Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asmādanantaraṁ vātaraktacikitsitamārabhyatē| yatō vātaśōṇitākhyō vyādhiḥ prāyō vātavyādhirēva| śōṇitayuktēna vāyunā kr̥tatvādbahuvaktavyācca pr̥thagasyōpadēśaḥ, ityata āha-
Adhikarana vātaśōṇitacikitsitādhyāyaḥ vātaraktē alpālpaṁ raktaharaṇam (2-1) · Śloka 1
athātō vātaśōṇitacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) vātaśōṇitinō raktaṁ snigdhasya bahuśō harēt|
alpālpaṁ pālayan vāyuṁ yathādōṣaṁ yathābalam||1||
View original
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्|
अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātaśōṇitinō narasya snigdhasya satō bahūn vārān lōhitamalpālpaṁ harēdvātakōpabhayāt| ata ēvāha,-pālayan vāyum, tathā yathādōṣaṁ-dōṣānatikramēṇa, tathā balānatikramēṇa| yathādōṣamityupalakṣaṇārtham, dūṣyādyanatikramēṇāpi raktaṁ harēt|
Adhikarana vātaraktē rūgrāgādiyutē jalaukōbhiḥ vātaraktē cimacimādiyutē śr̥ṅgatumbaiḥ vātaraktē dēśāntaragatē pracchānasirābhiḥ (2-3) · Śloka 3
rugrāgatōdadāhēṣu jalaukōbhirvinirharēt|
śr̥ṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2||
pracchānēna sirābhirvā dēśāddēśāntaraṁ vrajat|
|3|
View original
रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्|
शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्||२||
प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्|
|३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rugrāgādiṣu satsu jalaukōbhī rudhiraṁ harēt| cimicimādyanvitaṁ raktaṁ śr̥ṅgatumbairharēt| dēśāddēśāntaraṁ gacchadasr̥k pracchānēna sirayā vā harēt|
Adhikarana vātaraktē aṅgaglānyādau raktastrāvaniṣēdhaḥ vātaraktē raktakṣayāt gambhīraśōthādayaḥ (3-4) · Śloka 4
|
aṅgaglānau tu na srāvyaṁ rūkṣē vātōttarē ca yat||3||
gambhīraṁ śvayathuṁ stambhaṁ kampaṁ snāyusirāmayān|
glānimanyāṁśca vātōtthān kuryādvāyurasr̥kṣayāt||4||
View original
|
अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्||३||
गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्|
ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुरसृक्षयात्||४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aṅgaglānau tu satyāṁ na sādhyaṁ syāt| tathā rūkṣē vātōttarē ca yadraktaṁ tadapi na srāvyam| rūkṣē sati vātacikitsitaṁ sēvēta| nanu, kasmādraktasrāvō na vidhīyatē ? ityāha-vāyurasr̥kkṣayādgambhīraśōphādīn kuryāt|
Adhikarana vātaraktē virēcyē snēhavirēcanam (5) · Śloka 5
virēcyaḥ snēhayitvā tu snēhayuktairvirēcanaiḥ|
|5|
View original
विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः|
|५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-virēcanayōgyaḥ puruṣaḥ snēhayitvā virēcanadravyēḥ snēhayutairvirēcanīyaḥ|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē purāṇaṁ ghr̥tam (5) · Śloka 5
vātōttarē vātaraktē purāṇaṁ pāyayēdghr̥tam|
||5||
View original
वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्|
||५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vātōttarē vātaraktē purāṇaṁ ghr̥taṁ pāyayēt|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē śrāvaṇyādighr̥tam (6) · Śloka 6
śrāvaṇīkṣīrakākōlīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ|
siddhaṁ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṁ vātaraktanut||6||
View original
श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः|
सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śrāvaṇyādibhiḥ r̥ṣabhayuktaiḥ kalkīkr̥taiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ dugdhayuktaṁ vā vātaśōṇitahr̥t|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē drākṣādighr̥tam vātaraktē vātādhikē guḍūcīsiddhaṇ kṣīram vātaraktē vātādhikē tailapayaḥ śarkarāmiśr̥ṇam (7-8) · Śloka 8
drākṣāmadhūkavaribhyāṁ siddhaṁ vā sasitōpalam|
ghr̥taṁ pibēttathā kṣīraṁ guḍūcīsvarasē śr̥tam||7||
tailaṁ payaḥ śarkarāṁ ca pāyayēdvā sumūrcchitam|
|8|
View original
द्राक्षामधूकवरिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्|
घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७||
तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्|
|८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-drākṣāmadhūkayōḥ kvāthē siddhaṁ vā ghr̥taṁ saśarkaraṁ pibēt| kṣīraṁ ca guḍūcīsvarasē kvathitaṁ pibēt| tailādi vā sammiśritaṁ pāyayēt|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē balādikṣīram (8-9) · Śloka 9
|
balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8||
śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṁ śr̥taṁ payaḥ|
|9|
View original
|
बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः||८||
श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balādibhiḥ śr̥taṁ payō vātarujānāśanaṁ syāt|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē dōṣanulōmanaṁ kṣīram (9) · Śloka 9
|
dhārōṣṇaṁ mūtrayuktaṁ vā kṣīraṁ dōṣānulōmanam||9||
View original
|
धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्||९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dhārōṣṇaṁ kṣīraṁ gōmūtrayuktaṁ vā dōṣānulōmanaṁ syāt|
