Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్వస్థవృత్తేఽప్రవృత్తస్య వేగధారణశీలస్య చ స్వాస్థ్యాసంభవః| అతో వేగధారణప్రతిషేధేన యా రోగానుత్పత్తిస్తామధికృత్యాధ్యాయ ఆరభ్యతే--
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౪. రోగానుత్పాదనీయాధ్యాయః
Adhikarana రోగానుత్పాదనీయాధ్యాయశ్చతుర్థః (౨) · Śloka ౨
అథాతో రోగా|1]నుత్పాదనీయాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
View original
अथातो रोगा|१]नुत्पादनीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యాఖ్యాఽత్ర ప్రథమాధ్యాయవద్బోద్ధవ్యా| రోగాణామనుత్పాదః- అనుత్పాదనం, తస్మై హితో రోగానుత్పాదనీయః| ఉపదర్శనం చేదం| నిదర్శనాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా చోత్పన్నరోగోపశమనీయోఽపి, వాతాదిరోధోత్థానాం రోగాణాముపశమస్యాభ్యుపదేశాత్| తథా చ వక్ష్యతి (అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో.34)- "అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేషః ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రోగానుత్పాదనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజ్ఞానీతే-అథేతి| యతః పూర్వయోరధ్యాయయోర్నియతకాలో విహారో వ్యాఖ్యాతః| ఇహానియతకాలః| స చ పంచధా,-వేగధారణం, వేగోదీరనం, శోధనం, బృంహణం, భూతాద్యస్పర్శనం చేతి| తేషాం చ [2]హానోపాదానాభ్యాం రోగాణామనుత్పాదనం, ప్రాగభావప్రధ్వంసహేతుత్వాత్| తత్ర ధారణోదీరణయోర్హానాత్ ప్రాగభావః, శోధనాద్యుపాదానాదుభయం| అత ఏవాయం రోగానుత్పాదనహేతుత్వాద్రోగానుత్పాదనీయః| నను, రోగానుత్పాదనీయో [3]యద్యయమధ్యాయ[4]స్తర్హ్యౌషధస్కంధే ప్రణిధీయతాం| సత్యం| య ఏవ హి హేతవః, తాన్యేవౌషధాని| అసమ్యగ్యోగసమ్యగ్యోగావేవాత్ర భేదకౌ| కింత్వనుత్పన్నేషు వ్యాధిషు యే విహారాహారా రాగతో విధితో వా ప్రాప్తాః ప్రాయః సేవ్యంతే, తే హేతుస్కంధే విధీయంతే| తేషామేవ హి ప్రమాదాత్ప్రతికూలదైవాద్వా సత్యసమ్యగ్యోగే హేతుత్వం| య ఉత్పన్నేషు, తే భేషజస్కంధే| తేషామేవ హ్యప్రమాదాదనుకూలదైవాద్వా సతి సమ్యగ్యోగే భేషజత్వం| [5]పూర్వయోరుత్తరేషాం చ షణ్ణామధ్యాయానామనేనైవాభిప్రాయేణ హేతుస్కంధే ప్రణిధానమితి సకలమనాకులం| రోగానుత్పాదనీయత్వం చ యద్యపి సర్వేషామేవాధ్యాయానాం, తథాప్యస్యైవ సంజ్ఞాకరణమతిశయద్యోతనార్థం|
Adhikarana వాతాదివేగధారణనిషేధః (౧) · Śloka ౧
వేగాన్న ధారయేద్వాతవిణ్మూత్రక్షవతృట్క్షుధాం| నిద్రాకాసశ్రమశ్వాసజృంభాశ్రుచ్ఛర్దిరేతసాం||1||
View original
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम्| निद्राकासश्रमश्वासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతాదీనాం వేగాన్న ధారయేత్| సర్వత్ర ద్వంద్వసమాసః| క్షవః- ఛిక్క| 6 శ్రమో- వ్యాయామాయాసః, తేన శ్వాసః శ్రమశ్వాసః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర వేగధారణం నిషేధతి-వేగాన్నేతి| ప్రవృత్యున్ముఖత్వం వేగః| వాతశబ్దేనాధోవాత ఊర్ధ్వవాతశ్చ| క్షవః-క్షవథుః| శ్రమేణ శ్వాసః శ్రమశ్వాసః| అశ్రు-ఆనందజం శోకజం వా నేత్రోదకం|
Adhikarana అధోవాతరోధేన గుల్మాదిరోగోత్త్పత్తిః (౨) · Śloka ౨
వాతస్య ప్రాధాన్యాత్తధ్రోధజాన్ రోగాన్ పూర్వం ని 1 దర్శయన్నాహ అధోవాతస్య రోధేన గుల్మోదావర్తరుక్క్లమాః| వాతమూత్రశకృత్సంగదృష్ట్యగ్నివధహృద్గదాః 2 ||2||
View original
वातस्य प्राधान्यात्तध्रोधजान् रोगान् पूर्वं नि १ दर्शयन्नाह अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमूत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः २ ||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధోవాతస్య రోధేన గుల్మాదయో జాయంతే| ఊర్ధ్వవాతస్య- ఉద్గారరూపస్య రోధాత్ సుఖసాధ్యా అరుచ్యాదయః| అత ఏవాధోవాతరోధాద్యే రోగా అతిప్రత్యపాయరూపా గుల్మాదయః, తేఽత్ర పూర్వం నిర్దిష్టాః| ఉదావర్తః- అర్శోనిదానే వక్ష్యతే| రుక్- పీడా| క్లమో- గ్లానిః| వాతమూత్రశకృత్సంగో- వాతాదీనామప్రవృత్తిః| దృష్టేరగ్నేశ్చ వధో- నాశః| హృద్గదో- హృద్రోగః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర నిషేధాతిక్రమే దోషం దర్శయన్ వేగధారణజాన్ రోగానాహ| తత్రాధోవాతరోఘజాన్ రోగానాహ-అధోవాతస్యేతి| రుక్-కోష్ఠశూలం| వాతాదీనాం సంగః-స్వాభావిక ప్రవృత్తిరోధః| దృష్టివధః-తిమిరం| అగ్నివధః-అగ్నిమాంద్యం| హృద్గదో-హృద్రోగః|
Adhikarana శకృతో రోధే పిండకోద్వేష్టాదయః (౩-౪) · Śloka ౪
శకృతః పిండికోద్వేష్టప్రతిశ్యాయశిరోరుజః| 3 ఊర్ధ్వవాయుః పరీకర్తో హృదయస్యోపరోధనం||3|| ముఖేన విట్ప్రవృత్తిశ్చ పూర్వోక్తాశ్చామయాః స్మృతాః| |4|
View original
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ३ ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्||३|| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శకృతో రోధేన పిండికోద్వేష్టాదయో జాయంతే| ఉద్వేష్టనమివోద్వేష్టః| పిండికోద్వేష్టః| పిండికా-జంఘాకాండస్య పశ్చిమే భాగే పిండాకృతి కఠినం మాంసం| తత్రోద్వేష్టనేనేవ రుగ్భవతీత్యర్థః| ప్రతిశ్యాయః-పీనసః| చః సముచ్చయే| న కేవలమేత ఏవ, యావత్పూర్వోక్తాః-గుల్మాదయశ్చ, స్మృతాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అధోవాతరోధజానంతరమూర్ధ్వవాతరోధజేషు వాచ్యేషు శకృన్మూత్రరోధజానాం వచనమధోవాతరోధజ 1 తుల్యరోగయోగత్వాత్| తత్ర విడ్రోధజానాహ-శకృత ఇతి| జంఘాయాః పశ్చిమే భాగే పిండికాకూతిమాంసం పిండికా, తస్యా ఉద్వేష్టనం-ఉద్వేష్ట 2 మానాయామివ దుఃఖం| పూర్వోక్తాః-అధోవాతరోధజాః|
Adhikarana మూత్రస్య రోధాదంగభంగాదయః (౪-౫) · Śloka ౫
| అంగభంగాశ్మరీబస్తిమేఢ్రవంక్షణవేదనాః||4|| మూత్రస్య రోధాత్పూర్వే చ ప్రాయో రోగాః| |5|
View original
| अङ्गभङ्गाश्मरीबस्तिमेढ्रवंक्षणवेदनाः||४|| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगाः| |५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రస్య రోధాదంగభంగాదయో జాయంతే| అంగానాం భంగః స్ఫోటనమివాంగభంగః| బస్త్యాదీనాం వేదనయా సంబంధః| మేఢ్రంశిశ్ర్నం| పూర్వే చ ప్రాయో రోగాః-అధోవాతశకృద్రోధజాః, తేఽపి మూత్రస్య రోధాజ్జాయంతే| ప్రాయోగ్రహణాత్ వాతాదిరోధజాః కేచిదేవోత్పద్యంతే కేచిన్నేతి బోధయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మూత్రరోధజానాహ-అంగభంగేతి| అంగభంగో-భజ్యమానేష్వివాంగేషు దుఃఖం| బస్త్యాదీనాం చ వేదనాః| పూర్వే రోగాః-అధోవాతవిడ్రోధజాః| తే చ ప్రా 3 యోగ్రహణాన్న సర్వే|
