Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః (౧) · Śloka ౧
అస్మాదనంతరం బస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్వ్యాఖ్యాయతే||1||
View original
अस्मादनन्तरं बस्तिव्यापत्सिद्धिर्व्याख्यायते||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౫. వస్తివ్యాపత్సిద్ధిరధ్యాయః
Adhikarana బస్తివ్యాపత్సిద్ధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతో బస్తివ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
View original
अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథాత ఇతి పూర్వవత్| (అసమ్యక్ ప్రయుక్తేషు బస్తిషు యా వ్యాపదః, తాసాం సాధనాయాస్యాధ్యాయస్యారంభః|)
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బస్తివ్యాపత్సిద్ధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| బస్తివ్యాపదశ్చ ద్వాదశోక్తాః సంగ్రహే (క.అ.6)- "విబంధగౌరవాధ్మానశిరోరుగ్వాహనోర్ధ్వగాః| కుక్షిశూలాంగరుఘిధ్మాహృత్పీడాకర్తనస్రవాః|| అయోగాదతియోగాచ్చ బస్తేః స్యుః షట్ షడాపదః|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహవ్యాపదః, అయోగవ్యాపదః, విబంధాఖ్యా వ్యాపత్తత్సిద్ధిశ్చ (౧-౬) · Śloka ౬
అస్నిగ్ధస్విన్నదేహస్య గురుకోష్ఠస్య యోజితః| శీతోఽల్పస్నేహలవణద్రవ్యమాత్రో ఘనోఽపి వా||1|| బస్తిః సంక్షోభ్య తం దోషం దుర్బలత్వాదనిర్హరన్| కరోత్యయోగం తేన స్యాద్వాతమూత్రశకృదగ్రహః||2|| నాభిబస్తిరుజా దాహో హృల్లేపః శ్వయథుర్గుదే| కండూర్గండాని వైవర్ణ్యమరతిర్వహ్నిమార్దవం||3|| క్వాథద్వయం ప్రాగ్విహితం మధ్యదోషేఽతిసారిణి| ఉష్ణస్య తస్మాదేకస్య తత్ర పానం ప్రశస్యతే||4|| ఫలవర్త్యస్తథా స్వేదాః కాలం జ్ఞాత్వా విరేచనం| బిల్వమూలత్రివృద్దారుయవకోలకులత్థవాన్||5|| సురాదిమూత్రవాన్ బస్తిః సప్రాక్పేష్యస్తమానయేత్| |6|
View original
अस्निग्धस्विन्नदेहस्य गुरुकोष्ठस्य योजितः| शीतोऽल्पस्नेहलवणद्रव्यमात्रो घनोऽपि वा||१|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोत्ययोगं तेन स्याद्वातमूत्रशकृदग्रहः||२|| नाभिबस्तिरुजा दाहो हृल्लेपः श्वयथुर्गुदे| कण्डूर्गण्डानि वैवर्ण्यमरतिर्वह्निमार्दवम्||३|| क्वाथद्वयं प्राग्विहितं मध्यदोषेऽतिसारिणि| उष्णस्य तस्मादेकस्य तत्र पानं प्रशस्यते||४|| फलवर्त्यस्तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम्| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्||५|| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్త్రిగ్ధాదిగుణస్య పుంసః శిశిరస్తథాఽల్పస్నేహలవణోఽల్పద్రవ్యమాత్రః-అల్పద్రవ్యకల్పః(ల్కః), తథా ఘనో-బహుద్రవ్యకల్కో, బస్తిర్యోజితః సన్ బస్తిసాధ్యం దోషం సంక్షోభ్య దుర్బలత్వాదనిర్హరన్ అయోగం కరోతి| తేన-అయోగేన, వాతాదిగ్రహః స్యాత్| ప్రాక్-అతిసారచికిత్సితే (చి. అ. 9/6) క్వాథద్వయం-పాచనయుగులం-మధ్య దోషేఽతిసారిణి విహితం భూతీకపిప్పల్యాదిరేకో బిల్వధనికో ద్వితీయః, తస్మాత్-క్వాథద్వయాత్, ఏకస్య-అన్యతరస్య క్వాథస్యోష్ణస్య, తత్రావస్థాయాం పానం ప్రశస్యతే, తథా ఫలవర్తయః స్వేదాశ్చ నానావిధాః, అవస్థాశ్చ జ్ఞాత్వా విరేచనం శస్యతే| తథా బిల్వాదిమాన్ బస్తిస్తథా సురాదిమాన్ బస్తిః, సప్రాక్పేష్యః-"బలాం గుడూచీం" (క. అ. 4/1) ఇత్యాదౌ బస్తౌ యః పేష్యో యవాన్యాదికృత్ తేన ప్రాక్పేష్యేణ సహ వర్తత ఇతి సప్రాక్పేష్యః| తమత్ర దత్తవస్తినోత్క్లిష్టం దోషమానయేత్-ఆకర్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విబంధాఖ్యాం వ్యాపదమాహ-అస్నిగ్ధేతి| ద్రవ్యంక్వాథ్యం పేష్యం చ| తం దోషం-యదర్థం దత్తః| క్వాథద్వయం-"పిబేత్ ప్రకవథితాస్తోయే మధ్యదోషో విశోషయన్| భుతీకపిప్పలీశుంఠీవచాధాన్యహరీతకీః|| అథవా బిల్వధనికాముస్తనాగరవాలకం|" (హృ.చి.అ. 915) ఇత్యుక్తం| భూతీకం-కట్తృణం| ప్రాక్పేష్యం-"పూతోయవానీఫలబిల్వకుష్ఠవచాశతావ్హాఘనపిప్పలీనాం| కల్కైః (హృ.క.అ. 4/2) ఇత్యుక్తం| సురా-మదిరా| ఆదిశబ్దాదన్యదప్యమ్లం| గౌరవాఖ్యాం వ్యాపదం త్వాహ సంగ్రహే (క.అ. 6)-"సశేషామే నిరూహేణ మృదునా దోష ఈరితః| మూర్చ్ఛయత్యనిలం మార్గం రూణధ్ద్యగ్నింహినస్తి చ|| గౌరవక్లమహృచ్ఛూలదాహసమ్మోహవేష్టనం| తతః కుర్యాదుపచరేత్తం రూక్షస్వేదపాచనైః|| పిప్పలీకట్తృణోశీరదారుమూర్వాశృతం జలం| పిబేత్సౌవర్చలోన్మిశ్రం దీపనం హృద్విశోధనం|| వచానాగరశఠ్యో వా ఘృతమండేన మూర్చ్ఛితాః| పేయాః ప్రసన్నయా వా స్యురరిష్టనాసవేన వా|| దారు త్రికటుకం పథ్యాం పలాశం చిత్రకం శఠీం| పిష్ఠ్వా కుష్ఠం చ మూత్రేణ పిబేత్ క్షారాంశ్ఛ దీపనాన్|| బస్తిమస్య విదధ్యాచ్చ సమూత్రం దాశమూలికం|" ఇతి|
Adhikarana ఆధ్మానాఖ్యా వ్యాపత్తత్సిద్ధిశ్చ (౬-౧౦) · Śloka ౧౦
| యుక్తోఽల్పవీర్యో దోషాఢ్యే రూక్షే క్రూరాశయేఽథవా||6|| బస్తిర్దోషావృతో రూద్ధమార్గో రుంధ్యాత్సమీరణం| స విమార్గోఽనిలః కుర్యాదాధ్మానం మర్మపీడనం||7|| విదాహం గుదకోష్ఠస్య ముష్కవంక్షణవేదనాం| రుణద్ధి హృదయం శూలైరితశ్చేతశ్చ ధావతి||8|| స్వభ్యక్తస్విన్నగాత్రస్య తత్ర వర్తిం ప్రయోజయేత్| బిల్వాదిశ్చ నిరూహః స్యాత్పీలుసర్షపమూత్రవాన్||9|| సరలామరదారుభ్యాం సాధితం చానువాసనం| |10|