Adhikarana vātaraktē pittādhikē śatāvaryādikvāthaḥvātaraktē pittāsvadutiktasiddhaṁ dhr̥taṁ kṣīraṁ vā (10) · Śloka 10
paittē paktvā varītiktāpaṭōlatriphalāmr̥tāḥ|
pibēddhr̥taṁ vā kṣīraṁ vā svādutiktakasādhitam||10||
View original
पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः|
पिबेद्धृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्||१०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paittē-pittādhikē vātaśōṇitē, śatāvaryādīn paktvā pibēt| svādutiktadravyaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ vā pibēt|
Adhikarana vātaraktē pittābahudōṣē virēkārtha ēraṇḍatailam (11) · Śloka 11
kṣīrēṇairaṇḍatailaṁ ca prayōgēṇa pibēnnaraḥ|
bahudōṣō virēkārthē jīrṇē kṣīraudanāśanaḥ||11||
View original
क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः|
बहुदोषो विरेकार्थे जीर्णे क्षीरौदनाशनः||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bahudōṣō narō virēkārthamēraṇḍatailaṁ kṣīrēṇa pibēt| jīrṇē tasmin kṣīraudanāśī syāt|
Adhikarana vātaraktē pittādōṣē harītakī kaṣāyaḥ,vātaraktē pittādōṣē trivr̥tācūrṇam (12) · Śloka 12
kaṣāyamabhayānāṁ vā pāyayēddhr̥tabharjitam|
kṣīrānupānaṁ trivr̥tācūrṇē drākṣārasēna vā||12||
View original
कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम्|
क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णे द्राक्षारसेन वा||१२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā, harītakīnāṁ kvāthaṁ ghr̥tabharjitaṁ pāyayēt| trivr̥tāmūlacūrṇaṁ kṣīrānupānaṁ drākṣārasēna vā pāyayēt|
Adhikarana vātaraktē pittadōṣē kṣīrabastayaḥ vātaraktē pittadōṣēbastipraśaṁsā (13-14) · Śloka 14
nirharēdvā malaṁ tasya saghr̥taiḥ kṣīrabastibhiḥ|
na hi bastisamaṁ kiñcidvātaraktacikitsitam||13||
viśēṣātpyupārśvōruparvāsthijaṭharārtiṣu|
|14|
View original
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः|
न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||१३||
विशेषात्प्युपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु|
|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā tasya-vātaraktavatō, malaṁ kṣīrabastibhirghr̥tānvitairnirharēt| yasmādbastitulyaṁ nānyadvātaraktacikitsitamasti| viśēṣēṇa pāthvādipīḍāsu bastirhitaḥ|
Adhikarana vātaraktē kaphādhikē mustādikathaḥ (14-15) · Śloka 15
|
mustādhātrīharidrāṇāṁ pibētkvāthaṁ kaphōlbaṇē||14||
sakṣaudraṁ triphalāyā vā guḍūcīṁ vā yathātathā|
|15|
View original
|
मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे||१४||
सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथातथा|
|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mustādīnāṁ kvāthaṁ mākṣikānvitaṁ kaphōttarē vātaśōṇitē pibēt| triphalāyāḥ kvāthaṁ vā samākṣikaṁ pibēt| sarvēṇa prakārēṇa guḍūcīṁ vā pibēt|
Adhikarana vātaraktēraktē kaphādhikē triphalākvāthaḥ,vātaraktē kaphādhikē guḍūcīkvāthādi vātaraktē kaphādhikē raktēsnēhō vamanaṁ rūkṣaṇaṁ ca vātaraktē tridōṣajē śūlānvitē triphalādikalkaḥ (15-18) · Śloka 18
|
yathārhasnēhapītaṁ ca vāmitaṁ mr̥du rūkṣayēt||15||
triphalāvyōṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṁ vacām|
viḍaṅgam ṁ pippalīmūlaṁ lōmaśāṁ vr̥ṣakaṁ tvacam||16||
r̥ddhiṁ lāṅgalikīṁ cavyaṁ samabhāgāni pēṣayēt|
kalyē liptvā''yasīṁ pātrīṁ madhyāhnē bhakṣayēdidam||17||
vātāsrē sarvadōṣē'pi paraṁ śūlānvitē hitam|
|18|
View original
|
यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||१५||
त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्|
विडङ्गम् ं पिप्पलीमूलं लोमशां वृषकं त्वचम्||१६||
ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्|
कल्ये लिप्त्वाऽऽयसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेदिदम्||१७||
वातास्रे सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्|
|१८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yō yasyārhaḥ snēhastaṁ pītavantaṁ kr̥tavamanaṁ ca mr̥du kr̥tvā rūkṣayēt| sa0-triphalādīni samāṁśāni jalēna pēṣayēt| piṣṭvā ca prabhātē lauhīṁ pātrīṁ liptvā madhyāhna idaṁ bhakṣayēt| ētacca vātaraktē sarvadōṣē'pi paraṁ śūlānvitē hitam|
Adhikarana vātaraktē tridōṣajē kōkilākṣakakvāthaḥ (18-19) · Śloka 19
|
kōkilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhōjinā||18||
kr̥pābhyāsa iva krōdhaṁ vātaraktaṁ niyacchati|
|19|
View original
|
कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना||१८||
कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति|
|१९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kōkilākṣabhōjinā kōkilākṣakakvāthaḥ pītō vātaraktaṁ śamayati| kr̥pābhyāsaḥ krōdhaṁ yathā|
Adhikarana vātaraktē tridōṣajē lēlītakīvasā (19-20) · Śloka 20
|
pañcamūlasya dhātryā vā rasairlēlītakīṁ vasām||19||
khuḍaṁ surūḍhamapyaṅgē brahmacārī piban jayēt|
|20|
View original
|
पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्||१९||
ख़ुडं सुरूढमप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्|
|२०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcamūlasya rasairāmalakarasairvā lēlītakīṁ vasāṁ brahmacārī piban śarīrē khuḍaṁ susthirībhūtamapi jayēt|
