Skip to content

27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

anantarātītē'dhyāyē śr̥ṅgādīn lōhitāvasēcanōpāyānuktvā 'pracchānēnaikadēśasthaṁ' ityādivākyēna tēṣāṁ viṣayō darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyau yukta ityāha-

Adhikarana sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2

athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

View original

अथातः सिराव्यधविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṁ vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāvyadhavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"bahavō hi raktāvasēcanōpāyāḥ prāgabhihitāḥ| tēṣāmanyēṣāṁ ca virēkādīnāmupakramāṇāṁ tatsādhyēṣvāmayēṣu śirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi tē samūlāḥ śōṣamāyānti kēdārasētubhēdēna śālyādaya iva| tathā ca| śirāvyadhaśchikitsārdhaṁ sampūrṇaṁ vā cikitsitam| śalyatantrē smr̥tō yadvadbastiḥ kāyacikitsitē|| yathā raktamadhiṣṭhānaṁ vikārāṇāṁ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṁ karmēdaṁ prathamaṁ tataḥ|| tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṁ rasākhyamavikr̥tamavikr̥tēna tējasā rañjitaṁ raktamāhuḥ|" iti|

Adhikarana śuddharaktasya lakṣaṇam śuddharaktasyārōgyahētutvam (1-2) · Śloka 2

madhuraṁ lavaṇaṁ kiñcidaśītōṣṇamasaṁhatam| padmēndragōpahēmāviśaśalōhitalōhitam||1|| lōhitaṁ prabhavaḥ śuddhaṁ, tanōstēnaiva ca sthitiḥ| |2|

View original

मधुरं लवणं किञ्चिदशीतोष्णमसंहतम्| पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम्||१|| लोहितं प्रभवः शुद्धं, तनोस्तेनैव च स्थितिः| |२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lōhitaṁ madhuraguṇaṁ(rasaṁ) , tathā, īṣallavaṇaṁ, kiñcicchabda īṣadarthē, tathā'śītōṣṇaṁ-nañīṣadarthē, īṣacchītamīṣaduṣṇaṁ, tathā'saṁhataṁ-dravaṁ, śuddhaṁ syāt| samprati varṇataḥ śuddhalōhitalakṣaṇamāha-padmētyādi| indragōpaḥ-mr̥ganakṣatrōtpannaḥ kīṭakaviśēṣaḥ| hēma-kanakam| aviḥ-mēṣaḥ| aviśaśayōrlōhitaśabdēna raktavācinā sambandhaḥ| padmādīnāṁ dvandvaḥ| padmēndragōpahēmāviśaśalōhitamiva lōhitaṁ-raktavarṇaṁ, yadraktaṁ tacchuddhaṁ syāt| tacca tanōḥ-śarīrasya, prabhavaḥ-utpattihētuḥ| tēnaivaraktēna, tanōḥ sthitiḥ-prabandhāvicchēdalakṣaṇā| anēkadr̥ṣṭāntōpādānaṁ ca śuddharaktasyānēkavarṇadarśanāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śuddharaktasya lakṣaṇamāha-madhuramiti| asaṁhataṁ-dravam| hēmā-mañjiṣṭhā| śuddharaktasyārōgyahētutvamāha-tanōriti| saṅgrahē tu (sū.a. 36) "tathā dūṣyam| dōṣamiti kēcit| ubhayātmakamanyē| taccaivaṁvidhamēva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṁ balavarṇasukhāyuṣāṁ yōniḥ|" iti|

Adhikarana raktasya duṣṭikāraṇam (2) · Śloka 2

| tatpittaślēṣmalaiḥ prāyō dūṣyatē|2|

View original

| तत्पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tacca-raktaṁ, bāhulyēna pittaślēṣmalairdūṣyatē| pittalaiḥ-kṣārōṣṇatīkṣṇādibhiḥ| ślēṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākr̥tāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyōgrahaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-raktasya duṣṭikāraṇamāha-tatpittaślēṣmalairiti|

Adhikarana duṣṭaraktasya kāryam duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇam (2-5) · Śloka 5

| kurutē tataḥ||2|| visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān| mukhanētraśirōrōgamadatr̥ḍlavaṇāsyatāḥ||3|| kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlōdgiraṇabhramān| śītōṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca yē gadāḥ||4|| samyaksādhyā na sidhyanti tē ca raktaprakōpajāḥ| |5|

View original

| कुरुते ततः||२|| विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान्| मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः||३|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान्| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरूपक्रान्ताश्च ये गदाः||४|| सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः| |५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatō-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn bhramāntān kurutē| tathā, śītōṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rōgā yē na sidhyanti, tē ca raktaprakōpajāḥ| na kēvalaṁ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ| ādiśabdēna stambhasvēdanādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-duṣṭaraktasya kāryamāha-kuruta iti| duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇamāha-śītōṣṇēti| cakāradbayakaraṇāduktēṣvanuktēṣu cēdaṁ lakṣaṇaṁ jñēyam|

Adhikarana duṣṭaraktakāryasya pratīkāraḥ (5) · Śloka 5

| tēṣu srāvayituṁ raktamudriktaṁ vyadhayētsirām||5||

View original

| तेषु स्रावयितुं रक्तमुद्रिक्तं व्यधयेत्सिराम्||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, tēṣu-visarpādiṣu rōgēṣu, ulbaṇaṁ raktaṁ srāvayitaṁ sirāṁ vyadhayēt| adantatvādatra vr̥ddhērabhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-duṣṭaraktakāryasya pratīkāramāha-tēṣviti|

Adhikarana unaṣōḍaśābdādīnāṁ sirāvyādhaniṣēdhaḥ (6-9) · Śloka 9

na tūnaṣōḍaśātītasaptatyabdasrutāsr̥jām| asnigdhāsvēditātyarthasvēditānilarōgiṇām||6|| garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām| atīsārōdaracchardipāṇḍusarvāṅgaśōphinām||7|| snēhapītē prayuktēṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṁ sirāṁ vidhyēnna tiryaṅgāpyanutthitām||8|| nātiśītōṣṇavātābhrēṣvanyatrātyayikādgadāt| |9|

