Skip to content

4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

kāsacikitsitādanantaraṁ śvāsahidhmācikitsitaṁ vyākhyāyatē| sambandhō'tra nidāna ēvōktaḥ |

Adhikarana śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ śvāsacikitsitaṁ hidhmāsvapi kartavyam (2-1) · Śloka 1

athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| śvāsahidhmā yatastulyahētvādyāḥ, sādhanaṁ tataḥ| tulyamēva|1|

View original

अथातः श्वासहिध्माचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| श्वासहिध्मा यतस्तुल्यहेत्वाद्याः, साधनं ततः| तुल्यमेव|१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmāt śvāsahidhmāstulyahētvādyāḥ| ādigrahaṇāt prāgrūpādayō gr̥hyantē| nidānē hyuktam (hr̥.ni.a.4/18)-"śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ|" iti| tataḥ-tasmāddhētōḥ, sādhanaṁ- cikitsitaṁ, śvāsahidhmayōstulyamēva vihitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha śvāsacikitsitam| śvāsacikitsitaṁ hidhmāsvapi kartavyamityāha-śvāsahidhmā iti| ādyaśabdāt dōṣadūṣyasthānāni|

Adhikarana tatra prathamaṁ svēdaḥ (1-2) · Śloka 2

| tadārthaṁ ca pūrvaṁ svēdairupācarēt||1|| snigdhairlavaṇatailāktaṁ| |2|

View original

| तदार्थं च पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत्||१|| स्निग्धैर्लवणतैलाक्तं| |२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadārtaṁ-śvāsahidhmāturaṁ, pūrvaṁ-upakramēbhyaḥ sarvēbhyō'pi prāk, svēdairupācarēt| kimbhūtaiḥ ? snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, vātakōpabhayāt| kimbhūtam ? lavaṇānvitēna tailēnābhyaktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatra prathamaṁ svēdamāha tadārtaṁ cēti| tadārtaṁ śvāsahidhmārtam|

Adhikarana svēdaphalam (2-3) · Śloka 3

kimēvaṁ sati syāt ? ityāha taiḥ khēṣu grathitaḥ kaphaḥ| sulīnō'pi vilīnō'sya kōṣṭhaṁ prāptaḥ sunirharaḥ||2|| srōtasāṁ syānmr̥dutvaṁ ca marutaścānulōmatā| |3|

View original

किमेवं सति स्यात् ? इत्याह तैः ख़ेषु ग्रथितः कफः| सुलीनोऽपि विलीनोऽस्य कोष्ठं प्राप्तः सुनिर्हरः||२|| स्रोतसां स्यान्मृदुत्वं च मरुतश्चानुलोमता| |३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-taiḥ-svēdaiḥ, khēṣu-srōtaḥsu, yō'sya-śvāsahidhmāvatō, grathitaḥ-piṇḍitaḥ, kaphaḥ sulīnō'pi-atiśayēna śliṣṭō'nta rbhūtaḥ, anayētikartavyatayā vilīnō'sya kōṣṭhaṁ prāptaḥ sunirharaḥ syāt-sukhēna nirhartuṁ śakyatē| tathā, srōtasāṁ-vāyustabdhānāṁ, mr̥dutvaṁ ca syāt| marutaścānulōmatā-svamārgagāmitvaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svēdaphalamāha taiḥ khēṣviti| khēṣu-srōtaḥsu| grathitō-ghanībhūtaḥ| sulīnaḥ-srōtōbhirēkatāṁ gataḥ| ēvaṁvidhō'pi kaphaḥ svaidairvilīnatāṁ-dravatāṁ nītaḥ, kōṣṭhaṁ prāptaḥ sukhaṁ śōdhyō bhavati|

Adhikarana svinnabhōjanam (3-5) · Śloka 5

| svinnaṁ ca bhōjayēdannaṁ snigdhamānūpajai rasaiḥ||3|| dadhyuttarēṇa vā, dadyāttatō'smai vamanaṁ mr̥du| viśēṣātkāsavamathuhr̥dgrahasvarasādinē||4|| pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṁ vātāvirōdhi yat| |5|

View original

| स्विन्नं च भोजयेदन्नं स्निग्धमानूपजै रसैः||३|| दध्युत्तरेण वा, दद्यात्ततोऽस्मै वमनं मृदु| विशेषात्कासवमथुहृद्ग्रहस्वरसादिने||४|| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रयुक्तं वाताविरोधि यत्| |५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sninnaṁ ca santamāturaṁ snigdhaṁ-śālyādikaṁ na rūkṣaṁ yavādikam, ānūpajaiḥ-sūkarādimāṁsajai rasaiḥ saha, bhōjayēt| athavā svēdādanantaramasmai-śvāsahidhmāvatē, dadhyuttarēṇa-dadhisarēṇa, vamanaṁ mr̥du dadyāt| viśēṣēṇa kāsādimatē vamanaṁ dadyāt| tacca vamanaṁ pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṁ vātāvirōdhi-vātaṁ na karōti, yattaddadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svinnabhōjanamāha svinnaṁ cēti| snigdhaṁ-snigdhaiḥ śālyadibhiḥ kr̥tam| dadhyuttarēṇa-dadhisarēṇa| vamanamāha-dadyāditi| asmai-śvāsinē| kāsādyupadravayuktāya tu viśēṣāt-atiśayēna,vamanaṁ dadyāt| pippalyādibhistribhiryukta madanaphalādivacca| vātāvirōdhi-vamanakalpōktam|-

