Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anantarātītē'dhyāyē śr̥ṅgādīn lōhitāvasēcanōpāyānuktvā 'pracchānēnaikadēśasthaṁ' ityādivākyēna tēṣāṁ viṣayō darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyau yukta ityāha-
Adhikarana sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2
athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
View original
अथातः सिराव्यधविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṁ vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirāvyadhavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"bahavō hi raktāvasēcanōpāyāḥ prāgabhihitāḥ| tēṣāmanyēṣāṁ ca virēkādīnāmupakramāṇāṁ tatsādhyēṣvāmayēṣu śirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi tē samūlāḥ śōṣamāyānti kēdārasētubhēdēna śālyādaya iva| tathā ca| śirāvyadhaśchikitsārdhaṁ sampūrṇaṁ vā cikitsitam| śalyatantrē smr̥tō yadvadbastiḥ kāyacikitsitē|| yathā raktamadhiṣṭhānaṁ vikārāṇāṁ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṁ karmēdaṁ prathamaṁ tataḥ|| tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṁ rasākhyamavikr̥tamavikr̥tēna tējasā rañjitaṁ raktamāhuḥ|" iti|
Adhikarana śuddharaktasya lakṣaṇam śuddharaktasyārōgyahētutvam (1-2) · Śloka 2
madhuraṁ lavaṇaṁ kiñcidaśītōṣṇamasaṁhatam|
padmēndragōpahēmāviśaśalōhitalōhitam||1||
lōhitaṁ prabhavaḥ śuddhaṁ, tanōstēnaiva ca sthitiḥ|
|2|
View original
मधुरं लवणं किञ्चिदशीतोष्णमसंहतम्|
पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम्||१||
लोहितं प्रभवः शुद्धं, तनोस्तेनैव च स्थितिः|
|२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-lōhitaṁ madhuraguṇaṁ(rasaṁ) , tathā, īṣallavaṇaṁ, kiñcicchabda īṣadarthē, tathā'śītōṣṇaṁ-nañīṣadarthē, īṣacchītamīṣaduṣṇaṁ, tathā'saṁhataṁ-dravaṁ, śuddhaṁ syāt| samprati varṇataḥ śuddhalōhitalakṣaṇamāha-padmētyādi| indragōpaḥ-mr̥ganakṣatrōtpannaḥ kīṭakaviśēṣaḥ| hēma-kanakam| aviḥ-mēṣaḥ| aviśaśayōrlōhitaśabdēna raktavācinā sambandhaḥ| padmādīnāṁ dvandvaḥ| padmēndragōpahēmāviśaśalōhitamiva lōhitaṁ-raktavarṇaṁ, yadraktaṁ tacchuddhaṁ syāt| tacca tanōḥ-śarīrasya, prabhavaḥ-utpattihētuḥ| tēnaivaraktēna, tanōḥ sthitiḥ-prabandhāvicchēdalakṣaṇā| anēkadr̥ṣṭāntōpādānaṁ ca śuddharaktasyānēkavarṇadarśanāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śuddharaktasya lakṣaṇamāha-madhuramiti| asaṁhataṁ-dravam| hēmā-mañjiṣṭhā| śuddharaktasyārōgyahētutvamāha-tanōriti| saṅgrahē tu (sū.a. 36) "tathā dūṣyam| dōṣamiti kēcit| ubhayātmakamanyē| taccaivaṁvidhamēva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṁ balavarṇasukhāyuṣāṁ yōniḥ|" iti|
Adhikarana raktasya duṣṭikāraṇam (2) · Śloka 2
|
tatpittaślēṣmalaiḥ prāyō dūṣyatē|2|
View original
|
तत्पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते|२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tacca-raktaṁ, bāhulyēna pittaślēṣmalairdūṣyatē| pittalaiḥ-kṣārōṣṇatīkṣṇādibhiḥ| ślēṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākr̥tāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyōgrahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktasya duṣṭikāraṇamāha-tatpittaślēṣmalairiti|
Adhikarana duṣṭaraktasya kāryam duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇam (2-5) · Śloka 5
|
kurutē tataḥ||2||
visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān|
mukhanētraśirōrōgamadatr̥ḍlavaṇāsyatāḥ||3||
kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlōdgiraṇabhramān|
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca yē gadāḥ||4||
samyaksādhyā na sidhyanti tē ca raktaprakōpajāḥ|
|5|
View original
|
कुरुते ततः||२||
विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान्|
मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः||३||
कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान्|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरूपक्रान्ताश्च ये गदाः||४||
सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः|
|५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatō-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn bhramāntān kurutē| tathā, śītōṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rōgā yē na sidhyanti, tē ca raktaprakōpajāḥ| na kēvalaṁ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ| ādiśabdēna stambhasvēdanādiparigrahaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-duṣṭaraktasya kāryamāha-kuruta iti| duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇamāha-śītōṣṇēti| cakāradbayakaraṇāduktēṣvanuktēṣu cēdaṁ lakṣaṇaṁ jñēyam|
Adhikarana duṣṭaraktakāryasya pratīkāraḥ (5) · Śloka 5
|
tēṣu srāvayituṁ raktamudriktaṁ vyadhayētsirām||5||
View original
|
तेषु स्रावयितुं रक्तमुद्रिक्तं व्यधयेत्सिराम्||५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, tēṣu-visarpādiṣu rōgēṣu, ulbaṇaṁ raktaṁ srāvayitaṁ sirāṁ vyadhayēt| adantatvādatra vr̥ddhērabhāvaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-duṣṭaraktakāryasya pratīkāramāha-tēṣviti|
Adhikarana unaṣōḍaśābdādīnāṁ sirāvyādhaniṣēdhaḥ (6-9) · Śloka 9
na tūnaṣōḍaśātītasaptatyabdasrutāsr̥jām|
asnigdhāsvēditātyarthasvēditānilarōgiṇām||6||
garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām|
atīsārōdaracchardipāṇḍusarvāṅgaśōphinām||7||
snēhapītē prayuktēṣu tathā pañcasu karmasu|
nāyantritāṁ sirāṁ vidhyēnna tiryaṅgāpyanutthitām||8||
nātiśītōṣṇavātābhrēṣvanyatrātyayikādgadāt|
|9|
View original
न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम्|
अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम्||६||
गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम्|
अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम्||७||
स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु|
नायन्त्रितां सिरां विध्येन्न तिर्यङ्गाप्यनुत्थिताम्||८||
नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात्|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūnaṣōḍaśavarṣādīnāṁ tu sirāṁ na vyadhayēt| snēhapītē-pītasnēha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā, pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihitēṣu satsu, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, ayantritāṁ-abaddhāṁ, sirāṁ na vyadhayēt| tathā, na tiryak, na cānutthitāṁ, nātiśītē, nātyuṣṇē, nātivātē, na ca mēghōdayē, sirāṁ vyadhayēt| ātyayikāt-rōhiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayēt| ātyayikē tu rōgē śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ yathāyathaṁ pratīkāraṁ vidhāya sirāṁ mōkṣayēdēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ūnaṣōḍaśābdādīnāṁ śirāvyadhaṁ niṣēdhati-natūnēti| pañcasu karmasu-vamanavirēcananirūhānuvāsananasyēṣu| vamanādau snēhapānē yāvattatkr̥tadōṣakṣōbha(bhā)nivr̥ttistāvanniṣēdhaḥ| ayantritāṁ-akr̥tavakṣyamāṇayantraṇām| tiryak-tiryaggatām| anutthitāṁ-aprakaṭām| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"tatra snēhapītādiṣu samyagviddhā api śirā na sravantyatisravanti vā| samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā dōṣāḥ śōṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavantē| na tvēṣa niṣēdhō viṣasaṁsr̥ṣṭōpasargātyayikavyādhiṣu|" iti|
Adhikarana śirōrōgē nētrarōgē ca vēdhyāḥ sirāḥ (9-10) · Śloka 10
|
śirōnētravikārēṣu lalāṭyāṁ mōkṣayētsirām||9||
āpāṅgyāmupanāsyāṁ vā|
|10|
View original
|
शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत्सिराम्||९||
आपाङ्ग्यामुपनास्यां वा|
|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śirōnayanavikārēṣu lalāṭyāṁ sirāṁ mōkṣayēt| lalāṭē bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, ēvamagrē'pi| apāṅgē bhavāṁ apāṅgyāṁ, nāsikāsamīpē bhavāṁ-upanāsyāṁ, vā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirōrōgē nētrarōgē ca vēdhyāḥ śirā āha-śirōnētravikārēṣviti| lalāṭē bhavā lalāṭyāḥ| "śarīrāvayavādyat" iti yat| ēvamapāṅgyā upanāsyāḥ [ca]| upanāsyāḥ-kanīnikābhavāḥ (?)|
Adhikarana karṇarōgēṣu sirāḥ (10) · Śloka 10
karṇarōgēṣu karṇajām|
|10|
View original
कर्णरोगेषु कर्णजाम्|
|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karṇāmayēṣu karṇajāṁ-karṇasamīpabhavāṁ, sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-karṇarōgēṣu śirā āha-karṇarōgēṣviti|
Adhikarana nāsārōgē sirāḥ (10) · Śloka 10
|
nāsārōgēṣu nāsāgrē sthitām|10|
View original
|
नासारोगेषु नासाग्रे स्थिताम्|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nāsāmayēṣu nāsāgrē sthitāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-nāsārōgēṣu śirā āha-nāsārōgēṣviti|
Adhikarana pīnasē sirāḥ (10-11) · Śloka 11
|
nāsālalāṭayōḥ||10||
pīnasē|
|11|
View original
|
नासाललाटयोः||१०||
पीनसे|
|११|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pīnasē-pratiśyāyē, nāsālalāṭamadhyasthāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pīnasē śirā āha-nāsālalāṭayōriti|
Adhikarana mukharōgēṣu sirāḥ (11) · Śloka 11
mukharōgēṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ|
|11|
View original
मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः|
|११|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mukharōgēṣu jihvādigāḥ sirā vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mukharōgēṣu śirā āha-mukharōgēṣviti|
Adhikarana jatrūrdhvagranthiṣu sirāḥ (11) · Śloka 11
|
jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||
View original
|
जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jatrūrdhvaṁ-vakṣōṁsayōḥ sandhyūrdhvaṁ, yē granthayastēṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jatrūrdhvagranthiṣu śirā āha-jatrūrdhvagranthiṣviti|
Adhikarana unmādē sirāḥ (12) · Śloka 12
urōpāṅgalalāṭasthā unmādē|
|12|
View original
उरोपाङ्गललाटस्था उन्मादे|
|१२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-unmādē uraḥsthā apāṅgasthā lalāṭāśritāśca vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-unmādē śirā āha-urōpāṅgalalāṭasthā iti|
Adhikarana apasmārē sirāḥ śirōrōgādiṣu sāmānyataḥ sirāḥ (12) · Śloka 12
'pasmr̥tau punaḥ|
hanusandhau samastē vā śirāṁ bhrūmadhyagāminīm||12||
View original
ऽपस्मृतौ पुनः|
हनुसन्धौ समस्ते वा शिरां भ्रूमध्यगामिनीम्||१२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apasmārē tu hanusandhau sthitāṁ sirāṁ vidhyēt| samastē-sarvasmin, vā hanau sirāṁ vidhyēt| bhrūmadhyagāminīṁ- bhrūmadhyasthāṁ, sirāṁ vā'parasmr̥tau vidhyēditi vāśabdō'trānuvartya yōjyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-apasmārē śirā āha-apasmr̥tāviti| uktēṣu śirōrōgādiṣu samānyataḥśirā āha-samastē vēti|
Adhikarana vidradhipārścaśūlayōḥ sirāḥ (13) · Śloka 13
vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvakakṣāstanāntarē|
|13|
View original
विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे|
|१३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vidradhau pārśvaśūlē ca pārśvasthāḥ kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vidradhipārśvaśūlayōḥśirā āha-vidradhāviti|
Adhikarana tr̥tīyakajvarē sirāḥ (13) · Śloka 13
|
tr̥tīyakēṁ'sayōrmadhyē|13|
View original
|
तृतीयकेंऽसयोर्मध्ये|१३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥tīyakē jvarēṁ'sayōrmadhyē-skandhasandhau sthitāṁ sirāṁ, vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tr̥tīyakajvarē śirā āha-tr̥tīyaka iti|
Adhikarana caturthakajvarē sirāḥ (13) · Śloka 13
|
skandhasyādhaścaturthakē||13||
View original
|
स्कन्धस्याधश्चतुर्थके||१३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-caturthakē jvarē skandhasyādhōgatāṁ-anyatarapārśvāśrayāṁ, sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-caturthakajvarē śirā āha-skandhasyādha iti|
Adhikarana saśūlaprāvāhikāyāṁ sirāḥ (14) · Śloka 14
pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ śrōṇitō dvyaṅgulē sthitāṁ|
|14|
View original
प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थितां|
|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pravāhikāyāṁ śūlayuktāyāṁ śrōṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-saśūlapravāhikāyāṁ śirā āha-pravāhikāyāmiti|
