Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અસ્માદનન્તરં વાતરક્તચિકિત્સિતમારભ્યતે| યતો વાતશોણિતાખ્યો વ્યાધિઃ પ્રાયો વાતવ્યાધિરેવ| શોણિતયુક્તેન વાયુના કૃતત્વાદ્બહુવક્તવ્યાચ્ચ પૃથગસ્યોપદેશઃ, ઇત્યત આહ-
Adhikarana વાતશોણિતચિકિત્સિતાધ્યાયઃ વાતરક્તે અલ્પાલ્પં રક્તહરણમ્ (૨-૧) · Śloka ૧
અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વાતશોણિતિનો રક્તં સ્નિગ્ધસ્ય બહુશો હરેત્| અલ્પાલ્પં પાલયન્ વાયું યથાદોષં યથાબલમ્||૧||
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्| अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતશોણિતિનો નરસ્ય સ્નિગ્ધસ્ય સતો બહૂન્ વારાન્ લોહિતમલ્પાલ્પં હરેદ્વાતકોપભયાત્| અત એવાહ,-પાલયન્ વાયુમ્, તથા યથાદોષં-દોષાનતિક્રમેણ, તથા બલાનતિક્રમેણ| યથાદોષમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, દૂષ્યાદ્યનતિક્રમેણાપિ રક્તં હરેત્|
Adhikarana વાતરક્તે રૂગ્રાગાદિયુતે જલૌકોભિઃ વાતરક્તે ચિમચિમાદિયુતે શૃઙ્ગતુમ્બૈઃ વાતરક્તે દેશાન્તરગતે પ્રચ્છાનસિરાભિઃ (૨-૩) · Śloka ૩
રુગ્રાગતોદદાહેષુ જલૌકોભિર્વિનિર્હરેત્| શૃઙ્ગતુમ્બૈશ્ચિમિચિમાકણ્ડૂરુગ્દૂયનાન્વિતમ્||૨|| પ્રચ્છાનેન સિરાભિર્વા દેશાદ્દેશાન્તરં વ્રજત્| |૩|
रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्| शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्||२|| प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्| |३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રુગ્રાગાદિષુ સત્સુ જલૌકોભી રુધિરં હરેત્| ચિમિચિમાદ્યન્વિતં રક્તં શૃઙ્ગતુમ્બૈર્હરેત્| દેશાદ્દેશાન્તરં ગચ્છદસૃક્ પ્રચ્છાનેન સિરયા વા હરેત્|
Adhikarana વાતરક્તે અઙ્ગગ્લાન્યાદૌ રક્તસ્ત્રાવનિષેધઃ વાતરક્તે રક્તક્ષયાત્ ગમ્ભીરશોથાદયઃ (૩-૪) · Śloka ૪
| અઙ્ગગ્લાનૌ તુ ન સ્રાવ્યં રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યત્||૩|| ગમ્ભીરં શ્વયથું સ્તમ્ભં કમ્પં સ્નાયુસિરામયાન્| ગ્લાનિમન્યાંશ્ચ વાતોત્થાન્ કુર્યાદ્વાયુરસૃક્ષયાત્||૪||
| अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्||३|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुरसृक्षयात्||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અઙ્ગગ્લાનૌ તુ સત્યાં ન સાધ્યં સ્યાત્| તથા રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યદ્રક્તં તદપિ ન સ્રાવ્યમ્| રૂક્ષે સતિ વાતચિકિત્સિતં સેવેત| નનુ, કસ્માદ્રક્તસ્રાવો ન વિધીયતે ? ઇત્યાહ-વાયુરસૃક્ક્ષયાદ્ગમ્ભીરશોફાદીન્ કુર્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે વિરેચ્યે સ્નેહવિરેચનમ્ (૫) · Śloka ૫
વિરેચ્યઃ સ્નેહયિત્વા તુ સ્નેહયુક્તૈર્વિરેચનૈઃ| |૫|
विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| |५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વિરેચનયોગ્યઃ પુરુષઃ સ્નેહયિત્વા વિરેચનદ્રવ્યેઃ સ્નેહયુતૈર્વિરેચનીયઃ|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે પુરાણં ઘૃતમ્ (૫) · Śloka ૫
વાતોત્તરે વાતરક્તે પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્| ||૫||
वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्| ||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાતોત્તરે વાતરક્તે પુરાણં ઘૃતં પાયયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે શ્રાવણ્યાદિઘૃતમ્ (૬) · Śloka ૬
શ્રાવણીક્ષીરકાકોલીક્ષીરિણીજીવકૈઃ સમૈઃ| સિદ્ધં સર્ષભકૈઃ સર્પિઃ સક્ષીરં વાતરક્તનુત્||૬||
श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः| सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શ્રાવણ્યાદિભિઃ ઋષભયુક્તૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં દુગ્ધયુક્તં વા વાતશોણિતહૃત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે દ્રાક્ષાદિઘૃતમ્ વાતરક્તે વાતાધિકે ગુડૂચીસિદ્ધણ્ ક્ષીરમ્ વાતરક્તે વાતાધિકે તૈલપયઃ શર્કરામિશૃણમ્ (૭-૮) · Śloka ૮
દ્રાક્ષામધૂકવરિભ્યાં સિદ્ધં વા સસિતોપલમ્| ઘૃતં પિબેત્તથા ક્ષીરં ગુડૂચીસ્વરસે શૃતમ્||૭|| તૈલં પયઃ શર્કરાં ચ પાયયેદ્વા સુમૂર્ચ્છિતમ્| |૮|
द्राक्षामधूकवरिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| |८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-દ્રાક્ષામધૂકયોઃ ક્વાથે સિદ્ધં વા ઘૃતં સશર્કરં પિબેત્| ક્ષીરં ચ ગુડૂચીસ્વરસે ક્વથિતં પિબેત્| તૈલાદિ વા સમ્મિશ્રિતં પાયયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે બલાદિક્ષીરમ્ (૮-૯) · Śloka ૯
| બલાશતાવરીરાસ્નાદશમૂલૈઃ સપીલુભિઃ||૮|| શ્યામૈરણ્ડસ્થિરાભિશ્ચ વાતાર્તિઘ્નં શૃતં પયઃ| |૯|
| बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः||८|| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः| |९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બલાદિભિઃ શૃતં પયો વાતરુજાનાશનં સ્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે દોષનુલોમનં ક્ષીરમ્ (૯) · Śloka ૯
| ધારોષ્ણં મૂત્રયુક્તં વા ક્ષીરં દોષાનુલોમનમ્||૯||
| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्||९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ધારોષ્ણં ક્ષીરં ગોમૂત્રયુક્તં વા દોષાનુલોમનં સ્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તાધિકે શતાવર્યાદિક્વાથઃવાતરક્તે પિત્તાસ્વદુતિક્તસિદ્ધં ધૃતં ક્ષીરં વા (૧૦) · Śloka ૧૦