View original
| युक्तोऽल्पवीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशयेऽथवा||६|| बस्तिर्दोषावृतो रूद्धमार्गो रुन्ध्यात्समीरणम्| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्||७|| विदाहं गुदकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति||८|| स्वभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत्| बिल्वादिश्च निरूहः स्यात्पीलुसर्षपमूत्रवान्||९|| सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాఢ్యే తథా రూక్షే క్రూరకోష్ఠే వా బస్తిరల్పవీర్యో దత్తో దోషైః-వాయ్వాద్యవరకైరావృతః, అనంతరం స బస్తీ రుద్ధమార్గః-ప్రతిహతగతిప్రసరణో, వాయుం రుంధ్యాత్| సోఽనిలో విమార్గగ ఆధ్మానం కుర్యాత్| తథా హృదయాదీనాం మర్మణాం వ్యధనం-పీడనం, తథా గుదకోష్ఠస్య విదాహం, తథా ముష్కవంక్షణవేదనాం చ కుర్యాత్| తథా శూలైః-నానావిధాభిర్భగ్నరుద్ధమృదితపీడితావనద్ధాదిభిః పీడాభిః, హృదయం రుణద్ధి-ఆవృణోతి| హృదయమావృత్యానంతరం, ఇతశ్చేతశ్చ-అనియతే దేశే, ధావతి పవనః| తత్ర-అవస్థావిశేషే, సుష్ట్వభ్యక్తాంగస్య స్విన్నాంగస్య చ ఫలవర్తిం ప్రయోజయేత్| బిల్వాదికశ్చ నిరుహః స్యాత్ పీలుసర్షపమూత్రవాన్| సరలదేవదారుభ్యాం సాధితం తైలం చానువాసనం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆధ్మానాఖ్యాం వ్యాపదమాహ-యుక్త ఇతి| బిల్వాదిః-విబంధవ్యాపద్యుక్తః| పీలు-పీలుఫలం| శిరోరుజాఖ్యాం వ్యాపదం త్వాహ సంగ్రహే (క.అ. 6)-"బహుదోషేఽబలే క్రూరకోష్ఠే బస్తిస్తనుర్మృదుః| శీతోఽల్పశ్ఛావృతో దోషైః ప్రతిహంతి సమీరణం|| ఊర్ధ్వం సోఽనుసరన్ దేహం కుర్యాద్వాయుః శిరోరుజం| గ్రీవాస్తంభం ప్రతిశ్యాయం బాధిర్యం దృష్టివిభ్రమం|| తముష్ణతైలలవణప్రదిగ్ధస్విన్నమర్దితం| తీక్ష్ణైర్ధూమైః ప్రధమనైర్నస్యైరాస్యవిరేచనైః|| విరేకైర్బస్తిభిశ్ఛాశు యోజయేదానులోమికైః|" ఇతి| వాహానాఖ్యాం చ వ్యాపదమాహ సంగ్రహే (క.అ. 6)-"స్నిగ్ధస్విన్నే మహాదోషే బస్తిమృద్వల్పభేషజః| ఉత్క్లేశ్యాల్పం హరేద్దోషం జనయేచ్చ ప్రవాహికాం|| శోఫం బస్తావపానే చ సదనం చోరుజంఘయోః| విబద్ధమారుతో జంతురభీక్ష్ణం స ప్రవాహతే|| స్వేదాభ్యంగాన్నిరుహాంశ్ఛ శోధనీయానులోమికాన్| విదధ్యాల్లంఘయిత్వా చ వృత్తిం తస్య విరిక్తవత్||" ఇతి|
Adhikarana ఊర్ధ్వమారూతాఖ్యా వ్యాపత్తత్సిద్ధిశ్చ (౧౦-౨౧) · Śloka ౨౧
| కుర్వతో వేగసంరోధం పీడితో వాఽతిమాత్రయా||10|| అస్నిగ్ధలవణోష్ణో వా బస్తిరల్పోఽల్పభేషజః| మృదుర్వా మారుతేనోర్ధ్వం విక్షిప్తో ముఖనాసికాత్||11|| నిరేతి మూర్చ్ఛాహృల్లాసతృడ్దాహాదీన్ ప్రవర్తయన్| మూర్చ్ఛావికారం దృష్ట్వాఽస్య సించేచ్ఛీతాంబునా ముఖం||12|| వ్యేజదాక్లమనాశాచ్చ ప్రాణాయామం చ కారయేత్| పృష్ఠపార్శ్వోదరం మృజ్యాత్ కరైరుష్ణైరధోముఖం||13|| కేశేషూత్క్షిప్య ధున్వీత భీషయేద్వ్యాలదంష్ట్రిభిః| శస్త్రోల్కారాజపురుషైర్బస్తిరేతి తథా హ్యధః||14|| పాణివస్త్రైర్గలాపీడం కుర్యాన్న మ్రియతే తథా| ప్రాణోదాననిరోధాద్ధి సుప్రసిద్ధతరాయనః||15|| అపానః పవనో బస్తిం తమాశ్వేవాపకర్షతి| కుష్ఠక్రముకకల్కం చ పాయేతామ్లసంయుతం||16|| ఓష్ణ్యాత్తైక్ష్ణ్యాత్సరత్వాచ్చ బస్తిం సోఽస్యానులోమయేత్ గోమూత్రేణ త్రివృత్పథ్యాకల్కం వాఽధోనులోమనం||17|| పక్వాశయస్థితే స్విన్నే నిరూహో దాశమూలికః| యవకోలకులత్థైశ్చ విధేయో మూత్రసాధితైః||18|| బస్తిర్గోమూత్రసిద్ధైర్వా సామృతావంశపల్లవైః| పూతీకరంజత్వక్పత్రశఠీదేవాహ్వరోహిషైః||19|| సతైలగుడసింధూత్థో విరేకౌషధకల్కవాన్| బిల్వాదిపంచమూలేన సిద్ధో బస్తిరురఃస్థితే||20|| శిరఃస్థే నావనం ధూమః ప్రచ్ఛాద్యం సర్షపైః శిరః| |21|
View original
| कुर्वतो वेगसंरोधं पीडितो वाऽतिमात्रया||१०|| अस्निग्धलवणोष्णो वा बस्तिरल्पोऽल्पभेषजः| मृदुर्वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुखनासिकात्||११|| निरेति मूर्च्छाहृल्लासतृड्दाहादीन् प्रवर्तयन्| मूर्च्छाविकारं दृष्ट्वाऽस्य सिञ्चेच्छीताम्बुना मुखम्||१२|| व्येजदाक्लमनाशाच्च प्राणायामं च कारयेत्| पृष्ठपार्श्वोदरं मृज्यात् करैरुष्णैरधोमुखम्||१३|| केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भीषयेद्व्यालदंष्ट्रिभिः| शस्त्रोल्काराजपुरुषैर्बस्तिरेति तथा ह्यधः||१४|| पाणिवस्त्रैर्गलापीडं कुर्यान्न म्रियते तथा| प्राणोदाननिरोधाद्धि सुप्रसिद्धतरायनः||१५|| अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति| कुष्ठक्रमुककल्कं च पायेताम्लसंयुतम्||१६|| ओष्ण्यात्तैक्ष्ण्यात्सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत् गोमूत्रेण त्रिवृत्पथ्याकल्कं वाऽधोनुलोमनम्||१७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितैः||१८|| बस्तिर्गोमूत्रसिद्धैर्वा सामृतावंशपल्लवैः| पूतीकरञ्जत्वक्पत्रशठीदेवाह्वरोहिषैः||१९|| सतैलगुडसिन्धूत्थो