View original

न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम्| अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम्||६|| गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम्| अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम्||७|| स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु| नायन्त्रितां सिरां विध्येन्न तिर्यङ्गाप्यनुत्थिताम्||८|| नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात्| |९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ūnaṣōḍaśavarṣādīnāṁ tu sirāṁ na vyadhayēt| snēhapītē-pītasnēha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā, pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihitēṣu satsu, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, ayantritāṁ-abaddhāṁ, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, na tiryak, na cānutthitāṁ, nātiśītē, nātyuṣṇē, nātivātē, na ca mēghōdayē, sirāṁ vyadhayēt| ātyayikāt-rōhiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayēt| ātyayikē tu rōgē śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ yathāyathaṁ pratīkāraṁ vidhāya sirāṁ mōkṣayēdēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ūnaṣōḍaśābdādīnāṁ śirāvyadhaṁ niṣēdhati-natūnēti| pañcasu karmasu-vamanavirēcananirūhānuvāsananasyēṣu| vamanādau snēhapānē yāvattatkr̥tadōṣakṣōbha(bhā)nivr̥ttistāvanniṣēdhaḥ| ayantritāṁ-akr̥tavakṣyamāṇayantraṇām| tiryak-tiryaggatām| anutthitāṁ-aprakaṭām| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"tatra snēhapītādiṣu samyagviddhā api śirā na sravantyatisravanti vā| samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā dōṣāḥ śōṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavantē| na tvēṣa niṣēdhō viṣasaṁsr̥ṣṭōpasargātyayikavyādhiṣu|" iti|

Adhikarana śirōrōgē nētrarōgē ca vēdhyāḥ sirāḥ (9-10) · Śloka 10

| śirōnētravikārēṣu lalāṭyāṁ mōkṣayētsirām||9|| āpāṅgyāmupanāsyāṁ vā| |10|

View original

| शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत्सिराम्||९|| आपाङ्ग्यामुपनास्यां वा| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śirōnayanavikārēṣu lalāṭyāṁ sirāṁ mōkṣayēt| lalāṭē bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, ēvamagrē'pi| apāṅgē bhavāṁ apāṅgyāṁ, nāsikāsamīpē bhavāṁ-upanāsyāṁ, vā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirōrōgē nētrarōgē ca vēdhyāḥ śirā āha-śirōnētravikārēṣviti| lalāṭē bhavā lalāṭyāḥ| "śarīrāvayavādyat" iti yat| ēvamapāṅgyā upanāsyāḥ [ca]| upanāsyāḥ-kanīnikābhavāḥ (?)|

Adhikarana karṇarōgēṣu sirāḥ (10) · Śloka 10

karṇarōgēṣu karṇajām| |10|

View original

कर्णरोगेषु कर्णजाम्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇāmayēṣu karṇajāṁ-karṇasamīpabhavāṁ, sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇarōgēṣu śirā āha-karṇarōgēṣviti|

Adhikarana nāsārōgē sirāḥ (10) · Śloka 10

| nāsārōgēṣu nāsāgrē sthitām|10|

View original

| नासारोगेषु नासाग्रे स्थिताम्|१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāsāmayēṣu nāsāgrē sthitāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāsārōgēṣu śirā āha-nāsārōgēṣviti|

Adhikarana pīnasē sirāḥ (10-11) · Śloka 11

| nāsālalāṭayōḥ||10|| pīnasē| |11|

View original

| नासाललाटयोः||१०|| पीनसे| |११|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pīnasē-pratiśyāyē, nāsālalāṭamadhyasthāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pīnasē śirā āha-nāsālalāṭayōriti|

Adhikarana mukharōgēṣu sirāḥ (11) · Śloka 11

mukharōgēṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| |11|

View original

मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः| |११|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukharōgēṣu jihvādigāḥ sirā vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukharōgēṣu śirā āha-mukharōgēṣviti|

Adhikarana jatrūrdhvagranthiṣu sirāḥ (11) · Śloka 11

| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||

View original

| जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jatrūrdhvaṁ-vakṣōṁsayōḥ sandhyūrdhvaṁ, yē granthayastēṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jatrūrdhvagranthiṣu śirā āha-jatrūrdhvagranthiṣviti|

Adhikarana unmādē sirāḥ (12) · Śloka 12

urōpāṅgalalāṭasthā unmādē| |12|

View original

उरोपाङ्गललाटस्था उन्मादे| |१२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-unmādē uraḥsthā apāṅgasthā lalāṭāśritāśca vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-unmādē śirā āha-urōpāṅgalalāṭasthā iti|

Adhikarana apasmārē sirāḥ śirōrōgādiṣu sāmānyataḥ sirāḥ (12) · Śloka 12

'pasmr̥tau punaḥ| hanusandhau samastē vā śirāṁ bhrūmadhyagāminīm||12||

View original

ऽपस्मृतौ पुनः| हनुसन्धौ समस्ते वा शिरां भ्रूमध्यगामिनीम्||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apasmārē tu hanusandhau sthitāṁ sirāṁ vidhyēt| samastē-sarvasmin, vā hanau sirāṁ vidhyēt| bhrūmadhyagāminīṁ- bhrūmadhyasthāṁ, sirāṁ vā'parasmr̥tau vidhyēditi vāśabdō'trānuvartya yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-apasmārē śirā āha-apasmr̥tāviti| uktēṣu śirōrōgādiṣu samānyataḥśirā āha-samastē vēti|

Adhikarana vidradhipārścaśūlayōḥ sirāḥ (13) · Śloka 13

vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvakakṣāstanāntarē| |13|

View original

विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे| |१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvasthāḥ kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vidradhipārśvaśūlayōḥśirā āha-vidradhāviti|

Adhikarana tr̥tīyakajvarē sirāḥ (13) · Śloka 13

| tr̥tīyakēṁ'sayōrmadhyē|13|

View original

| तृतीयकेंऽसयोर्मध्ये|१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tr̥tīyakē jvarēṁ'sayōrmadhyē-skandhasandhau sthitāṁ sirāṁ, vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tr̥tīyakajvarē śirā āha-tr̥tīyaka iti|

Adhikarana caturthakajvarē sirāḥ (13) · Śloka 13

| skandhasyādhaścaturthakē||13||

View original

| स्कन्धस्याधश्चतुर्थके||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-caturthakē jvarē skandhasyādhōgatāṁ-anyatarapārśvāśrayāṁ, sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-caturthakajvarē śirā āha-skandhasyādha iti|

Adhikarana saśūlaprāvāhikāyāṁ sirāḥ (14) · Śloka 14

pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ śrōṇitō dvyaṅgulē sthitāṁ| |14|

View original

प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थितां| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pravāhikāyāṁ śūlayuktāyāṁ śrōṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saśūlapravāhikāyāṁ śirā āha-pravāhikāyāmiti|