પૈત્તે પક્ત્વા વરીતિક્તાપટોલત્રિફલામૃતાઃ| પિબેદ્ધૃતં વા ક્ષીરં વા સ્વાદુતિક્તકસાધિતમ્||૧૦||
पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः| पिबेद्धृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પૈત્તે-પિત્તાધિકે વાતશોણિતે, શતાવર્યાદીન્ પક્ત્વા પિબેત્| સ્વાદુતિક્તદ્રવ્યૈઃ સાધિતં ઘૃતં ક્ષીરં વા પિબેત્|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તાબહુદોષે વિરેકાર્થ એરણ્ડતૈલમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧
ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં ચ પ્રયોગેણ પિબેન્નરઃ| બહુદોષો વિરેકાર્થે જીર્ણે ક્ષીરૌદનાશનઃ||૧૧||
क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थे जीर्णे क्षीरौदनाशनः||११||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બહુદોષો નરો વિરેકાર્થમેરણ્ડતૈલં ક્ષીરેણ પિબેત્| જીર્ણે તસ્મિન્ ક્ષીરૌદનાશી સ્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તાદોષે હરીતકી કષાયઃ,વાતરક્તે પિત્તાદોષે ત્રિવૃતાચૂર્ણમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
કષાયમભયાનાં વા પાયયેદ્ધૃતભર્જિતમ્| ક્ષીરાનુપાનં ત્રિવૃતાચૂર્ણે દ્રાક્ષારસેન વા||૧૨||
कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम्| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णे द्राक्षारसेन वा||१२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અથવા, હરીતકીનાં ક્વાથં ઘૃતભર્જિતં પાયયેત્| ત્રિવૃતામૂલચૂર્ણં ક્ષીરાનુપાનં દ્રાક્ષારસેન વા પાયયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તદોષે ક્ષીરબસ્તયઃ વાતરક્તે પિત્તદોષેબસ્તિપ્રશંસા (૧૩-૧૪) · Śloka ૧૪
નિર્હરેદ્વા મલં તસ્ય સઘૃતૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઃ| ન હિ બસ્તિસમં કિઞ્ચિદ્વાતરક્તચિકિત્સિતમ્||૧૩|| વિશેષાત્પ્યુપાર્શ્વોરુપર્વાસ્થિજઠરાર્તિષુ| |૧૪|
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||१३|| विशेषात्प्युपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| |१४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અથવા તસ્ય-વાતરક્તવતો, મલં ક્ષીરબસ્તિભિર્ઘૃતાન્વિતૈર્નિર્હરેત્| યસ્માદ્બસ્તિતુલ્યં નાન્યદ્વાતરક્તચિકિત્સિતમસ્તિ| વિશેષેણ પાથ્વાદિપીડાસુ બસ્તિર્હિતઃ|
Adhikarana વાતરક્તે કફાધિકે મુસ્તાદિકથઃ (૧૪-૧૫) · Śloka ૧૫
| મુસ્તાધાત્રીહરિદ્રાણાં પિબેત્ક્વાથં કફોલ્બણે||૧૪|| સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાયા વા ગુડૂચીં વા યથાતથા| |૧૫|
| मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे||१४|| सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथातथा| |१५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મુસ્તાદીનાં ક્વાથં માક્ષિકાન્વિતં કફોત્તરે વાતશોણિતે પિબેત્| ત્રિફલાયાઃ ક્વાથં વા સમાક્ષિકં પિબેત્| સર્વેણ પ્રકારેણ ગુડૂચીં વા પિબેત્|
Adhikarana વાતરક્તેરક્તે કફાધિકે ત્રિફલાક્વાથઃ,વાતરક્તે કફાધિકે ગુડૂચીક્વાથાદિ વાતરક્તે કફાધિકે રક્તેસ્નેહો વમનં રૂક્ષણં ચ વાતરક્તે ત્રિદોષજે શૂલાન્વિતે ત્રિફલાદિકલ્કઃ (૧૫-૧૮) · Śloka ૧૮
| યથાર્હસ્નેહપીતં ચ વામિતં મૃદુ રૂક્ષયેત્||૧૫|| ત્રિફલાવ્યોષપત્રૈલાત્વક્ક્ષીરીચિત્રકં વચામ્| વિડઙ્ગમ્ ં પિપ્પલીમૂલં લોમશાં વૃષકં ત્વચમ્||૧૬|| ઋદ્ધિં લાઙ્ગલિકીં ચવ્યં સમભાગાનિ પેષયેત્| કલ્યે લિપ્ત્વાઽઽયસીં પાત્રીં મધ્યાહ્ને ભક્ષયેદિદમ્||૧૭|| વાતાસ્રે સર્વદોષેઽપિ પરં શૂલાન્વિતે હિતમ્| |૧૮|
| यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||१५|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गम् ं पिप्पलीमूलं लोमशां वृषकं त्वचम्||१६|| ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्ये लिप्त्वाऽऽयसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेदिदम्||१७|| वातास्रे सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યો યસ્યાર્હઃ સ્નેહસ્તં પીતવન્તં કૃતવમનં ચ મૃદુ કૃત્વા રૂક્ષયેત્| સ૦-ત્રિફલાદીનિ સમાંશાનિ જલેન પેષયેત્| પિષ્ટ્વા ચ પ્રભાતે લૌહીં પાત્રીં લિપ્ત્વા મધ્યાહ્ન ઇદં ભક્ષયેત્| એતચ્ચ વાતરક્તે સર્વદોષેઽપિ પરં શૂલાન્વિતે હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે ત્રિદોષજે કોકિલાક્ષકક્વાથઃ (૧૮-૧૯) · Śloka ૧૯
| કોકિલાક્ષકનિર્યૂહઃ પીતસ્તચ્છાકભોજિના||૧૮|| કૃપાભ્યાસ ઇવ ક્રોધં વાતરક્તં નિયચ્છતિ| |૧૯|
| कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना||१८|| कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति| |१९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કોકિલાક્ષભોજિના કોકિલાક્ષકક્વાથઃ પીતો વાતરક્તં શમયતિ| કૃપાભ્યાસઃ ક્રોધં યથા|
Adhikarana વાતરક્તે ત્રિદોષજે લેલીતકીવસા (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
| પઞ્ચમૂલસ્ય ધાત્ર્યા વા રસૈર્લેલીતકીં વસામ્||૧૯|| ખુડં સુરૂઢમપ્યઙ્ગે બ્રહ્મચારી પિબન્ જયેત્| |૨૦|
| पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्||१९|| ख़ुडं सुरूढमप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પઞ્ચમૂલસ્ય રસૈરામલકરસૈર્વા લેલીતકીં વસાં બ્રહ્મચારી પિબન્ શરીરે ખુડં સુસ્થિરીભૂતમપિ જયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે ઇત્યાભ્યન્તરં કર્મં વાતરક્તે અતઃ પરં બાહ્યમ્ (૨૦) · Śloka ૨૦