विरेकौषधकल्कवान्| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते||२०|| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వేగసంరోధం-వేగవిధారణం, కుర్వతః పుంసో యః పీడితో బస్తిరతిమాత్రయా వా పీడితోఽస్నిగ్ధలవణోష్ణో వా తథాఽల్పో మాత్రయా, అల్పభేషజశ్చ మృదుర్వా, స తథాభూతో మారుతేనోర్ధ్వం క్షిప్తో మూఖనాసికాత్ నిరేతి-నిర్గచ్ఛతి| మూర్చ్ఛాదీన్ ప్రవర్తయేత్(యన్)| అస్య తు-తథావిధబస్తేః పురుషస్య, మూర్చ్ఛాదివికారం దృష్ట్వా శీతాంబునా ముఖం సించేత్| తథా క్లమనాశం యావత్ తం తాలవృంతాదినా వీజయేత్| తథా తం పురుషం ప్రాణాయామం చ కారయేత్, ప్రాణాయామేన హ్యూర్ధ్వం విక్షిప్తో బస్తిరధో యాతి| ఉష్ణైః కరైః పృష్ఠం పార్శ్వముదరం చ మృజ్యాత్| తథా తం పురుషమధోముఖం కృత్వా కేశైరుత్క్షిప్యోర్ధ్వం నీత్వా వపుర్ధున్వీత| తథా వ్యాలాదిభిర్భీషయేత్| తథోర్ధ్వం ప్రవృత్తో బస్తిర్యస్మాదధో గచ్ఛతి| తథా పాణివస్త్రైర్గలాపీడం కుర్యాద్యథా న మ్రియేత| ఏవం సతి ప్రాణోదాననిరోధః సంపద్యతే, ప్రాణోదాననిరోధాద్యస్మాదధోగః సుప్రసిద్ధతరాయనో భూత్వాఽపానో వాయుస్తం బస్తిం ద్రాగేవాపకర్షతి-ఊర్ధ్వాదధః క్షిపతి| సుష్ఠు-ప్రకర్షేణ, ప్రసిద్ధతరమయనం యస్య స సుప్రసిద్ధతరాయనః| కుష్ఠాదికల్కం చామ్లసంయుతం పాయయేత్| [ సః ] కల్కః, అస్య-ఆతురస్య, ఉష్ణాదిగుణయోగాత్తం బస్తిమనులోమయేత్| త్రివృతాదికల్కం పీతం గోమూత్రేణాధోనులోమనం| పక్వాశయస్థితే దోషే స్నిగ్ధే (స్విన్నే) నిరుహో దాశమూలికో విధాతవ్యః| యవాదిభిశ్చ గోమూత్రసాధితైర్బస్తిర్విధేయః| అథవా గోమూత్రసిద్ధైర్గుడూచ్యాదిభిస్తైలగుడసైంధవయుక్తో బస్తిర్విరేకద్రవ్యకల్కవాన్ విధేయః| ఉరసి స్థితే బిల్వాదిపంచమూలేన సిద్ధో బస్తిర్విధాతవ్యః| శిరసి స్థితే బస్తౌ నస్యం ధూమశ్చ, శిరశ్చ సర్షపకల్కేన ప్రచ్ఛాదనీయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఊర్ధ్వమారుతాఖ్యాం వ్యాపదమాహ-కుర్వత ఇతి| మృజ్యాత్-మర్దయేత్| భీషయేత్-త్రాసయేత్| పాణిభిశ్చ వస్త్రైశ్చ| సుప్రసిద్ధతరం-గుదం మేఢ్రం చ, అయనమస్య స తథా| క్రముకం-పూగః| దశమూలయవాదీనాం మూత్రే క్వాథః, అమృతాదీనాం వా సప్తానాం| అమృతా-గుడూచీ| త్వక్ పత్రం చ పూతీకరంజస్య| తైలాదియోగస్తు ద్వయోరపి క్వాథయోః, బిల్వాదిక్వాథస్యాపి| ఇత్యయోగవ్యాపదః|
Adhikarana అతియోగవ్యాపదః (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
| బస్తిరత్యుష్ణతీక్ష్ణామ్లఘనోఽతిస్వేదితస్య వా||21|| అల్పే దోషే మృదౌ కోష్ఠే ప్రయుక్తో వా పునఃపునః| అతియోగత్వమాపన్నో భవేత్కుక్షిరుజాకరః||22|| విరేచనాతియోగేన స తుల్యాకృతిసాధనః| |23|
View original
| बस्तिरत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनोऽतिस्वेदितस्य वा||२१|| अल्पे दोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनःपुनः| अतियोगत्वमापन्नो भवेत्कुक्षिरुजाकरः||२२|| विरेचनातियोगेन स तुल्याकृतिसाधनः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్యుష్ణతీక్ష్ణామ్లఘనో బస్తిః ప్రయుక్తోఽతిస్వేదితస్య వా పుంసోఽల్పే దోషే తథా మృదౌ కోష్ఠే ముహుర్ముహుః ప్రయుక్తత్వాదతియోగత్వం ప్రాప్తోఽయం కుక్షిరుగ్జనకః స్యాత్| సః-తథావిధో బస్తిః, విరేచనాతియోగేన తుల్యే-సదృశే, లక్షణచికిత్సితే యస్య స ఏవం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథాతియోగవ్యాపదః| కుక్షిశూలాఖ్యవ్యాపదమాహ-బస్తిరితి| సంగ్రహే తు (క.అ. 6)-"పృశ్నిపర్ణీ స్థిరాం పద్మం కాశ్మర్యం మధుకోల్పలే| పిష్ట్వా ద్రాక్షాం మధూకం చ క్షీరే తందులధావనే|| ద్రాక్షాయాః పక్వలోష్ఠస్య ప్రసాదే మధుకస్య వా| వినీయ సఘృతం బస్తిం యుంజ్యాద్దాహేఽతియోగతః||" ఇతి| విరేచనతుల్యత్వోక్త్యా దాహోఽప్యుక్తః| అంగరుగాదివ్యాపంచతుష్కం త్వాహ సంగ్రహే (క.అ. 6)- "స్నేహస్వేదైరసంపాద్య గురుతీక్ష్ణోఽతిమాత్రకః| దుఃస్థితాయ ప్రణిహితో బస్తిర్దుఃశయితాయ వా|| అతిప్రవృత్తో మరుతంకోపయేత్స విమార్గగః| కరోత్యంగరుజాం జృంభాం స్తంభం భేదం చ పర్వణాం|| తం తైలలవణాభ్యక్తం స్వేదితం సంస్తరాదిభిః| బిల్వకోలయవైరండవర్షాభూబృహతీద్వయైః|| సకులత్థైః శృతైర్మస్తుఫలసౌవీరకాన్వితైః| ఆస్థాపయేత్ససింధూత్థైర్జాంగలైరాశితం రసైః|| తైలేనానిలజద్ద్రవ్యవిపక్వేనానువాసయేత్| మృదుకోష్ఠేఽబలే బస్తిరతితీక్ష్ణోఽతినిర్హరన్|| కుర్యాద్ధిధ్మాం హితం తత్ర హిధ్మాఘ్నం బృంహణం చ యత్| బలాబృహత్యాదివరాకాశ్మర్యరససైంధవైః| సప్రసన్నారనాలామ్లైస్తైలం పక్త్వాఽనువాసయేత్| ఉష్ణాంబునాఽక్షం పిప్పల్యా దద్యాల్లవణసంయుతం|| ధూమలేహరసక్షీరస్వేదాశ్చాన్నం చ వాతజిత్| అతితీక్ష్ణః సవాతో వా న వా సమ్యక్ ప్రపీడితః|| ఘట్టయేద్దృదయం బస్తిస్తత్ర కాశకుశోత్కటైః| స్యాత్సామ్లలవణస్కంధకరీరబదరీఫలైః|| శృతైర్బస్తిర్హితః సిద్ధో వాతఘ్నైశ్చానువాసనం| మృదుకోష్ఠాల్పదోషస్య రూక్షతీక్ష్ణాతిమాత్రకః|| హృత్వా బస్తిర్మలాన్ శీఘ్రం వాతపిత్తే ప్రకోపయేత్| నాభిబస్తిగుదాంస్తే హి కృంతతోఽస్య ముహుర్ముహుః|| వివర్ణస్యాల్పముత్థానం బస్తిర్నిలేఖనాద్భవేత్| స్వాదుశీతౌషధైస్తత్ర పయస్యేక్ష్వాదిభిః శృతః|| యష్ట్యావ్హతిలకల్కాభ్యాం బస్తిః స్యాత్ క్షీరభోజినః| ససర్జరసయష్ట్యావ్హం జింగిణీకర్దమాంజనం|| వినీయ దుగ్ధే బస్తిః స్యావ్ద్యక్తామ్లరసభోజినః| పిచ్ఛిలశ్ఛ హితో బస్తిః స్నేహశ్ఛ మధురైః శృతః||" ఇతి|