Adhikarana śukrarōgēmēḍhrarōgē ca sirāḥ (14) · Śloka 14

| śukramēḍhrāmayē mēḍhrē|14|

View original

| शुक्रमेढ्रामये मेढ्रे|१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śukrarōgē mēḍhrarōgē ca mēḍrasthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śukrarōgē mēḍhrarōgē ca śirā āha-śukramēḍhrāmaya iti|

Adhikarana galagaṇḍayōḥ sirāḥ (14) · Śloka 14

| ūrugāṁ galagaṇḍayōḥ||14||

View original

| ऊरुगां गलगण्डयोः||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-galagaṇḍayōścōbhayōrūrusthāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-galagaṇḍamālayōḥ śirā āha-ūrugāmiti| dvivacanasāmarthyāt gaṇḍamālāgrahaṇam|

Adhikarana gr̥dhrasyāṁ sirāḥ (15) · Śloka 15

gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastādūrdhvaṁ vā caturaṅgulē| |15|

View original

गृध्रस्यां जानुनोऽधस्तादूर्ध्वं वा चतुरङ्गुले| |१५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṁ vā jānunaścaturaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gr̥dhrasyāṁ śirā āha-gr̥dhrasyāmiti|

Adhikarana apacyāṁ sirāḥ (15) · Śloka 15

| indrabastēradhō'pacyāṁ dvyaṅgulē|15|

View original

| इन्द्रबस्तेरधोऽपच्यां द्व्यङ्गुले|१५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apacīsaṁjñē rōgē indrabastēradhō dvyaṅgulē sirāṁ vidhyēt| indrabastiḥ-jaṅghāntarē vakṣyamāṇaḥ (hr̥. śā. a. 4|5)

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-apacyāṁ śirā āha-indrabastēriti| indrabastiḥ-jaṅghāmadhyē marma|

Adhikarana sakthiśūlē krōṣṭukaśīrṣakē ca sirāḥ (15-16) · Śloka 16

| caturaṅgulē||15|| ūrdhvaṁ gulphasya sakthyartau, tathā krōṣṭukaśīrṣakē| |16|

View original

| चतुरङ्गुले||१५|| ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ, तथा क्रोष्टुकशीर्षके| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sakthipīḍāyāṁ gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē sirāṁ vidhyēt| krōṣṭukaśīrṣākhyē vātarōgaviśēṣē gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sakthiśūlē krōṣṭukaśīrṣakē ca śirā āha-caturaṅgula iti|

Adhikarana pādadāhādiṣu ṣaṭsu sirāḥ (16-17) · Śloka 17

| pādadāhē khuḍē harṣē vipādyāṁ vātakaṇṭakē||16|| cippē ca dvyaṅgulē vidhyēdupari kṣipramarmaṇaḥ| |17|

View original

| पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके||१६|| चिप्पे च द्व्यङ्गुले विध्येदुपरि क्षिप्रमर्मणः| |१७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari dvyaṅgulē vidhyēt| khuḍaṁ-vātaraktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pādadāhādiṣu ṣaṭsu śirā āha-pādadāha iti| harṣē-pādaharṣē| cippē-nakharōgē| kṣipraṁ-aṅguṣṭhāṅgulimadhyē marma| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"ētēnētarasakthibāhū ca vyākhyātau| viśēṣatastu vāmabāhāvabhyantaratō bāhumadhyē plīhōdarē| ēvamēva ca dakṣiṇabāhau yakr̥dākhyē| tathā kāsaśvāsayōrapyādiśanti|" iti|

Adhikarana viśvācyāṁ sirāḥ (17) · Śloka 17

| gr̥dhrasyāmiva viśvācyām|17|

View original

| गृध्रस्यामिव विश्वाच्याम्|१७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśvācyāṁ gr̥dhrasīprōktāṁ sirāṁ vidhyēt| "gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāt " iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-viśvācyāṁ śirā āha-gr̥dhrasyāmivēti| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"bāhuśōṣāvabāhukayōrapyēkē|" iti|

Adhikarana yathōktasirāṇāmadarśanē tadāsannāḥ sirāḥ (17-18) · Śloka 18

| yathōktānāmadarśanē||17|| marmahīnē yathāsannē dēśē'nyāṁ vyadhayēt sirām| |18|

View original

| यथोक्तानामदर्शने||१७|| मर्महीने यथासन्ने देशेऽन्यां व्यधयेत् सिराम्| |१८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathōktānāṁ sirāṇāmadarśanē sati marmavarjitē yathāsannē sthānē vyādhivaśādaparāṁ vyadhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yathōktaśirāṇāmadarśanē tadāsannā śirā vēdhyā ityāha-yathōktānāmiti|

Adhikarana sirāvyadhavidhiḥ kaṇṭhōrdhasirāṇāṁ yantraṇam (18-22) · Śloka 22

| atha snigdhatanuḥ sajjasarvōpakaraṇō balī||18|| kr̥tasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhōjitaḥ| agnitāpātapasvinnō jānūccāsanasaṁsthitaḥ||19|| mr̥dupaṭṭāttakēśāntō jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē gāḍhaṁ nipīḍayēt||20|| dantaprapīḍanōtkāsagaṇḍādhmānāni cācarēt| pr̥ṣṭhatō yantrayēccainaṁ vastramāvēṣṭayannaraḥ||21|| kandharāyāṁ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| ēṣō'ntarmukhavarjyānāṁ sirāṇāṁ yantraṇē vidhiḥ||22||

View original

| अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली||१८|| कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः| अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः||१९|| मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः| मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्||२०|| दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत्| पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयन्नरः||२१|| कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर्वामतर्जनीम्| एषोऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athētyānantaryē| snigdhā tanuryasya sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi } upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭōdakasnēhagairikādīni, yasya sa sajjasarvōpakaraṇaḥ| tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kr̥taṁ svastyayanaṁ-balimaṅgalahōmādikaṁ, yasya sa kr̥tasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktēnānnēna pratibhōjitaḥ| tathā, agnitāpaścātapaśca, tābhyāṁ svinnaḥ| tathā, jānutulyē uccāsanē, saṁsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mr̥dunā-sūkṣmēṇa, vastrapaṭṭēnāttō-gr̥hītō baddhaḥ kēśāntō yasya sa ēvam| tathā, jānunōḥ sthāpitau kūrparau yēna sa ēvam| tathā, muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē'tiśayēna pīḍayēt| tathā, dantaprapīḍanādīnyācarēt| ēnaṁ cāturaṁ pr̥ṣṭhadēśē vasanamāvēṣṭayannarō yantrayēt| katham ? grīvāyāṁ vastraṁ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhyē, vāmatarjanīṁ nyasya| sirāṇāṁ yantraṇa ēṣa vidhiḥ-ētadvidhānam| kimbhūtānām ? antarmukhavarjyānām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāvyadhavidhimāha-athēti| alpaṁ snigdhaṁ rasānnaṁ-snigdharasānnaprati| "suppratinā mātrārthē" ityvyayībhāvaḥ| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"vyādhibalasātmyādyapēkṣya snigdhaṁ jāṅgalarasaṁ yavāgūṁ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṁ pūrvāhṇē'parāhṇē vā|" iti|