| ઇત્યાભ્યન્તરમુદ્દિષ્ટં કર્મબાહ્યમતઃ પરમ્||૨૦||
| इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टं कर्मबाह्यमतः परम्||२०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇતિ-એવં, અભ્યન્તરં કર્મ-ચિકિત્સિતમુક્તમ્| સ૦-અતઃ પરં બાહ્યં કર્મોચ્યતે|
Adhikarana વાતરક્તે જ્વરદાહાર્તૌ આરનાલતૈલમ્ (૨૧) · Śloka ૨૧
આરનાલાઢકે તૈલં પાદસર્જરસં શૃતમ્| પ્રભૂતે ખજિતં તોયે જ્વરદાહાર્તિનુત્પરમ્||૨૧||
आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते ख़जितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કાઞ્જિકસ્યાઢકે તૈલં ચતુર્થભાગસર્જરસં પક્વં પ્રભૂતે જલે મથિતં પરં જ્વરદાહાર્તિનુત્|
Adhikarana વાતરક્તે રૂજાયાં પિણ્ડતૈલમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨
સમધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠં સસર્જરસસારિવમ્| પિણ્ડતૈલં તદભ્યઙ્ગાદ્વાતરક્તરુજાપહમ્||૨૨||
समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પૂર્વોક્તં તૈલં પક્વં સહ મધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠાસર્જરસસારિવાભિરાવાપરૂપાભિર્વર્તતે યત્તદેવભૂતં સત્પિણ્ડતૈલમુચ્યતે| તચ્ચાભ્યઙ્ગાદ્વાતરક્તરુજાહરમ્|
Adhikarana વાતરક્તે રૂજાયાં દશમૂલશૃતક્ષીરેણ પરિષેકઃ,વાતરક્તે રૂજાયાં કોષ્ણસર્પિષા (૨૩) · Śloka ૨૩
દશમૂલશૃતં ક્ષીરં સદ્યઃ શૂલનિવારણમ્| પરિષેકોઽનિલપ્રાયે તદ્વત્કોષ્ણેન સર્પિષા||૨૩||
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा||२३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-દશમૂલેન ક્ષીરં સિદ્ધં શીઘ્રમેવ શૂલહૃત્, પરિષેકેણેત્યર્થાદવગમ્યતે| અત એવાહ-પરિષેકોઽનિલપ્રાયે| તથેવ કોષ્ણેન સર્પિષા-ઘૃતેન, હિતઃ|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભાદ્યાર્તે મધુરસિદ્ધસ્નેહૈઃ પરિષેકઃ (૨૪) · Śloka ૨૪
સ્નેહૈર્મધુરસિદ્ધૈર્વા ચતુર્ભિઃ પરિષેચયેત્| સ્તમ્ભાક્ષેપકશૂકાર્તં કોષ્ણૈર્દાહે તુ શીતલૈઃ||૨૪||
स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूकार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||२४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અથવા સ્તમ્ભાદિભિરાર્તં નરં ચતુર્ભિર્મધુરદ્રવ્યસાધિતૈઃ સ્નેહૈઃ કોષ્ણૈઃ પરિષેચયેત્| દાહે પુનસ્તૈરેવ શીતૈઃ પરિષેચયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભાદ્યાર્તેગવ્યાદિક્ષીરૈઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
તદ્વદ્ગવ્યાવિકચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્તૈલવિમિશ્રિતૈઃ| |૨૫|
तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| |२५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અથવા, ગવ્યાવિકચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્તૈલવિમિશ્રિતૈઃ કોષ્ણૈઃ સ્તમ્ભાક્ષેપકશૂલાર્તં તદ્વત્-પ્રાગ્વત્, પરિષેચયેત્| દાહે પુનરેતૈરેવ ક્ષીતૈઃ પરિષેચયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભાદ્યાર્તેજીવનીયક્વાથૈઃવાતરક્તે સ્તમ્ભાલઘુપઞ્ચમૂલક્વાથૈઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
| નિઃક્વાથૈર્જીવનીયાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય વા લઘોઃ||૨૫||
| निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જીવનીયાનાં દ્રવ્યાણાં નિઃક્વાથૈર્લઘોર્વા પઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથૈઃ કોષ્ણૈઃ સ્તમ્ભાદ્યાર્તં પરિષેચયેત્| દાહે તુ શીતલૈઃ|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભદ્યાર્તેદ્રાક્ષેક્ષુરસાદ્યૈઃ (૨૬) · Śloka ૨૬
દ્રાક્ષેક્ષુરસમદ્યાનિ દધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકમ્| સેકાર્થં તણ્ડુલક્ષૌદ્રશર્કરામ્ભશ્ચ શસ્યતે||૨૬||
द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते||२६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-દાહે દ્રાક્ષારસ ઇક્ષુરસ મદ્યાનિ દધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકં સેકાર્થં શસ્યતે| તથા, તણ્ડુલામ્ભઃ ક્ષૌદ્રામ્ભઃ શર્કરામ્ભશ્ચ સેકાર્થં શસ્યતે|
Adhikarana વાતરક્તે દાહરૂક્લ્કમેષુ પ્રિયનારીસ્પર્શઃ (૨૭) · Śloka ૨૭
પ્રિયાઃ પ્રિયંવદા નાર્યશ્ચન્દમાર્દ્રકરસ્તનાઃ| સ્પર્શશીતાહ્ સુખસ્પર્શા ઘ્નન્તિ દાહં રુજં ક્લમમ્||૨૭||
प्रियाः प्रियंवदा नार्यश्चन्दमार्द्रकरस्तनाः| स्पर्शशीताह् सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-નાર્યઃ પ્રિયાઃ-વલ્લભાઃ, પ્રિયવચસશ્ચન્દનોનાર્દ્રાઃ કરાઃ સ્તનાશ્ચ યાસાં તાં એવંવિધાઃ સ્પર્શેન શીતાઃ સુખસ્પર્શાશ્ચ્ દાહં [ રુજં ] ક્લમં ચ ઘ્નન્તિ|
Adhikarana વાતરક્તે સરાગાદિકે પ્રપૌણ્ડરીકાદિલેપઃ (૨૮-૨૯) · Śloka ૨૯
સરાગે સરુજે દાહે રક્તં હૃત્વા પ્રલેપયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાદાર્વીમધુકચન્દનૈઃ||૨૮|| સિતોપલૈરકાસક્તુમસૂરોશીરપદ્મકૈઃ| લેપો રુગ્દાહવીસર્પરાગશોફનિબર્હણઃ||૨૯||
सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः||२८|| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-દાહે સરાગે સતિ રક્તં હૃત્વા પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્લેપઃ કાર્યઃ| સ ચ લેપો રુગ્દાહાદિનિબર્હણઃ| દાર્વી-દારુહરિદ્રા| મધુકં-યષ્ટીમધુ| સિતોપલા-શર્કરા| એરકાસક્તુઃ-એરકાબીજસક્તુઃ|