Adhikarana vamanaphalam (5-6) · Śloka 6

| nirhr̥tē sukhamāpnpōti sa kaphē duṣṭavigrahē||5|| srōtaḥsu ca viśuddhēṣu caratyavihatō'nilaḥ| |6|

View original

| निर्हृते सुख़माप्न्पोति स कफे दुष्टविग्रहे||५|| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः| |६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirhr̥tē kaphē'sau (saḥ)-śvāsahidhmāvān, sukhamaśrutē, ruṅkṣivr̥ttēḥ| kimbhūtē kaphē ? duṣṭō vigrahaḥ-śarīraṁ, yēna tasmin| tathā, srōtaḥsu viśuddhēṣu-upalēpādirahitēṣu, vāyuravihatō-na kēnacidruddhagatiḥ, srōtaḥsu carati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra-vamanaphalamāha nirhr̥ta iti| duṣṭō vigrahaḥ-śarīraṁ, yēna|

Adhikarana virēcanam (6-7) · Śloka 7

| dhmānōdāvartatamakē mātuluṅgāmlavētasaiḥ||6|| hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṁ syādanulōmanam| sasaindhavaṁ phālāmlaṁ vā kōṣṇaṁ dadyādvirēcanam||7||

View original

| ध्मानोदावर्ततमके मातुलुङ्गाम्लवेतसैः||६|| हिङ्गुपीलुबिडैर्युक्तमन्नं स्यादनुलोमनम्| ससैन्धवं फालाम्लं वा कोष्णं दद्याद्विरेचनम्||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhmānaṁ-ānāhaḥ| udāvartaḥ-śakr̥dādīnāmapravr̥ttiḥ| tamakaḥ-śvāsaviśēṣaḥ| dhmānaṁ cōdāvartaśca tamakaśca dhmānōdāvartatamakam, tasmin-prakr̥tatvāt tathāvidhē hidhmāśvāsavati| mātuluṅgādyaistathā hiṅgupīlubiḍairyuktamannamanulōmakāri syāt| athavā, asyāmavasthāyāṁ saindhavēna saha phalāmlaṁ phalēna-vātānulōmanēna bījapūrādinā, amlaṁ-amlīkr̥taṁ, tathā kōṣṇaṁ-īṣaduṣṇaṁ, virēcanaṁ dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanamāha dhmānōdāvartatamaka iti| dhmānaṁ-ādhmānam| tamakaḥ-tamaḥpravēśanam| dhmānādiyuktē śvāsē virēcanam| tacca mātuluṅgādyuktamannāntēna| yō na viricyatē tasmai virēcanaṁ-trivr̥nmūlādi| phalaiḥ-mātuluṅgādibhiramlaṁ, sasaindhavaṁ ca| yōgaratnē-"hiṁgvamlavētasavyōṣasauvarcalaphalatrikam| tulyaṁ trivr̥ddviguṇitaṁ taiḥ sarvaiḥ śarkarā samā|| sraṁsanaṁ śvāsahikkāghnaṁ pibēttadbhakṣayēdatha|" iti|

Adhikarana śōdhanē yuktiḥ (8-9) · Śloka 9

srōtaḥśuddhyarthaṁ kimēvaṁ kriyatē ? ityāha ētē hi kaphasaṁruddhagatiprāṇaprakōpajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ hitam||8|| udīryatē bhr̥śataraṁ mārgarōdhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśōdhayēt||9||