Adhikarana కుక్షిశూలాఖ్యా వ్యాపత్తత్సిద్ధిశ్చ స్రవాఖ్యా వ్యాపత్తత్సిద్ధిశ్చ (౨౩-౨౮) · Śloka ౨౮
| బస్తిః క్షారామ్లతీక్ష్ణోష్ణలవణః పైత్తికస్య వా||23|| గుదం దహన్ లిఖన్ క్షిణ్వన్ కరోత్యస్య పరిస్రవం| స విదగ్ధం స్రవత్యస్రం వర్ణైః పిత్తం చ భూరిభిః||24|| బహుశశ్చాతివేగేన మోహం గచ్ఛతి సోఽసకృత్| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నీ క్రియా తత్ర ప్రశస్యతే||25|| దాహాదిషు త్రివృత్కల్కం మృద్వీకావారిణా పిబేత్| తద్ధి పిత్తశకృద్వాతాన్ హృత్వా దాహాదికాన్ జయేత్||26|| విశుద్ధశ్చ పిబేచ్ఛీతాం యవాగూం శర్కరాయుతాం| యుఞ్యాద్వాఽతివిరిక్తస్య క్షీణవిట్కస్య భోజనం||27|| మాషయూషేణ కుల్మాషాన్ పానం దధ్యథవా సురాం| సిద్ధిర్వస్త్యాపదామేవం|28|
View original
| बस्तिः क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणः पैत्तिकस्य वा||२३|| गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोत्यस्य परिस्रवम्| स विदग्धं स्रवत्यस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः||२४|| बहुशश्चातिवेगेन मोहं गच्छति सोऽसकृत्| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया तत्र प्रशस्यते||२५|| दाहादिषु त्रिवृत्कल्कं मृद्वीकावारिणा पिबेत्| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकान् जयेत्||२६|| विशुद्धश्च पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्| युञ्याद्वाऽतिविरिक्तस्य क्षीणविट्कस्य भोजनम्||२७|| माषयूषेण कुल्माषान् पानं दध्यथवा सुराम्| सिद्धिर्वस्त्यापदामेवं|२८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షారామ్లతీక్ష్ణోష్ణలవణో బస్తిః ప్రయుక్తః పైత్తికస్య వా ప్రయుక్తో గుదం దహన్నివ విలిఖన్నివ క్షిపన్నివాస్య-నరస్య, పరిస్రవం కరోతి| సః-పురుషః, తదా విదగ్ధమస్రం స్రవతి| తథా బహుషో-బహూన్ వారాన్, అతివేగేన భూరిభిః- బహుభిః, వర్ణైః పిత్తం స్రవతి| తథా మోహమసకృద్ గచ్ఛతి| తత్రావస్థాయాం రక్తపిత్తఘ్నీ తథా రక్తాతిసారఘ్నీ క్రియా చ ప్రశస్యతే| దాహమోహాదిషు త్రివృత్కల్కం ద్రాక్షాజలేన పిబేత్| యస్మాత్ తత్-త్రివృత్కల్కయుతం ద్రాక్షావారి, పిత్తశకృద్వాతాన్ హత్వా దాహాదీన్ జయేత్| విశుద్ధశ్చ సశర్కరాం శీతాం పేయాం పిబేత్| అతివిరిక్తస్య క్షీణపురీషస్య పుంసః కుల్మాషాన్ మాషయూషేణ సహ భోజనం యుంజ్యాత్| దధ్యథవా సురాం పానం దద్యాత్| బస్త్యాపదాం-నిరుహవ్యాపత్తీనాం, ఏవం సిద్ధిః-చికిత్సితం, స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నవాఖ్యాం వ్యాపదమాహ-బస్తిరితి| సంగ్రహే తు (క.అ. 6)-"తత్రార్ద్రశాల్మలీవృంతైః క్షుణ్ణైరాజం పయః శృతం| పూతం ఘృతాన్వితం బస్తిం దద్యాదన్యాంశ్చ పిచ్ఛిలాన్|| వటాదిపల్లవేష్వేవం కల్పో యవతిలేషు చ| సువర్చలోపోదకయోః కర్బుదారే చ శస్యతే|| గుదే చ శీతమధురాన్ కుర్యాత్సేకప్రలేపనాన్|" ఇతి| తథా (సంగ్రహే క.అ. 6)-"ఆమం యః కుణపం రుగ్వానుపవేశ్యేత సారుచిః| సఘనాతివిషాకుష్ఠనతదారువచాః పిబేత్|| శకృద్వాతమసృక్పిత్తం కఫం వా యోఽతిసార్యతే| పక్వం తత్ర స్వవర్గీయో బస్తిః శ్రేష్ఠం భిషగ్జితం|| షణ్ణామేషాం ద్విసంసర్గాత్రింశద్భేదా భవంతి తు| కేవలైః సహ షట్త్రింశద్విద్యాత్సోపద్రబాంశ్ఛ తాన్|| శూలప్రవాహికాధ్మానపరికర్తారుచిజ్వరాన్| తృణ్మోహదాహమూర్చ్ఛాదీంశ్చైషాం విద్యాదుపద్రవాన్|| తత్రామేఽంతరపానం తు కట్వమ్లలవణైర్యుతం| పాచనం శస్యతే బస్తిరామే హి ప్రతిషిధ్యతే|| వాతఘ్నగ్రాహివర్గీయో బస్తిః శకృతి శస్యతే| స్వాద్వమ్లో వ్యక్తలవణః స్నేహబస్తిః సమీరణే|| రక్తే రక్తేన పిత్తే తు కషాయస్వాదుతిక్తకః| సార్యమాణే కఫే బస్తిః కషాయకటుతిక్తకః|| శకృతా వాయునా చామే తేన వర్చస్యథానిలే| సంసృష్టేఽంతరపానం స్యాత్ కట్వమ్లలవణైర్యుతం|| పిత్తేనామేఽసృజా తద్వత్తయోరామేన వా పునః| సంసృష్టయోర్భవేత్పానం సకటుస్వాదుతిక్తకం|| తథాఽఽమే కఫసంసృష్టే కషాయకటుతిక్తకం| ఆమేన తు కఫే యుక్తే కషాయలవణౌషధం|| వాతేన విశి పిత్తే వా విట్పిత్తాస్రైస్తథాఽనిలే| స్యాత్ కషాయామ్లమధురః సంసృష్టే బస్తిరుత్తమః|| బస్తిర్వాతేన రక్తే తు కార్యః ఖాద్వమ్లతిక్తకః| శకృచ్ఛోణితయోః పిత్తశకృతోరస్నపిత్తయోః|| బస్తిరన్యోన్యసంసర్గే కషాయస్వాదుతిక్తకః| కఫేన విశి పిత్తే వా కఫే విట్పిత్తశోణితైః|| కటుతిక్తకషాయః స్యాత్సంసృష్టే బస్తిరుత్తమః| మధురోషణతిక్తస్తు రక్తే కఫవిమూర్చ్ఛితే|| మారుతే కఫసంస్రుష్టే కట్వమ్లవణ్O భవేత్| స్యాద్బస్తిః కటుతిక్తామ్లః సంసృష్టే వాయునా కఫే|| త్రిచతుఃపంచషట్యోగానేవమేవ వికల్పయేత్| యుక్తిశ్ఛైషాఽతిసారోక్తా సర్వరోగేష్వపి స్మృతా|| యుగపత్ షడ్రసం షణ్ణాం సంసర్గే పాచనం భవేత్| నిరామాణాం చ పంచానాం బస్తిః షడ్రసికో హితః|| ఉదుంబరశలాటూని జంబ్వామ్రోదుంబరత్వచః| శంఖం సర్జరసం లాక్షాం కట్తృణం చ పలాంశికం|| పిష్ట్వా తైః సర్పిషః ప్రస్థం క్షీరద్విగుణితం పచేత్| అతీసారేషు సర్వేషు పేయమేతద్యథాబలం|| కచ్ఛురాధాతుకీబిల్వసమంగారక్తమూలిభిః| మసూరాశ్వత్థశుంగైశ్ఛ యవాగూః స్యాజ్జలే శృతైః|| బాలోదుంబరకట్వంగసమంగాప్లక్షపల్లవైః| మసూరధారకీపుష్పబలాభిశ్ఛ తథా భవేత్|| నానాప్రకారా జాయంతే వ్యాపదో బస్తివిభ్రమాత్| యథాయథం యథావస్థం తాంసాం కుర్వీత సాధనం||" ఇతి నిరూహవ్యాపదః|