Adhikarana śukrarōgēmēḍhrarōgē ca sirāḥ (14) · Śloka 14
|
śukramēḍhrāmayē mēḍhrē|14|
View original
|
शुक्रमेढ्रामये मेढ्रे|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śukrarōgē mēḍhrarōgē ca mēḍrasthitāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śukrarōgē mēḍhrarōgē ca śirā āha-śukramēḍhrāmaya iti|
Adhikarana galagaṇḍayōḥ sirāḥ (14) · Śloka 14
|
ūrugāṁ galagaṇḍayōḥ||14||
View original
|
ऊरुगां गलगण्डयोः||१४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-galagaṇḍayōścōbhayōrūrusthāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-galagaṇḍamālayōḥ śirā āha-ūrugāmiti| dvivacanasāmarthyāt gaṇḍamālāgrahaṇam|
Adhikarana gr̥dhrasyāṁ sirāḥ (15) · Śloka 15
gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastādūrdhvaṁ vā caturaṅgulē|
|15|
View original
गृध्रस्यां जानुनोऽधस्तादूर्ध्वं वा चतुरङ्गुले|
|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṁ vā jānunaścaturaṅgulē sthitāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-gr̥dhrasyāṁ śirā āha-gr̥dhrasyāmiti|
Adhikarana apacyāṁ sirāḥ (15) · Śloka 15
|
indrabastēradhō'pacyāṁ dvyaṅgulē|15|
View original
|
इन्द्रबस्तेरधोऽपच्यां द्व्यङ्गुले|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apacīsaṁjñē rōgē indrabastēradhō dvyaṅgulē sirāṁ vidhyēt| indrabastiḥ-jaṅghāntarē vakṣyamāṇaḥ (hr̥. śā. a. 4|5)
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-apacyāṁ śirā āha-indrabastēriti| indrabastiḥ-jaṅghāmadhyē marma|
Adhikarana sakthiśūlē krōṣṭukaśīrṣakē ca sirāḥ (15-16) · Śloka 16
|
caturaṅgulē||15||
ūrdhvaṁ gulphasya sakthyartau, tathā krōṣṭukaśīrṣakē|
|16|
View original
|
चतुरङ्गुले||१५||
ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ, तथा क्रोष्टुकशीर्षके|
|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sakthipīḍāyāṁ gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē sirāṁ vidhyēt| krōṣṭukaśīrṣākhyē vātarōgaviśēṣē gulphasyōrdhvaṁ caturaṅgulē vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sakthiśūlē krōṣṭukaśīrṣakē ca śirā āha-caturaṅgula iti|
Adhikarana pādadāhādiṣu ṣaṭsu sirāḥ (16-17) · Śloka 17
|
pādadāhē khuḍē harṣē vipādyāṁ vātakaṇṭakē||16||
cippē ca dvyaṅgulē vidhyēdupari kṣipramarmaṇaḥ|
|17|
View original
|
पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके||१६||
चिप्पे च द्व्यङ्गुले विध्येदुपरि क्षिप्रमर्मणः|
|१७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari dvyaṅgulē vidhyēt| khuḍaṁ-vātaraktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pādadāhādiṣu ṣaṭsu śirā āha-pādadāha iti| harṣē-pādaharṣē| cippē-nakharōgē| kṣipraṁ-aṅguṣṭhāṅgulimadhyē marma| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"ētēnētarasakthibāhū ca vyākhyātau| viśēṣatastu vāmabāhāvabhyantaratō bāhumadhyē plīhōdarē| ēvamēva ca dakṣiṇabāhau yakr̥dākhyē| tathā kāsaśvāsayōrapyādiśanti|" iti|
Adhikarana viśvācyāṁ sirāḥ (17) · Śloka 17
|
gr̥dhrasyāmiva viśvācyām|17|
View original
|
गृध्रस्यामिव विश्वाच्याम्|१७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśvācyāṁ gr̥dhrasīprōktāṁ sirāṁ vidhyēt| "gr̥dhrasyāṁ jānunō'dhastāt " iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-viśvācyāṁ śirā āha-gr̥dhrasyāmivēti| saṅgrahē tu (sū.a.36)-"bāhuśōṣāvabāhukayōrapyēkē|" iti|
Adhikarana yathōktasirāṇāmadarśanē tadāsannāḥ sirāḥ (17-18) · Śloka 18
|
yathōktānāmadarśanē||17||
marmahīnē yathāsannē dēśē'nyāṁ vyadhayēt sirām|
|18|
View original
|
यथोक्तानामदर्शने||१७||
मर्महीने यथासन्ने देशेऽन्यां व्यधयेत् सिराम्|
|१८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathōktānāṁ sirāṇāmadarśanē sati marmavarjitē yathāsannē sthānē vyādhivaśādaparāṁ vyadhayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-yathōktaśirāṇāmadarśanē tadāsannā śirā vēdhyā ityāha-yathōktānāmiti|
Adhikarana sirāvyadhavidhiḥ kaṇṭhōrdhasirāṇāṁ yantraṇam (18-22) · Śloka 22
|
atha snigdhatanuḥ sajjasarvōpakaraṇō balī||18||
kr̥tasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhōjitaḥ|
agnitāpātapasvinnō jānūccāsanasaṁsthitaḥ||19||
mr̥dupaṭṭāttakēśāntō jānusthāpitakūrparaḥ|
muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē gāḍhaṁ nipīḍayēt||20||
dantaprapīḍanōtkāsagaṇḍādhmānāni cācarēt|
pr̥ṣṭhatō yantrayēccainaṁ vastramāvēṣṭayannaraḥ||21||
kandharāyāṁ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm|
ēṣō'ntarmukhavarjyānāṁ sirāṇāṁ yantraṇē vidhiḥ||22||
View original
|
अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली||१८||
कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः|
अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः||१९||
मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः|
मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्||२०||
दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत्|
पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयन्नरः||२१||
कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर्वामतर्जनीम्|
एषोऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः||२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athētyānantaryē| snigdhā tanuryasya sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi } upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭōdakasnēhagairikādīni, yasya sa sajjasarvōpakaraṇaḥ| tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kr̥taṁ svastyayanaṁ-balimaṅgalahōmādikaṁ, yasya sa kr̥tasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktēnānnēna pratibhōjitaḥ| tathā, agnitāpaścātapaśca, tābhyāṁ svinnaḥ| tathā, jānutulyē uccāsanē, saṁsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mr̥dunā-sūkṣmēṇa, vastrapaṭṭēnāttō-gr̥hītō baddhaḥ kēśāntō yasya sa ēvam| tathā, jānunōḥ sthāpitau kūrparau yēna sa ēvam| tathā, muṣṭibhyāṁ vastragarbhābhyāṁ manyē'tiśayēna pīḍayēt| tathā, dantaprapīḍanādīnyācarēt| ēnaṁ cāturaṁ pr̥ṣṭhadēśē vasanamāvēṣṭayannarō yantrayēt| katham ? grīvāyāṁ vastraṁ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhyē, vāmatarjanīṁ nyasya| sirāṇāṁ yantraṇa ēṣa vidhiḥ-ētadvidhānam| kimbhūtānām ? antarmukhavarjyānām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirāvyadhavidhimāha-athēti| alpaṁ snigdhaṁ rasānnaṁ-snigdharasānnaprati| "suppratinā mātrārthē" ityvyayībhāvaḥ| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"vyādhibalasātmyādyapēkṣya snigdhaṁ jāṅgalarasaṁ yavāgūṁ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṁ pūrvāhṇē'parāhṇē vā|" iti|