View original

स्रोतःशुद्ध्यर्थं किमेवं क्रियते ? इत्याह एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः| तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थमूर्ध्वाधः शोधनं हितम्||८|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गमस्माद्विशोधयेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmādētē-hidhmāśvāsāḥ| kaphēna saṁruddhā gatiryasya sa ēvam, kaphasaṁruddhagatiśvāsau prāṇāśca, tasya prakōpaḥ, tatō jātāḥ| yata ēvaṁ tasmāddhētōstanmārgaśuddhyarthaṁ-tasya prāṇasya vāyōrmārgaviśuddhinimittaṁ, ūrdhvamadhaśca śōdhanaṁ hitam| ētacca dr̥ṣṭāntadvārēṇa spaṣṭayati-udīryata ityādi| yathā mārgasya rōdhājjalaṁ vahat bhr̥śataraṁ-sutarāṁ, udīryatē-vr̥ddhiṁ yāti| tathā'nilaḥ svabhāvatō vahan mārgarōdhāt-mārgasyāvaraṇāt, bhr̥śataramudīryatē| tasya-vāyōḥ, mārgamasmāt-yathōktātkāraṇāt, viśōdhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śōdhanē yuktimāha ētē hīti| ētē-śvāsāḥ| udīryatē-unmārgatāṁ yāti| vaṅgasēnē tu (śvāsādhikārē ślō. 30)-"snēhabastiṁ vinā kēcidūrdhvaṁ cādhaśca śōdhanam| mr̥du prāṇavatāṁ śrēṣṭhaṁ śvāsināmādiśanti hi||" iti| prāṇō-balam|

Adhikarana śōdhanēnāśāntau dhūmaḥ kartavyaḥ (10) · Śloka 10

aśāntau kr̥tasaṁśuddhērdhūmairlīnaṁ malaṁ harēt| |10|

View original

अशान्तौ कृतसंशुद्धेर्धूमैर्लीनं मलं हरेत्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvasyāṁ kriyāyāṁ kr̥tāyāmapyaśamē sati, kr̥tasaṁśuddhēḥ-śvāsahidhmārtasya, līnaṁ-sūkṣmasrōtaḥśliṣṭaṁ, malaṁ-kaphākhyaṁ, dhūmaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, harēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śōdhanēnāśāntau dhūmaḥ kartavya ityāhaaśāntāviti|

Adhikarana dhūmaprayōgāḥ (10-14) · Śloka 14

| haridrāpatramēraṇḍamūlaṁ lākṣāṁ manaḥśilām||10|| sadēvadārvalaṁ māṁsīṁ piṣṭvā vartiṁ prakalpayēt| tāṁ ghr̥tāktāṁ pibēddhūmaṁ yavān vā ghr̥tasaṁyutān||11|| madhūcchiṣṭaṁ sarjarasaṁ ghr̥taṁ vā guru vā'guru| candanaṁ vā tathā śr̥ṅgaṁ vālānvā snāva vā gavām||12|| r̥kṣagōdhakuraṅgaiṇacarmaśr̥ṅgakhurāṇi vā| gugguluṁ vā manōhvāṁ vā śāliniryāsamēva vā||13|| śallakīṁ gugguluṁ lōhaṁ padmakaṁ vā ghr̥tāplutam| |14|

View original

| हरिद्रापत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||१०|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवान् वा घृतसंयुतान्||११|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं वा गुरु वाऽगुरु| चन्दनं वा तथा शृङ्गं वालान्वा स्नाव वा गवाम्||१२|| ऋक्षगोधकुरङ्गैणचर्मशृङ्गखुराणि वा| गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा शालिनिर्यासमेव वा||१३|| शल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं वा घृताप्लुतम्| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-haridrādīni piṣṭvā jalēna vartiṁ prakalpayēt| tāṁ-varti, ghr̥tāktāṁ kr̥tvā dhūmaṁ pibēt, sāmarthyādagnipluṣṭām| athavā yavān ghr̥tāktān dhūmaṁ pibēt| madhūcchiṣṭaṁ-sikthakaṁ, sarjarasaṁ ghr̥taṁ vā ēkīkr̥tya dhūmaṁ pibēt| athavā, guru-śrēṣṭhaṁ, aguru kr̥ṣṇāgaru, dhūmaṁ pibēt| athavā, candanam [ dhūmaṁ pibēt ]| athavā, gavāṁ śr̥ṅgaṁ dhūmaṁ pibēt| athavā, gavāṁ vālān-galakambalajāni rōmaṇi, dhūmaṁ pibēt| snāva vā-snāyu vā gavāmēva, dhūmaṁ pibēt| rūkṣādīnāṁ carmādīni vā dhūmaṁ pibēt| khuraśabdasyārdharcāditvānnapuṁsakatvam| gugguluṁ vā, athavā manaḥ śilāṁ śālaniryāsaṁ vā dhūmaṁ pibēt| śallakyādi ghr̥tāplutaṁ vā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dhūmānāha haridrāpatramiti| [ atra ]...daśa dhūmāḥ| tatrādyaḥ saptabhiḥ, tr̥tīyapañcamau dvābhyām, navamastribhiḥ, śēṣā ēkēna (?), sarvē saghr̥tāḥ|

Adhikarana svēdaprayōgāḥ (14-16) · Śloka 16

| avaśyaṁ svēdanīyānāmasvēdyānāmapi kṣaṇam||14|| svēdayētsasitākṣīrasukhōṣṇasnēhasēcanaiḥ| utkārikōpanāhaiśca svēdādhyāyōktabhēṣajaiḥ||15|| uraḥ kaṇṭhaṁ ca mr̥dubhiḥ| |16|