Adhikarana વાતરક્તે શૂલે વારન્ધસિદ્ધઃ કૃશરો ઉપનાહનમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦
વાતઘ્નૈઃ સાધિતઃ સ્નિગ્ધઃ કૃશરો મુદ્ગપાયસઃ| તિલસર્ષપપિણ્ડૈશ્ચ શૂલઘ્નમુપનાહનમ્||૩૦||
वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः| तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नमुपनाहनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કૃશરઃ-તિલમુદ્ગાદિકૃતો, વાતઘ્નૈઃ સાધિતો મુદ્રપાયસો-મુદ્રક્ષીરે યો મિશ્રિતઃ, તિલસર્ષપપિણ્ડૈશ્ચૈતદુપનાહનં શૂલઘ્નમ્|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભાદિકે ઔદકાદિવેસવારાઃ વાતરક્તે સ્તમ્ભાઔદકાદિવસા (૩૧-૩૨) · Śloka ૩૨
ઔદકપ્રસહાનૂપવેસવારાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સ્નેહયુક્તાઃ સ્યુરુપનાહને||૩૧|| સ્તમ્ભતોદરુગાયામશોફાઙ્ગગ્રહનાશનાઃ| જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સપયસ્કા વસાઽપિ વા||૩૨||
औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||३१|| स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||३२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઔદકાદ્યા જીવનીયૌષધૈઃ સાધિતાઃ સ્નેહયુક્તાઃ સુસંસ્કૃતા ઉપનાહેન સ્તમ્ભાદિનાશનાઃ સ્યુઃ| અથવા, ઔદકાદીનાં વસા જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સપયસ્કા સ્તમ્ભાદિનાશના સ્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે સ્તમ્ભાદ્યાર્તે ઘૃતાદિલેપઃ વાતરક્તે સ્તમ્ભા ભૃષ્ટતિલલેપઃ (૩૩) · Śloka ૩૩
ઘૃતં સહચરાન્મૂલં જીવન્તી છાગલં પયઃ| લેપઃ પિષ્ટાસ્તિલાસ્તદ્વદ્ભૃષ્ટાઃ પયસિ નિવૃતાઃ||૩૩||
घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निवृताः||३३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સહચરજીવન્તીમૂલકલ્કો ઘૃતચ્છાગપયોમિશ્રો લેપ ઉપયોગી ભવતિ| પિષ્ટાસ્તિલા ભૃષ્ટાઃ-ભજિતાઃ, પયસિ-ક્ષીરે, નિવૃતાઃ-પ્રક્ષિપ્તાઃ, તદ્વત્-પ્રાગ્વત્ પ્રલેપે યોજ્યાઃ|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકેધિકે શૂલે ઉમૈરણ્ડ્લેપૌ (૩૪) · Śloka ૩૪
ક્ષારપ્રિષ્ટક્ષુમાં લેપમેરણ્ડસ્ય ફલાનિ વા| કુઘાર્ચ્છૂલનિવૃત્ત્યર્થં શતાહ્વાં વાઽનિલેઽધિકે||૩૪||
क्षारप्रिष्टक्षुमां लेपमेरण्डस्य फलानि वा| कुघार्च्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वाऽनिलेऽधिके||३४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ક્ષુમાં-અતસીં, ક્ષીરેણ પિષ્ટામધિકેઽનિલે શૂલનિવૃત્યર્થં લેપં કુર્યાત્| યદ્વા, એરણ્ડસ્ય ફલાનિ ક્ષીરપિષ્ટાનિ શૂલનિવૃત્ત્યર્થં લેપં કુર્યાત્| યદ્વા, શતપુષ્પાં ક્ષીરે પિષ્ટ્વા શૂલનિવૃત્ત્યર્થં લેપં કુર્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકેમૂત્રાદિપવ્કં ઘૃતં અમ્યઞ્જનમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫
મૂત્રક્ષારસુરાપક્વં ઘૃતમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૩૫|
मूत्रक्षारसुरापक्वं ग़ृतमभ्यञ्जने हितम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મૂત્રાદિભિઃ સિદ્ધં ઘૃતમધિકેઽનિલેઽભ્યઞ્જને હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતાધિકે સિદ્ધં શુક્તં સેકાભ્યઙ્ગે (૩૬) · Śloka ૩૬
| સિદ્ધં સમધુ શુક્તં વા સેકાભ્યઙ્ગે|૩૫| |૩૬|
| सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे|३५| |३६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શુક્તં-ચુક્રં, સિદ્ધં સમાક્ષિકં સેકે પરિષેકેઽભ્યઙ્ગે ચ હિતમ્||૩૬||
Adhikarana વાતરક્તેરક્તે કફોત્તરે શૂલે ગૃહધૂમાદિલેપઃ (૩૫-૩૬) · Śloka ૩૬
| કફોત્તરે||૩૫|| ગૃહધૂમો વચા કુષ્ઠં શતાહ્વા રજનીદ્વયમ્| પ્રલેપઃ શૂલનુદ્વાતરક્તે|૩૬|
| कफोत्तरे||३५|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते|३६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફોત્તરે વાતરક્તે ગૃહધૂમાદિપ્રલેપો હિતો ભવતિ| શતાહ્વા-શતપુષ્પા| રજનીદ્વયં-હરિદ્રે દ્વે|
Adhikarana વાતરક્તે વાતરક્તેકફોત્તરે મધુશિપ્રુબીજલેપઃ (૩૬-૩૭) · Śloka ૩૭
| વાતકફોત્તરે||૩૬|| મધુશિગ્રોર્હિતં તદ્વદ્બીજં ધાન્યામ્લસંયુતમ્| |૩૭|
| वातकफोत्तरे||३६|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતકફોત્તરે વાતરક્તે મધુશિગ્રોર્બીજં કાઞ્જિકસંયુક્તં તદ્વત્-પ્રલેપે હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતરક્તે અમ્લૈઃ સેચનમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭
| મુહૂર્તલિપ્તમમ્લૈશ્ચ સિઞ્ચેદ્વાતકફોત્તરે||૩૭||
| मुहूर्तलिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरे||३७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતકફોત્તરે વાતરક્તે મુહૂર્તલિપ્તમર્થાદેવ કાઞ્જિકપિષ્ટમધુશિગ્રુબીજેન લિપ્તમમ્લૈઃ-શુક્તાદિભિઃ, સિઞ્ચેત્|
Adhikarana વાતરક્તે ઉત્તાને લેપાદયઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
ઉત્તાનં લેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહનૈઃ| |૩૮|
उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઉત્તાનં વાતરક્તં લેપાદિભિરાચરેત્-ચિકિત્સેત્|
Adhikarana વાતરક્તે ગમ્ભીરે લેપાદયઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
| વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈર્ગમ્ભીરમાચરેત્||૩૮||
| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ગમ્ભીરં વાતશોણિતં વિરેકાદિભિરાચરેત્|
Adhikarana વાતરક્તે વાતરક્તેષ્લેષ્મોત્તરે કોષ્ણા લેપાદ્યાઃ શીતલેપનાદ્યૌર્વિદાહાદિવૃદ્ધિ (૩૯) · Śloka ૩૯
વાતશ્લેષ્મોત્તરે કોષ્ણા લેપદ્યાસ્તત્ર શીતલૈઃ| વિદાહશોફરુક્કણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્||૩૯||
वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपद्यास्तत्र शीतलैः| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતશ્લેષ્મોત્તર ઉત્તાને વાતશોણિતે લેપાદ્યાઃ કોષ્ણા હિતાઃ| તત્ર-તસ્મિન્ વાતશ્લેષ્મોત્તરે, શીતલૈર્લેપનૈઃ સ્તમ્ભનાત્ વિદાહાદીનાં વિવૃદ્ભિર્ભવતિ|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તરક્તોત્તરે હિમાલે પાદ્યાઃ ઉષ્ણૈઃ લ્પોષાદયઃ (૪૦) · Śloka ૪૦
પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્તે લેપાદયો હિમાઃ| ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષરુગ્રાગસ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ||૪૦||
पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||४०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતરક્તે પિત્તરક્તોત્તરે હિમાઃ શીતા લેપાદયો હિતાઃ| તત્ર પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્ત ઉષ્ણૈર્લેપૈઃ પ્લેષાદયો ભવન્તિ|
Adhikarana વાતરક્તે મધુયષ્ટીતૈલમ્ (૪૧-૪૪) · Śloka ૪૪
મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતં કષાયે પાદશેષિતે| તૈલાઢકં સમક્ષીરં પચેત્કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૪૧|| સ્થિરાતામલકીદૂર્વાપયસ્યાભીરુચન્દનૈઃ| લોહહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ||૪૨|| કાકોલીક્ષીરકાકોલીશતપુષ્પર્દ્ધિપદ્મકૈઃ| જીવકર્ષભજીવન્તીત્વક્ઽઽપત્રનખવાલકૈઃ||૪૩|| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ| ચતુષ્પ્રયોગં વાતસૃક્ઽઽપિત્તદાહજ્વરાર્તિનુત્||૪૪||
मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः||४१|| स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||४२|| काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्ऽऽपत्रनख़वालकैः||४३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातसृक्ऽऽपित्तदाहज्वरार्तिनुत्||४४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતં ક્વાથકલ્પનયા ક્વથિતં તસ્મિન્કષાયે પાદશેષિતે ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે તૈલસ્યાઢકં સમક્ષીરમાઢકપ્રમાણેન ક્ષીરેણ તુલ્યં સ્થિરાદિભિઃ પલોન્મિતૈઃ કલ્કીકૃતૈર્યુક્તં પચેત્| તત્તૈલં ચતુષ્પ્રયોગં-પાને નસ્યેઽનુવાસને બસ્તૌ ચ યોજિતં, વાતાસૃગાદીનામર્તિનુદ્ભવેત્| સ્થિરા-શાલિપર્ણી| તામલકી-ભૂધાત્રી| પયસ્યા-અર્કપુષ્પી| અભીરુઃ-શતાવરી| લોહં-અગરુ| હંસપદી-કીટમારી| મધુપર્ણી-ગુડૂચી| ઐન્દ્રી-વિશાલા| વિતુન્નકં-પરિપેલવમ્|
Adhikarana વાતરક્તે બલાતૈલમ્ (૪૫-૪૬) · Śloka ૪૬
બલાકષાયકલ્કાભ્યાં તૈલં ક્ષીરસમં પચેત્| સહસ્રશતપાકં તદ્વાતાસૃગ્વાતરોગનુત્||૪૫|| રસાયનં મુખ્યતમમિન્દ્રિયાણાં પ્રસાદનમ્| જીવનં બૃહણં સ્વર્યં શુક્રાસૃગ્દોષનાશનમ્||૪૬||
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रशतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत्||४५|| रसायनं मुख़्यतममिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||४६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બલાકષાયેણ કલ્કેન ચ તૈલં ક્ષીરેણ સમં તુલ્યં પચેત્| તત્-તૈલં, સહસ્રપાકં શતપાકં વા વાતશોણિતવાતરોગહરમ્| તથા, મુખ્યતમં-શ્રેષ્ઠમ્, તદ્રસાયનમિન્દ્રિયાણાં-ચક્ષુરાદીનાં, પ્રસાદનં-પ્રસાદજનકમ્| જીવનં-પ્રાણધારણમ્| બૃંહણં-ઉપચયકરમ્| સ્વર્યં-સ્વરકરમ્| શુક્રાસૃગ્દોષાણાં નાશનમ્|
Adhikarana વાતરક્તે માર્ગસંરોધાત્કુપિએ વાતે આઢ્ચવાતોક્તં કર્મ, તતઃ સ્નેહનાદિ (૪૭-૪૮) · Śloka ૪૮
કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા| અતિવૃદ્ધ્યાઽનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહનબૃંહણમ્||૪૭|| કૃત્વા તત્રાઢ્યવાતોક્તં વાતશોણિતિકં તતઃ| ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્યચ્ચ રક્તપ્રસાદનમ્||૪૮||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्||४७|| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અનિલે-વાતે, મેદસોઽતિવૃદ્ધ્યા કફસ્ય વાઽતિવૃદ્ધ્યા માર્ગસંરોધાત્ કારણાત્ કુપિતે સ્નેહનબૃંહણમૌષધમાદૌ ન શસ્તમ્| તત્ર-મેદસાવૃતે કફાવૃતે વા વાતે, આઢ્યવાતોક્તં યચ્ચિકિત્સિતમુક્તં તત્કાર્યમ્| તતઃ-અનન્તરં, વાતશોણિતિકં સ્નેહનં ભેષજં કુર્યાત્| યચ્ચાપિ રક્તસ્ય પ્રસાદનં તદપિ કુર્યાત્| વાતશોણિતચિકિત્સિતમુક્ત્વા પ્રાણાદિચિકિત્સામાહ-
Adhikarana પ્રાણાદ્યાવૃતવાતરક્તેચિકિત્સા (૪૯) · Śloka ૪૯
પ્રાણાદિકોપે યુગપદ્યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્| યથાસન્નં ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્યથાબલમ્||૪૯||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||४९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનાં યુગપત્-તુલ્યકાલં કોપે, યથોદ્દિષ્ટં-યથોક્તવાતવ્યાધિચિકિત્સાનતિક્રમેણ, યથામયં-પ્રાણાદિકોપજનિતરોગાદ્યપેક્ષયા, યથાસન્નં-પ્રાણાદીનામન્યતમમાસન્નમનતિક્રમ્ય, યસ્મિન્નેવ રોગે ય એવ પ્રાણાદીનામન્યતમ આસન્નસ્તમેવ ચિકિત્સેત્| યથાબલં-બલાનતિક્રમેણ, પ્રાણાદીનામન્યતમસ્ય બલિનઃ પૂર્વપ્રતીકારં કુર્યાત્| ઇત્યેવમત્ર ભૈષજ્યં-ઔષધં, વિકલ્પ્યં-વિકલ્પનીયં, સ્યાત્-ભવેત્|