Adhikarana sirōtthāpanavidhiḥ (23) · Śloka 23
tatō madhyamayā'ṅgulyā vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā|
tāḍayēt|23|
View original
ततो मध्यमयाऽङ्गुल्या वैद्योऽङ्गुष्ठविमुक्तया|
ताडयेत्|२३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatō-yantraṇādanantaraṁ, vaidyō'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirōtthāpanavidhimāha-tata iti|
Adhikarana sirālakṣīkaraṇavidhiḥ sirāmōkṣaṇavidhiḥ (23-25) · Śloka 25
|
utthitāṁ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23||
kuṭhāryā lakṣayēnmadhyē vāmahastagr̥hītayā|
phalōddēśē suniṣkampaṁ sirāṁ, tadvacca mōkṣayēt||24||
tāḍayan pīḍayaṁścaināṁ|
|25|
View original
|
उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद्वाऽङ्गुष्ठपीडनैः||२३||
कुठार्या लक्षयेन्मध्ये वामहस्तगृहीतया|
फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां, तद्वच्च मोक्षयेत्||२४||
ताडयन् पीडयंश्चैनां|
|२५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sparśēna tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvōtthitāṁ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhyē nyasya phalōddēśē suniṣkampaṁ vāmahastagr̥hītayā kuṭhāryā sirāṁ lakṣayēt| tadvacca mōkṣayēt| yathaiva lakṣayēttathaivētyarthaḥ| vrīhimukhēna punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, ēnāṁ-kuṭhārikāviṣayajāṁ sirāṁ, vidhyēt| nanu, kuṭhārikāviṣayē kathaṁ vrīhivaktrasya prayōgaḥ ? yataḥ 'apavādaviṣayaṁ parihr̥tyōtsargaḥ pravartatē' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva sāmānyēna prayōgō'nujñātaḥ| tathā cāha (hr̥. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṁ prayōjyaṁ ca tatsirōdarayōrvyadhē|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśēṣō'bhihitaḥ (hr̥. sū. a. 26|12)-"tayōrdhvadaṇḍayāvidhyēduparyasthnāṁ sthitāṁ śirām|" iti| tasmādayuktamētat| atrōcyatē jñāpakam| kuṭhārikāviṣayē vrīhivaktrasya prayōgō nyāyya ēva| yadayamācāryō vakṣyati (ślō.33)-"māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhāsyaṁ vrīhimātrakam|" iti| anēna hi vacanēna granthakāra idaṁ pratyapādayat,- bahumāṁsē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ vrīhimātraṁ nikṣēpyam, anyatra tvāśayānurōdhēna vrīhivaktrasya prayōgaḥ kārya iti| anēnaivābhiprāyēṇa śāstrakr̥tā "pramāṇaparimāṇābhyāṁ saṅkhyāyāścāpi saṁśayē mātrac vaktavyaḥ ityanēna mātrac kr̥taḥ| anyathā tu spaṣṭaṁ kr̥tvā "vrīhipramāṇaṁ vrīhyāsyaṁ māṁsalē nikṣipēdvyadhē|" iti pāṭhaṁ kuryāt| tasmādyuktō vrīhimukhasya kuṭhārikāviṣayē prayōga iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirālakṣīkaraṇavidhimāha-utthitāmiti| utthitāṁ-spandamānāṁ, sparśēna jñātvā| gambhīrāṁ tvaṅguṣṭhapīḍanēna jñātvā| phalōddēśē vāmēna hastēna suniṣkampaṁ gr̥hītayā kuṭhāryā madhyē lakṣayēt| śirāmōkṣaṇavidhimāha-tadvaditi| ēnāṁ-kuṭhārikāṁ, aṅguṣṭagr̥hītayā madhyamāṅgulyā tāḍayan, aṅguṣṭhōdarēṇa vā pīḍayan, śirāṁ mōkṣayēt|
Adhikarana upanāsikāyā vyadhanam (25) · Śloka 25
vidhyēdvrīhimukhēna tu|
aṅguṣṭhēnōnnamayyāgrē nāsikāmupanāsikām||25||
View original
विध्येद्व्रीहिमुखेन तु|
अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकामुपनासिकाम्||२५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agrē-agradēśē, nāsikāmaṅguṣṭhēnōnnamayya, upanāsikāṁ- nāsikāsannadēśasthāṁ sirāṁ, vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-upanāsikāyā vyadhanamāha-vidhyēditi|
Adhikarana jihvādhaḥ sirāvyadham (26) · Śloka 26
abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām|
|26|
View original
अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस्तदाश्रयाम्|
|२६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ābhimukhyēnōnnatā-upari tāludēśē nītā, tathā viśēṣēṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agrē jihvā-agrajihvā, yēnāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakr̥tatvājjihvāyā ēvādhastāt, tadāśrayāṁ-jihvādhaḥsthāṁ sirāṁ vidhyēt| tadityanēna jihvādhaḥ parāmr̥śyatē| jihvādha āśrayō yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jihvādhaḥ śirāvyadhanamāha-abhyunnatēti|
Adhikarana grīvāsirāṇāṁ yantraṇam (26) · Śloka 26
|
yantrayētstanayōrūrdhvaṁ grīvāśritasirāvyadhē||26||
View original
|
यन्त्रयेत्स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grīvāśritānāṁ sirāṇāṁ vyadhō-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayōrūrdhvaṁ yantrayēt-vāsasā vēṣṭayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-grīvāśirāṇāṁ yantraṇamāha-yantrayēditi|
Adhikarana bhujasirāṇaṁ yantraṇam (27) · Śloka 27
paṣāṇagarbhahastasya jānusthē prasr̥tē bhujē|
kukṣērārabhya mr̥ditē vidhyēdbaddhōrdhvapaṭṭakē||27||
View original
पषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे|
कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद्बद्धोर्ध्वपट्टके||२७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya narasya bhujē jānusthē-jānupr̥ṣṭhasthitē, prasr̥tē-prasāritē| 'bhujē' ityēkavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gr̥hyētē| kukṣērārabhya yāvadgrīvaṁ tāvanmr̥ditē- malitē| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhē'ṅgē| tathā baddha ūrdhvaṁ paṭṭakō yasmiṁstasmin vidhyēt| prakr̥tatvāt sirām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-bhujaśirāṇāṁ yantraṇamāha-pāṣāṇagarbhahastasyēti|
Adhikarana hastasirāṇāṁ yantraṇam (28-29) · Śloka 29
vidhyēddhastaśirāṁ bāhāvanākuñcitakūrparē|
baddhvā sukhōpaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28||