View original

| अवश्यं स्वेदनीयानामस्वेद्यानामपि क्षणम्||१४|| स्वेदयेत्ससिताक्षीरसुख़ोष्णस्नेहसेचनैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदाध्यायोक्तभेषजैः||१५|| उरः कण्ठं च मृदुभिः| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-avaśyaṁ svēdanīyānāṁ tathā'svēdārhāṇāmapi kṣaṇamuraḥ kaṇṭhaṁ ca mr̥dubhiḥ svēdaiḥ svēdayēt| kaiḥ ? saśarkarākṣīraiḥ sukhōṣṇaiḥ snēhasēcanaiḥ| tathā, svēdādhyāyē yānyuktāni dravyāṇi tatkr̥tairutkārikōpanāhaiśca svēdayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-[svēdamāha]- avaśyamiti| svēdyānāṁ śvāsināmuraḥ kaṇṭhaṁ cāvaśyaṁ-nirbhayaṁ, svēdayēt| asvēdyānāṁ ca sabhayam, yadyapi na sahatē tathā'pi kṣaṇamēkaṁ svēdayēt| snēhaṁ sasitākṣīrasukhōṣṇaiḥ kuryāt| tēna siñcēt|-

Adhikarana sāmē āmavidhiḥ (16) · Śloka 16

sāmē tvāmavidhiṁ carēt| |16|

View original

सामे त्वामविधिं चरेत्| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sāmē ca śvāsahidhmāvatyāmavidhiṁ-laṅghanapācanādikaṁ, carēt nirāmīkaraṇāya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-...sāmē tvāmavidhiṁ carēditi| āmavidhiṁ-laṅghanapācanādikam|

Adhikarana ślēṣmauṣadhātiyōddatavātasyauṣadham (16-17) · Śloka 17

| atiyōgōddhataṁ vātaṁ dr̥ṣṭvā pavananāśanaiḥ||16|| snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṁ nayēt| |17|

View original

| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवननाशनैः||१६|| स्निग्धै रसाद्यैर्नात्युष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्| |१७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atiyōgādvamanavirēcanayōrnarāṇāmuddhataṁ vātaṁ dr̥ṣṭvā pavananāśanaiḥ snigdhai rasādyaiḥ-māṁsarasaghr̥takṣīrādibhirāhāraiḥ, tathā kiñciduṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṁ nayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0ra0-ślēṣmauṣadhātiyōgōddhatavātasyauṣadhamāhaahiyōgōddhatamiti| rasādyaiḥkāñcalikaiḥ|

Adhikarana śōdhanānarhāṇāṁ śamanam kṣayādyutpannasyauṣadham (17-18) · Śloka 18

| anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṁ hi śōdhanāt||17|| vāyurlabdhāspadō marma saṁśōṣyāśu harēdasūn| kaṣāyalēhasnēhādyaistēṣāṁ saṁśamayēdataḥ||18||

View original

| अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां हि शोधनात्||१७|| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्| कषायलेहस्नेहाद्यैस्तेषां संशमयेदतः||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anutkliṣṭakaphānāmasvinnānāṁ durbalānāṁ ca śōdhanāddhētōḥ pavanō labdhāspadaḥ san anyasthānāśrayavaśādāsādita sāmarthyō'ta ēvāmandaḥ śōṣaṇasvabhāvatvād marma-hr̥dayākhyaṁ, saṁśōṣya śīghramasūn harēt| tasmādēvaṁvidhān hidhmāśvāsavatō na śōdhayēt| atō'nyathābhūtāṁśca śōdhayēdityarthāduktaṁ bhavati| tathā ca tēṣāṁ saṁśōdhanādārōgyaṁ sampadyatē| anutkliṣṭakaphādīnāṁ śōdhanāyōgyānāṁ tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-kaṣāyētyādi| yatō yasmāttē saṁśōdhanāyōgyāstasmāttēṣāṁ kaṣāyādibhiḥ saṁśamayēt, śvāsahidhmā iti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śōdhanamahānarhāṇāṁ(?)śamanamāhaanutkliṣṭēti| tvāt| āspadaṁ-kāraṇam| marma-hr̥dayam| tēṣāṁ-aśōdhyānāṁ, śvāsam|

Adhikarana kṣayādyutpannasyauṣadham (19) · Śloka 19

kṣīṇakṣatātisārāsr̥kpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācarēt||19||

View original

क्षीणक्षतातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिध्माश्वासानुपाचरेत्||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣīṇakṣatātisārāsr̥kpittadāhānubandhajān hidhmāśvāsān madhurādibhirupakramēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣayādyutpannasya śvāsasyauṣadhamāha-kṣīṇakṣatēti| kṣīṇādīnāmanubandhō-dīrghakālatvam, tasmājjātān|