Adhikarana వాతాదిరోధజానామౌషధం (౫) · Śloka ౫
తదౌషధం| వర్త్యభ్యంగావగాహాశ్చ స్వేదనం బస్తికర్మ చ||5||
View original
तदौषधम्| वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తదౌషధం-తేషాం వాతాదిరోధజానాం రోగాణామౌషధం చికిత్సితం భవతి| కిం తత్ ? ఇత్యాహ-వర్తీత్యాది| వర్తిః-మదనఫలాదికృతా ఫలవర్తిసంజ్ఞా| అభ్యంగః-అభ్యంజనం| అవగాహో వాతహరద్రవ్యసాధితే ద్రవే ద్రోణ్యాం నిహితే పాయుదేశస్యావస్థాపనం| స్వేదనం-స్వేదః| బస్తికర్మ-మలప్రవృత్తయే బస్తివిధౌ వక్ష్యమాణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తానాం వాతాదిరోధజానాం రోగాణామౌషధమాహ-తదౌషధమితి| కర్మ చేత్యంతేన| తేషాం-అధోవాతవిణ్మూత్రరోధజానామౌషధం| వర్తిః-గుదే ప్రణిధేయా ఫలవర్తిసంజ్ఞా| వత్రిః-గుదే ప్రణిధేయా ఫలవర్తిసంజ్ఞా| అవగాహః-తైలాదిపూర్ణద్రోణ్యాం నిమజ్జనం|
Adhikarana పురీషరోధజానామౌషధం (౬) · Śloka ౬
పురీషరోధోత్థేష్వన్యమప్యసాధారణముపక్రమమాహ అన్నపానం చ విడ్భేది విడ్రోధోత్థేషు యక్ష్మసు| |6|
View original
पुरीषरोधोत्थेष्वन्यमप्यसाधारणमुपक्रममाह अन्नपानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु| |६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పురీషవేగధారణజేషు యక్ష్మసు-రోగేషు, విశః-పురీషస్య, భేది-భేదకమన్నపానం యావకమస్తువాస్తుకాదికమౌషధం| చశబ్దాత్పూర్వోక్తం వర్త్యాది చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విడ్రోధజానాం విశేషమాహ-అన్నపానం చేతి| విడ్భేది-యవమస్త్వాదికం| యక్ష్మసు-రోగేషు| చకారః సామా 4 న్యానుప్రవేశార్థః| అన్యథా 'బ్రాహ్మణేభ్యో దధి దీయతాం తక్రం కౌండిన్యాయా ఇతివత్ సామాన్యబాధః స్యాత్|
Adhikarana మూత్రజానామౌషధం (౬-౭) · Śloka ౭
మూత్రజేషు తు పానే చ ప్రాగ్భక్తం శస్యతే ఘృతం||6|| జీర్ణాంతికం చోత్తమయా మాత్రయా యోజనాద్వయం| అవపీడకమేతచ్చ సంజ్ఞితం|7|
View original
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्||६|| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं|७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రరోధజేషు పునః ప్రాగ్భక్తం-భోజనాత్పూర్వం, ఘృతం పానే శస్యతే| జీర్ణాంతికం ఘృతం చ శస్యతే| కథం ? ఉత్తమయా మాత్రయా-అహోరాత్రజరణలక్షణయా| యోజనాద్వయమేతచ్చావపీడకసంజ్ఞితం-అవపీడకముచ్యతే| యోజనయోర్ద్వయం యోజనాద్వయం,-ప్రాగ్భక్తస్నేహయోజనా జీర్ణాంతికస్నేహయోజనా చ| తత్ర, ప్రాగ్భక్తం-యత్ర ఘృతపానసమనంతరం భక్తం భుజ్యతే, జీర్ణాంతికం-యత్ హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే ఘృతం ప్రయుజ్యతే| ప్రదేశాంతరేష్వవపీడకశబ్దేన యోజనాద్వయమేతదస్మింస్తంత్రే వేద్యం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 8/124)- "రసైః కోష్ణైశ్చ సర్పిర్భిరవపీడకయోజితైః" ఇతి| తథాఽష్టాంగావతారే మూత్రోదావర్తచికిత్సాయాం-"అవపీడకసర్పిశ్చ విశేషాన్మూత్రజే గదే" ఇతి| నను, వేగధారణేన బాహుల్యేన మరుత ఏవ కోపః| తథా చ వక్ష్యతి (అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో.23)- "తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి" ఇతి| పవనవిజయే చ తైలం యథా వరం న తథా ఘృతం| అతస్తైలస్యైవావపీడకయోజన మత్రోచితం, న సర్పిషః| అత్రోచ్యతే| తైలస్య వాతజితోఽపి బద్ధవిట్కాల్పమూత్రస్వభావత్వాదత్రాయోగ్యం పానం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.సూ.అ. 5/55)- "తైలం స్వయోనివత్" ఇత్యారభ్య యావత్ "బద్ధవిట్కం" ఇతి| స్వయోనివదిత్యుక్తేశ్చాల్పమూత్రత్వం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 6/21)- "ఉష్ణస్త్వచ్యో హిమః స్పర్శే కేశ్యో బల్యస్తిలో గురుః| అల్పమూత్రః" ఇతి| తదేవం తైలస్య బద్ధవిట్కాల్పమూత్రస్వభావతయా తదీయోఽవపీడకో మూత్రరోధోత్థేషు రోగేష్వౌషధత్వేన న యుక్తః, అపి తు సర్పిష ఏవ యుక్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మూత్రరోధజానాం విశేషమాహ-మూత్రజేష్వితి| అవపీడకో ద్వివిధః,- హృస్వయా మాత్రయా ప్రాగ్భక్తప్రయోగః, ఉత్తమయా అనన్నప్రయోగశ్చ| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 5)- "మూత్రజేషు తు పానే చ ప్రాగ్భక్తం శస్యతే ఘృతం| జీర్ణాంతికం చోత్తమయా మాత్రయా యోజనాద్వయం| అవపీడకమేతచ్చ సంజ్ఞితం" ఇతి| చకారః సామాన్యానుప్రవేశార్థః|
Adhikarana ఉద్గారస్య రోధాదరూచ్యాదయఃఉద్గారరీధజానామౌషధం (౭-౮) · Śloka ౮
ధారణాత్పునః||7|| ఉద్గారస్యారుచిః కంపో విబంధో హృదయోరసోః| ఆధ్మానకాసహిధ్మాశ్చ హిధ్మావత్తత్ర భేషజం||8||
View original
धारणात्पुनः||७|| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పునరితి వ్యతిరేకే| ఉద్గారస్య ధారణాదరుచ్యాదయో భవంతి| ఉరో-వక్షః, తస్యాధో హృదయం, తయోర్విబంధః-అంతస్తంభ ఇవ| తత్ర-తేషు రోగేషు, హిధ్మావద్భేషజం-శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితే హిధ్మాయాశ్చికిత్సితం వక్ష్యతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఊర్ధ్వవాతరోధజానాహ-ఉద్గారస్యేతి| రోధేనేతి ప్రకృతత్వాల్లభ్యతే| కంపః సర్వాంగానాం| హృదయోరసోర్విబంధః-రజ్జ్వాదిభిర్బధ్యమానయోరివ దుఃఖం| ఆధ్మానం-ఉదరాపూరణం| ఉద్గారరోధజానామౌషధమాహ-హిధ్మావదితి| హిధ్మాయామివ హిధ్మావత్|
Adhikarana క్షుతిరోధాచ్ఛిరోర్త్యాదయః (౯) · Śloka ౯
శిరోర్తీంద్రియదౌర్బల్యమన్యాస్తంభార్దితం క్షుతేః| |9|
View original