Adhikarana అనువాసనవ్యాపదః (౨౮) · Śloka ౨౮
| స్నేహబస్తేస్తు వక్ష్యతే||28||
View original
| स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यते||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహబస్తేః-అనువాసనస్య, సిద్ధిర్వక్ష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథానువాసనవ్యాపదః| తాశ్చోక్తాః సంగ్రహే (క. అ. 7)-"స్నేహబస్తౌ మరుత్పిత్తకఫాత్యాశవిడావృతే| అభుక్తశూనపాయ్వామదత్తేఽష్టౌ వ్యాపదః స్మృతాః||" ఇతి|
Adhikarana తత్ర పంచవ్యాపదాం కారణం (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
శీతోఽల్పో వాఽధికే వాతే పిత్తేఽత్యుష్ణః కఫే మృదుః| అతిభుక్తే గురుర్వర్చఃసంచయేఽల్పబలస్తథా||29|| దత్తస్తైరావృతః స్నేహో నాయాత్యభిభవాదపి| |30|
View original
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२९|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवादपि| |३०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీతో బస్తిరల్పో వాఽధికే వాతే దత్తః, తథా పిత్తేఽత్యుష్ణః, తథా కఫే మృదుః, అయోగః సంపద్యతే| అతిభుక్తే గురుర్బస్తిర్దత్తః, తథా వర్చసః-పురీషస్య, సంచయేఽల్పబలః-ఉభయథా మాత్రయా వీర్యతశ్చ, దత్తః, తైః-శీతాదికారణాద్వాతాదిభిః, స్నేహబస్తిరావృతో నాయాతి-గుదమార్గాన్న ప్రత్యాగచ్ఛతి, అభిభవాదప్యేతైరేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర పంచానాం వ్యాపదాం కారణమాహ-శీతోఽల్ప ఇతి| గురుః-చిరపాకః| అల్పబలః-అనులోమనాసమర్థః| శీతాదిగుణస్వావృతత్వం| అల్పస్యాభిభవః|
Adhikarana వాతావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౩౦-౩౩) · Śloka ౩౩
| స్తంభోరుసదనాధ్మానజ్వరశూలాంగమర్దనైః||30|| పార్శ్వరుగ్వేష్టనైర్విద్యాద్వాయునా స్నేహమావృతం| స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణైస్తం రాస్నాపీతద్రుతైలికైః||31|| సౌవీరకసురాకోలకులత్థయవసాధితైః| నిరూహైర్నిర్హరేత్సమ్యక్ సమూత్రైః పాంచమూలికైః||32|| తాభ్యామేవ చ తైలాభ్యాం సాయం భుక్తేఽనువాసయేత్| |33|
View original
| स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः||३०|| पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः||३१|| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत्सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः||३२|| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్తంభోరుసాదాదిభిర్వాయునా స్నేహమావృతం విద్యాత్| తం ఏవంవిధం, స్నేహం-స్నేహబస్తిం, నిరుహైః సమ్యక్ స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణైర్నిర్హరేత్| తానేవ నిరూహానాహ-సౌవీరకసురాదిసాధితైస్తథా గోమూత్రాన్వితైస్తథా పంచమూలనిర్వృత్తైః పంచమూలక్వాథవద్భిరిత్యర్థః| తథా రాస్నా చ పీతద్రుశ్చ రాస్నాపీతద్రూ, తాభ్యాం సాధితే తైలే రాస్నాపీతద్రుతైలే, తే విద్యతే యేషాం నిరూహాణాం తైః, క్వచిత్పుటకే రాస్నాతైలం క్వచిద్ధరిద్రాతైలం యోజ్యమిత్యర్థః| తాభ్యమితి ద్వివచననిర్దేశాత్ పృథగేతత్ తైలద్వయముపయోగీతి గమ్యతే| చ-సముచ్చయే, న కేవలం తం నిరూహయేత్, రాస్నాతైలేన పీతద్రుతైలేన వా దోషాద్యనురోధాదనువాసయేచ్చ| సాయం భుక్తే-న తు ప్రాతర్భుక్తే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాతావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-స్తంభోరుసదనేతి| వేష్టనం-పిండికోద్వేష్టనం| పీతద్రుః-సరలః| రాస్నాతైలేన పీతద్రుతైలేన చ సంస్కృతైః| బిల్వాదిపంచమూలయవకోలకులత్థానాం క్వాథః| తాభ్యాం-రాస్నాపీతద్రుతైలాభ్యాం|
Adhikarana పిత్తావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
| తృడ్దాహరాగసమ్మోహవైవర్ణ్యతమకజ్వరైః||33|| విద్యాత్పిత్తావృతం స్వాదుతిక్తైస్తం బస్తిభిర్హరేత్| |34|
View original
| तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः||३३|| विद्यात्पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తం తృడ్దాహాదిభిః పిత్తావృతం స్నేహబస్తిం విద్యాత్| స్వాదుతిక్తైర్బస్తిభిర్వినిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిత్తావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-తృట్దాహేతి| తమకః-తమఃప్రవేశః|
Adhikarana కఫావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౩౪-౩౬) · Śloka ౩౬