Adhikarana annapānāni tatra rasāḥ (20) · Śloka 20

kulatthadaśamūlānāṁ kvāthē syurjāṅagalā rasāḥ| yūṣāśca|20|

View original

कुलत्थदशमूलानां क्वाथे स्युर्जाङगला रसाः| यूषाश्च|२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kulatthadaśamūlānāṁ kvāthē jāṅgalarasā yūṣāśca syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athānnapānāni| tatra rasānāhakulatthadaśamūlānāmiti|

Adhikarana yūṣāḥ yūṣāntaram yūṣāntaram (20-22) · Śloka 22

| śigruvārtākakāsaghnavr̥ṣamūlakaiḥ||20|| pallavairnimbakulakabr̥hatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśr̥ṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21|| sāmr̥tāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjalē| tadvadrāsnābr̥hatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||

View original

| शिग्रुवार्ताककासघ्नवृषमूलकैः||२०|| पल्लवैर्निम्बकुलकबृहतीमातुलुङ्गजैः| व्याघ्रीदुरालभाशृङ्गीबिल्वमध्यत्रिकण्टकैः||२१|| सामृताग्निकुलत्थैश्च यूषः स्यात्क्वथितैर्जले| तद्वद्रास्नाबृहत्यादिबलामुद्गैः सचित्रकैः||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śigrvādibhiśca jalē kvathitairyūṣaḥ syāt| tathaiva rāsnādibhiryūṣaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yūṣānāha yūṣāścēti| cakārātpūrvasmin kvāthē siddhāḥ| śigvrādīnāṁ mudgādibhiḥ saha prakṣēpaḥ| tatra nimbādīnāṁ pallavāḥ, itarēṣāṁ yathāsvaṁ prasiddō'vayavaḥ| yūṣāntaramāha-vyāghrīdurālabhēti| vyāghryādikvathitairjalairmudgādīnāṁ yūṣaḥ| yūṣāntaramāha-[ tadvaditi| saṅgrahē tu (ci. a. 6)- "śirīṣakundakadalīkusumaṁ pippalīyutam| taṇḍulāmbuplutaṁ hidhmāśvāsakāsaharaṁ param|| āranālēna piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān| hiṅgusauvarcalakaṇākōlamudgān jalēna vā|| kṣāraṁ vā triphalāpāṭhābr̥hatīphalamūlajam| muktāpravālavaidūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam|| masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam| apāmārgaphalaṁ tāmramayō rūpyaṁ śaṇāt phalam|| jyōtīrasēna tallihyādayō vaikaṁ madhudravam| lihyādvā pippalīdrākṣā pathyāśr̥ṅgīdurālabhāḥ|| ghr̥tamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṁ kṣārasaṁyutam| pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayōḥ|| sitōpalā tvāmalakī drākṣā gōśvaśakr̥drasaḥ| jīvantī cōrakaḥ śr̥ṅgī pauṣkaraṁ surasaḥ śaṭhī|| pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅgvamlavētasam| ēlātāmalakībhārṅgīvr̥kṣāmlaṁ cēti curṇitam|| rasēna mātuluṅgasya madyēna haviṣā'thavā| līḍhaṁ prayuktamannē vā kēvalaṁ cōpayōjitam||] hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahr̥tpārśvaśūlajit|" iti| vaṅgasēnē (śvāsā. ślō. 75)- "śataṁ saṅgr̥hya bhārgyāstu daśamūlyāstathā param| śataṁ harītakīnāṁ ca pacēttōyē caturguṇē|| pādāvaśēṣē tasmiṁstu rasē vastraparisrutē| ālōḍya tatra ca tulāṁ guḍasya tvabhayāśca tāḥ|| punaḥ pacēttu mr̥dvagau yāvallēhatvamāgataḥ| śītē ca madhunaścātra ṣaṭpalāni pradāpayēt| trikaṭu trisugandhaṁ ca palikāni pr̥thak pr̥thak| karṣadvayaṁ yavakṣaraṁ sañcūrṇya prakṣipēttataḥ|| bhakṣayēdabhayāmēkāṁ lēhasyārdhapalaṁ lihēt| śvāsaṁ sudāruṇaṁ hanti kāsaṁ pañcavidhaṁ tathā|| svaravarṇapradō hyēṣa jaṭharāgnēśca dīpanaḥ|| kulatthaṁ daśamūlaṁ ca tathaiva dvijayaṣsṭikam| śataṁ śataṁ ca saṅgr̥hya jaladrōṇē vipācayēt|| pādāvaśēṣē tasmiṁstu guḍasyārdhatulāṁ kṣipēt| śītībhūtē ca pakvē ca madhunō'ṣṭau palāni tu|| ṣaṭpalāni tugākṣīryāḥ pippalyāśca paladvayam| trisugandhi sugandhī ca khādēdagnibalaṁ prati|| śvāsaṁ kāsaṁ jvaraṁ hikkāṁ nāśayēttamakaṁ tathā||" iti| jaladrōṇē'tra pratiśataṁ, tēna drōṇadvayē kvāthaḥ|