Adhikarana sirōtthāpanavidhiḥ (23) · Śloka 23

tatō madhyamayā'ṅgulyā vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā| tāḍayēt|23|

View original

ततो मध्यमयाऽङ्गुल्या वैद्योऽङ्गुष्ठविमुक्तया| ताडयेत्|२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatō-yantraṇādanantaraṁ, vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirōtthāpanavidhimāha-tata iti|

Adhikarana sirālakṣīkaraṇavidhiḥ sirāmōkṣaṇavidhiḥ (23-25) · Śloka 25

| utthitāṁ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23|| kuṭhāryā lakṣayēnmadhyē vāmahastagr̥hītayā| phalōddēśē suniṣkampaṁ sirāṁ, tadvacca mōkṣayēt||24|| tāḍayan pīḍayaṁścaināṁ| |25|

View original

| उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद्वाऽङ्गुष्ठपीडनैः||२३|| कुठार्या लक्षयेन्मध्ये वामहस्तगृहीतया| फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां, तद्वच्च मोक्षयेत्||२४|| ताडयन् पीडयंश्चैनां| |२५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sparśēna tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvōtthitāṁ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhyē nyasya phalōddēśē suniṣkampaṁ vāmahastagr̥hītayā kuṭhāryā sirāṁ lakṣayēt| tadvacca mōkṣayēt| yathaiva lakṣayēttathaivētyarthaḥ| vrīhimukhēna punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, ēnāṁ-kuṭhārikāviṣayajāṁ sirāṁ, vidhyēt| nanu, kuṭhārikāviṣayē kathaṁ vrīhivaktrasya prayōgaḥ ? yataḥ 'apavādaviṣayaṁ parihr̥tyōtsargaḥ pravartatē' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva sāmānyēna prayōgō'nujñātaḥ| tathā cāha (hr̥. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṁ prayōjyaṁ ca tatsirōdarayōrvyadhē|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśēṣō'bhihitaḥ (hr̥. sū. a. 26|12)-"tayōrdhvadaṇḍayāvidhyēduparyasthnāṁ sthitāṁ śirām|" iti| tasmādayuktamētat| atrōcyatē jñāpakam| kuṭhārikāviṣayē vrīhivaktrasya prayōgō nyāyya ēva| yadayamācāryō vakṣyati (ślō.33)-"māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhāsyaṁ vrīhimātrakam|" iti| anēna hi vacanēna granthakāra idaṁ pratyapādayat,- bahumāṁsē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ vrīhimātraṁ nikṣēpyam, anyatra tvāśayānurōdhēna vrīhivaktrasya prayōgaḥ kārya iti| anēnaivābhiprāyēṇa śāstrakr̥tā "pramāṇaparimāṇābhyāṁ saṅkhyāyāścāpi saṁśayē mātrac vaktavyaḥ ityanēna mātrac kr̥taḥ| anyathā tu spaṣṭaṁ kr̥tvā "vrīhipramāṇaṁ vrīhyāsyaṁ māṁsalē nikṣipēdvyadhē|" iti pāṭhaṁ kuryāt| tasmādyuktō vrīhimukhasya kuṭhārikāviṣayē prayōga iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirālakṣīkaraṇavidhimāha-utthitāmiti| utthitāṁ-spandamānāṁ, sparśēna jñātvā| gambhīrāṁ tvaṅguṣṭhapīḍanēna jñātvā| phalōddēśē vāmēna hastēna suniṣkampaṁ gr̥hītayā kuṭhāryā madhyē lakṣayēt| śirāmōkṣaṇavidhimāha-tadvaditi| ēnāṁ-kuṭhārikāṁ, aṅguṣṭagr̥hītayā madhyamāṅgulyā tāḍayan, aṅguṣṭhōdarēṇa vā pīḍayan, śirāṁ mōkṣayēt|

Adhikarana upanāsikāyā vyadhanam (25) · Śloka 25

vidhyēdvrīhimukhēna tu| aṅguṣṭhēnōnnamayyāgrē nāsikāmupanāsikām||25||

View original

विध्येद्व्रीहिमुखेन तु| अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकामुपनासिकाम्||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-agrē-agradēśē, nāsikāmaṅguṣṭhēnōnnamayya, upanāsikāṁ- nāsikāsannadēśasthāṁ sirāṁ, vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-upanāsikāyā vyadhanamāha-vidhyēditi|

Adhikarana jihvādhaḥ sirāvyadham (26) · Śloka 26

abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām| |26|

View original

अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस्तदाश्रयाम्| |२६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ābhimukhyēnōnnatā-upari tāludēśē nītā, tathā viśēṣēṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agrē jihvā-agrajihvā, yēnāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakr̥tatvājjihvāyā ēvādhastāt, tadāśrayāṁ-jihvādhaḥsthāṁ sirāṁ vidhyēt| tadityanēna jihvādhaḥ parāmr̥śyatē| jihvādha āśrayō yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jihvādhaḥ śirāvyadhanamāha-abhyunnatēti|

Adhikarana grīvāsirāṇāṁ yantraṇam (26) · Śloka 26

| yantrayētstanayōrūrdhvaṁ grīvāśritasirāvyadhē||26||

View original

| यन्त्रयेत्स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-grīvāśritānāṁ sirāṇāṁ vyadhō-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayōrūrdhvaṁ yantrayēt-vāsasā vēṣṭayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-grīvāśirāṇāṁ yantraṇamāha-yantrayēditi|

Adhikarana bhujasirāṇaṁ yantraṇam (27) · Śloka 27

paṣāṇagarbhahastasya jānusthē prasr̥tē bhujē| kukṣērārabhya mr̥ditē vidhyēdbaddhōrdhvapaṭṭakē||27||