Adhikarana vātaraktē ityābhyantaraṁ karmaṁ vātaraktē ataḥ paraṁ bāhyam (20) · Śloka 20
|
ityābhyantaramuddiṣṭaṁ karmabāhyamataḥ param||20||
View original
|
इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टं कर्मबाह्यमतः परम्||२०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-ēvaṁ, abhyantaraṁ karma-cikitsitamuktam| sa0-ataḥ paraṁ bāhyaṁ karmōcyatē|
Adhikarana vātaraktē jvaradāhārtau āranālatailam (21) · Śloka 21
āranālāḍhakē tailaṁ pādasarjarasaṁ śr̥tam|
prabhūtē khajitaṁ tōyē jvaradāhārtinutparam||21||
View original
आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्|
प्रभूते ख़जितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्||२१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kāñjikasyāḍhakē tailaṁ caturthabhāgasarjarasaṁ pakvaṁ prabhūtē jalē mathitaṁ paraṁ jvaradāhārtinut|
Adhikarana vātaraktē rūjāyāṁ piṇḍatailam (22) · Śloka 22
samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṁ sasarjarasasārivam|
piṇḍatailaṁ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||
View original
समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्|
पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्||२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pūrvōktaṁ tailaṁ pakvaṁ saha madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivābhirāvāparūpābhirvartatē yattadēvabhūtaṁ satpiṇḍatailamucyatē| taccābhyaṅgādvātaraktarujāharam|
Adhikarana vātaraktē rūjāyāṁ daśamūlaśr̥takṣīrēṇa pariṣēkaḥ,vātaraktē rūjāyāṁ kōṣṇasarpiṣā (23) · Śloka 23
daśamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ sadyaḥ śūlanivāraṇam|
pariṣēkō'nilaprāyē tadvatkōṣṇēna sarpiṣā||23||
View original
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्|
परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा||२३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-daśamūlēna kṣīraṁ siddhaṁ śīghramēva śūlahr̥t, pariṣēkēṇētyarthādavagamyatē| ata ēvāha-pariṣēkō'nilaprāyē| tathēva kōṣṇēna sarpiṣā-ghr̥tēna, hitaḥ|
Adhikarana vātaraktē stambhādyārtē madhurasiddhasnēhaiḥ pariṣēkaḥ (24) · Śloka 24
snēhairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣēcayēt|
stambhākṣēpakaśūkārtaṁ kōṣṇairdāhē tu śītalaiḥ||24||
View original
स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्|
स्तम्भाक्षेपकशूकार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||२४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā stambhādibhirārtaṁ naraṁ caturbhirmadhuradravyasādhitaiḥ snēhaiḥ kōṣṇaiḥ pariṣēcayēt| dāhē punastairēva śītaiḥ pariṣēcayēt|
Adhikarana vātaraktē stambhādyārtēgavyādikṣīraiḥ (25) · Śloka 25
tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ|
|25|
View original
तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः|
|२५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
athavā, gavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ kōṣṇaiḥ stambhākṣēpakaśūlārtaṁ tadvat-prāgvat, pariṣēcayēt| dāhē punarētairēva kṣītaiḥ pariṣēcayēt|
Adhikarana vātaraktē stambhādyārtējīvanīyakvāthaiḥvātaraktē stambhālaghupañcamūlakvāthaiḥ (25) · Śloka 25
|
niḥkvāthairjīvanīyānāṁ pañcamūlasya vā laghōḥ||25||
View original
|
निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः||२५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīvanīyānāṁ dravyāṇāṁ niḥkvāthairlaghōrvā pañcamūlasya kvāthaiḥ kōṣṇaiḥ stambhādyārtaṁ pariṣēcayēt| dāhē tu śītalaiḥ|
Adhikarana vātaraktē stambhadyārtēdrākṣēkṣurasādyaiḥ (26) · Śloka 26
drākṣēkṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam|
sēkārthaṁ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyatē||26||
View original
द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्|
सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dāhē drākṣārasa ikṣurasa madyāni dadhimastvamlakāñjikaṁ sēkārthaṁ śasyatē| tathā, taṇḍulāmbhaḥ kṣaudrāmbhaḥ śarkarāmbhaśca sēkārthaṁ śasyatē|
Adhikarana vātaraktē dāharūklkamēṣu priyanārīsparśaḥ (27) · Śloka 27
priyāḥ priyaṁvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ|
sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṁ rujaṁ klamam||27||
View original
प्रियाः प्रियंवदा नार्यश्चन्दमार्द्रकरस्तनाः|
स्पर्शशीताह् सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||२७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nāryaḥ priyāḥ-vallabhāḥ, priyavacasaścandanōnārdrāḥ karāḥ stanāśca yāsāṁ tāṁ ēvaṁvidhāḥ sparśēna śītāḥ sukhasparśāśc dāhaṁ [ rujaṁ ] klamaṁ ca ghnanti|
Adhikarana vātaraktē sarāgādikē prapauṇḍarīkādilēpaḥ (28-29) · Śloka 29
sarāgē sarujē dāhē raktaṁ hr̥tvā pralēpayēt|
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28||
sitōpalairakāsaktumasūrōśīrapadmakaiḥ|
lēpō rugdāhavīsarparāgaśōphanibarhaṇaḥ||29||
View original
सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्|
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः||२८||
सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः|
लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः||२९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dāhē sarāgē sati raktaṁ hr̥tvā prapauṇḍarīkādibhirlēpaḥ kāryaḥ| sa ca lēpō rugdāhādinibarhaṇaḥ| dārvī-dāruharidrā| madhukaṁ-yaṣṭīmadhu| sitōpalā-śarkarā| ērakāsaktuḥ-ērakābījasaktuḥ|
Adhikarana vātaraktē śūlē vārandhasiddhaḥ kr̥śarō upanāhanam (30) · Śloka 30
vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kr̥śarō mudgapāyasaḥ|
tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||
View original
वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः|
तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नमुपनाहनम्||३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥śaraḥ-tilamudgādikr̥tō, vātaghnaiḥ sādhitō mudrapāyasō-mudrakṣīrē yō miśritaḥ, tilasarṣapapiṇḍaiścaitadupanāhanaṁ śūlaghnam|
Adhikarana vātaraktē stambhādikē audakādivēsavārāḥ vātaraktē stambhāaudakādivasā (31-32) · Śloka 32
audakaprasahānūpavēsavārāḥ susaṁskr̥tāḥ|
jīvanīyauṣadhaiḥ snēhayuktāḥ syurupanāhanē||31||
stambhatōdarugāyāmaśōphāṅgagrahanāśanāḥ|
jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||
View original
औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः|
जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||३१||
स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः|
जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||३२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-audakādyā jīvanīyauṣadhaiḥ sādhitāḥ snēhayuktāḥ susaṁskr̥tā upanāhēna stambhādināśanāḥ syuḥ| athavā, audakādīnāṁ vasā jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā stambhādināśanā syāt|
Adhikarana vātaraktē stambhādyārtē ghr̥tādilēpaḥ vātaraktē stambhā bhr̥ṣṭatilalēpaḥ (33) · Śloka 33
ghr̥taṁ sahacarānmūlaṁ jīvantī chāgalaṁ payaḥ|
lēpaḥ piṣṭāstilāstadvadbhr̥ṣṭāḥ payasi nivr̥tāḥ||33||
View original
घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती छागलं पयः|
लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निवृताः||३३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sahacarajīvantīmūlakalkō ghr̥tacchāgapayōmiśrō lēpa upayōgī bhavati| piṣṭāstilā bhr̥ṣṭāḥ-bhajitāḥ, payasi-kṣīrē, nivr̥tāḥ-prakṣiptāḥ, tadvat-prāgvat pralēpē yōjyāḥ|
Adhikarana vātaraktē vātādhikēdhikē śūlē umairaṇḍlēpau (34) · Śloka 34
kṣārapriṣṭakṣumāṁ lēpamēraṇḍasya phalāni vā|
kughārcchūlanivr̥ttyarthaṁ śatāhvāṁ vā'nilē'dhikē||34||
View original
क्षारप्रिष्टक्षुमां लेपमेरण्डस्य फलानि वा|
कुघार्च्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वाऽनिलेऽधिके||३४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kṣumāṁ-atasīṁ, kṣīrēṇa piṣṭāmadhikē'nilē śūlanivr̥tyarthaṁ lēpaṁ kuryāt| yadvā, ēraṇḍasya phalāni kṣīrapiṣṭāni śūlanivr̥ttyarthaṁ lēpaṁ kuryāt| yadvā, śatapuṣpāṁ kṣīrē piṣṭvā śūlanivr̥ttyarthaṁ lēpaṁ kuryāt|
Adhikarana vātaraktē vātādhikēmūtrādipavkaṁ ghr̥taṁ amyañjanam (35) · Śloka 35
mūtrakṣārasurāpakvaṁ ghr̥tamabhyañjanē hitam|
|35|
View original
मूत्रक्षारसुरापक्वं ग़ृतमभ्यञ्जने हितम्|
|३५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūtrādibhiḥ siddhaṁ ghr̥tamadhikē'nilē'bhyañjanē hitam|
Adhikarana vātaraktē vātādhikē siddhaṁ śuktaṁ sēkābhyaṅgē (36) · Śloka 36
|
siddhaṁ samadhu śuktaṁ vā sēkābhyaṅgē|35|
|36|
View original
|
सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे|३५|
|३६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuktaṁ-cukraṁ, siddhaṁ samākṣikaṁ sēkē pariṣēkē'bhyaṅgē ca hitam||36||
Adhikarana vātaraktēraktē kaphōttarē śūlē gr̥hadhūmādilēpaḥ (35-36) · Śloka 36
|
kaphōttarē||35||
gr̥hadhūmō vacā kuṣṭhaṁ śatāhvā rajanīdvayam|
pralēpaḥ śūlanudvātaraktē|36|
View original
|
कफोत्तरे||३५||
गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्|
प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते|३६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphōttarē vātaraktē gr̥hadhūmādipralēpō hitō bhavati| śatāhvā-śatapuṣpā| rajanīdvayaṁ-haridrē dvē|
Adhikarana vātaraktē vātaraktēkaphōttarē madhuśiprubījalēpaḥ (36-37) · Śloka 37
|
vātakaphōttarē||36||
madhuśigrōrhitaṁ tadvadbījaṁ dhānyāmlasaṁyutam|
|37|
View original
|
वातकफोत्तरे||३६||
मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātakaphōttarē vātaraktē madhuśigrōrbījaṁ kāñjikasaṁyuktaṁ tadvat-pralēpē hitam|
Adhikarana vātaraktē vātaraktē amlaiḥ sēcanam (37) · Śloka 37
|
muhūrtaliptamamlaiśca siñcēdvātakaphōttarē||37||
View original
|
मुहूर्तलिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरे||३७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātakaphōttarē vātaraktē muhūrtaliptamarthādēva kāñjikapiṣṭamadhuśigrubījēna liptamamlaiḥ-śuktādibhiḥ, siñcēt|
Adhikarana vātaraktē uttānē lēpādayaḥ (38) · Śloka 38
uttānaṁ lēpanābhyaṅgapariṣēkāvagāhanaiḥ|
|38|
View original
उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः|
|३८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-uttānaṁ vātaraktaṁ lēpādibhirācarēt-cikitsēt|
Adhikarana vātaraktē gambhīrē lēpādayaḥ (38) · Śloka 38