Adhikarana pēyādvayam (23) · Śloka 23

pēyā ca citrakājājīśr̥ṅgīsauvarcalaiḥ kr̥tā| daśamūlēna vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||

View original

पेया च चित्रकाजाजीशृङ्गीसौवर्चलैः कृता| दशमूलेन वा कासश्वासहिध्मारुजापहा||२३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pēyā ca citrakādibhiḥ kr̥tā'thavā daśamūlēna kr̥tā, sā ca kāsadiharā|

Adhikarana kaṣāyaḥ pēyā ca (24-25) · Śloka 25

daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ| kulīraśr̥ṅgīcapalātāmalakyamr̥tauṣadhaiḥ||24|| pibētkaṣāyaṁ jīrṇē'smin pēyāṁ tairēva sādhitām| |25|

View original

दशमूलशठीरास्नाभार्गीबिल्वर्द्धिपौष्करैः| कुलीरशृङ्गीचपलातामलक्यमृतौषधैः||२४|| पिबेत्कषायं जीर्णेऽस्मिन् पेयां तैरेव साधिताम्| |२५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlādibhiḥ kaṣāyaṁ pibēt| asminkaṣāyē pariṇatē tairēva-daśamūlādibhiḥ, sādhitāṁ pēyāṁ hidhmāśvāsī pibēt|

Adhikarana annaṁ śālyādi (25-26) · Śloka 26

| śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgakulatthabhuk||25|| kāsahr̥dgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntayē| |26|

View original

| शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गकुलत्थभुक्||२५|| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिध्माश्वासप्रशान्तये| |२६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā śālyādibhuk syāt, kāsādiśāntyartham|

Adhikarana yavasaktavaḥ (26-27) · Śloka 27

| saktūn vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṁ samākṣikān||26|| yavānāṁ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibēt| |27|

View original

| सक्तून् वाऽर्काङ्कुरक्षीरभावितानां समाक्षिकान्||२६|| यवानां दशमूलादिनिष्क्वाथलुलितान् पिबेत्| |२७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā'rkāṅkurakṣīrabhavitānāṁ yavānāṁ sambandhinaḥ saktūn samākṣikān daśamūlaśaṭhītyādiniryūhānvitān pibēt|

Adhikarana annē kṣārādiyōjanam (27-28) · Śloka 28

| annē ca yōjayēt kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27|| sapauṣkaraśaṭhīvyōṣamātuluṅgāmlavētasān| |28|

View original

| अन्ने च योजयेत् क्षारहिङ्ग्वाज्यबिडदाडिमान्||२७|| सपौष्करशठीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसान्| |२८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-annē-āhārē ca, kṣārādīn yōjayēt|

Adhikarana tr̥ṣitasya daśamūlakkāthādipānam,tr̥ṣitasya vārūṇīmaṇḍapānam (28-29) · Śloka 29

| daśamūlasya vā kvāthamathavā dēvadāruṇaḥ||28|| pibēdvā vāruṇīmaṇḍaṁ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| |29|

View original

| दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः||२८|| पिबेद्वा वारुणीमण्डं हिध्माश्वासी पिपासितः| |२९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hidhmāśvāsavān pipāsitō daśamūlasya kvāthaṁ dēvadāruṇō vā, athavā vāruṇīmaṇḍaṁ pibēt|

Adhikarana tr̥ṣitasya takraviśēṣapānam (29-30) · Śloka 30

| pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29|| kalkitairlēpitē rūḍhē niḥkṣipēddhr̥tabhājanē| takraṁ māsasthitaṁ taddhi dīpanaṁ śvāsakāsajit||30||

View original

| पिप्पलीपिप्पलीमूलपथ्याजन्तुघ्नचित्रकैः||२९|| कल्कितैर्लेपिते रूढे निःक्षिपेद्धृतभाजने| तक्रं मासस्थितं तद्धि दीपनं श्वासकासजित्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalyādibhiḥ kalkitairlēpitē ghr̥tabhājanē rūḍhē-śuṣkē, takraṁ niḥkṣipēt| tacca takraṁ māsasthitaṁ dīpanaṁ śvāsakāsajit|

Adhikarana tr̥ṣitasya surāmaṇḍapānamtr̥ṣitasya bhārgīśuṇṭhcambu pānam tr̥ṣitasya bāṣpikākkāthapānam (31-32) · Śloka 32

pāṭhāṁ madhurasāṁ dāru saralaṁ ca niśi sthitam| surāmaṇḍē'lpalavaṇaṁ pibētprasr̥tasammitam||31|| bhārgīśuṇṭhyō sukhāmbhōbhiḥ kṣāraṁ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṁ lulitāṁ bāṣpikāṁ pāyayēta vā||32||