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| |९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుతేః-క్షవథోః, ధారణాచ్ఛిరోర్త్యాదయః స్యుః| దుర్బలస్య భావో దౌర్బల్యం, గుణవచనేత్యాదినా ష్యఞ్| ఇంద్రియాణాం-దర్శనాదీనాం, దౌర్బల్యం-విషయగ్రహణాశక్తిత్వం, ఇంద్రియదౌర్బల్యం| నను చ, పూరణగుణేత్యాదినా సమాసప్రతిషేధేన భవితవ్యం| అత్రోచ్యతే| య ఏవ గుణశబ్దా గుణినావచ్ఛిన్నా గుణమాత్రే వర్తంతే కదాచిద్ గుణిన్యపి, త ఏవ ప్రతిషేధస్య విషయాః| యథా-పటస్య శుక్లో, గుడస్య మధురః, ఇత్యాదయః| యే తు గుణమాత్ర ఏవ వర్తంతే న గుణిని, తే సమాసస్య యథా-పటహశబ్దః, పుత్రస్పర్శః, కన్యారూపం, ద్రాక్షారసః, చందనగంధ ఇత్యాదయః| తథేంద్రియదౌర్బల్యమిత్యాదావపి భావప్రత్యయాంతస్య సదా వ్యతిరేకకారణత్వాద్గుణాభిధాయిత్వమేవ| తస్మాదేవమాదౌ "తత్స్థైశ్చ గుణైః షష్ఠీ సమస్యతే" ఇతి సమాసః| తస్యాయమర్థః-తేషు గుణేష్వేవ తిష్ఠంతీతి తత్స్థాః| ఏతదుక్తం భవతి-గుణ ఏవ యే గుణా వర్తంతే న ద్రవ్యాత్మని, తైః సహ షష్ఠీ సమస్యత ఇతి| శుక్లాదిశబ్దానాం తు కదాచిద్ద్రవ్యవృతిత్వాత్ సామానాధికరణ్యేనాపి వృత్తిర్ద్దష్టా| యథా-శుక్లః పట ఇతి| గుణవృత్తిత్వాచ్చ వైయధికరణ్యేనాపి| యథా-పటస్య శుక్ల ఇతి| తదేషాం ప్రతిషేధవిషయత్వం| పటహశబ్దాదీనాం తు తత్స్థత్వాత్సమాసవిషయత్వమితి స్థితం| నన్వేవం సతి బలాకాయాః శౌక్ల్యమిత్యత్రాపి పూర్వోక్తాన్న్యాయాత్సమాసః ప్రాప్నుయాత్| అత్రోచ్యతే| భాష్యకారవచనాన్న భవిష్యతి| స హి "గుణవచనగ్రహణమేవ కస్మాన్న క్రియతే" ఇత్యుక్త్వాఽభ్యధాత్-"బలాకాయాః శౌక్ల్యమిత్యత్రాపి యథా స్యాత్" ఇతి సమాసస్యాత్రాభావః| అర్దితం-వాతవ్యాధినిదానే వక్ష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షవథురోధజానాహ-శిరోర్తీతి| శిరోర్తిః-శిరోవ్యథా| ఇంద్రియాణాం దౌర్బల్యం-విషయగ్రహణాశక్తిః| అర్దితం-ఏకాయామః| క్షుతేః-క్షవథోః|
Adhikarana క్షుతిరోధజానామౌషధనం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
తీక్ష్ణధూమాంజనాఘ్రాణనావనార్కవిలోకనైః||9|| ప్రవర్తయత్క్షుతిం సక్తాం స్నేహస్వేదౌ చ శీలయేత్| |10|
View original
तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः||९|| प्रवर्तयत्क्षुतिं सक्तां स्नेहस्वेदौ च शीलयेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుతిం సక్తాం-అప్రవర్తమానాం, తీక్ష్ణధూమాదిభిః ప్రవర్తయేత్| తీక్ష్ణధూమో-ధూమపానవిధౌ వక్ష్యతే| తీక్ష్ణం చాంజనంఅక్షిరోగేషు| తీక్ష్ణాఘ్రాణాం-యన్నాసయా మరీచాదిగ్రహణం| తీక్ష్ణం నావనం-నస్యవిధౌ వక్ష్యతి| స్నేహశ్చ స్వేదశ్చ తౌ చ శీలయేత్-అభ్యసేత్| క్షుతిం క్షుతం| సుశ్రుతే చోక్తం (శా. అ. 4/50 టీకాయాం)- "ప్రాణోదానౌ సమౌ స్యాతాం మూర్ధ్ని స్రోతఃపథే స్థితౌ| నస్తః ప్రవర్తతే శబ్దః క్షుతం తచ్చ వినిర్దిశేత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షవథుతేధజానామౌషధమాహ-తీక్ష్ణధూమేతి| క్షుత్యవరోధజేష్వవరుద్ధాం క్షుతిం తీక్ష్ణైర్ధూమాదిభిః సూర్యవిలోకనేన చ ప్రవర్తయేత్| తథా స్నేహస్వేదౌ చ శీలయేత్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 5) "యోజ్యం వాతఘ్నమన్నం చ ఘృతం చోత్తరభక్తకం|" ఇతి|
Adhikarana తృష్ణానిరోధాచ్ఛోషాదయఃతృషారోధజానామౌషధం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
శోషాంగసాదబాధిర్యసమ్మోహభ్రమహృద్గదాః||10|| తృష్ణాయా నిగ్రహాత్తత్ర శీతః సర్వో విధిర్హితః| |11|
View original
शोषाङ्गसादबाधिर्यसम्मोहभ्रमहृद्गदाः||१०|| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः| |११|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృష్ణాయా నిగ్రహాత్-నిరోధాత్, శోషాదయో భవంతి| తత్ర-తృష్ణాయా రోధజేషు వికారేషు, సర్వః శీతో విధిః-స్నానాన్నపానాదికో హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తృడ్రోధజానాహ-శోషాంగసాదేతి| శోషో-ముఖశోషః| అంగసాదః-అంగవైక్లవ్యం| సమ్మోహో-జ్ఞానాభావః| భ్రమః-చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం|| హృద్రదో-హృద్రోగః| తృడ్రోధజానామౌషధమాహ తత్ర శీత ఇతి| తత్ర-తృడ్రోధజేషు|
Adhikarana క్షుధో రోధాదంగభంగాదయః క్షుద్రోధజానామౌషధం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
అంగభంగారుచిగ్లానికార్శ్యశూలభ్రమాః క్షుధః||11|| తత్ర యోజ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ భోజనం| |12|
View original
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः||११|| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుధ ఇతి-నిగ్రహాదిత్యనువృత్తిః, నిగ్రహాపేక్షయా షష్ఠీ| ఏవం నిద్రాయా ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| క్షుధో-బుభుక్షాయాః, నిగ్రహాదంగభంగాదయః షట్ భవంతి| సామాన్యేనాపి శూలశబ్దనిర్దేశే పక్వాశయగతః శూలో గృహ్యతే| క్షుద్వేగనిగ్రహేణ నిరావరణః ప్రభంజనః కుప్యతి| తస్య చ స్థాన పక్వాశయః| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ. అ. 12/1)- "పక్వాశయకటీ" ఇత్యారభ్య యావత్ "పక్వాధానం విశేషతః" ఇతి| తత్ర-క్షున్నిగ్రహే, భోజనం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షుద్రోధజానాహ-అంగభంగారుచీతి| గ్లానిఃక్లమః| శూలం-కోష్ఠశూలం| క్షుద్రోధజానామాషధమాహ-తత్రేతి| తత్ర-క్షుద్రోధజేషు|
Adhikarana నిద్రారోధాన్మోహాదయః నిద్రారోధజానామౌషధం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
నిద్రాయా మోహమూర్ధాక్షిగౌరవాలస్యజృంభికాః||12|| ఆంగమర్దశ్చ, తత్రేష్టః స్వప్నః సంవాహనాని చ| |13|
View original
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः||१२|| आङ्गमर्दश्च, तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च| |१३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిద్రాయా నిగ్రహాన్మోహాదయో భవంతి| తత్ర-నిద్రావేగరోధోత్థే వికారే, స్వప్న ఇష్టః| సంవాహనాని-స్వల్పాని మర్దనాని చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిద్రారోధజానాహ-నిద్రాయా ఇతి| మూర్ధ్నోఽక్ష్ణోశ్చ గౌరవం| ఆలస్యం-అనుత్సాహః| అంగమర్దః-అంగభంగః| నిద్రారోధజానామౌషధమాహ-తత్రేష్ట ఇతి| స్వప్నః-శయనం| సంవాహనం-సుఖస్పర్శమర్దనం|
Adhikarana కాసరోధాత్తద్వృద్ధిః కాసరోధజానామౌషధం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
కాసస్య రోధాత్తద్వృద్ధిః శ్వాసారుచిహృదామయాః||13|| శోషే హిధ్మా చ, కార్యోఽత్ర కాసహా సుతరాం విధిః| |14|