|
virēkāsthāpanasnēhapānairgambhīramācarēt||38||
View original
|
विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||३८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gambhīraṁ vātaśōṇitaṁ virēkādibhirācarēt|
Adhikarana vātaraktē vātaraktēṣlēṣmōttarē kōṣṇā lēpādyāḥ śītalēpanādyaurvidāhādivr̥ddhi (39) · Śloka 39
vātaślēṣmōttarē kōṣṇā lēpadyāstatra śītalaiḥ|
vidāhaśōpharukkaṇḍūvivr̥ddhiḥ stambhanādbhavēt||39||
View original
वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपद्यास्तत्र शीतलैः|
विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||३९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātaślēṣmōttara uttānē vātaśōṇitē lēpādyāḥ kōṣṇā hitāḥ| tatra-tasmin vātaślēṣmōttarē, śītalairlēpanaiḥ stambhanāt vidāhādīnāṁ vivr̥dbhirbhavati|
Adhikarana vātaraktē pittaraktōttarē himālē pādyāḥ uṣṇaiḥ lpōṣādayaḥ (40) · Śloka 40
pittaraktōttarē vātaraktē lēpādayō himāḥ|
uṣṇaiḥ plōṣōṣarugrāgasvēdāvadaraṇōdbhavaḥ||40||
View original
पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः|
उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||४०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātaraktē pittaraktōttarē himāḥ śītā lēpādayō hitāḥ| tatra pittaraktōttarē vātarakta uṣṇairlēpaiḥ plēṣādayō bhavanti|
Adhikarana vātaraktē madhuyaṣṭītailam (41-44) · Śloka 44
madhuyaṣṭyāḥ palaśataṁ kaṣāyē pādaśēṣitē|
tailāḍhakaṁ samakṣīraṁ pacētkalkaiḥ palōnmitaiḥ||41||
sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ|
lōhahaṁsapadīmāṁsīdvimēdāmadhuparṇibhiḥ||42||
kākōlīkṣīrakākōlīśatapuṣparddhipadmakaiḥ|
jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ|
catuṣprayōgaṁ vātasr̥k''pittadāhajvarārtinut||44||
View original
मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते|
तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः||४१||
स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः|
लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||४२||
काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः|
जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्ऽऽपत्रनख़वालकैः||४३||
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः|
चतुष्प्रयोगं वातसृक्ऽऽपित्तदाहज्वरार्तिनुत्||४४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhuyaṣṭyāḥ palaśataṁ kvāthakalpanayā kvathitaṁ tasminkaṣāyē pādaśēṣitē caturbhāgāvaśiṣṭē tailasyāḍhakaṁ samakṣīramāḍhakapramāṇēna kṣīrēṇa tulyaṁ sthirādibhiḥ palōnmitaiḥ kalkīkr̥tairyuktaṁ pacēt| tattailaṁ catuṣprayōgaṁ-pānē nasyē'nuvāsanē bastau ca yōjitaṁ, vātāsr̥gādīnāmartinudbhavēt| sthirā-śāliparṇī| tāmalakī-bhūdhātrī| payasyā-arkapuṣpī| abhīruḥ-śatāvarī| lōhaṁ-agaru| haṁsapadī-kīṭamārī| madhuparṇī-guḍūcī| aindrī-viśālā| vitunnakaṁ-paripēlavam|
Adhikarana vātaraktē balātailam (45-46) · Śloka 46
balākaṣāyakalkābhyāṁ tailaṁ kṣīrasamaṁ pacēt|
sahasraśatapākaṁ tadvātāsr̥gvātarōganut||45||
rasāyanaṁ mukhyatamamindriyāṇāṁ prasādanam|
jīvanaṁ br̥haṇaṁ svaryaṁ śukrāsr̥gdōṣanāśanam||46||
View original
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्|
सहस्रशतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत्||४५||
रसायनं मुख़्यतममिन्द्रियाणां प्रसादनम्|
जीवनं बृहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||४६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balākaṣāyēṇa kalkēna ca tailaṁ kṣīrēṇa samaṁ tulyaṁ pacēt| tat-tailaṁ, sahasrapākaṁ śatapākaṁ vā vātaśōṇitavātarōgaharam| tathā, mukhyatamaṁ-śrēṣṭham, tadrasāyanamindriyāṇāṁ-cakṣurādīnāṁ, prasādanaṁ-prasādajanakam| jīvanaṁ-prāṇadhāraṇam| br̥ṁhaṇaṁ-upacayakaram| svaryaṁ-svarakaram| śukrāsr̥gdōṣāṇāṁ nāśanam|
Adhikarana vātaraktē mārgasaṁrōdhātkupiē vātē āḍhcavātōktaṁ karma, tataḥ snēhanādi (47-48) · Śloka 48
kupitē mārgasaṁrōdhānmēdasō vā kaphasya vā|
ativr̥ddhyā'nilē śastaṁ nādau snēhanabr̥ṁhaṇam||47||
kr̥tvā tatrāḍhyavātōktaṁ vātaśōṇitikaṁ tataḥ|
bhēṣajaṁ snēhanaṁ kuryādyacca raktaprasādanam||48||
View original
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा|
अतिवृद्ध्याऽनिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्||४७||
कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः|
भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||४८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anilē-vātē, mēdasō'tivr̥ddhyā kaphasya vā'tivr̥ddhyā mārgasaṁrōdhāt kāraṇāt kupitē snēhanabr̥ṁhaṇamauṣadhamādau na śastam| tatra-mēdasāvr̥tē kaphāvr̥tē vā vātē, āḍhyavātōktaṁ yaccikitsitamuktaṁ tatkāryam| tataḥ-anantaraṁ, vātaśōṇitikaṁ snēhanaṁ bhēṣajaṁ kuryāt| yaccāpi raktasya prasādanaṁ tadapi kuryāt| vātaśōṇitacikitsitamuktvā prāṇādicikitsāmāha-
Adhikarana prāṇādyāvr̥tavātaraktēcikitsā (49) · Śloka 49
prāṇādikōpē yugapadyathōddiṣṭaṁ yathāmayam|
yathāsannaṁ ca bhaiṣajyaṁ vikalpyaṁ syādyathābalam||49||
View original
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्|
यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||४९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇādīnāṁ pañcānāṁ yugapat-tulyakālaṁ kōpē, yathōddiṣṭaṁ-yathōktavātavyādhicikitsānatikramēṇa, yathāmayaṁ-prāṇādikōpajanitarōgādyapēkṣayā, yathāsannaṁ-prāṇādīnāmanyatamamāsannamanatikramya, yasminnēva rōgē ya ēva prāṇādīnāmanyatama āsannastamēva cikitsēt| yathābalaṁ-balānatikramēṇa, prāṇādīnāmanyatamasya balinaḥ pūrvapratīkāraṁ kuryāt| ityēvamatra bhaiṣajyaṁ-auṣadhaṁ, vikalpyaṁ-vikalpanīyaṁ, syāt-bhavēt|
Adhikarana vātē sāmē svēdādayaḥ (50) · Śloka 50
nītē nirāmatāṁ sāmē svēdalaṅghanapācanaiḥ|
rūkṣaiścālēpasēkādyaiḥ kuryātkēvalavātanut||50||
View original
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः|
रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||५०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sāmē vātē svēdādibhistathā rūkṣaiḥ sēkalēpādibhirnirāmatāṁ nītē paścāt kēvalavātanut-śuddhavātacikitsitaṁ, kuryāt|
Adhikarana śōṣādayō vātaraktērōgā navāḥ sādhyāḥ (51-53) · Śloka 53
śōṣākṣēpaṇasaṅkōcastambhasvapanakampanam|
hanusraṁsō'rditaṁ khāñjyaṁ pāṅgulyaṁ khuḍavātatā||51||
sandhicyutiḥ pakṣavadhō mēdōmajjāsthigā gadāḥ|
ētē sthānasya gāmbhīryātsidhyēyuryatnatō navāḥ||52||
tasmājjayēnnavānētān balinō nirupadravān|
|53|
View original
शोषाक्षेपणसङ्कोचस्तम्भस्वपनकम्पनम्|
हनुस्रंसोऽर्दितं ख़ाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं ख़ुडवातता||५१||
सन्धिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः|
एते स्थानस्य गाम्भीर्यात्सिध्येयुर्यत्नतो नवाः||५२||
तस्माज्जयेन्नवानेतान् बलिनो निरुपद्रवान्|
|५३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śōṣaḥ-aṅgaśōṣaḥ| ākṣēpaṇaṁ-āyāmaḥ| saṅkōcaḥ-aṅgāvayavānām| stambhō-daṇḍavat stabdhatā| svapanaṁ-acaitanyam| kampanaṁ-vēpathuḥ| hanusraṁsō-hanubhraṁśaḥ| ardittaṁ-vāyunā vakrīkr̥taṁ vakrārdham| khāñjyaṁ-khañjatā| pāṅgulyaṁ-paṅgutā| khuḍavātō-vātaśōṇitam| sandhicyutiḥ-sthānādbhraṁśaḥ| pakṣavadhaḥ-pakṣāghātaḥ| tathā, yē gadāḥ-rōgāḥ, mēdaādisthānasthā bhavanti ta ētē sthānasya gāmbhīryabhāvēna jātā navāḥ-acirakālōtpannāḥ, yatnataḥ sidhyēyuḥ, balinaḥ puṁsaḥ| tasmādētān śōṣādīn nirupadravān [ navān- ] śīghrajanmanō, jayēt-cikitsēt|
Adhikarana vātē pittāvr̥tē paryāyēṇa śītōṣṇā kriyā vātē pittāvr̥tē jīvanīyaṁ sarpiḥ dhanvamāṁsādi ca (53-54) · Śloka 54
|
vāyau pittāvr̥tē śītāmuṣṇāṁ ca bahuśaḥ kriyām||53||
vyatyāsādyōjayētsarpirjīvanīyaṁ ca pāyayēt|
dhanvamāṁsaṁ yavāḥ śālirvirēkaḥ kṣīravān mr̥duḥ||54||
View original
|
वायौ पित्तावृते शीतामुष्णां च बहुशः क्रियाम्||५३||
व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्|
धन्वमांसं यवाः शालिर्विरेकः क्षीरवान् मृदुः||५४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyau pittāvr̥tē vyatyāsāt-paryāyēṇa, śītāmuṣṇāṁ ca kriyāṁ baḥuśaḥ-śataśō, yōjayēt| tathā, jīvanīyaṁ sarpistamāturaṁ pāyayēt| atra ca pittāvr̥tē vāyau dhanvamāṁsaṁ-jāṅgalaṁ piśitaṁ, yōjyam| yavāḥ śālayaśca, tathā kṣīravān-kṣīrayuktō, mr̥durvirēkō yōjyaḥ|
Adhikarana vātaraktē pittā sakṣīrā bastayō'nu vāsanaṁ ca (55) · Śloka 55
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṁ pañcamūlabalāśr̥tam|
kālē'nuvāsanaṁ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||
View original
सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्|
कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः||५५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atrāpi pittāvr̥tē vāyau bastayaḥ sakṣīrā yōjyāḥ| pañcamūlaṁ-mahat, tēna balāsahitēna śr̥taṁ kṣīraṁ prayōktavyam| kālē-yathāvasaramanuvāsanayōgyē, madhurauṣadhasādhitaistailairanuvāsanaṁ dēyam|
Adhikarana vātaraktē pittā madhuyaṣṭītailādinā sēcanam (56) · Śloka 56
yaṣṭīmadhubalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam|
pañcamūlakaṣāyēṇa vāriṇā śītalēna vā||56||
View original
यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्|
पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||५६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhuyaṣṭitailēna balātailēna ghr̥tēna kṣīrēṇa ca sēcanaṁ hitam| pañcamūlasya kaṣāyēṇa-kvāthēna, vā śītalēna vāriṇā pittāvr̥tē vātē sēcanaṁ yōjyam|
Adhikarana vātaraktēkaphāvr̥tē yavānnādi svēdanirūhādayaḥ purāṇa ghr̥tādi ca (57-58) · Śloka 58
kaphāvr̥tē yavānnāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ|
svēdāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṁ savirēcanam||57||
purāṇasarpistailaṁ ca tilasarṣapajaṁ hitam|
|58|
View original
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः|
स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||५७||
पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्|
|५८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāvr̥tē yavānnāni hitāni| jāṅgalā mr̥gāḥ pakṣiṇaśca tathā svēdā hitāḥ| tīkṣṇā nirūhāḥ-āsthāpanaviśēṣāśca| tīkṣṇaṁ vamanaṁ savirēcanaṁ hitam| purāṇaṁ ca sarpiḥ, tilasarṣapajaṁ ca tailaṁ hitam|
Adhikarana vātē kaphāvr̥tē ādau pittajayaḥ (58) · Śloka 58
|
saṁsr̥ṣṭē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||58||
View original
|
संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||५८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphapittābhyāṁ dvābhyāṁ saṁsr̥ṣṭē vāta ādāvēva pittaṁ vinirharēt| paścāt kaphaṁ vātayuktaṁ jayēt|
Adhikarana vātē raktāvr̥tē vātaraktēśōṇitikīkriyā (59) · Śloka 59
kārayēdraktasaṁsr̥ṣṭē vātaśōṇitikīṁ kriyām|
|59|
View original
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्|
|५९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktasaṁsr̥ṣṭē vātē vātaśōṇitikīṁ kriyāṁ kārayēt|
Adhikarana vātaraktē māṁsāvr̥tē svēdādayaḥ (59) · Śloka 59
|
svēdābhyaṅgarasāḥ kṣīraṁ snēhō māṁsāvr̥tē hitam||59||
View original
|
स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्||५९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsāvr̥tē svēdābhyaṅgamāṁsarasāḥ kṣīraṁ snēhaśca yathāyōgamētaddhitam|
Adhikarana vātaraktē asthimjjasthē svēdādayaḥ,vātaraktē rētasāvr̥tē śukrasthavātōktam (60) · Śloka 60
pramēhamēdōvātaghnamāḍhyavātē bhiṣagjitam|
mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvōktaṁ rētasā''vr̥tē||60||
View original
प्रमेहमेदोवातघ्नमाढ्यवाते भिषग्जितम्|
महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसाऽऽवृते||६०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āḍhyavātē-mēdasā''vr̥tē vāyau, pramēhanaṁ mēdōghnaṁ vātaghnaṁ ca bhiṣagjitaṁ-auṣadhaṁ, hitam| sa0-asthimajjasthē vātē mahasnēhō-ghr̥tamajjāvasātailaiḥ siddhō, yadvā nārāyaṇādirhitaḥ| rētasā''vr̥tē pūrvōktaṁ-vātavyādhau śukrastavātōktaṁ (hr̥. ci. a. 21|20) , hitam|
Adhikarana vātaraktē annāvr̥tē pācanīyādi (61) · Śloka 61
annāvr̥tē pācanīyaṁ vamanaṁ dīpanaṁ laghu|
|61|
View original
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु|
|६१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-annēnāvr̥tē pācanīyamauṣadhaṁ vamanaṁ hitam| dīpanīyaṁ-āgnēyaṁ, yadauṣadhaṁ laghu ca-prakr̥tyā, tatsarvaṁ hitam|
Adhikarana vātaraktē mūtrāvr̥tē mūtralādi (61) · Śloka 61
|
mūtrāvr̥tē mūtralāni svēdāścōttarabastayaḥ|61|
View original
|
मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरबस्तयः|६१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūtrēṇāvr̥tē vātē mūtralāni-trapusādīni, svēdāścōttarabastayōḥ hitāḥ|
Adhikarana vātaraktē purīṣāvr̥tē ēraṇḍatailādi (61) · Śloka 61
ēraṇḍatailaṁ varcaḥsthē bastisnēhāśca mēdinaḥ|
||61||
View original
एरण्डतैलं वर्चःस्थे बस्तिस्नेहाश्च मेदिनः|
||६१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-varcasā''vr̥tē vāta ēraṇḍatailaṁ bastayaśca snēhāśca mēdinō hitāḥ|
Adhikarana vātaraktē vātē sarvakuṣṭhēṣu sthānāvr̥tē kaphāpittāvirūddhaṁ vātādhikēnulōmanaṁ strōtaḥ śuddhikaraṁ bastivirēcanaṁ rasāyanāni śilājatu ityādi (62-66) · Śloka 66
|
kaphapittāviruddhaṁ yadyaśca vātānulōmanam||62||
sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tatkāryaṁ mātariśvani|
anabhiṣyandi ca snigdhaṁ srōtasāṁ śuddhikāraṇam||63||
yāpanā bastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ|
prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du kāryaṁ virēcanam||64||
rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē|
śilāhvasya viśēṣēṇa payasā śuddhaguggulōḥ||65||
lēhō vā bhārgavastadvadēkādaśasitāśitaḥ|
|66|
View original
|
कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्||६२||
सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि|
अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्||६३||
यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः|
प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्||६४||
रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते|
शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः||६५||
लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशितः|
|६६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvasthānāvr̥tē mātariśvani-vāyau, āśu-śīghramēva, yadauṣadhaṁ kaphapittayōraviruddhaṁ vātasya cānulōmanaṁ tatkāryam|sa0-tasmin sarvadhātvāvr̥tē mātariśvani yadanabhiṣyandi snigdhaṁ srōtasāṁ yacchuddhikaraṁ tatsarvamannapānauṣadhaṁ yōjyam| yāpanasaṁjñā bastayō bāhulyēna madhurāḥ sānuvāsanāḥ-snēhabastayaśca, hitāḥ| balasyādhikyaṁ prasamīkṣya-buddhvā, mr̥du virēcanaṁ hitam| sarvēṣāṁ rasāyanaprayōgāṇāmupayōgaḥ praśasyatē| tathā śuddhasya guggulōḥ prayōgaḥ, bhārgavō lēhō-brāhmarasāyanōktaścyavanaprāśō vā, tadvadēkādaśasitāśitō-brāhmarasāyanōktaḥ (?), praśasyatē|
Adhikarana vātaraktē apānē āvr̥tē dīpanādi (66-67) · Śloka 67
|
apānē tvāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam||66||
vātānulōmanaṁ kāryaṁ mūtrāśayaviśōdhanam|
|67|
View original
|
अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||६६||
वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्|
|६७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apānē vāyau yēnakēnacidāvr̥tē sarvaṁ bhēṣajaṁ dīpanaṁ-agnēḥ, grāhi-saṅgrahaṇaṁ, vātasyānulōmanaṁ mūtrāśayasya-bastēḥ, viśōdhanaṁ tatsarvaṁ kāryam|
Adhikarana vātaraktē prāṇādāvāvr̥ttē sarvakuṣṭhēṣu ṁ vicārya (67-68) · Śloka 68
|
iti saṅkṣēpataḥ praōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam||67||