| తంద్రాశీతజ్వరాలస్యప్రసేకారుచిగౌరవైః||34|| సమ్మూర్చ్ఛాగ్లానిభిర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మణా స్నేహమావృతం| కషాయతిక్తకటుకైః సురామూత్రోపసాధితైః||35|| ఫలతైలయుతైః సామ్లైర్బస్తిభిస్తం వినిర్హరేత్| |36|
View original
| तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः||३४|| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः||३५|| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తంద్రాదిభిః కఫావృతం స్నేహబస్తిం విద్యాత్| తం కషాయకటుతిక్తకైః సురామూత్రోపసాధితైః ఫలతైలయుతైః సామ్లైర్బస్తిభిః నిరూహైః, వినిర్హరేత్| ఫలానాం-ఉష్ణవీర్యాణామక్షోటాదీనాం, తైలం ఫలతైలం| కేచిత్తుం ఫలం-మదనఫలం, తిలతైలం చ, తాభ్యాం యుతాస్తైరితి వ్యాచక్షతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-తంద్రేతి| ఫలతైలం-మదనఫలతైలం|
Adhikarana అత్యశనావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౩౬-౩౮) · Śloka ౩౮
| ఛర్దిమూర్చ్ఛారుచిగ్లానిశూలనిద్రాంగమర్దనైః||36|| ఆమలింగైః సదాహైస్తం విద్యాదత్యశనావృతం| కటూనాం లవణానాం చ క్వాథైశ్చూర్ణైశ్చ పాచనం||37|| మృదుర్విరేకః సర్వం చ తత్రామవిహితం హితం| |38|
View original
| छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः||३६|| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्||३७|| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఛర్ద్యాదిభిరామలింగైర్దాహయుతైః స్నేహమత్యశనావృతం విద్యాత్| కటూనాం లవణానాం చ క్వాథైశ్చూర్ణైశ్చ పాచనం హితం| తథా మృదుభిః-అతీక్ష్ణైః, విరేకః| తథా తస్మిన్ సర్వమామవిహితమౌషధం హితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్యశనావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-ఛర్దిమూర్చ్ఛేతి| ఆమం-ఆమాజీర్ణం| క్వాథైః కటూనామేవ, చూర్ణైః కటూనాం లవణానాం చ|
Adhikarana విడావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
| విణ్మూత్రానిలసంగార్తిగురుత్వాధ్మానహృద్గ్రహైః||38|| స్నేహం విడావృతం జ్ఞాత్వా స్నేహస్వేదైః సవర్తిభిః| శ్యామాబిల్వాదిసిద్ధైశ్చ నిరుహైః సానువాసనైః||39|| నిర్హరేద్విధినా సమ్యగుదావర్తహరేణ చ| |40|
View original
| विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः||३८|| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरुहैः सानुवासनैः||३९|| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च| |४०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విణ్మూత్రాదిభిర్విడావృతం స్నేహం విదిత్వా, స్నేహాదిభిస్తథా శ్యామాదిభిః సిద్ధైర్నిరూహైరనువాసనైశ్చ, తథోదావర్తహరేణ విధినా, సమ్యగ్ నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విడావృతస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-విణ్మూత్రానిలేతి| అర్తిః-శూలం| శ్యామాదిః-గణః| బిల్వాదిపంచమూలం|
Adhikarana అభుక్తాదిదత్తస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౪౦-౪౩) · Śloka ౪౩
| అభుక్తే శూనపాయౌ వా పేయామాత్రాశితస్య వా||40|| గుదే ప్రణిహితః స్నేహో వేగాద్ధావత్యనావృతః| ఊర్ధ్వం కాయం తతః కంఠాదూర్ధ్వేభ్యః ఖేభ్య ఏత్యపి||41|| మూత్రశ్యామాత్రివృత్సిద్ధో యవకోలకులత్థవాన్| తత్సిద్ధతైలో దేయః స్యాన్నిరూహః సానువాసనః||42|| కంఠాదాగచ్ఛతః స్తంభకంఠగ్రహవిరేచనైః| ఛర్దిఘ్నీభిః క్రియాభిశ్చ తస్య కుర్యాన్నిబర్హణం||43||
View original
| अभुक्ते शूनपायौ वा पेयामात्राशितस्य वा||४०|| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वं कायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||४१|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः सानुवासनः||४२|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निबर्हणम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అభుక్తే స్నేహబస్తిః, తథా శూనః పాయుర్యస్య తస్మిన్ ప్రణిహితో బస్తిః, అథవా పేయామాత్రమేవాశితం యేన స పేయామాత్రాశితస్తస్య గుదే ప్రణిహితః స్నేహబస్తిః, అనావృతః సన్ వేగాదూర్ధ్వం కాయం ధావతి| తతః కంఠాదూర్ధ్వేభ్యశ్చ ఖేభ్యః ఏతి-పతతి| తత్ర గోమూత్రాదిసిద్ధో యో యవాదిమాన్ క్వాథస్తేన క్వాథేన సిద్ధతైలైర్నిరూహమనువాసనం [ చ ] దద్యాత్| కంఠాదాగచ్ఛతః స్నేహస్య స్తంభకంఠగ్రహాదిభిశ్ఛర్దిఘ్నీభిః క్రియాభిశ్చ తన్నిర్హరణం కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అభుక్తదత్తశూనపాయుదత్తయోర్లక్షణం చికిత్సితం చాహ-అభుక్త ఇతి| మాత్రా-స్తోకం| పేయాశితస్య చాభుక్తతుల్యత్వాన్న పృథగుద్దేశః కృతః| కంఠాదేతి-నిర్గచ్ఛతి| ఊర్ధ్వేభ్యోఽపి ఖేభ్యః-నాసానేత్రకర్ణేభ్యః| శ్యామాత్రివృత్యవకోలకులత్థానాం మూత్రేణ క్వాథః| తేషామేవ కల్కేన ముత్రేణ చ సిద్ధం తైలం| తత్ర క్వాథతైలాభ్యాం నిరూహః| తైలేనానువాసనః| స్తంభః-ఉచ్ఛ్వాసరోధః|
Adhikarana ఆమదత్తస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