View original
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः||१३|| शोषे हिध्मा च, कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాసస్య-కాసవేగస్య, రోధాత్తద్వృద్ధిః తస్య-కాసస్య వృద్ధిః-ఆధికయ స్యాత్| తథా, శ్వాసాదయః| తత్ర కాసహాకాసచికిత్సితోక్తః, సుతరాం-అతిశయేన, విధిః కార్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాసరోధజానాహ-కాసస్యేతి| తద్వృద్దిః-కాసవృద్ధిః| శోషో-రాజయక్ష్మా| కాసరోధజానామౌషధమాహ- కార్యోఽత్రేతి| అత్ర కాసరోధజేషు|
Adhikarana శ్రమశ్చాసరోధాద్రుల్మాదయః శ్రమశ్చాసరోధజానామౌషధం (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
గుల్మహృద్రోగసమ్మోహాః శ్రమశ్వాసాద్విధారితాత్||14|| హితం విశ్రమణం తత్ర వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమః| |15|
View original
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्||१४|| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్రమేణ-అధ్వవ్యాయామాదినా సాహసేన, సద్యో జాతః శ్వాసః శ్రమశ్వాసః| తస్మాద్విధారితాత్-తద్వేగరోధాత్, గుల్మాదయః స్యుః| తత్ర విశ్రమణం హితం| వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమో హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శ్రమశ్వాసరోధజానాహ-గుల్మహృద్రోగేతి| శ్రమశ్వాసరోధజానామౌషధమాహ-హితం విశ్రమణమితి|
Adhikarana జృంభాయా రోధాత్క్షుతివద్రోగాః జృంభారోధజానామౌషధం (౧౫) · Śloka ౧౫
| జృంభాయాః క్షవవద్రోగాః, సర్వశ్చానిలజిద్విధిః||15||
View original
| जृम्भायाः क्षववद्रोगाः, सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జృంభాయా రోధాత్ క్షుతివద్రోగాః| తత్ర సర్వా చ వాతఘ్నీ క్రియా, హితేతి శేషః| జృంభా-ముఖవికాసో గాత్రవినామః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జృంభారోధజానాహ-జృంభాయా ఇతి| క్షవవత్క్షవథోరివ శిరోర్త్యాదయః| జృంభారోధజానామౌషధమాహ-సర్వశ్చేతి| ప్రకృతత్వాజ్జృంభా రోధజానాం|
Adhikarana బాష్పరోధాత్పీనసాదయః బాష్పరోధజానామౌషధం (౧౬) · Śloka ౧౬
పీనసాక్షిశిరోహృద్రుఙ్మన్యాస్తంభారుచిభ్రమాః| సగుల్మా బాష్పతస్తత్ర స్వప్నో మద్యం ప్రియాః కథాః||16||
View original
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బాష్పతః-అశ్రుణో విధారితాత్, పీనసాదయో భవంతి| పీనసో-నాసాస్రావః| అక్షిశిరోహృదాం రుజా సంబంధః| సగుల్మా ఇతి సశబ్దశ్చార్థే, గుల్మాశ్చేత్యర్థః| తత్ర స్వప్నాదికా చికిత్సా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బాష్పరోధజానాహ-పీనసాక్షీతి| అక్షిరోగః శిరోరోగో హృద్రోగశ్చ| బాష్పః-అశ్రు| బాష్పరోధజానామౌషధమాహ-తత్ర స్వప్న ఇతి| తత్ర-బాష్పరోధజేషు| ప్రియాః-మనోహరాః|
Adhikarana వమేర్నిరోధే విసర్పాదయః వమీరోధజానామౌషధం (౧౭) · Śloka ౧౭
విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షికండూపాండ్వామయజ్వరాః| సకాసశ్వాసహృల్లాసవ్యంగశ్వయథవో వమేః||17||
View original
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమేః-ఛర్దిశో విధారితాయాః, విసర్పాదయః స్యుః| కోఠో-లోహితం కఠినం చ మండలం| ఆక్షికండూపాండూనామామయేన సంబంధః| వ్యంగాని-ముఖే శ్యామాని మండలాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమిరోధజానాహ-విసర్పేతి| కోఠః-క్షుద్రరోగవిశేషః| అక్ష్యామయః కండ్వామయః పాండ్వామయశ్చ| హృల్లాసఃహృదయాదీషయథాసహితాల్లవణపానీయోద్గిరణం| వ్యంగం-క్షుద్రరోగవిశేషః|
Adhikarana వమీరోధజానామౌషధం (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
గండూషధూమానాహారా రూక్షం భుక్త్వా తదుద్వమః| వ్యాయామః స్రుతిరస్రస్య శస్తం చాత్ర విరేచనం||18|| సక్షారలవణం తైలమభ్యంగార్థం చ శస్యతే| |19|
View original
गण्डूषधूमानाहारा रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्||१८|| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थं च शस्यते| |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర గండూషాదయః శస్తాః| అనాహారః-అభోజనం| ఏతేషాం ద్వంద్వః| తథా రూక్షం భుక్త్వా, తస్య-రూక్షస్య, ఉద్వమః-ఛర్దనం| ఏవం ప్రాణో వాయుః స్వమార్గం ప్రత్యేతి| తతో వ్యాయామాద్యత్ర శస్తం| తథా, క్షారలవణాభ్యాం యుక్తం తైలమభ్యంగార్థం శస్యతే-హితం భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఛర్దిరోధజానామౌషధమాహ-గండూషేతి| అనాహారః-ఉపవాసః| రూక్షమన్నం భుక్త్వా, తస్యైవాన్నస్య ఉద్వమః-వమనం| అస్రస్య స్రుతిః-రక్తస్రావః|
Adhikarana శుక్రరోధాచ్ఛుక్రస్త్రవణాదయః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
శుక్రాత్తత్స్రవణం గుహ్యవేదనాశ్వయథుజ్వరాః||19|| హృద్వ్యథామూత్రసంగాంగభంగవృద్ధ్యశ్మషంఢతాః| |20|
View original
शुक्रात्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः||१९|| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवृद्ध्यश्मषण्ढताः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రాద్విధారితాత్ తస్య-శుక్రస్య స్రవణం| తథా, గుహ్యవేదనా-పాయువృషణమేహనానాం శూలం| తథా, శ్వయథుః ప్రకృతత్వాద్గుహ్య ఏవేతి యోజ్యం| వృద్ధిః-వర్ధ్మ| అశ్మశబ్దేనాశ్మరీ కథ్యతే| షంఢతా_స్త్రీగమనాశక్తిత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుక్రరోధజానాహ-శుక్రాదితి| తత్స్రవణం-శుక్రస్రావః| గుహ్యస్య-మేఢ్రస్య వేదనా శ్వయథుశ్చ| వృద్ధిః-ముష్కవృద్ధిః| అశ్మ-అశ్మరీ| షంఢతా-అపత్యజననాసామర్థ్యం|
Adhikarana శుక్రరోధజానాం ఔషధం (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
తామ్రచూడసురాశాలిబస్త్యభ్యంగావగాహనం||20|| బస్తిశుద్ధికరైః సిద్ధం భజేత్క్షీరం ప్రియాః స్త్రియః| |21|
View original
ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्||२०|| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम् भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర తామ్రచూడాదికం భజేత్| తథా, బస్తిశుద్ధికరైః కూష్మాండాదిభిః, సిద్ధం క్షీరం భజేత్| ప్రియాశ్చ కాంతాః| ప్రియత్వేన హి తద్విశేషం నిరనుబంధం రభసేన ప్రవర్తతే శుక్రం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుక్రరోధజానామౌషధమాహ-తామ్రచూడేతి| తామ్రచూడః-కుక్కుటః| బస్తిః-బస్తికర్మ| బస్తిశుద్ధికరైః-మూత్రాశయశోధనైర్యవక్షారాదిభిః, సిద్ధం(?) క్షీరం భజేత్| ఏవం వేగరోధజా రోగా ఉక్తాః|