Adhikarana વાતે સામે સ્વેદાદયઃ (૫૦) · Śloka ૫૦
નીતે નિરામતાં સામે સ્વેદલઙ્ઘનપાચનૈઃ| રૂક્ષૈશ્ચાલેપસેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્કેવલવાતનુત્||૫૦||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||५०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સામે વાતે સ્વેદાદિભિસ્તથા રૂક્ષૈઃ સેકલેપાદિભિર્નિરામતાં નીતે પશ્ચાત્ કેવલવાતનુત્-શુદ્ધવાતચિકિત્સિતં, કુર્યાત્|
Adhikarana શોષાદયો વાતરક્તેરોગા નવાઃ સાધ્યાઃ (૫૧-૫૩) · Śloka ૫૩
શોષાક્ષેપણસઙ્કોચસ્તમ્ભસ્વપનકમ્પનમ્| હનુસ્રંસોઽર્દિતં ખાઞ્જ્યં પાઙ્ગુલ્યં ખુડવાતતા||૫૧|| સન્ધિચ્યુતિઃ પક્ષવધો મેદોમજ્જાસ્થિગા ગદાઃ| એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યાત્સિધ્યેયુર્યત્નતો નવાઃ||૫૨|| તસ્માજ્જયેન્નવાનેતાન્ બલિનો નિરુપદ્રવાન્| |૫૩|
शोषाक्षेपणसङ्कोचस्तम्भस्वपनकम्पनम्| हनुस्रंसोऽर्दितं ख़ाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं ख़ुडवातता||५१|| सन्धिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः| एते स्थानस्य गाम्भीर्यात्सिध्येयुर्यत्नतो नवाः||५२|| तस्माज्जयेन्नवानेतान् बलिनो निरुपद्रवान्| |५३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શોષઃ-અઙ્ગશોષઃ| આક્ષેપણં-આયામઃ| સઙ્કોચઃ-અઙ્ગાવયવાનામ્| સ્તમ્ભો-દણ્ડવત્ સ્તબ્ધતા| સ્વપનં-અચૈતન્યમ્| કમ્પનં-વેપથુઃ| હનુસ્રંસો-હનુભ્રંશઃ| અર્દિત્તં-વાયુના વક્રીકૃતં વક્રાર્ધમ્| ખાઞ્જ્યં-ખઞ્જતા| પાઙ્ગુલ્યં-પઙ્ગુતા| ખુડવાતો-વાતશોણિતમ્| સન્ધિચ્યુતિઃ-સ્થાનાદ્ભ્રંશઃ| પક્ષવધઃ-પક્ષાઘાતઃ| તથા, યે ગદાઃ-રોગાઃ, મેદઆદિસ્થાનસ્થા ભવન્તિ ત એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યભાવેન જાતા નવાઃ-અચિરકાલોત્પન્નાઃ, યત્નતઃ સિધ્યેયુઃ, બલિનઃ પુંસઃ| તસ્માદેતાન્ શોષાદીન્ નિરુપદ્રવાન્ [ નવાન્- ] શીઘ્રજન્મનો, જયેત્-ચિકિત્સેત્|
Adhikarana વાતે પિત્તાવૃતે પર્યાયેણ શીતોષ્ણા ક્રિયા વાતે પિત્તાવૃતે જીવનીયં સર્પિઃ ધન્વમાંસાદિ ચ (૫૩-૫૪) · Śloka ૫૪
| વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામુષ્ણાં ચ બહુશઃ ક્રિયામ્||૫૩|| વ્યત્યાસાદ્યોજયેત્સર્પિર્જીવનીયં ચ પાયયેત્| ધન્વમાંસં યવાઃ શાલિર્વિરેકઃ ક્ષીરવાન્ મૃદુઃ||૫૪||
| वायौ पित्तावृते शीतामुष्णां च बहुशः क्रियाम्||५३|| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवाः शालिर्विरेकः क्षीरवान् मृदुः||५४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાયૌ પિત્તાવૃતે વ્યત્યાસાત્-પર્યાયેણ, શીતામુષ્ણાં ચ ક્રિયાં બઃઉશઃ-શતશો, યોજયેત્| તથા, જીવનીયં સર્પિસ્તમાતુરં પાયયેત્| અત્ર ચ પિત્તાવૃતે વાયૌ ધન્વમાંસં-જાઙ્ગલં પિશિતં, યોજ્યમ્| યવાઃ શાલયશ્ચ, તથા ક્ષીરવાન્-ક્ષીરયુક્તો, મૃદુર્વિરેકો યોજ્યઃ|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તા સક્ષીરા બસ્તયોઽનુ વાસનં ચ (૫૫) · Śloka ૫૫
સક્ષીરા બસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચમૂલબલાશૃતમ્| કાલેઽનુવાસનં તૈલૈર્મધુરૌષધસાધિતૈઃ||૫૫||
सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः||५५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અત્રાપિ પિત્તાવૃતે વાયૌ બસ્તયઃ સક્ષીરા યોજ્યાઃ| પઞ્ચમૂલં-મહત્, તેન બલાસહિતેન શૃતં ક્ષીરં પ્રયોક્તવ્યમ્| કાલે-યથાવસરમનુવાસનયોગ્યે, મધુરૌષધસાધિતૈસ્તૈલૈરનુવાસનં દેયમ્|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તા મધુયષ્ટીતૈલાદિના સેચનમ્ (૫૬) · Śloka ૫૬
યષ્ટીમધુબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ વારિણા શીતલેન વા||૫૬||
यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||५६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મધુયષ્ટિતૈલેન બલાતૈલેન ઘૃતેન ક્ષીરેણ ચ સેચનં હિતમ્| પઞ્ચમૂલસ્ય કષાયેણ-ક્વાથેન, વા શીતલેન વારિણા પિત્તાવૃતે વાતે સેચનં યોજ્યમ્|
Adhikarana વાતરક્તેકફાવૃતે યવાન્નાદિ સ્વેદનિરૂહાદયઃ પુરાણ ઘૃતાદિ ચ (૫૭-૫૮) · Śloka ૫૮
કફાવૃતે યવાન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરૂહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્||૫૭|| પુરાણસર્પિસ્તૈલં ચ તિલસર્ષપજં હિતમ્| |૫૮|
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||५७|| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફાવૃતે યવાન્નાનિ હિતાનિ| જાઙ્ગલા મૃગાઃ પક્ષિણશ્ચ તથા સ્વેદા હિતાઃ| તીક્ષ્ણા નિરૂહાઃ-આસ્થાપનવિશેષાશ્ચ| તીક્ષ્ણં વમનં સવિરેચનં હિતમ્| પુરાણં ચ સર્પિઃ, તિલસર્ષપજં ચ તૈલં હિતમ્|
Adhikarana વાતે કફાવૃતે આદૌ પિત્તજયઃ (૫૮) · Śloka ૫૮
| સંસૃષ્ટે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્||૫૮||
| संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફપિત્તાભ્યાં દ્વાભ્યાં સંસૃષ્ટે વાત આદાવેવ પિત્તં વિનિર્હરેત્| પશ્ચાત્ કફં વાતયુક્તં જયેત્|
Adhikarana વાતે રક્તાવૃતે વાતરક્તેશોણિતિકીક્રિયા (૫૯) · Śloka ૫૯
કારયેદ્રક્તસંસૃષ્ટે વાતશોણિતિકીં ક્રિયામ્| |૫૯|
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| |५९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રક્તસંસૃષ્ટે વાતે વાતશોણિતિકીં ક્રિયાં કારયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે માંસાવૃતે સ્વેદાદયઃ (૫૯) · Śloka ૫૯