నాపక్వం ప్రణయేత్స్నేహం గుదం స హ్యుపలింపతి| తతః కుర్యాత్సరుఙ్మోహకండూశోఫాన్, క్రియాఽత్ర చ||44|| తీక్ష్ణో బస్తిస్తథా తైలమర్కపత్రరసే శృతం| |45|
View original
नापक्वं प्रणयेत्स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान्, क्रियाऽत्र च||४४|| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపక్వం స్నేహం న దద్యాత్| యస్మాత్ సః-అపక్వః స్నేహో, గుదముపలింపతి| తతః-ఉపలిప్తే గుదే, రుజాభిః సహ మోహాదీన్ కుర్యాత్| అత్ర చికిత్సితం తీక్ష్ణో బస్తిస్తథాఽర్కపత్రరసే శృతం తైలం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆమదత్తస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-నాపక్వమితి| తైలమనువాసనార్థం| ఇత్యనువాసనవ్యాపదః| అథ నేత్రబస్తిశయ్యాప్రణేతృదోషజా వ్యాపదః| తాశ్ఛోక్తాః సంగ్రహే (క.అ.7)-"హ్రస్వం దీర్ఘం తను స్థూలం జీర్ణం శిథిలబంధనం| పార్శ్వచ్ఛిద్రం తథా వక్రమష్టౌ నేత్రాణి వర్జయేత్| అప్రాప్త్యతిగతిక్షోభకషణక్షణనస్రవాః| గుదపీడా గతిర్జిహ్యా తేషాం దోషా యథాక్రమం| మాంసలస్నిగ్ధవిషభజాలవత్స్థూలవాతలాః| ఛిద్రః క్లిన్నశ్చ తానష్టౌ బస్తీన్ కర్మసు వర్జయేత్| గతివైషమ్యదౌర్గంధ్యజిహ్యత్వస్రుతిదుర్గ్రహాః| ఫేనిలచ్యుత్యధార్యత్వం బస్తేః స్యుర్బస్తిదోషతః| ఉచ్చకైరత్యవాక్శీర్షమూర్ధ్వసంకుచితస్థితం| ఉత్తానం దక్షిణం పార్శ్వం సప్త శయ్యాః పరిత్యజేత్| మూత్రాఘాతోఽతిసంప్రాప్తిరప్రాప్తిః సాధు నాగతిః| ఆశ్వాగతిర్మరుత్కోపస్తృప్తిః పక్వాశయస్య చ| తద్దోషాః స్యుర్విధాతవ్యం యథౌపయకమత్ర చ| సవాతాతిద్రుతోత్క్షిప్తతిర్యగుల్లుప్తకంపితాః|| అతిమందకబాహ్యాతివేగదోషాః ప్రణేతృతః|" ఇతి|
Adhikarana సవాతప్రణయనస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| అనుచ్ఛ్వాస్య తు బద్ధే వా దత్తే నిఃశేష ఏవ వా||45|| ప్రవిశ్య క్షుభితో వాయుః శూలతోదకరో భవేత్| తత్రాభ్యంగో గుదే స్వేదో వాతఘ్నాన్యశనాని చ||46||
View original
| अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा||४५|| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च||४६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనుచ్ఛ్వాస్య బస్తేర్వదనే బద్ధే సతి, అథవా నిఃశేషం దత్తే సతి, ప్రవిశ్యాంతరే వాయుః కుపితః శూలతోదకరః స్యాత్| తస్మిన్నభ్యంగో గుదే స్వేదశ్చ, తథా వాతహంతృణి భోజనాని చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సవాతప్రణనస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-అనుచ్ఛ్వాస్యేతి|
Adhikarana అతిద్రుతోత్క్షిప్తయోః లక్షణం చికిత్సితం చ (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
ద్రుతం ప్రణీతే నిష్కృష్టే సహసోత్క్షిప్త ఏవ వా| స్యాత్ కటీగుదజంఘోరుబస్తిస్తంభార్తిభేదనం||47|| భోజనం తత్ర వాతఘ్నం స్వేదాభ్యంగాః సబస్తయః| |48|
View original
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्तिभेदनम्||४७|| भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः| |४८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీఘ్రం ప్రణీతే నిష్కృష్టే సహసోత్క్షిప్తే చ కట్యాదిషు స్తంభపీడాభేదనాని స్యుః| తత్ర వాతఘ్నమశనం స్వేదోఽభ్యంగశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ద్రుతోత్క్షిప్తయోర్లక్షణం చికిత్సితం చాహద్రుతమితి| ప్రణీతే-ప్రవేశితే| నిష్కృష్టే-నిష్కాశితే| ఉత్క్షిప్తే-పృష్ఠవంశం ప్రతి నానీతే| తిర్యఙ్నేత్రస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ సంగ్రహే (క.అ.7)- "తిర్యగ్వల్యావృతద్వారే బద్ధే వాఽపి న గచ్ఛతి| నేత్రే తద్దజు నిష్కృష్య సంశోధ్య చ పునర్నయేత్||" ఇతి|
Adhikarana ఉల్లుప్తస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౪౮-౪౯) · Śloka ౪౯
| పీడ్యమానేఽంతరా ముక్తే గుదే ప్రతిహతోఽనిలః||48|| ఉరఃశిరోరుజం సాదమూర్వోశ్చ జనయేద్బలీ| బస్తిః స్యాత్తత్ర బిల్వాదిఫలశ్యామాదిమూత్రవాన్||49||
View original
| पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः||४८|| उरःशिरोरुजं सादमूर्वोश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీడ్యమానే బస్తిపుటకేఽంతరా-మధ్య ఏవ, కదాచిత్తస్మిన్ ముక్తే, గుదేఽనిలః ప్రతిహతో బలవాన్ ఉరఃశిరోరుజమూరుసాదం చ జనయేత్| తత్ర బిల్వాదిభిర్బస్తిర్మదనఫలశ్యామాదిమాన్ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉల్లుప్తస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-పీడ్యమాన ఇతి| ఫలం-మదనఫలం| కంపితాదీనాం చతుర్ణాం లక్షణం చికిత్సితం చాహ సంగ్రహే (క.అ. 7)-"స్యాద్దాహో దవథుః శోఫః కంపనాభిహతే గుదే| కషాయా మధురాః శీతాః సేకాస్తత్ర సబస్తయః|| అతిమాత్రప్రణీతేన నేత్రేణ క్షణనాద్వలేః| స్యాత్సార్తిదాహనిస్తోదగురువర్చఃప్రవర్తనం|| తత్ర సర్పిః పిచుః క్షీరం పిచ్ఛాబస్తిశ్ఛ శస్యతే| న భావయతి మందస్తు బాహ్యశ్చాశు నివర్తతే|| స్నేహస్తత్ర పునః సమ్యక్ ప్రణేయః సిద్ధిమిచ్ఛతా|" ఇతి|
Adhikarana అతివేగస్య లక్షణం చికిత్సితం చ (౫౦) · Śloka ౫౦