Adhikarana తృడార్తాద్యా వేగరోధినో న చికిత్స్యాః (౨౧) · Śloka ౨౧
వేగరోధినో యే న చికిత్స్యాః, తాందర్శయన్నాహ | తృట్శూలార్తం త్యజేత్ క్షీణం విడ్వమం వేగరోధినం||21||
View original
वेगरोधिनो ये न चिकित्स्याः, तान्दर्शयन्नाह | तृट्शूलार्तं त्यजेत् क्षीणं विड्वमं वेगरोधिनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృట్ చ శూలం చ తాభ్యామార్తం-పీడితం, తథా, క్షీణంక్షీణదేహం, వేగరోధినం త్యజేత్-న చికిత్సేత్| తథా, విశం యో వమతి, తం చ వేగరోధినం త్యజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తృడాద్యుపద్రుతస్య వేగరోధిన ఉపక్రమం నిషేధతితృట్శూలార్తమితి| క్షీణం-క్షీణధాతుం| విడ్వమం-పురీషం వమంతం|
Adhikarana వేగోదీరణధారణైః సర్వేపి రోగాః (౨౨) · Śloka ౨౨
అథ కిమేత ఏవ రోగా వేగోదీరణధారణాద్భవంతి ? నేత్యాహ రోగాః సర్వేఽపి జాయంతే వేగోదీరణధారణైః| |22|
View original
अथ किमेत एव रोगा वेगोदीरणधारणाद्भवन्ति ? नेत्याह रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వేఽపి రోగా జాయంతే న కేవలం పూర్వోక్తా ఏవ| వేగానాం-పురీషాదిసంబంధినాం, యాన్యుదీరణాని-అనాగతానాం ప్రవర్తనాని, తైః| తథా, తేషామేవాగతానాం యాని విధారణానీనుత్సర్గలక్షణాని, తైః| అత్రేయం యుక్తిః-వేగోదీరణధారణం నామ వాయోః కర్మ, తస్య క్రియావత్త్వాత్| తేన చ వేగోదీరణధారణలక్షణేన స్వకర్మణా స ఏవ వాయుః కోప్యతే| స కుపితః సర్వానేవ వికారాన్ జనయతి| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 19/85)- "శాఖాగతాః కోష్ఠగతాశ్చ రోగా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాశ్చ| యే సంతి తేషాం న తు కశ్చిదన్యో వాయోః పరం జన్మని హేతురస్తి|| విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చయానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వేగధారణవత్సర్వరోగహేతుత్వకథనద్వారా వేగోదీరణం నిషేధతి-రోగా ఇతి| ఉక్తానాం వేగానాముదీరణైర్ధారణైశ్చ సర్వేఽపి రోగా జాయంతే, న పునః పూర్వోక్తా ఏవ| ప్రవృత్తావనున్ముఖస్య (వేగస్య) బలాదున్ముఖీకరణం-ఉదీరణం| వేగధారణవత్సర్వరోగహేతుత్వాద్వేగోదీరనమపి త్యజేదిత్యర్థసిద్ధం|
Adhikarana తత్ర సాధనమనుక్తసాధనానాం సామాన్యసాధనం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
నిర్దిష్టం సాధనం తత్ర భూయిష్ఠం యే తు తాన్ ప్రతి||22|| తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి| అన్నపానౌషధం తస్య యుంజీతాతోఽనులోమనం||23||
View original
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति||२२|| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు వేగోదీరణధారణోత్థేషు సర్వేషు మధ్యే, యే తు భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన భవంతి గుల్మోదావర్తాదయః, తాన్ ప్రతి "వర్త్యభ్యంగ" ఇత్యాదినా, సాధనం నిర్దిష్టం-చికిత్సోక్తా| తతశ్చ-వేగోదీరణధారణాత్, అనేకధావాయుర్యస్మాత్కుప్యతి| అతః-అస్మాద్ధేతోః, తస్యానులోమనం-మార్గయోజకం, అన్నపానౌషధం యుంజీత| యద్యపి వేగోదీరణధారణాత్ "సర్వే రోగా జాయంతే" ఇత్యుక్తం| తథాపి, యథా వేగధారణాచ్చిరకాలభావినః సప్రత్యపాయా రోగా భవంతి, న తథోదీరణాత్| అత ఏవ తంత్రకారోఽధోవాతస్య రోధేనామీరోంగా భవంతి, శకృతో రోధాదమీ భవంతీత్యువాచ| న తు తదుదీరణాదమీ రోగా భవంతీతి| ప్రాయోగ్రహణం క్వచిత్ కఫాదేరపి ప్రకోప ఇతి సమాపాదయతి| తథా చ వమినిగ్రహే ఉక్తం "విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షి" ఇత్యాది| తత్ర "గండూషధూమానాహారాః" ఇత్యాదిచికిత్సా| న చైవంరూపో విధిర్వాయావుపదిశ్యతే| తస్మాత్ప్రాయోగ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్వేషాం సాధనానుక్తౌ హేతుమాహ-నిర్దిష్టమితి| సర్వేషాం సాధనే వక్తవ్యే, యత్కేషాంచిద్గుల్మోదావర్తాదీనాం సాధనముక్తం, తత్రాయం హేతుః-యద్గుల్మాదయో బహులముత్పద్యంతే| ఇతరే తు విరలం| అనుక్తసాధనానాం సామాన్యేన సాధనమాహ-తతశ్చానేకధేతి| యత్-యస్మాత్, తతః-తాభ్యాం వేగోదీరణధారణాభ్యాం, పవనః ప్రకుప్యతి| అనేకధా-అనేకవ్యాధిరూపేణ| ప్రాయోగ్రహణాత్ పిత్తకఫావపి| అతః-అస్మాత్కారణాత్, తస్య-వాయోః, అనులోమనమన్నపానౌషధం ప్రయుంజీత|
Adhikarana లోభాదివేగానాం ధారణమేవ (౨౪) · Śloka ౨౪
యది వేగరోధాద్రోగా జాయంతే, తర్హి లోభాదీనామపి నరకాదిహేతూనాం వేగా న ధార్యా ఇతి ప్రాప్తే సతీదమాహ ధారయేత్తు సదా వేగాన్ హితైషీ ప్రేత్య చేహ చ| లోభేర్ష్యాద్వేషమాత్సర్యరాగాదీనాం జితేంద్రియః||24||
View original
यदि वेगरोधाद्रोगा जायन्ते, तर्हि लोभादीनामपि नरकादिहेतूनां वेगा न धार्या इति प्राप्ते सतीदमाह धारयेत्तु सदा वेगान् हितैषी प्रेत्य चेह च| लोभेर्ष्याद्वेषमात्सर्यरागादीनां जितेन्द्रियः||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుశబ్దోఽవధారణే| సదా-సర్వకాలం, లోభేర్ష్యాదీనాం వేగాన్ ధారయేదేవ| హితైషీ-యః పురుషః స్వహితమిచ్ఛన్| క్వ ? ప్రేత్య చేహ చ,-పరలోకే తథేహలోకే చ| కింభూతః సన్ ? జితాని-దాంతాని, ఇంద్రియాణి-మనఃషష్ఠాని చక్షురాదీని, విషయాణామనభిలాషుకతయా యేన, స జితేంద్రియః| జితేంద్రియశబ్దేన లోభాదివేగవిధారణే ఉపాయం దర్శయతి| జితేంద్రియ ఏవైతాన్ ధారయితుం శక్తో నాన్య ఇత్యర్థః| లోభః-గృహతృష్ణేత్యాదిః| ఈర్ష్యా-అసూయా| ద్వేషో-వైరం| మాత్సర్యం-పరగుణాసహిష్ణుత్వం| రాగః-ప్రీతిః| ఆదిశబ్దేనాభిధ్యాదిపరిగ్రహః| ప్రేత్యేహ చేతి కర్తవ్యే ద్విశ్చకారకరణం లోభాదీనాం వేగవిధారణేన ప్రేత్య తథాఽస్మిన్ లోకే తుల్యకక్షత్వజ్ఞాపనార్థం| అన్యథా ప్రేత్యేత్యస్య పూర్వనిర్దేశాద్భూయసైషాం లోభాదీనాం విధారణం ప్రేత్య హితం, న తథేహ లోకే| పశ్చాన్నిర్దిష్టత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లోభాదివేగధారణం విధత్తే-ధారయేత్వితి| ప్రేత్య-పరలోకే| ఇహ-ఇహలోకే| లోభో-లోలుపత్వం| ఈర్ష్యాపరోత్కర్షాసహనం| ద్వేషః-పరాపకారేచ్ఛా| మాత్సర్యం-క్రోధః| రాగో-విషయాసక్తిః| ఆదిశబ్దాచ్ఛోకాదయః| జితేంద్రియః సన్-ఇంద్రియజయవాన్ ధారయేత్, న తు భయాదినా| భయాదిధృతానాం రోగహేతుత్వాత్| ఇతి వేగోదీరణధారణప్రకరణం|