ūrdhvaṁ vēdhyapradēśācca paṭṭikāṁ caturaṅgulē|
|29|
View original
विध्येद्धस्तशिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे|
बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्गुष्ठगार्भिणम्||२८||
ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले|
|२९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hastasirāṁ vidhyēt| katham ? bāhāvanākuñcitakūrparē,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparō yasya bāhōstasmin| tathā, sukhōpaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṁ baddhvā| kimbhūtam ? aṅguṣṭhēna garbhiṇaṁ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṁ muṣṭiṁ baddhvētyarthaḥ| tathā, vēdhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇē sthānē paṭṭikāṁ baddhvā vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-hastaśirāṇāṁ yantraṇavidhimāha-vidhyēditi|
Adhikarana pārśvasirāṇāṁ yantraṇam (29) · Śloka 29
|
vidhyēdālambamānasya bāhubhyāṁ pārśvayōḥ sirām||29||
View original
|
विध्येदालम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्||२९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṁ vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayōḥ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pārśvaśirāṇāṁ yantraṇamāha-vidhyēditi|
Adhikarana mēḍhrasirāṇāṁ yantraṇam (30) · Śloka 30
prahr̥ṣṭē mēhanē|
|30|
View original
प्रहृष्टे मेहने|
|३०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prahr̥ṣṭē-stabdhē, mēḍhrē tadāśritāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mēḍhraśirāṇāṁ yantraṇamāha-prahr̥ṣṭa iti|
Adhikarana jaṅghāsirāṇāṁ yantraṇam (30) · Śloka 30
jaṅghāsirāṁ jānunyakuñcitē|
|30|
View original
जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते|
|३०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jānunyakuñcitē spaṣṭē sthitē sati, jaṅghāyāṁ sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jaṅghāśirāṇāṁ yantraṇamāha-jaṅghāśirāmiti|
Adhikarana pādasirāṇāṁ yantraṇam (30-32) · Śloka 32
|
pādē tu susthitē'dhastājjānusandhērnipīḍitē||30||
gāḍhaṁ karābhyāmāgulphaṁ caraṇē tasya cōpari|
dvitīyē kuñcitē kiñcidārūḍhē hastavattataḥ||31||
baddhvā vidhyētsirām|
|32|
View original
|
पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते||३०||
गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि|
द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः||३१||
बद्ध्वा विध्येत्सिराम्|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sukhaṁ kr̥tvā bhūmyādidēśē sthitē pādē sati pādasirāṁ vidhyēt| tathā jānusandhēradhastādāgulphaṁ-gulphaṁ yāvat, karābhyāṁ gāḍhaṁ kr̥tvā pīḍitē sati, tasya caraṇasyōpari-upariṣṭāt dvitīyē caraṇa īṣatsaṅkucitē, tathā ārūḍhē-tatkalitē sati, tatō hastavat-vēdhyasthānādupari caturaṅgulē paṭṭikāṁ, baddhvā sirāṁ vidhyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pādaśirāṇāṁ yantraṇamāha-pādē tviti| hastavadvēdhyapradēśādūrdhvaṁ caturaṅgulē paṭṭikāṁ baddhvā|
Adhikarana anuktasirāṇāṁ yantraṇam (32) · Śloka 32
itthamanuktēṣvapi kalpayēt|
tēṣu tēṣu pradēśēṣu tattadyantramupāyavit||32||
View original
इत्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत्|
तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित्||३२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-itthaṁ-anēna prakārēṇa yantralakṣaṇōddēśēna, anuktamapi yantraṁ tattaddēśamāhātmyāt kriyāsaukaryārthaṁ tēṣu tēṣu śarīrāvayavēṣu svabuddhyā tattadyantraṁ yathāyōgaṁ kalpayēt, upāyajñō vaidyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anuktaśirāṇāṁ yantraṇamāha-itthamiti|
Adhikarana vrīhimukhasya nikhananam kuṭhārikāyā nikhananam (33) · Śloka 33
māṁsalē nikṣipēddēśē vrīhyāsyaṁ vrīhimātrakam|
yavārdhamasthnāmupari sirāṁ vidhyan kuṭhārikām||33||
View original
मांसले निक्षिपेद्देशे व्रीह्यास्यं व्रीहिमात्रकम्|
यवार्धमस्थ्नामुपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्||३३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsalē śarīrāvayavē vrīhimukhaṁ śastraṁ vrīhipramāṇaṁ nikṣipēt| asthnāmupari kuṭhārikāṁ yavārdhamātrāṁ nikṣipēt| kiṁ kurvan ? sirāṁ vidhyan|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vrīhimukhasya nikhananamāha-māṁsala iti| kuṭhārikāyā nikhananamāha-yavārdhamiti|
Adhikarana samyagviddhālakṣaṇam (34) · Śloka 34
samyagviddhā sravēddhārāṁ yantrē muktē tu na sravēt|
|34|
View original
सम्यग्विद्धा स्रवेद्धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत्|
|३४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samyagviddhē sati(dvā satī) dhārāṁ sravēt| yantrē ca muktē sati na sravēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samyagviddhālakṣaṇamāha-samyagviddha iti|
Adhikarana durviddhālakṣaṇam atividdhālakṣaṇam (34-35) · Śloka 35
|
alpakālaṁ vahatyalpaṁ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34||
saśabdamatividdhā tu sravēdduḥkhēna dhāryatē|
|35|
View original
|
अल्पकालं वहत्यल्पं, दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः||३४||
सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद्दुःखेन धार्यते|
|३५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-alpaṁ viddhā satī sirā stōkaṁ kālaṁ vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravēt| atividdhā tu sirā saśabdaṁ sravēt| duḥkhēna-kr̥cchrēṇa dhāryatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-durviddhālakṣaṇamāha-alpakālamiti| tailacūrṇēnaiḥ-tailakṣārasēcanaiḥ| atividdhālakṣaṇamāha-saśabdamiti|
Adhikarana raktāvarōdhakāraṇāni (35-36) · Śloka 36
|
bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitr̥ptayaḥ||35||
kṣāmatvavēgitāsvēdā raktasyāsrutihētavaḥ|
|36|
View original
|
भीमूर्च्छायन्त्रशैथिल्यकुण्ठशस्त्रातितृप्तयः||३५||
क्षामत्ववेगितास्वेदा रक्तस्यास्रुतिहेतवः|