View original

पषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे| कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद्बद्धोर्ध्वपट्टके||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya narasya bhujē jānusthē-jānupr̥ṣṭhasthitē, prasr̥tē-prasāritē| 'bhujē' ityēkavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gr̥hyētē| kukṣērārabhya yāvadgrīvaṁ tāvanmr̥ditē- malitē| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhē'ṅgē| tathā baddha ūrdhvaṁ paṭṭakō yasmiṁstasmin vidhyēt| prakr̥tatvāt sirām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bhujaśirāṇāṁ yantraṇamāha-pāṣāṇagarbhahastasyēti|

Adhikarana hastasirāṇāṁ yantraṇam (28-29) · Śloka 29

vidhyēddhastaśirāṁ bāhāvanākuñcitakūrparē| baddhvā sukhōpaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28|| ūrdhvaṁ vēdhyapradēśācca paṭṭikāṁ caturaṅgulē| |29|

View original

विध्येद्धस्तशिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे| बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्गुष्ठगार्भिणम्||२८|| ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले| |२९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hastasirāṁ vidhyēt| katham ? bāhāvanākuñcitakūrparē,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparō yasya bāhōstasmin| tathā, sukhōpaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṁ baddhvā| kimbhūtam ? aṅguṣṭhēna garbhiṇaṁ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṁ muṣṭiṁ baddhvētyarthaḥ| tathā, vēdhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇē sthānē paṭṭikāṁ baddhvā vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hastaśirāṇāṁ yantraṇavidhimāha-vidhyēditi|

Adhikarana pārśvasirāṇāṁ yantraṇam (29) · Śloka 29

| vidhyēdālambamānasya bāhubhyāṁ pārśvayōḥ sirām||29||

View original

| विध्येदालम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṁ vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayōḥ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pārśvaśirāṇāṁ yantraṇamāha-vidhyēditi|

Adhikarana mēḍhrasirāṇāṁ yantraṇam (30) · Śloka 30

prahr̥ṣṭē mēhanē| |30|

View original

प्रहृष्टे मेहने| |३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prahr̥ṣṭē-stabdhē, mēḍhrē tadāśritāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mēḍhraśirāṇāṁ yantraṇamāha-prahr̥ṣṭa iti|

Adhikarana jaṅghāsirāṇāṁ yantraṇam (30) · Śloka 30

jaṅghāsirāṁ jānunyakuñcitē| |30|

View original

जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते| |३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jānunyakuñcitē spaṣṭē sthitē sati, jaṅghāyāṁ sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jaṅghāśirāṇāṁ yantraṇamāha-jaṅghāśirāmiti|

Adhikarana pādasirāṇāṁ yantraṇam (30-32) · Śloka 32

| pādē tu susthitē'dhastājjānusandhērnipīḍitē||30|| gāḍhaṁ karābhyāmāgulphaṁ caraṇē tasya cōpari| dvitīyē kuñcitē kiñcidārūḍhē hastavattataḥ||31|| baddhvā vidhyētsirām| |32|

View original

| पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते||३०|| गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि| द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः||३१|| बद्ध्वा विध्येत्सिराम्| |३२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sukhaṁ kr̥tvā bhūmyādidēśē sthitē pādē sati pādasirāṁ vidhyēt| tathā jānusandhēradhastādāgulphaṁ-gulphaṁ yāvat, karābhyāṁ gāḍhaṁ kr̥tvā pīḍitē sati, tasya caraṇasyōpari-upariṣṭāt dvitīyē caraṇa īṣatsaṅkucitē, tathā ārūḍhē-tatkalitē sati, tatō hastavat-vēdhyasthānādupari caturaṅgulē paṭṭikāṁ, baddhvā sirāṁ vidhyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pādaśirāṇāṁ yantraṇamāha-pādē tviti| hastavadvēdhyapradēśādūrdhvaṁ caturaṅgulē paṭṭikāṁ baddhvā|

Adhikarana anuktasirāṇāṁ yantraṇam (32) · Śloka 32

itthamanuktēṣvapi kalpayēt| tēṣu tēṣu pradēśēṣu tattadyantramupāyavit||32||

View original

इत्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत्| तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित्||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-itthaṁ-anēna prakārēṇa yantralakṣaṇōddēśēna, anuktamapi yantraṁ tattaddēśamāhātmyāt kriyāsaukaryārthaṁ tēṣu tēṣu śarīrāvayavēṣu svabuddhyā tattadyantraṁ yathāyōgaṁ kalpayēt, upāyajñō vaidyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuktaśirāṇāṁ yantraṇamāha-itthamiti|

Adhikarana vrīhimukhasya nikhananam kuṭhārikāyā nikhananam (33) · Śloka 33

māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhyāsyaṁ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṁ vidhyan kuṭhārikām||33||

View original

मांसले निक्षिपेद्देशे व्रीह्यास्यं व्रीहिमात्रकम्| यवार्धमस्थ्नामुपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsalē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ śastraṁ vrīhipramāṇaṁ nikṣipēt| asthnāmupari kuṭhārikāṁ yavārdhamātrāṁ nikṣipēt| kiṁ kurvan ? sirāṁ vidhyan|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vrīhimukhasya nikhananamāha-māṁsala iti| kuṭhārikāyā nikhananamāha-yavārdhamiti|

Adhikarana samyagviddhālakṣaṇam (34) · Śloka 34

samyagviddhā sravēddhārāṁ yantrē muktē tu na sravēt| |34|

View original

सम्यग्विद्धा स्रवेद्धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyagviddhē sati(dvā satī) dhārāṁ sravēt| yantrē ca muktē sati na sravēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagviddhālakṣaṇamāha-samyagviddha iti|

Adhikarana durviddhālakṣaṇam atividdhālakṣaṇam (34-35) · Śloka 35

| alpakālaṁ vahatyalpaṁ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34|| saśabdamatividdhā tu sravēdduḥkhēna dhāryatē| |35|

View original

| अल्पकालं वहत्यल्पं, दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः||३४|| सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद्दुःखेन धार्यते| |३५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-alpaṁ viddhā satī sirā stōkaṁ kālaṁ vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravēt| atividdhā tu sirā saśabdaṁ sravēt| duḥkhēna-kr̥cchrēṇa dhāryatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-durviddhālakṣaṇamāha-alpakālamiti| tailacūrṇēnaiḥ-tailakṣārasēcanaiḥ| atividdhālakṣaṇamāha-saśabdamiti|

Adhikarana raktāvarōdhakāraṇāni (35-36) · Śloka 36

| bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitr̥ptayaḥ||35|| kṣāmatvavēgitāsvēdā raktasyāsrutihētavaḥ| |36|