Adhikarana వాతాదీనాం యథాకాలశోధనం (౨౫) · Śloka ౨౫
అన్యచ్చ హితైశీ కిం కుర్యాత్ ? ఇత్యాహ యతేత చ యథాకాలం మలానాం శోధనం ప్రతి| అత్యర్థసంచితాస్తే హి ఋద్ధాః స్యుర్జీవితచ్ఛిదః||25||
View original
अन्यच्च हितैशी किं कुर्यात् ? इत्याह यतेत च यथाकालं मलानां शोधनं प्रति| अत्यर्थसञ्चितास्ते हि ऋद्धाः स्युर्जीवितच्छिदः||२५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మలానాం-వాతపిత్తశ్లేష్మపురీషాదీనాం, యథాకాలం శోధనం ప్రతి యతేత-యత్నం కుర్యాత్| యో యస్య మలస్య శోధనకాలః, స తస్మింకాలే శోధనీయ ఇత్యర్థః| కిమర్థం మలానాం శోధనం కార్యం ? ఇత్యాహ-అత్యర్థేత్యాది| హి-యస్మాత్, తే-మలాః, అత్యర్థసంచితాః-అతిశయేన స్వస్థానేవృద్ధిం గతాః, కుతోఽప్యాహార విహారరూపాత్ కోపహేతోః కుద్ధాః-కుపితాః సంతః, కదాచిజ్జీవితచ్ఛిదః స్యుః-భవేయుః| తస్మాత్తే శోధనీయాః| అత్యర్థసంచితగ్రహణేనైతద్ద్యోతయతి| యద్యేతే మలా అత్యర్థసంచితాః స్యుః, తదైవ తేషామన్యోపక్రమేభ్యః శోధనాఖ్య ఉపక్రమో జ్యాయాన్| లంఘనపాచనే తూపక్రమమాత్రే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనం విధత్తే-యతేత చేతి| మలానాం-వాతపిత్తకఫానాం, శోధనార్థం ప్రయత్నం కుర్యాత్| హి-యస్మాత్, తే శోధనం వినా, అత్యర్థం సంచితాః స్యుః, తతః క్రుద్ధాః స్యుః, తతో జీవితచ్ఛిదః స్యుః| యథాకాలం-యస్య యస్య దోషస్య యస్య యస్య శోధనస్య చ యో యః కాలః, తదా తదా తస్య తస్య దోషస్య తత్తచ్ఛోధనం కుర్యాత్, అత్యర్థసంచయాద్యథా జీవితచ్ఛిత్వం న స్యాత్| యథోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 5)- "చయకాష్ఠాముపారుహ్య కుర్వతే తే హ్యుపేక్షితాః| ప్రాయశః సుచిరేణాపి భేషజద్వేషిణో గదాన్|| అతిస్థౌల్యాగ్నిసదనకుష్ఠమేహహృతౌజసః| స్రోతోరోధాక్షవిభ్రంశశ్వాసశ్వథుపాండుతాః|| ఆమోరుస్తంభజఠరకృచ్ఛ్రాలసకదండకాన్| తృప్తిప్రమీలకాలస్యగ్రహణ్యర్శోభగందరాన్|| ప్లీహవిద్రధివీసర్పమదసంన్యాసపీనసాన్| ఛర్దిగండకృమిగ్రంథితంద్రాదుఃస్వప్నదర్శనం|| కంఠామయాన్ మూర్ధరుజః ప్రణాశం బుద్ధినిద్రయోః| తేజోవర్ణబలానాం చ తృప్యతో బృంహణైరపి|| ఉచితైరపి చాహారైర్యస్మాదస్య వహంతి న| దోషోపలిప్తవదనా రసం రసవహాః శిరాః|| వమనాదీనతో యుంజ్యాత్స్వస్థస్యైవ యథావిధి||" ఇతి| నను, "భిషజః శోధనం ప్రాహుర్వర్జ్యం స్వస్థేన సర్వదా| పన్నగస్యేవ ఘోరస్య దోషస్య సముదీరణం||" ఇతి సుశ్రుతాదిభిః స్వస్థస్య శోధనం నిషిద్ధం, ఇహ తు విహితమితి విరోధః| మైవం| విషయభేదాత్| ద్వివిధో హి స్వస్థః, సంచితదోషోఽసంచితదోషశ్చ| తత్రాద్యో విధేర్విషయోఽపరః ప్రతిషేధస్యేతి| నను, సంచయో-వైషమ్యం చ-రోగః, నిరోగశ్చ-స్వస్థః, ఇతి సంచితదోషస్య న స్వాస్థ్యం| మైవం| (హృ.సూ.అ. 12/22)-"చయో వృద్ధిః స్వధామ్న్యేవ ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు| విపరీతగుణేచ్ఛా చ కోపస్తూన్మార్గగామితా|| లింగానాం దర్శనం స్వేషామస్వాస్థ్యం రోగసంభవః|" ఇతి కోపలక్షణేష్వస్వాస్థ్యం రోగసంభవశ్చ పఠతాఽఽచార్యేణ చయలక్షణేషు స్వాస్థ్యం రోగాసంభవశ్చేతి జ్ఞాపితం, అతః సంచితదోషోఽపి స్వస్థ ఇతి|
Adhikarana శోధనస్య ప్రాధాన్యం (౨౬) · Śloka ౨౬
తదేవైతచ్చేతసి కృత్వా, "దోషాః" ఇత్యాది, గ్రంథకృదువాచ దోషాః కదాచిత్కుప్యంతి జితా లంఘనపాచనైః| యే తు సంశోధనైః శుద్ధా న తేషాం పునరుద్భవః||26||
View original
तदेवैतच्चेतसि कृत्वा, "दोषाः" इत्यादि, ग्रन्थकृदुवाच दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాః-వాతాదయః, లంఘనపాచనైర్జితాః-ప్రకృతిం ప్రాపితాః సంతః, కదాచిత్-కస్మిన్నపి కాలే, కుప్యంతి| యే పునః సంశోధనైః శుద్ధాస్తేషాం న పునరుద్భవః-ఉత్థానం న భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనాచ్ఛోధనస్య ప్రాధాన్యమాహ-దోషాః కదాచిదితి| లంఘనమత్రోపవాసః, పాచనస్య పృథగుపాదానాత్| సప్తసు శమనేషు ద్వయోర్గ్రహణం ప్రధానత్వాత్ ప్రధానాద్ధి ప్రాధాన్యముక్తమప్రధానాత్సుతరాం లభ్యతే| ఇతి శోధనముక్తం|
Adhikarana శోధనాదూర్ధ్వం రసాయనవాజీకరణవిధానం (౨౭) · Śloka ౨౭
యథాక్రమం యథాయోగమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| రసాయనాని సిద్ధాని వృష్యయోగాంశ్చ కాలవిత్||27||
View original
यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- కాలవిత్-వైద్యః, అతః-సంశోధనాదూర్ధ్వం రసాయనాని ప్రయోజయేత్| కాలశబ్దో దేశబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతీనాముపలక్షణార్థః| న హి కాలమాత్రవిత్ రసాయనప్రయోగం సమ్యగ్విధా పయితుం శక్తః| కింభూతాని రసాయనాని ? సిద్ధాని,-బహుశో దృష్టప్రత్యయాని బ్రాహ్మవాసిష్ఠాదీని| కథం యోజయేత్ ? ఇత్యాహ-యథా-క్రమమితి| యథాక్రమం యథాయోగమిత్యనేన రసాయనవాజీకరణోక్తం స్మారయతి| తత్రైష రసాయనక్రమః (హృ. ఉ. అ. 39/11)- "హరీతకీమామలకం సైంధవం నాగరం వచాం|" ఇత్యారభ్య యావత్ "ఇత్థం సంస్కృతకోష్ఠస్య రసాయనముపాహరేత్|" ఇతి| ఏతదుక్తం భవతి| యద్యప్యేవం వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసననావనైః పంచభిరపి కర్మభిః సంస్కృతోర్ధ్వాధఃసకలకాయః, తథాప్యేష రసాయనికో భూయః శరీరసంస్కారః కరణీయః| తస్య తత్పూర్వకత్వాత్| అత ఏవ సంశుద్ధదేహోఽయమితి కృత్వా త్రివృద్దంత్యాదీనతివిరేచనాత్మకాన్నోపదిశతి| తథా వాజీకరణేఽప్యాహ (హృ. ఉ. అ. 40/7)- "అథ స్నిగ్ధ విశుద్ధానాం నిరుహాన్ సానువాసనాన్| ఘృతతైలరసక్షీరశర్కరాక్షౌద్రసంయుతాన్|| యోగవిద్యోజయేత్పూర్వం క్షీరమాంసరసాశినాం| తతో వాజీకరాన్ యోగాన్" ఇతి| తథా, యథాయోగం-యో యస్య యుజ్యతే , దాతుమిత్యర్థః| యథా-ఇదం రసాయనం వాతప్రకృతేర్యోగ్యమిదం పిత్తప్రకృతేరిదం శ్లేష్మప్రకృతేరిత్యాది| తథాఽముష్మిన్ దేశేఽముష్మిన్ కాలే వాఽముష్మిన్ వయస్యముష్మిన్ దేహే రసాయనం యోగ్యమిదమితి యథా యోగార్థః| ఏవం వృష్యయోగేఽపి యోజ్యం| అత్ర చ రసాయనాని వాతాతపికాని యోజయేత్, న కుటీప్రవేశికాని| స్వస్థవృత్తాధికారత్వాత్ తద్విధానస్య|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ బృంహణం| తత్త్రివిధం,-రసాయనం వాజీకరణమాహారాదిప్రయోగశ్చ| తత్ర శుద్ధస్య రసాయనవాజీకరణే విధత్తే-యథాక్రమమితి| యథాక్రమం-స్వస్వవిధ్యుక్తక్రమానతి క్రమేణ| యథాయోగం-ప్రకృత్యాదియోగ్యతానతిక్రమేణ| సిద్ధాని బహుశో దృష్టఫలాని| కాలవిత్-అవస్థావిజ్ఞాతా| రసాయనానంతరం వృష్యయోగాంశ్చ-వాజీకరణోక్తాన్ యోజయేత్|