|३६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhīmūrchādayō raktasyāsravaṇahētavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mōhastamasīva pravēśaḥ| yantraśaithilyam-agāḍhaṁ kr̥tvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṁ-bhagnaṁ śastram| tathā, atitr̥ptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṁ-nirbalatā| vēgitā-sañjātavēgatvam| asvēdaḥ-svēdāyōgaḥ| yataścaitē rudhirasyāsrutihētavastatō raktasrutāvētē parihāryāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktāvarōdhakāraṇānyāha-bhīmūrcchēti| vēgitā-mūtritatvādiḥ| asvēdō-asamyaksvēdaḥ|
Adhikarana samyaksrāvārthamauṣadham (36-37) · Śloka 37
|
asamyagastrē sravati vēllavyōṣaniṣānataiḥ||36||
sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham|
|37|
View original
|
असम्यगस्त्रे स्रवति वेल्लव्योषनिषानतैः||३६||
सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम्|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asamyagastrē sravati vēllādibhiḥ sirāvadanaṁ dihyāt pralēpayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samyaksrāvārthamauṣadhamāha-asamyagasra iti|
Adhikarana samyaksrāvanirvāhārthamauṣadham (37) · Śloka 37
|
samyakpravr̥ttē kōṣṇēna tailēna lavaṇēna ca||37||
View original
|
सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च||३७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samyakpravr̥ttē raktē sirāmukhaṁ kōṣṇābhyāṁ tailalavaṇābhyāṁ dihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samyaksrāvanirvāhārthamauṣadhamāha-samyakpravr̥tta iti| dihyādityanuṣajyatē|
Adhikarana duṣṭhāsramēvāgrē sirāḥ sravanti (38) · Śloka 38
agrē sravati duṣṭāsraṁ kusumbhādiva pītikā|
|38|
View original
अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका|
|३८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt kusumbhādagrē-pūrvaṁ, pītikā sravati, ēvaṁ duṣṭāduṣṭaraktādēkalōlībhūtāt pūrvaṁ duṣṭamasraṁ sravati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-agragrahaṇāt paścādaduṣṭamapi raktamavaśyaṁ sravatītyāśaṅkyēdamāha-svabhāvādduṣṭāsramēvāgrē śirāḥ sravantītyāha agra iti|
Adhikarana svayaṁ sthitaṁ raktaṁ nāharēt (38) · Śloka 38
|
samyaksrutvā svayaṁ tiṣṭhēcchuddhaṁ taditi nāharēt||38||
View original
|
सम्यक्स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तदिति नाहरेत्||३८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathāvatprasrutya svayaṁ-yatnēna vinā, yat tiṣṭhēt-na sravēt, śuddhaṁ taditi nāharēt-na srāvayēt, jīvitahētutvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samyaksrutvā yatsvayaṁ sthitaṁ raktaṁ tacchuddhatvānnāharēdityāha-samyaksrutvēti|
Adhikarana mūrcchāyāṁ pratīkāraḥ (39) · Śloka 39
yantraṁ vimucya mūrcchāyāṁ vījitē vyajanaiḥ punaḥ|
srāvayēnmūrcchati punastvaparēdyustryahē'pi vā||39||
View original
यन्त्रं विमुच्य मूर्च्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः|
स्रावयेन्मूर्च्छति पुनस्त्वपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा||३९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūrcchāyāṁ satyāṁ yantraṁ vimucya vyajanairvījitē-samāśvastēnarē sati, punarasraṁ srāvayēt| punarmūrcchati tvāturē'śuddhamapi raktaṁ tasminnahani na srāvayēt| kadā tarhi srāvayēt ? ityāha-aparēdyuḥ,-anyasmin dinē, tryahē'pi vā-tr̥tīyē vā'hni, srāvayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mūrcchāyāṁ pratīkāramāha-yantramiti| punarmūrcchāyāmaparadinādau srāvayēdityāha-srāvayēditi|
Adhikarana vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (40) · Śloka 40
vātācchyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vēgasrāvyacchaphēnilam|
|40|
View original
वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वेगस्राव्यच्छफेनिलम्|
|४०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātāt śyāvādilakṣaṇaṁ raktaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-vātāditi|
Adhikarana pittaduṣṭarakasya lakṣaṇam (40) · Śloka 40
|
pittāt pītāsitaṁ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||
View original
|
पित्तात् पीतासितं विस्रमस्कन्द्यौष्ण्यात्सचन्द्रिकम्||४०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittāt pītādilakṣaṇamasraṁ syāt| askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-pittāditi| auṣṇyādaskandi-ghanībhāvarahitam|
Adhikarana kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41
kaphāt snigdhamasr̥kpāṇḍu tantumatpicchhilaṁ ghanam|
|41|
View original
कफात् स्निग्धमसृक्पाण्डु तन्तुमत्पिच्छिलं घनम्|
|४१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāt snigdhādilakṣaṇamasr̥k syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-kaphāditi| ghanaṁsrāvarahitam|
Adhikarana dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41
|
saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāt|41|
View original
|
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्|४१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saṁsargāddōṣāṇāṁ saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ raktaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-saṁsr̥ṣṭaliṅgamiti|
Adhikarana tridōṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇam (41) · Śloka 41
|
tridōṣaṁ malināvilam||41||
View original
|
त्रिदोषं मलिनाविलम्||४१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tridōṣaraktaṁ malinaṁ-kaluṣaṁ, āvilaṁ-ghanaṁ ca| ētacca dōṣatrayasaṁsargalakṣaṇādadhikaṁ lakṣaṇaṁ mantavyam| na caitāvadēva tridōṣalakṣaṇaṁ mantavyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tridōṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-tridōṣamiti| malinaṁ-nīlam| āvilaṁ-kaluṣam| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"kaṣāyarasaṁ lōhagandhi śītaṁ ca raktaṁ vātāt| gr̥hadhūmāñjanōdakakr̥ṣṇaṁ haritaṁ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭhaṁ gōmūtrābhaṁ ca pittāt| kōvidārapuṣpagairikōdakapāṇḍu śītaṁ skandi vraṇadvārā vasādilavaṇarasaṁ vasāgandhi ca kaphāt| kāṁsyanīlaṁ durgandhi ca sannipātāt|" iti|
Adhikarana srāvapramāṇam (42) · Śloka 42
aśuddhau balinō'pyasraṁ na prasthātsrāvayētparam|