| સ્વેદાભ્યઙ્ગરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહો માંસાવૃતે હિતમ્||૫૯||
| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्||५९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-માંસાવૃતે સ્વેદાભ્યઙ્ગમાંસરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહશ્ચ યથાયોગમેતદ્ધિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે અસ્થિમ્જ્જસ્થે સ્વેદાદયઃ,વાતરક્તે રેતસાવૃતે શુક્રસ્થવાતોક્તમ્ (૬૦) · Śloka ૬૦
પ્રમેહમેદોવાતઘ્નમાઢ્યવાતે ભિષગ્જિતમ્| મહાસ્નેહોઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાઽઽવૃતે||૬૦||
प्रमेहमेदोवातघ्नमाढ्यवाते भिषग्जितम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसाऽऽवृते||६०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-આઢ્યવાતે-મેદસાઽઽવૃતે વાયૌ, પ્રમેહનં મેદોઘ્નં વાતઘ્નં ચ ભિષગ્જિતં-ઔષધં, હિતમ્| સ૦-અસ્થિમજ્જસ્થે વાતે મહસ્નેહો-ઘૃતમજ્જાવસાતૈલૈઃ સિદ્ધો, યદ્વા નારાયણાદિર્હિતઃ| રેતસાઽઽવૃતે પૂર્વોક્તં-વાતવ્યાધૌ શુક્રસ્તવાતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૨૧|૨૦) , હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે અન્નાવૃતે પાચનીયાદિ (૬૧) · Śloka ૬૧
અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ| |૬૧|
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु| |६१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અન્નેનાવૃતે પાચનીયમૌષધં વમનં હિતમ્| દીપનીયં-આગ્નેયં, યદૌષધં લઘુ ચ-પ્રકૃત્યા, તત્સર્વં હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાદિ (૬૧) · Śloka ૬૧
| મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ|૬૧|
| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरबस्तयः|६१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મૂત્રેણાવૃતે વાતે મૂત્રલાનિ-ત્રપુસાદીનિ, સ્વેદાશ્ચોત્તરબસ્તયોઃ હિતાઃ|
Adhikarana વાતરક્તે પુરીષાવૃતે એરણ્ડતૈલાદિ (૬૧) · Śloka ૬૧
એરણ્ડતૈલં વર્ચઃસ્થે બસ્તિસ્નેહાશ્ચ મેદિનઃ| ||૬૧||
एरण्डतैलं वर्चःस्थे बस्तिस्नेहाश्च मेदिनः| ||६१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વર્ચસાઽઽવૃતે વાત એરણ્ડતૈલં બસ્તયશ્ચ સ્નેહાશ્ચ મેદિનો હિતાઃ|
Adhikarana વાતરક્તે વાતે સર્વકુષ્ઠેષુ સ્થાનાવૃતે કફાપિત્તાવિરૂદ્ધં વાતાધિકેનુલોમનં સ્ત્રોતઃ શુદ્ધિકરં બસ્તિવિરેચનં રસાયનાનિ શિલાજતુ ઇત્યાદિ (૬૨-૬૬) · Śloka ૬૬
| કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યશ્ચ વાતાનુલોમનમ્||૬૨|| સર્વસ્થાનાવૃતેઽપ્યાશુ તત્કાર્યં માતરિશ્વનિ| અનભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિકારણમ્||૬૩|| યાપના બસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્||૬૪|| રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધગુગ્ગુલોઃ||૬૫|| લેહો વા ભાર્ગવસ્તદ્વદેકાદશસિતાશિતઃ| |૬૬|
| कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्||६२|| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्||६३|| यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्||६४|| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः||६५|| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशितः| |६६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સર્વસ્થાનાવૃતે માતરિશ્વનિ-વાયૌ, આશુ-શીઘ્રમેવ, યદૌષધં કફપિત્તયોરવિરુદ્ધં વાતસ્ય ચાનુલોમનં તત્કાર્યમ્|સ૦-તસ્મિન્ સર્વધાત્વાવૃતે માતરિશ્વનિ યદનભિષ્યન્દિ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં યચ્છુદ્ધિકરં તત્સર્વમન્નપાનૌષધં યોજ્યમ્| યાપનસંજ્ઞા બસ્તયો બાહુલ્યેન મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ-સ્નેહબસ્તયશ્ચ, હિતાઃ| બલસ્યાધિક્યં પ્રસમીક્ષ્ય-બુદ્ધ્વા, મૃદુ વિરેચનં હિતમ્| સર્વેષાં રસાયનપ્રયોગાણામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| તથા શુદ્ધસ્ય ગુગ્ગુલોઃ પ્રયોગઃ, ભાર્ગવો લેહો-બ્રાહ્મરસાયનોક્તશ્ચ્યવનપ્રાશો વા, તદ્વદેકાદશસિતાશિતો-બ્રાહ્મરસાયનોક્તઃ (?), પ્રશસ્યતે|
Adhikarana વાતરક્તે અપાને આવૃતે દીપનાદિ (૬૬-૬૭) · Śloka ૬૭
| અપાને ત્વાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્||૬૬|| વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશયવિશોધનમ્| |૬૭|
| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||६६|| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्| |६७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અપાને વાયૌ યેનકેનચિદાવૃતે સર્વં ભેષજં દીપનં-અગ્નેઃ, ગ્રાહિ-સઙ્ગ્રહણં, વાતસ્યાનુલોમનં મૂત્રાશયસ્ય-બસ્તેઃ, વિશોધનં તત્સર્વં કાર્યમ્|
Adhikarana વાતરક્તે પ્રાણાદાવાવૃત્તે સર્વકુષ્ઠેષુ ં વિચાર્ય (૬૭-૬૮) · Śloka ૬૮
| ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રઓક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્||૬૭|| પ્રાણાદીનાં ભિષક્કુર્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્| |૬૮|