Adhikarana శోధనక్షీణస్య బృంహణం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
భేషజక్షపితే పథ్యమాహారైర్బృంహణం క్రమాత్| శాలిషష్టికగోధూమముద్గమాంసఘృతాదిభిః||28|| హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాద్రుచిపక్తిదైః| సాభ్యంగోద్వర్తనస్నాననిరూహస్నేహ బస్తిభిః||29||
View original
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममुद्गमांसघृतादिभिः||२८|| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेह बस्तिभिः||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భేషజేన క్షపితే-నరే శోధనకార్షతే సతి, ఆహారైః-భోజ్యైర్బృంహణం పథ్యం-హితం, క్రమాత్-న సహసైవ| కైరాహారైః ? ఇత్యాహ-శాల్యాదిభిః| కింభూతైః ? హృద్యాని చ తాని దీపనాని భైషజ్యాని-ఔషధాని చ శుంఠీపిప్పల్యార్ద్రకత్వగేలాదీని, తైః సంయోగో-మిశ్రతా, తస్మాత్ హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాత్, రుచిపక్తీ దదతి-అభిలాషపాకాబుత్పాదయంతి యే శాల్యాదయస్తై రుచిపక్తిదైరాహారైర్బృంహణం భేషజక్షపితే పథ్యం| కింభూతైరాహారైః ? సాభ్యంగేత్యాది| సహాభ్యంగదిభిర్వర్తంత ఇతి సాభ్యంగాదయ ఆహారాస్తైః, ఆహారైరభ్యంగాదిభిశ్చేత్యర్థః| స్నేహబస్తిః-అనువాసనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనక్షీణస్య బృంహణం విధత్తే-భేషజక్షపిత ఇతి| భేషజేన-ప్రకృతత్వాచ్ఛోధనేన, అతిసంచయనిర్హరణాదతియోగాద్వా క్షపితః-కర్శితః, తస్మిన్, ఆహారైః-భోజ్యైః, బృంహణం పథ్యం-హితం| యస్తు శోధనేనాక్షపితః, తస్య రసాయనాద్యైర్బృంహణం కర్తవ్యమిత్యర్థః| క్రమాత్-బలానలాద్యనుసారేణ| హృద్యానాం భైషజ్యానాం సంయోగాద్రుచిదైః, దీపనానాం పక్తిదైః| స్నేహబస్తిః-అనువాసనం| నిరుహానువాసనావత్ర బృంహణౌ గ్రాహ్యౌ| శోధనేఽతివాచ్యే భేషజగ్రహణం సర్వత్ర లంఘనపాచనాదిభేషజక్షపితస్యాప్యేతద్బృంహణప్రాప్త్యర్థం|
Adhikarana శోధనాదిప్రయోగస్య ఫలం (౩౦) · Śloka ౩౦
తథా స లభతే శర్మ సర్వపావకపాటవం| ధీవర్ణేంద్రియవైమల్యం వృషతాం దైర్ఘ్యమాయుషః||30||
View original
तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా-తేన ప్రకారేణ పూర్వం శోధనం తతో బృంహణం తతో రసాయనప్రయోగ ఇత్యేవంరూపేణ, సః-శోధనాదిసేవీ పురుషః, శర్మ-స్వాస్థ్యం, లభతే| తథా సర్వేత్యాది| సర్వే చ తే పావకాశ్చ సర్వపావకాః, తేషాం పాటవం-శక్తిం లభతే| తత్ర (హృ. శా. అ. 3/59)-"భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః" ఇతి పంచ మహాభూతాగ్నయః, సప్త ధాత్వగ్నయః, త్రయోదశో జాఠరాగ్నిరితి| ధీవర్ణేత్యాది| ధీవర్ణయోశ్చక్షురాదీంద్రియాణాం చ వైమల్యం లభతే| తథా, వృషతాం-స్త్రీగమనసామర్థ్యం లభతే| తథా, దైర్ధ్యమాయుషః-జీవితస్యాధిక్యం లభతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనాదిప్రయోగస్య ఫలమాహ-తథా స ఇతి| శర్మ-సుఖం| సర్వపావకాః-జాఠరాగ్నిభూతాగ్నిధాత్వగ్నయః| వృషతాం-సంభోగక్షమత్వం| ఇతి బృంహణప్రకరణం|
Adhikarana ఆగంతురోగాః (౩౧) · Śloka ౩౧
అధునాఽఽగంతురోగాన్ సోపక్రమాన్నిర్దిశతి యే భూతవిషవాయ్వగ్నిక్షతభంగాదిసంభవాః| రాగద్వేషభయాద్యాశ్చ తే స్యురాగంతవో గదాః||31||
View original
अधुनाऽऽगन्तुरोगान् सोपक्रमान्निर्दिशति ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| रागद्वेषभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భూతాని చ విషం చ వాయుశ్చాగ్నిశ్చ క్షతం చ భంగశ్చేతి ద్వంద్వః| త ఆదిర్యేషామాగంతుకరోగహేతూనాం త ఏవం, తేభ్యః సంభవో యేషామాగంతుకగదానాం జ్వరాదీనాం తే భూతాదిసంభవా ఆగంతవో రోగాః స్యుః| ఆగంతుహేతుప్రభవత్వాదాగంతవో గదా ఉచ్యంత ఇత్యర్థః| న కేవలమేత ఏవ గదాః, కింతు రాగద్వేషభయాద్యాశ్చాగంతవో గదాః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ భూతాద్యస్పర్శనం| తత్ర భూతాదీనాం రోగహేతుత్వమాహ-యే భూతేతి| భూతో-గ్రహః| వాయుః-జంఝామారుతాదిః| క్షతం-శస్త్రక్షతం| భంగః-స్ఖలనాదిహేతుకో గాత్రభంగః| ఆదిశబ్దాత్ శ్రమాదయః| ఆద్యశబ్దాత్ శోకాదయః|
Adhikarana ఏషాం చికిత్సా (౩౨-౩౪) · Śloka ౩౪
అధునైషాం చికిత్సాం నిర్దిశతి త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామింద్రియోపశమః స్మృతిః| దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం సద్వృత్తస్యానువర్తనం||32|| అథర్వవిహితా శాంతిః ప్రతికూలగ్రహార్చనం| భూతాద్యస్పర్శనోపాయో నిర్దిష్టశ్చ పృథక్ పృథక్||33|| అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేషః ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||34||
View original
अधुनैषां चिकित्सां निर्दिशति त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||३२|| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्||३३|| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेषः प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||३४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రజ్ఞాయా అపరాధాః-అసాధ్వాచరణాని, తేషాం త్యాగః| తథా, ఇంద్రియాణాం-చక్షురాదీనాముపశమో-రూపదివిషయేఽతిప్రవృత్తానాం సంయమనం, అశుభరూపే వా విషయే ప్రవృత్తానాం సంయమనం, అలోలుపతేత్యర్థః| తథా, స్మృతిః-అతీతార్థాదిస్మరణం| దేశేత్యాది| తథా, దేశాదీనాం విజ్ఞానం| దేశో-జాంగలాదిః, కాలః-శీతాదిః, ఆత్మా చ-వాతప్రకృత్యాదిః, ఏషాం విజ్ఞానం-అవబోధః| తథా చ, సతాం వృత్తం-చరితం సద్వృత్తం, తస్యానువర్తనం-అనుష్ఠానం| నిజానామాగంతూనాం చ వికారాణామనుత్పత్త్యై-రోగాణామనుత్పాదనాయ, సమాసేన-సంక్షేపేణ, విధిరేషః-త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామిత్యాది