View original

| भीमूर्च्छायन्त्रशैथिल्यकुण्ठशस्त्रातितृप्तयः||३५|| क्षामत्ववेगितास्वेदा रक्तस्यास्रुतिहेतवः| |३६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bhīmūrchādayō raktasyāsravaṇahētavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mōhastamasīva pravēśaḥ| yantraśaithilyam-agāḍhaṁ kr̥tvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṁ-bhagnaṁ śastram| tathā, atitr̥ptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṁ-nirbalatā| vēgitā-sañjātavēgatvam| asvēdaḥ-svēdāyōgaḥ| yataścaitē rudhirasyāsrutihētavastatō raktasrutāvētē parihāryāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-raktāvarōdhakāraṇānyāha-bhīmūrcchēti| vēgitā-mūtritatvādiḥ| asvēdō-asamyaksvēdaḥ|

Adhikarana samyaksrāvārthamauṣadham (36-37) · Śloka 37

| asamyagastrē sravati vēllavyōṣaniṣānataiḥ||36|| sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham| |37|

View original

| असम्यगस्त्रे स्रवति वेल्लव्योषनिषानतैः||३६|| सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asamyagastrē sravati vēllādibhiḥ sirāvadanaṁ dihyāt pralēpayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyaksrāvārthamauṣadhamāha-asamyagasra iti|

Adhikarana samyaksrāvanirvāhārthamauṣadham (37) · Śloka 37

| samyakpravr̥ttē kōṣṇēna tailēna lavaṇēna ca||37||

View original

| सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyakpravr̥ttē raktē sirāmukhaṁ kōṣṇābhyāṁ tailalavaṇābhyāṁ dihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyaksrāvanirvāhārthamauṣadhamāha-samyakpravr̥tta iti| dihyādityanuṣajyatē|

Adhikarana duṣṭhāsramēvāgrē sirāḥ sravanti (38) · Śloka 38

agrē sravati duṣṭāsraṁ kusumbhādiva pītikā| |38|

View original

अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका| |३८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt kusumbhādagrē-pūrvaṁ, pītikā sravati, ēvaṁ duṣṭāduṣṭaraktādēkalōlībhūtāt pūrvaṁ duṣṭamasraṁ sravati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-agragrahaṇāt paścādaduṣṭamapi raktamavaśyaṁ sravatītyāśaṅkyēdamāha-svabhāvādduṣṭāsramēvāgrē śirāḥ sravantītyāha agra iti|

Adhikarana svayaṁ sthitaṁ raktaṁ nāharēt (38) · Śloka 38

| samyaksrutvā svayaṁ tiṣṭhēcchuddhaṁ taditi nāharēt||38||

View original

| सम्यक्स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तदिति नाहरेत्||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathāvatprasrutya svayaṁ-yatnēna vinā, yat tiṣṭhēt-na sravēt, śuddhaṁ taditi nāharēt-na srāvayēt, jīvitahētutvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyaksrutvā yatsvayaṁ sthitaṁ raktaṁ tacchuddhatvānnāharēdityāha-samyaksrutvēti|

Adhikarana mūrcchāyāṁ pratīkāraḥ (39) · Śloka 39

yantraṁ vimucya mūrcchāyāṁ vījitē vyajanaiḥ punaḥ| srāvayēnmūrcchati punastvaparēdyustryahē'pi vā||39||

View original

यन्त्रं विमुच्य मूर्च्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः| स्रावयेन्मूर्च्छति पुनस्त्वपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा||३९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūrcchāyāṁ satyāṁ yantraṁ vimucya vyajanairvījitē-samāśvastēnarē sati, punarasraṁ srāvayēt| punarmūrcchati tvāturē'śuddhamapi raktaṁ tasminnahani na srāvayēt| kadā tarhi srāvayēt ? ityāha-aparēdyuḥ,-anyasmin dinē, tryahē'pi vā-tr̥tīyē vā'hni, srāvayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mūrcchāyāṁ pratīkāramāha-yantramiti| punarmūrcchāyāmaparadinādau srāvayēdityāha-srāvayēditi|

Adhikarana vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (40) · Śloka 40

vātācchyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vēgasrāvyacchaphēnilam| |40|

View original

वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वेगस्राव्यच्छफेनिलम्| |४०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātāt śyāvādilakṣaṇaṁ raktaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-vātāditi|

Adhikarana pittaduṣṭarakasya lakṣaṇam (40) · Śloka 40

| pittāt pītāsitaṁ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||

View original

| पित्तात् पीतासितं विस्रमस्कन्द्यौष्ण्यात्सचन्द्रिकम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittāt pītādilakṣaṇamasraṁ syāt| askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṁ ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pittaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-pittāditi| auṣṇyādaskandi-ghanībhāvarahitam|

Adhikarana kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41

kaphāt snigdhamasr̥kpāṇḍu tantumatpicchhilaṁ ghanam| |41|

View original

कफात् स्निग्धमसृक्पाण्डु तन्तुमत्पिच्छिलं घनम्| |४१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphāt snigdhādilakṣaṇamasr̥k syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-kaphāditi| ghanaṁsrāvarahitam|

Adhikarana dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41

| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāt|41|

View original

| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्|४१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saṁsargāddōṣāṇāṁ saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ raktaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-saṁsr̥ṣṭaliṅgamiti|

Adhikarana tridōṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41

| tridōṣaṁ malināvilam||41||

View original

| त्रिदोषं मलिनाविलम्||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tridōṣaraktaṁ malinaṁ-kaluṣaṁ, āvilaṁ-ghanaṁ ca| ētacca dōṣatrayasaṁsargalakṣaṇādadhikaṁ lakṣaṇaṁ mantavyam| na caitāvadēva tridōṣalakṣaṇaṁ mantavyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tridōṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-tridōṣamiti| malinaṁ-nīlam| āvilaṁ-kaluṣam| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"kaṣāyarasaṁ lōhagandhi śītaṁ ca raktaṁ vātāt| gr̥hadhūmāñjanōdakakr̥ṣṇaṁ haritaṁ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭhaṁ gōmūtrābhaṁ ca pittāt| kōvidārapuṣpagairikōdakapāṇḍu śītaṁ skandi vraṇadvārā vasādilavaṇarasaṁ vasāgandhi ca kaphāt| kāṁsyanīlaṁ durgandhi ca sannipātāt|" iti|

Adhikarana srāvapramāṇam (42) · Śloka 42

aśuddhau balinō'pyasraṁ na prasthātsrāvayētparam| atisrutau hi mr̥tyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||