prāṇādīnāṁ bhiṣakkuryādvitarkya svayamēva tat|
|68|
View original
|
इति सङ्क्षेपतः प्रओक्तमावृतानां चिकित्सितम्||६७||
प्राणादीनां भिषक्कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्|
|६८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-anantarōktēna prakārēṇa, āvr̥tānāṁ saṅkṣēpataścikitsitaṁ-auṣadhaṁ, prōktam| yat prāṇādīnāṁ pañcānāmāvr̥tānāṁ cikitsitaṁ tat-pūrvōktaṁ, bhiṣak svayamēva vitarkya-vicārya, kuryāt|
Adhikarana vātaraktē udānē āvr̥tē ūrdhvaṁ yōjayētvātaraktē apānē āvr̥tē anulōmanam vātaraktē samānē avr̥tē śamanam vātaraktē vyānē āvr̥tē ridhāyōjayēt vātaraktē prāṇavāyōścaturbhō rakṣaṇīyatvam vātaraktē ēvamāvr̥tavātādhikēnāṁ svasthānanayanama (68-70) · Śloka 70
|
udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt||68||
samānaṁ śamayēdvidvāṁstridhā vyānaṁ tu yōjayēt|
prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitiḥ||69||
svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēdēvaṁ vr̥tān vātān vimārgagān|
|70|
View original
|
उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||६८||
समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानं तु योजयेत्|
प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः||६९||
स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्|
|७०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udānākhyaṁ vāyumūrdhvamēva yōjayēt-yatō'sau sadaivōrdhvagāmī, tathā prayatēta yathōrdhvagāmī bhavati| apānākhyaṁ cānilamanulōmayēt-adhōgatirhyayaṁ sadaiva samīraṇastasmādadhōgamanaṁ yathā'sya sampadyēta tathā cikitsitaṁ kāryamityarthaḥ| samānākhyaṁ vāyuṁ vidvān vaidyō vātaghnairauṣadhaiḥ śamayēt| ayamabhiprāyō granthakr̥taḥ-kila nāsyōrdhvagāmitā naivādhōgāmitā yathā sampadyatē tathā cikitsitaṁ hitam, kiṁ tarhi svasthānapratipattirēvētyēvaṁ cikitsā kāryēti| vyānākhyaṁ tu vāyuṁ tridhā yōjayēt-ūrdhvādhōmadhyagamanaṁ yathā'sya śarīrē sampadyatē tathā cikitsā kāryēti| tathā, prāṇō vāyuścaturbhyō'pi-udānāpānasamānavyānēbhyō'pi, sarvaprayatnēna rakṣyaḥ-ythōdānādibhirnāsya bādhā sampadyatē tathā cikitsā kāryētyarthaḥ| yatastasya-prāṇasya, sthitau satyāṁ dēhasya-śarīrasya, saṁsthitiḥ-jīvanaṁ bhavati, prāṇaṁ vinā na jīvatītyathaḥ| ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vātān vimārgagānāvr̥tān svaṁ svaṁ sthānaṁ nayēt|
Adhikarana vātaraktē sarvāvarēṇē pittaraktavarjitē laśunarasāyanam (70-71) · Śloka 71
|
sarvaṁ cāvaraṇaṁ pittaraktasaṁsargavarjitam||70||
rasāyanavidhānēna laśunō hanti śīlitaḥ|
|71|
View original
|
सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्||७०||
रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः|
|७१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvamēvāvaraṇaṁ vātānāṁ pittaraktasaṁsargavarjitaṁ rasāyanavidhinā śīlitō laśunō hanti| ētēna pittaraktasaṁsr̥ṣṭamāvaraṇaṁ varjayitvā sarvāvaraṇānyanyāni laśunaḥ kēvala ēva nihanti|
Adhikarana vātaraktē pittāvr̥tē pittaharādē (71) · Śloka 71
|
pittāvr̥tē pittaharaṁ marutaścānulōmanam||71||
View original
|
पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्||७१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittāvr̥ta udānādau pittaharaṁ pavanasya cānulōmanaṁ hitam|
Adhikarana vātaraktē raktāvr̥tē tadvat khuḍōktaṁ ca (72) · Śloka 72
raktāvr̥tē'pi tadvacca khuḍōktaṁ yacca bhēṣajam|
raktapittānilaharaṁ vividhaṁ ca rasāyanam||72||
View original
रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्|
रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम्||७२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktāvr̥tē tadvat-pittaharaṁ tathaiva mārutānulōmanaṁ, hitam| yacca khuḍōktaṁ-vātaśōṇitōktaṁ, bhēṣajaṁ tathā pittaraktānilaharaṁ ca hitam, vividhaṁ rasāyanaṁ ca| vividhaṁ-nānāprakāraṁ, sarvadōṣadūṣyādikaṁ cālōkya yathāyōgaṁ vidhēyam|
Adhikarana ēvam ccikitsitasthānaṁ āyurvēdaphalabhūtam (73) · Śloka 73
yathānidānaṁ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam|
āyurvēdaphalaṁ sthānamētatsadyō'rtināśanāt||73||
View original
यथानिदानं निर्दिष्टमिति सम्यक् चिकित्सितम्|
आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनात्||७३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-anēna prakārēṇa, yathānidānaṁ-nidānānatikramēṇa, yathōddēśastathā nirdēśaḥ| anayā rītyā sarvamēva cikitsitaṁ nirdiṣṭam| ētaccāyurvēdaphalabhūtaṁ sthānam, ētadupadēśēna sadyō'rtināśanāddhētōḥ|
Adhikarana auṣadhasya paryāyāḥ iti cikitsitasthānam (22) · Śloka 22
cikitsitaṁ hitaṁ pathyaṁ prāyaścittaṁ bhiṣagjitam|
bhēṣajaṁ śamanaṁ śastaṁ paryāyaiḥ smr̥tamauṣadham||74||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
View original
चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्|
भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||७४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-cikitsitādaya auṣadhasya paryāyāḥ smr̥tā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vātaśōṇitacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||