అతిప్రపీడితః కోష్ఠే తిష్ఠత్యాయాతి వా గలం| తత్ర బస్తిర్విరేకశ్చ గలపీడాది కర్మ చ||50||
View original
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च||५०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిప్రపీడితో బస్తిపుటకః కోష్ఠే తిష్ఠతి, గలం వాఽఽయాతి| తత్ర బస్తిర్విరేకశ్చ గలపీడాది చ కర్మ శస్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతివేగస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ-అతిప్రపీడిత ఇతి|
Adhikarana వమనాదిశుద్ధస్య విశేషతోఽపచారనిషేధః (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
వమనాద్యైర్విశుద్ధం చ క్షామదేహబలానలం| యథాఽండం తరుణం పూర్ణం తైలపాత్రం యథా తథా||51|| భిషక్ ప్రయత్నతో రక్షేత్సర్వస్మాదపచారతః| |52|
View original
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा||५१|| भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत्सर्वस्मादपचारतः| |५२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనవిరేకాద్యైశ్చ విశుద్ధం క్షామదేహం క్షామబలం క్షామానలం చ పురుషం వైద్యః ప్రయత్నేన సర్వస్మాదపచారాద్రక్షేత్| కిమివ? యథా తరుణం-అభినవం జాతమండం, యథా చ తైలపూర్ణం పాత్రం రక్ష్యతే, తథా ప్రయత్నేన రక్షేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనాదిశుద్ధస్య విశేషతోఽపచారం నిషేధతి వమనాద్యైరితి|
Adhikarana శుద్ధస్యోపచారః (౫) · Śloka ౫
| దద్యాన్మధురహృద్యాని తతోఽమ్లలవణౌ రసౌ||52|| స్వాదుతిక్తౌ తతో భూయః కషాయకటుకౌ తతః| అన్యోన్యప్రత్యనీకానాం రసానాం స్నిగ్ధరూక్షయోః||53|| వ్యత్యాసాదుపయోగేన క్రమాత్తం ప్రకృతిం నయేత్| సర్వంసహః స్థిరబలో విజ్ఞేయః ప్రకృతిం గతః||54|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే బస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
View original
| दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ||५२|| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः||५३|| व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||५४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- తస్మిన్ మధురహృద్యాని దద్యాత్| అనంతరమమ్లలవణౌ రసౌ, తతః స్వాదుతిక్తరసౌ, తతః కషాయకటుకరసౌ దద్యాత్| అన్యోన్యప్రత్యనీకానాం-పరస్పరప్రతిపక్షాణాం రసానాం, తథా స్నిగ్ధరూక్షయోరన్యోన్యప్రత్యనీకయోః, వ్యత్యాసాత్-విపర్యయాత్, ఉపయోగేన-యథాస్వముపయోగేన, యథా-మధురరసముపయుజ్య పునరమ్లాద్యన్యతమం తత్ప్రతిపక్షం యుంజ్యాత్, అమ్లముపయుజ్య పునర్మధురాద్యన్యతమం తత్ప్రతిపక్షం యుంజ్యాత్, ఏవం స్నిగ్ధరూక్షయోరుపయోగం కుర్యాత్| తథా తం పురుషం వమనాదిభిర్విశుద్ధం, ప్రకృతిం యథోచితాం స్వాం నయేత్| సర్వంసహః-అశేషక్షమః, తథా స్థిరబలః, ప్రకృతిం ప్రాప్తః పుమాన్ వేద్యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే బస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుద్ధస్యోపచారమాహ-దద్యాదితి| సంగ్రహే తు (క. అ. 7)-"అత్రాంతరే త్యజేదష్టౌ భాష్యాదీని విశేషతః| ఉచ్చైర్భాష్యాచ్ఛిరోరోగతిమిరోరఃస్వరవ్యథాః|| రక్తనిష్ఠేవతమకజ్వరాద్యాస్తత్ర సాధనం|| అభ్యంగస్వేదనస్యాధోభక్తస్నేహోపసేవనం|| మౌనం విధిర్వాతహరో యథాస్వం చ వికారజిత్| అత్యాస్యాయనయానాభ్యాం సంధిమూర్ధత్రికాదిరుక్| అతిచంక్రమణాత్పాదజంఘోరుసదనాదయః| తేషాం వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది శస్యతే| అజీర్ణభోజనాదామవిషచ్ఛర్దిజ్వరాదయః| తత్ర మాత్రాశితీయోక్తో విధేయో విధిరామహా|| అహితాన్నాద్యథాదోషం రోగాః స్యుర్భేషజాని చ| హలీమకాదయః ప్రోక్తా దివాస్వప్నాత్ పురా గదాః|| విదధ్యాత్ కఫజిత్తేషు ధూమరూక్షాన్నలంఘనం| వ్యవాయాజ్జీవితభ్రంశస్తైరస్యానిలామయైః|| గుదోఽవలుప్యత ఇవ భ్రమతీవ చ చేతనా| మేఢ్రం ధూమాయతి మనస్తమసీవ ప్రవేశ్యతే|| జీవనీయశృతక్షీరసర్పిషోరుపయోజనం| ఆహారో బృంహణస్తత్ర వృష్యాస్తే తే చ బస్తయః|| వేగరోధోర్ధ్వవాతత్వాత్ ప్రాగుక్తా యే సదాతురాః| తేషాం విబద్ధే పవనే సర్వదేహోపతాపిని|| ఫలవర్తిం పురా దద్యాదథ బస్తిం చలాపహం| నికుంభకుంభాగ్న్యురుబూకధావనీపునర్నవాదారు మహచ్చ పంచకం| ఫలం చ ముత్రే క్వథితం సమస్తు ఘృతం సతైలం లవణాని పంచ|| నిరూహితం ధన్వరసేన భోజయేన్నికుంభతైలేన తతోఽనువాసయేత్| బలాం సరాస్నాం ఫలబిల్వచిత్రకాన్ ద్విపంచమూలం కృతమాలకాత్ఫలం|| యవాన్ కులత్థాంశ్చ పచేజ్జలే రసః సముస్తపాఠేంద్రయవైశ్ఛ కల్కవాన్| సతైలసర్పిర్గుడసైంధవో హితః సదాఽఽతురాణాం బలపుష్టివర్ణదః|| తథాఽనువాస్యం మధుకేన సాధితం బాలేన బిల్వేన శతావ్హయాఽథవా| సజీవనీయస్తు రసోఽనువాసనే నిరూహణే చాలవణః శిశోర్హితః|| న చాన్యదాఽఽశ్వంగబలాభివర్ద్ధనం నిరూహబస్తేః శిశువృద్ధయోర్హితం|| నిరూహబస్తేర్నైవ స్యాదన్యత్ స్థవిరబాలయోః| బలాంగవర్ద్ధనం శీఘ్రమాదృతో యోజయేదతః||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| బస్తివ్యాపత్ప్రకరణం సామత్స్యేన నిరూపితం|| 5||