View original

अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम्| अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद्दारुणा वा चलामयाः||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aśuddhamasraṁ balinō'pi-kiṁ punarabalinaḥ, prasthāt paraṁ-adhikaṁ, na srāvayēt| { kasmāt ? ityāha- } atisrāvē hi raktasya, mr̥tyurbhavēt| athavā vātarōgāśca kr̥cchrāḥ syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-srāvapramāṇamāha-aśuddhāviti| aśuddhau-kiṁ punaḥ śuddhau| balinō'pi-kiṁ punarabalasya| prasthō'tra sārddhatrayōdaśapalaḥ|

Adhikarana atisrāvē bhēṣajam (43) · Śloka 43

tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bhēṣajam| |43|

View original

तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni bhēṣajam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atisrāvē bhēṣajamāha-tatrēti|

Adhikarana srutaraktasyānantaraṁ kr̥tyam (43-44) · Śloka 44

| srutē raktē śanairyantramapanīya himāmbunā||43|| prakṣālya tailaplōtāktaṁ bandhanīyaṁ sirāmukham| |44|

View original

| स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना||४३|| प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं बन्धनीयं सिरामुखम्| |४४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-srutē raktē sati yantraṁ śanairvimurcya-mandaṁ mandamapanīya, sirāmukhaṁ śītōdakēna prakṣālya, tailaplōtēnāktaṁ sadbandhanīyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-srutaraktasthānantaraṁ kr̥tyamāha-sruta iti| plōtaṁ-vastrakhaṇḍam|

Adhikarana asamyakśuddhaupunaḥ srāvakālaḥ (44-45) · Śloka 45

| aśuddhaṁ srāvayēdbhūyaḥ sāyamahnyaparē'pi vā||44|| snēhōpaskr̥tadēhasya pakṣādvā bhr̥śadūṣitam| |45|

View original

| अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह्न्यपरेऽपि वा||४४|| स्नेहोपस्कृतदेहस्य पक्षाद्वा भृशदूषितम्| |४५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aśuddhaṁ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇēna duṣṭaṁ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayēt| kadā ? sāyaṁ-aparāhnē, tasminnēva dinē| athavā, aparē'hni-dvitīyē dinē| athavā snēhēnōpaskr̥tōbhāvitō, dēhō yasya tathāvidhasya bhr̥śadūṣitaṁ-atiśayēna duṣṭaṁ raktaṁ, pakṣādūrdhvaṁ punaḥ srāvayēt| ēvamaśuddhaṁ raktaṁ yathāyōgaṁ sāyamahnyaparē pakṣādūrdhvaṁ vā prasthaparimāṇamēva srāvayēnna tatō'dhikamiti raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṁ ca tantrāntarē gaditam "vamanē ca virēkē ca raktātīsārayōrapi| sārddhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kiñcicchhēṣaṁ duṣṭaraktaṁ sthāpayēduta sarvaṁ srāvayēt ? iti saṁśayāpanōdārthamidamāha-[prathamasrāvēṇāsamyak śuddhau] punaḥ srāvakālamāha-aśuddhamiti| bhr̥śadūṣitaṁ tu punaḥ snēhayitvā pakṣāt srāvayēt|

Adhikarana kiñcidduṣṭaraktaśēṣē'pi na srutiḥ (45-46) · Śloka 46

| kiñciddhi śēṣē duṣṭāsrē naiva rōgō'tivartatē||45|| saśēṣamapyatō dhāryaṁ na cātisrutimācarēt| |46|

View original

| किञ्चिद्धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगोऽतिवर्तते||४५|| सशेषमप्यतो धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत्| |४६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmāt kiñcicchēṣē duṣṭaraktē naiva rōgō-duṣṭaraktōdbhavō vyādhiḥ, ativartatē-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau nāsādayati| atō duṣṭamapi raktaṁ saśēṣaṁ dhāryam| nāsya duṣṭaraktasyātisrutimācarēt, prāṇāyatanatvāt| suśrutō'pyadhyagīṣṭa (?) "saśēṣaṁ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṁ kuryācchēṣaṁ saṁśamanairjayēt||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha kiñcicchēṣaṁ raktamupēkṣaṇīyamuta pratikriyā kācittatra kāryāḥ ? ityāha-duṣṭē'pyanēnaiva kramēṇa srutiḥ kāryā| na tvatisrutirityāha-kiñciddhīti| ativartatē-bādhatē|

Adhikarana duṣṭaraktaśēṣasya śr̥ṅgādibhirharaṇam (46) · Śloka 46

| harēcchr̥ṅgādibhiḥ śēṣam|46|

View original

| हरेच्छृङ्गादिभिः शेषम्|४६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-srutaśēṣaṁ duṣṭaraktaṁ śr̥ṅgatumbaghaṭikādibhirharēt, na tu sirayā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāvyadhē'tisrutiśaṅkāyāṁ śr̥ṅgādibhirharēdityāha-harēditi|

Adhikarana athavā tasya śītōpacārādibhiḥ prasādanam (46-47) · Śloka 47

| prasādamathavā nayēt||46|| śītōpacārapittāsrakriyāśuddhiviśōṣaṇaiḥ| duṣṭaṁ raktamanudriktamēvamēva prasādayēt||47||

View original

| प्रसादमथवा नयेत्||४६|| शीतोपचारपित्तास्रक्रियाशुद्धिविशोषणैः| दुष्टं रक्तमनुद्रिक्तमेवमेव प्रसादयेत्||४७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā śītōpacārēṇa, pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirēcanādirūpayā, viśōṣaṇēna-laṅghanarūpēṇa, tadduṣṭaṁ raktaṁ prasādayēt-kaluṣatāṁ parityajya tasya prasannatvamupapādayēt| na tu kēvalaṁ srutaśēṣaṁ rudhiraṁ śītōpacārēṇa (cārādinā) prasādayēt| yāvadanudrikta-apravr̥ddhaṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ, ēvamēva-anēnaiva śītōpacārādinā, prasādaṁ nayēt| na tu tannirharaṇē sirāvyadhādinā yatanīyam, anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śr̥ṅgādibhirapyatisrutiśaṅkāyāṁ śamayēdityāha-prasādamiti| pittāsrakriyā-raktapittacikitsā| akr̥taśirāvyadhasyāpyētadēva raktaprasādanamityāha-duṣṭaṁ raktamiti| anudriktaṁ-udrēkābhāvāt srāvāyōgyam|