సద్వృత్తస్యానువర్తనమిత్యేవమంతః, ప్రదర్శితః-సమ్యగుక్తః| ఉత్పన్నానామిత్యాది| చ సముచ్చయే| న కేవలం నిజాగంతూనాం రోగాణామనుత్పత్త్యై విధిరేషః ప్రోక్తః, యావదుత్పన్నానాం-జాతానాం చ, శాంతయే విధిః ప్రోక్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-భూతాద్యస్పర్శనోపాయమాహ-త్యాగ ఇతి, దేశేతి, అథర్వవిహితేతి| "కాయవాఙ్మానోభేదేన త్రివిధమప్యహితం కర్మప్రజ్ఞాపరాధః" ఇత్యుక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.22)| తేషాం త్యాగో త్రజనం| స్మృతిః-నక్తందినాని మే యాంతీత్యుక్తా| గ్రహాః-సూర్యాదయః| ప్రజ్ఞాపరాధత్యాగాదిర్భూతాదీనాం-ఆగంతూనాం హేతూ నాం, అస్పర్శనే అసంబంధే, ఉపాయః| తథా, పృథక్ పృథక్ భూతప్రాతషేధాదౌ యో నిర్దిష్టః సోఽప్యుపాయః| "అథర్వవిహితా శాంతిః" ఇత్యాద్యమముం శ్లోకం కేచిదత్ర న పఠంతి| తదసత్, పూర్వశ్లోకస్యానన్వితత్త్వాపత్తేః| అధ్యాయార్థముపసంహరతి-అనుత్పత్త్యా ఇతి| ఏషః-వేగధారణనిషేధాదిః| సమాసేనేతి రోగాణామనుత్పత్తిహేతుత్వేన ఉత్పన్నశాంతిత్వేన చ కార్త్స్న్యేన వక్తుమశక్యత్వాత్ ఇత్యేవంపరం| న త్వత్ర సమాస ఉత్తరత్ర తంత్రాంతరే వా వ్యాస ఇత్యేవంపరం, విస్తరప్రస్తావాత్| నన్వేవం చేత్ పూర్వయోరధ్యాయయోరనారంభః, న హి నిజాగంతుభ్యోఽన్యే రోగాః సంతి, యదర్థం తదారంభః| మైవం| విషయభేదాత్| కాలార్థకర్మణాం హి రోగహేతుత్వం| తత్ర కర్మహేతవో రోగానుత్పాదనీయస్య విషయః, కాలహేతవ ఋతుచర్యాయాః, అర్థహేతవో దినచర్యాయాః|
Adhikarana మలానాం శోధనకాలాః (౩౫) · Śloka ౩౫
శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధనం గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు||35||
View original
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधनं ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీతశబ్దేన హేమంతశిశిరాఖ్యావృతూ ద్వావపి గృహ్యేతే| తత్రోద్భవో-జన్మ యస్య దోషచయస్యాసౌ శీతోద్భవో దోషచయః| తం వసంతే విశోధయన్-నిర్హరన్, గ్రీష్మజమభ్రకాలే-వర్షాకాలే దోషచయం విశోధయన్, తథా వార్షికం ఘనాత్యయే-శరది దోషచయం విశోధయన్, ఆశు-యథోక్తం కాలమనుల్లంఘయన్, సమ్యక్-యథావత్, త్రివిధమపి దోషచయం విశోధయన్నృతుజాన్ రోగాన్ న జాతు-కదాచిత్, ప్రాప్నోతి-ఆసాదయతి| వసంతే విశోధయన్నిత్యత్ర వసంతప్రారంభ ఏవ చైత్రే మాసి విశోధయన్నితి బోధ్యం, ప్రత్యవాయభయాత్| తథా హి ఋతుద్వయసంచితస్య దోషచయస్య చైత్రే విశోధనమక్రియమాణం రోగానీకం కుర్యాత్| ఘనాత్యయే వార్షికమిత్యత్రాత్యంతఘనవినాశే శరత్పశ్చిమే భాగే విశోధయేదితి బోధ్యం| వార్షికో హి దోషచయ ఏకర్తుజ ఏవ| తస్మాద్విశ్రబ్ధం కృత్వా సాధారణే కార్తికే మాసి స విశోధయితుం యుక్తః| అపి చాగ్రే హేమంతశిశిరకాలజో దోషచయో వసంతే శోధయితవ్యః| తస్మాదాశ్వయుజే మాసి వార్షికో దోషచయో యది విశోధ్యేత తదానీమతితరాం బహురగ్రే దోషచయః స్యాత్, కాలస్య బహుత్వాత్| గ్రీష్మజమభ్రకాల ఇత్యత్ర కాలగ్రహణేన వర్షాప్రారంభమాత్ర ఏవేతి బోధ్యం| తథా చ శాస్త్రకారో వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 13/33)- "శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర ఋతుచర్యాయాః కాలహేతువిషయత్వం దర్శయతిశీతోద్భవమితి| వసంతాభ్రకాలఘనాత్యయశబ్దైస్తదవయవాశ్చైత్రశ్రావణకార్తికా లక్ష్యంతే| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ.13/33)-"శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్ వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్||" ఇతి|
Adhikarana హితాహారవిహారసేవనం (౪) · Śloka ౪
నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ సమీక్ష్యకారీ విషయేష్వసక్తః| దాతా సమః సత్యపరః క్షమావా- నాప్తోపసేవీ చ భవత్యరోగః||36|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే రోగాను- త్పాదనీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
View original
नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावा- नाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः||३६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानु- त्पादनीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిత్యం-సదైవ, హితాహారవిహారౌ సేవతే తచ్ఛీలో యః స ఏవంభూతో నరః| తథా, సమీక్ష్యకారీ-విమృశ్యవిధాయీ, ఇదం కృత్వేదం సంపద్యతే, ఏవం చ కృత్వైతత్సంపద్యతే, ఏవం బుద్ధ్వా శుభం కరోత్యశుభం వర్జయతి| తథా, విషయేషు-శబ్దాదిషు, అసక్తః-అలోలుపః| తథా, దాతా-త్యాగవాన్| తథా, సమః-సర్వేషు భూతేషు సమచిత్తః| తథా, సత్యపరః-అబితథవాక్| తథా, క్షమావాన్-యః శక్తోఽపి కృతాపరాధం దండేనానురూపేణ న యోజయతి| తథా, ఆప్తానుపసేవతే తచ్ఛీలో యః స ఆప్తోపసేవీ చారోగో భవతి| న కేవలం ప్రాక్తనవిధ్యనుష్ఠానేనారోగః సంపద్యతే, యావదాప్తోపసేవీ చేతి చశబ్దార్థః| "యేషాం త్రికాలమమలం జ్ఞానమవ్యాహతం సదా| ఆప్తాః శిష్టా విబుద్ధాస్తే తేషాం వాక్యమసంశయం||" ఇతి (చరకే సూ. అ. 11/98) ఆప్తలక్షణమితి| ఉపజాతివృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగ- హృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దినచర్యాయా అర్థహేతువిషయత్వం దర్శయతి-నిత్యమితి| విషయేష్వసక్తః పుమానరోగో భవతి-అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగజాన్ రోగాన్న ప్రాప్నోతి, యో హి నిత్యం హితావేవాహారవిహారౌ సేవతే, సమీక్ష్య కార్యం కరోతి, పాత్రేభ్యో దదాతి, సర్వేషు సామ్యేన వర్తతే, సత్యం భాషతే, క్రోధహేతావపి న క్రుధ్యతి, ఆప్తాంశ్చ గుర్వాదీనుపసేవత ఇతి| ఉక్తం చ దినచర్యాయాం (హృ. సూ. అ. 2/29)- "న పీడయేదింద్రియాణీ న చైతాన్యతిలాలయేత్" ఇత్యాది| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 5)-"అర్థేష్వలభ్యేష్వకృతప్రయత్నం కృతాదరం నిత్యముపాయవత్సు| జితేంద్రియం నానుపతంతి రోగాస్తత్కాలయుక్తం యది నాస్తి దవం|| కాలోఽనుకూలో విషయా మనోజ్ఞా ధర్మ్యాః క్రియాః కర్మ సుఖానుబంధి| సత్త్వం విధేయం విశదా చ బుద్ధిర్భవంతి ధీరస్య సదా సుఖాయ||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| రోగానుత్పాదనాధ్యాయః సామస్త్యేన నిరూపితః|| 4||