View original

पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम्| सुरामण्डेऽल्पलवणं पिबेत्प्रसृतसम्मितम्||३१|| भार्गीशुण्ठ्यो सुख़ाम्भोभिः क्षारं वा मरिचान्वितम् स्वक्वाथपिष्टां लुलितां बाष्पिकां पाययेत वा||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pāṭhādikaṁ surāmaṇḍē niśi sthitaṁ kiñcillavaṇaṁ prasr̥tasammitaṁ-paladvayamātraṁ, pibēt| athavā, bhārgīśuṇṭhyāvuṣṇāmbunā pibēt| yavakṣāraṁ maricayuktaṁ vā| bāṣpikāṁ-hiṅgupatrikāṁ, hiṅgu patrikvāthēna piṣṭāṁ tēnaivālōḍitāṁ vā pāyayēt|

Adhikarana pittakaphānurōgē hidhmāśvāsē saptaparṇādisvarasau pittānudē utkārikā vātapittānugē kṣīram vātāpittānugē kṣīrāntaram (33-36) · Śloka 36

svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṁ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāsē madhukaṇāyuktaḥ pittakaphānugē||33|| utkārikā tugākr̥ṣṇāmadhūlīghr̥tanāgaraiḥ| pittānubandhē yōktavyā, pavanē tvanubandhini||34|| śvāvicchaśāmiṣakaṇāghr̥taśalyakaśōṇītaiḥ| suvarcalārasavyōṣasarpirbhiḥ sahitaṁ payaḥ||35|| anu śālyōdanaṁ pēyaṁ vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṁ vā chāgaṁ saguḍanāgaram||36||

View original

स्वरसः सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिशीषतः| हिध्माश्वासे मधुकणायुक्तः पित्तकफानुगे||३३|| उत्कारिका तुगाकृष्णामधूलीघृतनागरैः| पित्तानुबन्धे योक्तव्या, पवने त्वनुबन्धिनि||३४|| श्वाविच्छशामिषकणाघृतशल्यकशोणीतैः| सुवर्चलारसव्योषसर्पिर्भिः सहितं पयः||३५|| अनु शाल्योदनं पेयं वातपित्तानुबन्धिनि| चतुर्गुणाम्बुसिद्धं वा छागं सगुडनागरम्||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saptaparṇasya-ayugmacchadasya svarasaḥ, śirīṣāt puṣpāṇāṁ vā svarasaḥ, ētau madhukaṇāyutau pittakaphānugē hidhmāśvāsē sati pāyayēt| pittānubandhini hidhmāśvāsē tugādibhirutkārikā yōjyā| madhūlī-jalajā madhuyaṣṭī, gōdhūmaviśēṣō vā| pavanē punaranubandhini śvāvidādibhirutkārikā niṣpāditā yōjyā| hidhmāśvāsē vātapittānubandhini sati suvarcalārasādibhiḥ siddhaṁ payō'nu śālyōdanaṁ bhuktvā paścāt kṣīraṁ pēyam, gavyaṁ chāgaṁ vā dēśasātmyādivaśāt| athavā caturguṇāmbusiddhaṁ vā payaśchāgaṁ saguḍanāgaraṁ pibēt|

Adhikarana pippalīmūlādilēhaḥ (37) · Śloka 37

pippalīmūlamadhukaguḍagōśvaśakr̥drasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughr̥tānvitān||37||

View original

पिप्पलीमूलमधुकगुडगोश्वशकृद्रसान्| हिध्माभिष्यन्दकासघ्नान् लिह्यान्मधुघृतान्वितान्||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalīmūlādīn madhughr̥tānvitān sammiśrya hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyāt|

Adhikarana kaphōlbaṇē gōgajādiśakr̥drasalēhāḥ kaphōlbaṇē catuṣpāccarmādimaṣīlēhaḥ kaphōlbaṇē aśvagandhāmaṣīlēhaḥ kaphōlbaṇē śaṭhcādilēhaḥ kaphōlbaṇē pauṣkarapippalīlēhaḥ kaphōlbaṇē gairikādilēhaḥ kaphōlbaṇē kapitthasvarasalēhaḥ kaphōlbaṇē dhātryādilēhaḥ kaphōlbaṇē pathyādilēhaḥ kaphōlbaṇē kōlādilēhaḥ kaphōlbaṇē guḍādilēhaḥ kaphōlbaṇē uktalēha auṣadhacūrṇānāṁ rasādibhiḥ pānam (38-43) · Śloka 43

gōgajāśvavarāhōṣṭrakharamēṣājaviḍrasam| samadhvēkaikaśō lihyādbahuślēṣmā'thavā pibēt||38|| catuṣpāccarmarōmāsthikhuraśr̥ṅgōdbhavāṁ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kaphōlbaṇaḥ||39|| śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṁ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakr̥ṣṇā vā svarasaṁ vā kapitthajam||40|| rasēna vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghr̥takṣaudrēṇa vā pathyāviḍaṅgōṣaṇapippalīḥ||41|| kōlalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnōṣaṇāni vā||42|| pibēdrasāmbumadyāmlairlēhauṣadharajāṁsi vā| |43|