Adhikarana atisrāvē stambhanam (48) · Śloka 48

raktē tvatiṣṭhati kṣipraṁ stambhanīmācarētkriyām| |48|

View original

रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-raktē tvatiṣṭhati-sthitimalabhamānē, tvaritamēva stambhanīṁ kriyāṁ-vakṣyamāṇāṁ, kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tadēva stambhanamāha-atisrāvē stambhanamāha-raktē tviti|

Adhikarana stambhana viśēṣaḥ (48-50) · Śloka 50

| rōdhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48|| mr̥tkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayēdvraṇamukhaṁ padmakādihimaṁ pibēt||49|| tāmēva vā sirāṁ vidhyēdvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṁ vā tvaritaṁ dahēttaptaśalākayā||50||

View original

| रोध्रप्रियङ्गुपत्तङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः||४८|| मृत्कपालाञ्जनक्षौ ममषीक्षीरित्वगङ्कुरैः| विचूर्णयेद्व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत्||४९|| तामेव वा सिरां विध्येद्व्यधात्तस्मादनन्तरम्| सिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया||५०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rōdhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṁ vicūrṇayēt| padmakādihimaṁ-śītakaṣāyaṁ, pibēt| tāmēva-prāgviddhāṁ, sirāṁ tasmātprāgvyadhādanantaraṁ, avyavahitaṁ vidhyēt| athavā sirādvāraṁ kṣipraṁ kr̥tvā'gninōpataptayā śalākayā dahēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-raktasya srāvaṇādanantaraṁ yadvidhēyaṁ tadāha-stambhanaviśēṣamāha-rōdhrapriyaṅgviti| mr̥tkapālaṁ-kharparam| kṣaumamaṣī-vastrabhasma| vicūrṇayēt-cūrṇaṁ vikirēt| padmakādihimaṁ-padmakādigaṇasya śītakaṣāyam| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"atiṣṭhati tu raktē śirāmukhaṁ saṁdhātuṁ cūrṇairavacurṇyāṅgulyagrēṇa pīḍayēt| śālmalyupōdakāpicchāṁ vā vraṇamukhē dattvā gāḍhaṁ badhnīyāt| madhūcchiṣṭapraliptaṁ vā paṭṭakam| śītāmbunā vā siñcēt| śītamadhurakaṣāyānnapānasēkapradēhapravātavēśmabhirvā skandanāyōpacarēt| padmakādikvāthaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ kṣīramikṣurasamēṇahariṇājōrabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya vā sirāṁ viddhvā rudhiramāmaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ vā pānaṁ dadyāt| tēnaiva vā darbhapādamr̥ditēnānuvāsayēt| snigdhaiśca yūṣarasairbhōjayēt| sarvathā cānavatiṣṭhamānē pācanāya kṣāraṁ dadyāt| na ca kṣaṇamapyupēkṣēta| kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgr̥hya mūrcchāsaṁjñānāśaśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṁśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣēpakādīn karōti, maraṇaṁ vā| prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ raktaṁ tatkṣayātkṣīyatē'nalaḥ| varddhatē cānilastasmādyuktyā br̥ṁhaṇamācarēt|| durvyadhātivyadhakuṭṭitatiryagvyadhādērvyadhadōṣāvdyāpadō yāḥ syustā yathāsvaṁ sādhayēditi|" iti|

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhiḥ (51) · Śloka 51

unmārgagā yantranipīḍanēna svasthānamāyānti punarna yāvat| dōṣāḥ praduṣṭā rudhiraṁ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||

View original

उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्| दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्ना स्तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात्||५१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yantranipīḍanēnōnmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇēnōtpathaṁ pratipannāḥ| kiṁbhūtā dōṣāḥ? pradr̥ṣṭāḥ, tathāvidhaṁ raktaṁ prāptā |tē punaryāvatsvāśrayaṁ na pratipadyantē tāvaddhitāhāravihārabhāk syāt-hitāvāhāravihārau bhajēt| "bhajō ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvr̥ttam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhimāha-unmārgagā iti|

Adhikarana pathyam uktē pathyē yuktiḥ (52) · Śloka 52

nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ raktē'panītē hitamannapānam| tadā śarīraṁ hyanavasthitāsr̥ gagnirviśēṣāditi rakṣitavyaḥ||52||

View original

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृ गग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः||५२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-raktē srāvitē'nnapānaṁ nātyuṣṇaśītaṁ hitam| atyuṣṇaṁ hyannapānaṁ raktaṁ pradūṣayēt| atiśītaṁ tvagniṁ sādayēt| tathā, laghu-svabhāvatō mātrāsaṁskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta ēvamannapānaṁ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kālē śarīramanavasthitaṁ-calitavr̥tti, raktaṁ yasya śarīrasya tadēvaṁbhūtaṁ bhavati| taccāsr̥k śarīrasyādhārō, raktasya ca pittaṁ, pittaṁ ca vahniḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥. śā. a. 3|90)- "pittaṁ vahniḥ" iti| tasmādviśēṣāt-mahatā yatnēna, vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihārēṇa rakṣitavyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kr̥tasirāvyadhasya puruṣasya lakṣaṇamantarēṇōnmārgagāmināṁ dōṣāṇāṁ svasthānapratipattau kālō nāvagamyatē, na ca nirhr̥taduṣṭaraktaḥ puruṣō lakṣaṇaṁ vinā jñāyatē, iti dvayasyāpi parijñānārthamāha-pathyamāha-nātyuṣṇaśītamiti| uktē pathyē yuktimāha-tadā śarīramiti| iti-atō hētōḥ|

Adhikarana viśuddharaktasya lakṣaṇam (27) · Śloka 27

prasannavarṇēndriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktr̥vēgam| sukhānvitaṁ puṣṭibalōpapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti||53|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||

View original

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्था- निच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शिराव्यधविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-varṇaścēndriyāṇi ca varṇēndriyāṇi, prasannāni varṇēndriyāṇi yasya taṁ prasannavarṇēndriyam| tathā, indriyārthān śabdādīn svabhāvābhiprētān, icchantaṁ-abhilaṣantam| tathā, pakturvēgaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktr̥vēgō yasya tamavyāhatapaktr̥vēgam| tathā, sukhānvitaṁ-ārōgyayuktaṁ prakr̥timāpannam| tathā puṣṭibalābhyāṁ yuktam| ēvaṁvidhaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti, iti śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṁ lavaṇaṁ" ityādinā tu raktasyaiva viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-viśuddharaktasya lakṣaṇamāha-prasannavarṇēti| paktāagniḥ| vēgō-viṇmūtrādipravr̥ttiḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śirāvyadhaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 27||