atisrutau hi mr̥tyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||
View original
अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम्|
अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद्दारुणा वा चलामयाः||४२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aśuddhamasraṁ balinō'pi-kiṁ punarabalinaḥ, prasthāt paraṁ-adhikaṁ, na srāvayēt| { kasmāt ? ityāha- } atisrāvē hi raktasya, mr̥tyurbhavēt| athavā vātarōgāśca kr̥cchrāḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-srāvapramāṇamāha-aśuddhāviti| aśuddhau-kiṁ punaḥ śuddhau| balinō'pi-kiṁ punarabalasya| prasthō'tra sārddhatrayōdaśapalaḥ|
Adhikarana atisrāvē bhēṣajam (43) · Śloka 43
tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bhēṣajam|
|43|
View original
तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम्|
|४३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni bhēṣajam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atisrāvē bhēṣajamāha-tatrēti|
Adhikarana srutaraktasyānantaraṁ kr̥tyam (43-44) · Śloka 44
|
srutē raktē śanairyantramapanīya himāmbunā||43||
prakṣālya tailaplōtāktaṁ bandhanīyaṁ sirāmukham|
|44|
View original
|
स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना||४३||
प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं बन्धनीयं सिरामुखम्|
|४४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-srutē raktē sati yantraṁ śanairvimurcya-mandaṁ mandamapanīya, sirāmukhaṁ śītōdakēna prakṣālya, tailaplōtēnāktaṁ sadbandhanīyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-srutaraktasthānantaraṁ kr̥tyamāha-sruta iti| plōtaṁ-vastrakhaṇḍam|
Adhikarana asamyakśuddhaupunaḥ srāvakālaḥ (44-45) · Śloka 45
|
aśuddhaṁ srāvayēdbhūyaḥ sāyamahnyaparē'pi vā||44||
snēhōpaskr̥tadēhasya pakṣādvā bhr̥śadūṣitam|
|45|
View original
|
अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह्न्यपरेऽपि वा||४४||
स्नेहोपस्कृतदेहस्य पक्षाद्वा भृशदूषितम्|
|४५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aśuddhaṁ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇēna duṣṭaṁ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayēt| kadā ? sāyaṁ-aparāhnē, tasminnēva dinē| athavā, aparē'hni-dvitīyē dinē| athavā snēhēnōpaskr̥tōbhāvitō, dēhō yasya tathāvidhasya bhr̥śadūṣitaṁ-atiśayēna duṣṭaṁ raktaṁ, pakṣādūrdhvaṁ punaḥ srāvayēt| ēvamaśuddhaṁ raktaṁ yathāyōgaṁ sāyamahnyaparē pakṣādūrdhvaṁ vā prasthaparimāṇamēva srāvayēnna tatō'dhikamiti raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṁ ca tantrāntarē gaditam "vamanē ca virēkē ca raktātīsārayōrapi| sārddhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kiñcicchhēṣaṁ duṣṭaraktaṁ sthāpayēduta sarvaṁ srāvayēt ? iti saṁśayāpanōdārthamidamāha-[prathamasrāvēṇāsamyak śuddhau] punaḥ srāvakālamāha-aśuddhamiti| bhr̥śadūṣitaṁ tu punaḥ snēhayitvā pakṣāt srāvayēt|
Adhikarana kiñcidduṣṭaraktaśēṣē'pi na srutiḥ (45-46) · Śloka 46
|
kiñciddhi śēṣē duṣṭāsrē naiva rōgō'tivartatē||45||
saśēṣamapyatō dhāryaṁ na cātisrutimācarēt|
|46|
View original
|
किञ्चिद्धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगोऽतिवर्तते||४५||
सशेषमप्यतो धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत्|
|४६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmāt kiñcicchēṣē duṣṭaraktē naiva rōgō-duṣṭaraktōdbhavō vyādhiḥ, ativartatē-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau nāsādayati| atō duṣṭamapi raktaṁ saśēṣaṁ dhāryam| nāsya duṣṭaraktasyātisrutimācarēt, prāṇāyatanatvāt| suśrutō'pyadhyagīṣṭa (?) "saśēṣaṁ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṁ kuryācchēṣaṁ saṁśamanairjayēt||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha kiñcicchēṣaṁ raktamupēkṣaṇīyamuta pratikriyā kācittatra kāryāḥ ? ityāha-duṣṭē'pyanēnaiva kramēṇa srutiḥ kāryā| na tvatisrutirityāha-kiñciddhīti| ativartatē-bādhatē|
Adhikarana duṣṭaraktaśēṣasya śr̥ṅgādibhirharaṇam (46) · Śloka 46
|
harēcchr̥ṅgādibhiḥ śēṣam|46|
View original
|
हरेच्छृङ्गादिभिः शेषम्|४६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-srutaśēṣaṁ duṣṭaraktaṁ śr̥ṅgatumbaghaṭikādibhirharēt, na tu sirayā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirāvyadhē'tisrutiśaṅkāyāṁ śr̥ṅgādibhirharēdityāha-harēditi|
Adhikarana athavā tasya śītōpacārādibhiḥ prasādanam (46-47) · Śloka 47
|
prasādamathavā nayēt||46||
śītōpacārapittāsrakriyāśuddhiviśōṣaṇaiḥ|
duṣṭaṁ raktamanudriktamēvamēva prasādayēt||47||
View original
|
प्रसादमथवा नयेत्||४६||
शीतोपचारपित्तास्रक्रियाशुद्धिविशोषणैः|
दुष्टं रक्तमनुद्रिक्तमेवमेव प्रसादयेत्||४७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā śītōpacārēṇa, pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirēcanādirūpayā, viśōṣaṇēna-laṅghanarūpēṇa, tadduṣṭaṁ raktaṁ prasādayēt-kaluṣatāṁ parityajya tasya prasannatvamupapādayēt| na tu kēvalaṁ srutaśēṣaṁ rudhiraṁ śītōpacārēṇa (cārādinā) prasādayēt| yāvadanudrikta-apravr̥ddhaṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ, ēvamēva-anēnaiva śītōpacārādinā, prasādaṁ nayēt| na tu tannirharaṇē sirāvyadhādinā yatanīyam, anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śr̥ṅgādibhirapyatisrutiśaṅkāyāṁ śamayēdityāha-prasādamiti| pittāsrakriyā-raktapittacikitsā| akr̥taśirāvyadhasyāpyētadēva raktaprasādanamityāha-duṣṭaṁ raktamiti| anudriktaṁ-udrēkābhāvāt srāvāyōgyam|
Adhikarana atisrāvē stambhanam (48) · Śloka 48
raktē tvatiṣṭhati kṣipraṁ stambhanīmācarētkriyām|
|48|
View original
रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम्|
|४८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktē tvatiṣṭhati-sthitimalabhamānē, tvaritamēva stambhanīṁ kriyāṁ-vakṣyamāṇāṁ, kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tadēva stambhanamāha-atisrāvē stambhanamāha-raktē tviti|
Adhikarana stambhana viśēṣaḥ (48-50) · Śloka 50
|
rōdhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48||
mr̥tkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ|