| इति सङ्क्षेपतः प्रओक्तमावृतानां चिकित्सितम्||६७|| प्राणादीनां भिषक्कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| |६८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇતિ-અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ, આવૃતાનાં સઙ્ક્ષેપતશ્ચિકિત્સિતં-ઔષધં, પ્રોક્તમ્| યત્ પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાવૃતાનાં ચિકિત્સિતં તત્-પૂર્વોક્તં, ભિષક્ સ્વયમેવ વિતર્ક્ય-વિચાર્ય, કુર્યાત્|
Adhikarana વાતરક્તે ઉદાને આવૃતે ઊર્ધ્વં યોજયેત્વાતરક્તે અપાને આવૃતે અનુલોમનમ્ વાતરક્તે સમાને અવૃતે શમનમ્ વાતરક્તે વ્યાને આવૃતે રિધાયોજયેત્ વાતરક્તે પ્રાણવાયોશ્ચતુર્ભો રક્ષણીયત્વમ્ વાતરક્તે એવમાવૃતવાતાધિકેનાં સ્વસ્થાનનયનમ (૬૮-૭૦) · Śloka ૭૦
| ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્||૬૮|| સમાનં શમયેદ્વિદ્વાંસ્ત્રિધા વ્યાનં તુ યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતિઃ||૬૯|| સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદેવં વૃતાન્ વાતાન્ વિમાર્ગગાન્| |૭૦|
| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||६८|| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानं तु योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः||६९|| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्| |७०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઉદાનાખ્યં વાયુમૂર્ધ્વમેવ યોજયેત્-યતોઽસૌ સદૈવોર્ધ્વગામી, તથા પ્રયતેત યથોર્ધ્વગામી ભવતિ| અપાનાખ્યં ચાનિલમનુલોમયેત્-અધોગતિર્હ્યયં સદૈવ સમીરણસ્તસ્માદધોગમનં યથાઽસ્ય સમ્પદ્યેત તથા ચિકિત્સિતં કાર્યમિત્યર્થઃ| સમાનાખ્યં વાયું વિદ્વાન્ વૈદ્યો વાતઘ્નૈરૌષધૈઃ શમયેત્| અયમભિપ્રાયો ગ્રન્થકૃતઃ-કિલ નાસ્યોર્ધ્વગામિતા નૈવાધોગામિતા યથા સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સિતં હિતમ્, કિં તર્હિ સ્વસ્થાનપ્રતિપત્તિરેવેત્યેવં ચિકિત્સા કાર્યેતિ| વ્યાનાખ્યં તુ વાયું ત્રિધા યોજયેત્-ઊર્ધ્વાધોમધ્યગમનં યથાઽસ્ય શરીરે સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સા કાર્યેતિ| તથા, પ્રાણો વાયુશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ-ઉદાનાપાનસમાનવ્યાનેભ્યોઽપિ, સર્વપ્રયત્નેન રક્ષ્યઃ-ય્થોદાનાદિભિર્નાસ્ય બાધા સમ્પદ્યતે તથા ચિકિત્સા કાર્યેત્યર્થઃ| યતસ્તસ્ય-પ્રાણસ્ય, સ્થિતૌ સત્યાં દેહસ્ય-શરીરસ્ય, સંસ્થિતિઃ-જીવનં ભવતિ, પ્રાણં વિના ન જીવતીત્યથઃ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, વાતાન્ વિમાર્ગગાનાવૃતાન્ સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેત્|
Adhikarana વાતરક્તે સર્વાવરેણે પિત્તરક્તવર્જિતે લશુનરસાયનમ્ (૭૦-૭૧) · Śloka ૭૧
| સર્વં ચાવરણં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતમ્||૭૦|| રસાયનવિધાનેન લશુનો હન્તિ શીલિતઃ| |૭૧|
| सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्||७०|| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| |७१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સર્વમેવાવરણં વાતાનાં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતં રસાયનવિધિના શીલિતો લશુનો હન્તિ| એતેન પિત્તરક્તસંસૃષ્ટમાવરણં વર્જયિત્વા સર્વાવરણાન્યન્યાનિ લશુનઃ કેવલ એવ નિહન્તિ|
Adhikarana વાતરક્તે પિત્તાવૃતે પિત્તહરાદે (૭૧) · Śloka ૭૧
| પિત્તાવૃતે પિત્તહરં મરુતશ્ચાનુલોમનમ્||૭૧||
| पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्||७१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તાવૃત ઉદાનાદૌ પિત્તહરં પવનસ્ય ચાનુલોમનં હિતમ્|
Adhikarana વાતરક્તે રક્તાવૃતે તદ્વત્ ખુડોક્તં ચ (૭૨) · Śloka ૭૨
રક્તાવૃતેઽપિ તદ્વચ્ચ ખુડોક્તં યચ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તાનિલહરં વિવિધં ચ રસાયનમ્||૭૨||
रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રક્તાવૃતે તદ્વત્-પિત્તહરં તથૈવ મારુતાનુલોમનં, હિતમ્| યચ્ચ ખુડોક્તં-વાતશોણિતોક્તં, ભેષજં તથા પિત્તરક્તાનિલહરં ચ હિતમ્, વિવિધં રસાયનં ચ| વિવિધં-નાનાપ્રકારં, સર્વદોષદૂષ્યાદિકં ચાલોક્ય યથાયોગં વિધેયમ્|
Adhikarana એવમ્ ચ્ચિકિત્સિતસ્થાનં આયુર્વેદફલભૂતમ્ (૭૩) · Śloka ૭૩
યથાનિદાનં નિર્દિષ્ટમિતિ સમ્યક્ ચિકિત્સિતમ્| આયુર્વેદફલં સ્થાનમેતત્સદ્યોઽર્તિનાશનાત્||૭૩||
यथानिदानं निर्दिष्टमिति सम्यक् चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनात्||७३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, યથાનિદાનં-નિદાનાનતિક્રમેણ, યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશઃ| અનયા રીત્યા સર્વમેવ ચિકિત્સિતં નિર્દિષ્ટમ્| એતચ્ચાયુર્વેદફલભૂતં સ્થાનમ્, એતદુપદેશેન સદ્યોઽર્તિનાશનાદ્ધેતોઃ|
Adhikarana ઔષધસ્ય પર્યાયાઃ ઇતિ ચિકિત્સિતસ્થાનમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨
ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્જિતમ્| ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમૌષધમ્||૭૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતશોણિતચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||
चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||७४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ચિકિત્સિતાદય ઔષધસ્ય પર્યાયાઃ સ્મૃતા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને વાતશોણિતચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૨||