ષુદ્રાગુડૂચીસુમનઃપ્રવાલ- દાર્વીયવાસત્રિફલાકષાયઃ| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તઃ કવલગ્રહોઽયં સર્વામયાન્ વક્ત્રગતાન્નિહન્તિ||૯૭|| પાઠાદાર્વીત્વક્કુષ્ઠમુસ્તાસમઙ્ગા- તિક્તાપીતાઙ્ગીરોધ્રતેજોવતીનામ્| ચૂર્ણઃ સક્ષૌદ્રો દન્તમાંસાર્તિકણ્ડૂ- પાકસ્રાવાણં નાશનો ઘર્ષણેન||૯૮||

Adhikarana મુખાદિરોગહરઃ કાલકચૂર્ણઃ દન્તાદિરોગહરઃ પીતકચૂર્ણઃ (૯૯-૧૦૦) · Śloka ૧૦૦

ગૃહધૂમતાર્ક્ષ્યપાઠાવ્યોષક્ષારાગ્ન્યયોવરાતેજોહ્વૈઃ| મુખદન્તગલવિકારે સક્ષૌદ્રઃ કાલકો વિધાર્યશ્ચૂર્ણઃ||૯૯|| દાર્વીત્વક્સિન્ધૂદ્ભવમનઃ શિલાયાવશૂકહરિતાલૈઃ| ધાર્યઃ પીતકચૂર્ણો દન્તાસ્યગલામયે સમધ્વાજ્યઃ||૧૦૦||

Adhikarana ગલામયઘ્ની દ્વિક્ષારાદિરસક્રિયા મુખરોગહરઃ પથ્યાચૂર્ણઃ (૧૦૧-૧૦૨) · Śloka ૧૦૨

દ્વિક્ષારધૂમકવરાપઞ્ચપટુવ્યોષવેલ્લગિરિતાર્ક્ષ્યૈઃ| ગોમૂત્રેણ વિપક્વા ગલામયઘ્ની રસક્રિયા એષા||૧૦૧|| ગોમૂત્રક્વથનવિલીનવિગ્રહાણાં પથ્યાનાં જલમિશિકુષ્ઠભાવિતાનામ્| અત્તારં નરમણવોઽપિ વક્ત્રરોગાઃ શ્રોતારં નૃપમિવ ન સ્પૃશન્ત્યનર્થાઃ||૧૦૨||

Adhikarana મુખપાકહરઃ સપ્તચ્છદાદિક્વાથઃ સર્વમુખરોગહરઃ પટોલાદિક્વાથઃ (૧૦૩-૧૦૪) · Śloka ૧૦૪

સપ્તચ્છદોશીરપટોલમુસ્ત- હરીતકીતિક્તકરોહિણીભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વરાજદ્રુમચન્દનૈશ્ચ ક્વાથં પિબેત્પાકહરં મુખસ્ય||૧૦૩|| પટોલશુણ્ઠીત્રિફલાવિશાલા- ત્રાયન્તિતિક્તાદ્વિનિશામૃતાનામ્| પીતઃ કષાયો મધુના નિહન્તિ મુખે સ્થિતશ્ચાસ્યગદાનશેષાન્||૧૦૪||

Adhikarana મુખપાકાદિહરા દાર્વીરસક્રિયા મુખપાકાદિહરા પટોલાદિરસક્રિયા (૧૦૫-૧૦૬) · Śloka ૧૦૬

સ્વરસઃ ક્વથિતો દાર્વ્યા ઘનીભૂતઃ સગૈરિકઃ| આસ્યસ્થઃ સમધુર્વક્ત્રપાકનાડીવ્રણાપહઃ||૧૦૫|| પટોલનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વવાસાજાત્યરિમેદસામ્| ખદિરસ્ય વરાયાશ્ચ પૃથગેવં પ્રકલ્પના||૧૦૬||

Adhikarana દ્વિજદાર્ઢ્યકૃત્ ખદિરાદિગણ્ડૂષઃ મુખાદિરોગેષુ પુનઃ પુનઃ દુષ્ટરક્તસ્રાવઃ (૧૦૭-૧૦૮) · Śloka ૧૦૮

ખદિરાયોવરાપાર્થમદયન્ત્યહિમારકૈઃ| ગાણ્ડૂષોઽમ્બુશૃતૈર્ધાર્યો દુર્બલદ્વિજશાન્તયે||૧૦૭|| મુખદન્તમૂલગલજાઃ પ્રાયો રોગાઃ કફાસ્રભૂયિષ્ઠાઃ| તસ્માત્તેષામસકૃદ્ રુધિરં વિસ્રાવયેદ્દુષ્ટમ્||૧૦૮||

Adhikarana મુખાદિરોગેષુ કાયશિરસોર્વિરેકાદિ મુખાદિરોગેષુ કફરક્તહરં કર્મ (૧૦૯-૧૧૦) · Śloka ૧૧૦

કાયશિરસોર્વિરેકો વમનં કવલગ્રહાશ્ચ કટુતિક્તાઃ| પ્રાયઃ શસ્તં તેષાં કફરક્તહરં તથા કર્મ||૧૦૯|| યવતૃણધાન્યં ભક્તં વિદલૈઃ ક્ષારોષિતૈરપસ્નેહાઃ| યૂષા ભક્ષ્યાશ્ચ હિતા યચ્ચાન્યચ્છ્લેષ્મનાશાય||૧૧૦||

Adhikarana મુખાદિરોગેષુ યવતૃણધાન્યાદિ ભોજનમ્ મુખાદિરોગેષુ ત્વરિતમુપક્રમઃ (૨૨) · Śloka ૨૨

પ્રાણાનિલપથસંસ્થાઃ શ્વસિતમપિ નિરુન્ધતે પ્રમાદવતઃ| કણ્ઠામયાશ્ચિકિત્સિત- મતો દ્રુતં તેષુ કુર્વીત||૧૧૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને મુખરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||