vicūrṇayēdvraṇamukhaṁ padmakādihimaṁ pibēt||49||
tāmēva vā sirāṁ vidhyēdvyadhāttasmādanantaram|
sirāmukhaṁ vā tvaritaṁ dahēttaptaśalākayā||50||
View original
|
रोध्रप्रियङ्गुपत्तङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः||४८||
मृत्कपालाञ्जनक्षौ ममषीक्षीरित्वगङ्कुरैः|
विचूर्णयेद्व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत्||४९||
तामेव वा सिरां विध्येद्व्यधात्तस्मादनन्तरम्|
सिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया||५०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōdhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṁ vicūrṇayēt| padmakādihimaṁ-śītakaṣāyaṁ, pibēt| tāmēva-prāgviddhāṁ, sirāṁ tasmātprāgvyadhādanantaraṁ, avyavahitaṁ vidhyēt| athavā sirādvāraṁ kṣipraṁ kr̥tvā'gninōpataptayā śalākayā dahēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktasya srāvaṇādanantaraṁ yadvidhēyaṁ tadāha-stambhanaviśēṣamāha-rōdhrapriyaṅgviti| mr̥tkapālaṁ-kharparam| kṣaumamaṣī-vastrabhasma| vicūrṇayēt-cūrṇaṁ vikirēt| padmakādihimaṁ-padmakādigaṇasya śītakaṣāyam| saṅgrahē tu (sū.a. 36)-"atiṣṭhati tu raktē śirāmukhaṁ saṁdhātuṁ cūrṇairavacurṇyāṅgulyagrēṇa pīḍayēt| śālmalyupōdakāpicchāṁ vā vraṇamukhē dattvā gāḍhaṁ badhnīyāt| madhūcchiṣṭapraliptaṁ vā paṭṭakam| śītāmbunā vā siñcēt| śītamadhurakaṣāyānnapānasēkapradēhapravātavēśmabhirvā skandanāyōpacarēt| padmakādikvāthaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ kṣīramikṣurasamēṇahariṇājōrabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya vā sirāṁ viddhvā rudhiramāmaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ vā pānaṁ dadyāt| tēnaiva vā darbhapādamr̥ditēnānuvāsayēt| snigdhaiśca yūṣarasairbhōjayēt| sarvathā cānavatiṣṭhamānē pācanāya kṣāraṁ dadyāt| na ca kṣaṇamapyupēkṣēta| kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgr̥hya mūrcchāsaṁjñānāśaśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṁśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣēpakādīn karōti, maraṇaṁ vā| prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ raktaṁ tatkṣayātkṣīyatē'nalaḥ| varddhatē cānilastasmādyuktyā br̥ṁhaṇamācarēt|| durvyadhātivyadhakuṭṭitatiryagvyadhādērvyadhadōṣāvdyāpadō yāḥ syustā yathāsvaṁ sādhayēditi|" iti|
Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhiḥ (51) · Śloka 51
unmārgagā yantranipīḍanēna svasthānamāyānti punarna yāvat|
dōṣāḥ praduṣṭā rudhiraṁ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||
View original
उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्|
दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्ना स्तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात्||५१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yantranipīḍanēnōnmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇēnōtpathaṁ pratipannāḥ| kiṁbhūtā dōṣāḥ? pradr̥ṣṭāḥ, tathāvidhaṁ raktaṁ prāptā |tē punaryāvatsvāśrayaṁ na pratipadyantē tāvaddhitāhāravihārabhāk syāt-hitāvāhāravihārau bhajēt| "bhajō ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhimāha-unmārgagā iti|
Adhikarana pathyam uktē pathyē yuktiḥ (52) · Śloka 52
nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ raktē'panītē hitamannapānam|
tadā śarīraṁ hyanavasthitāsr̥ gagnirviśēṣāditi rakṣitavyaḥ||52||
View original
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्|
तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृ गग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः||५२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktē srāvitē'nnapānaṁ nātyuṣṇaśītaṁ hitam| atyuṣṇaṁ hyannapānaṁ raktaṁ pradūṣayēt| atiśītaṁ tvagniṁ sādayēt| tathā, laghu-svabhāvatō mātrāsaṁskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta ēvamannapānaṁ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kālē śarīramanavasthitaṁ-calitavr̥tti, raktaṁ yasya śarīrasya tadēvaṁbhūtaṁ bhavati| taccāsr̥k śarīrasyādhārō, raktasya ca pittaṁ, pittaṁ ca vahniḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥. śā. a. 3|90)- "pittaṁ vahniḥ" iti| tasmādviśēṣāt-mahatā yatnēna, vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihārēṇa rakṣitavyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kr̥tasirāvyadhasya puruṣasya lakṣaṇamantarēṇōnmārgagāmināṁ dōṣāṇāṁ svasthānapratipattau kālō nāvagamyatē, na ca nirhr̥taduṣṭaraktaḥ puruṣō lakṣaṇaṁ vinā jñāyatē, iti dvayasyāpi parijñānārthamāha-pathyamāha-nātyuṣṇaśītamiti| uktē pathyē yuktimāha-tadā śarīramiti| iti-atō hētōḥ|
Adhikarana viśuddharaktasya lakṣaṇam (27) · Śloka 27
prasannavarṇēndriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktr̥vēgam|
sukhānvitaṁ puṣṭibalōpapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti||53||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||
View original
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्था- निच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्|
सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||५३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शिराव्यधविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-varṇaścēndriyāṇi ca varṇēndriyāṇi, prasannāni varṇēndriyāṇi yasya taṁ prasannavarṇēndriyam| tathā, indriyārthān śabdādīn svabhāvābhiprētān, icchantaṁ-abhilaṣantam| tathā, pakturvēgaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktr̥vēgō yasya tamavyāhatapaktr̥vēgam| tathā, sukhānvitaṁ-ārōgyayuktaṁ prakr̥timāpannam| tathā puṣṭibalābhyāṁ yuktam| ēvaṁvidhaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti, iti śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṁ lavaṇaṁ" ityādinā tu raktasyaiva viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śirāvyadhavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-viśuddharaktasya lakṣaṇamāha-prasannavarṇēti| paktāagniḥ| vēgō-viṇmūtrādipravr̥ttiḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śirāvyadhaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 27||