View original

गोगजाश्ववराहोष्ट्रखरमेषाजविड्रसम्| समध्वेकैकशो लिह्याद्बहुश्लेष्माऽथवा पिबेत्||३८|| चतुष्पाच्चर्मरोमास्थिखुरशृङ्गोद्भवां मषीम्| तथैव वाजिगन्धाया लिह्याच्छ्वासी कफोल्बणः||३९|| शठीपौष्करधात्रीर्वा पौष्करं वा कणान्वितम्| गैरिकाञ्जनकृष्णा वा स्वरसं वा कपित्थजम्||४०|| रसेन वा कपित्थस्य धात्रीसैन्धवपिप्पलीः| घृतक्षौद्रेण वा पथ्याविडङ्गोषणपिप्पलीः||४१|| कोललाजामलद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा| गुडतैलनिशाद्राक्षाकणारास्नोषणानि वा||४२|| पिबेद्रसाम्बुमद्याम्लैर्लेहौषधरजांसि वा| |४३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gōgajādīnāṁ śakr̥drasaṁ bahukaphaḥ samākṣikamēkaikaśō lihyāt, athavā pibēt| athavā, catuṣpadāṁ carmādijāṁ maṣīṁ pibēt| śvāsī kaphādhikō'śvagandhāyāśca maṣīṁ tadvat-madhunā, lihyāt| śaṭhīpauṣkarādiṇ vā madhunā lihyāt| pauṣkaraṁ sakaṇaṁ vā lihyāt| gairikādīn vā lihyāt, kapitthajaṁ svarasaṁ vā| kapitthasvarasēna dhātryādīn lihyāt| pathyāviḍaṅgādīn ghr̥takṣaudrēṇa vā lihyāt| kōlādīn vā pūrvavallihyāt, guḍādīn vā| athavā, lēhasya-agastyādēḥ, auṣadhānāṁ cūrṇāni māṁsarasādibhiḥ pibēt|

Adhikarana jīvantyādikaṁ dviguṇaśarkaraṁ cūrṇam (43-45) · Śloka 45

| jīvantīmustasurasatvagēlādvayapauṣkaram||43|| caṇḍātāmalakīlōhabhārgīnāgaravālakam| karkaṭākhyāśaṭhīkr̥ṣṇānāgakēsaracōrakam||44|| upayuktaṁ yathākāmaṁ cūrṇaṁ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṁ hidhmāśvāsaharaṁ param||45||

View original

| जीवन्तीमुस्तसुरसत्वगेलाद्वयपौष्करम्||४३|| चण्डातामलकीलोहभार्गीनागरवालकम्| कर्कटाख़्याशठीकृष्णानागकेसरचोरकम्||४४|| उपयुक्तं यथाकामं चूर्णं द्विगुणशर्करम्| पार्श्वरुग्ज्वरकासघ्नं हिध्माश्वासहरं परम्||४५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvantyādikaṁ cūrṇaṁ bhuktaṁ pārśvarugādighnaṁ suṣṭhu hidhmādiharam| lōhaṁ-aguru|

Adhikarana śaṭhyādikaṁ aṣṭaguṇaśarkaraṁ cūRnam (46) · Śloka 46

śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṁ cūrṇaṁ hidhmāśvāsaharaṁ param||46||

View original

शठीतामलकीभार्ङ्गीचण्डावालकपौष्करम्| शर्कराष्टगुणं चूर्णं हिध्माश्वासहरं परम्||४६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śaṭhyādikaṁ cūrṇaṁ pūrvaguṇam|

Adhikarana nasyāni guḍanāgaranasyam (47) · Śloka 47

tulyaṁ guḍaṁ nāgaraṁ ca bhakṣyēnnāvayēta vā| |47|

View original

तुल्यं गुडं नागरं च भक्ष्येन्नावयेत वा| |४७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tulyāṁ saguḍaśuṇṭhīṁ ca bhakṣayēt nasyaṁ vā dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha nasyāni| tatra guḍanāgaranasyamāha-tulyaṁ guḍamiti| nāvayēt-nāsāyāṁ niṣēcayēt| bhakṣaṇamapi śvāsaghnam|

Adhikarana laśunamūlādinasyacatuṣkam makṣikāviṣṭhādinasyatrayam stanyasiddaṁ ghr̥tam kṣīram virēcanauṣadhasiddaṁ ghr̥tam (47-50) · Śloka 50

| laśunasya palāṇḍōrvā mūlaṁ gr̥ñjanakasya vā||47|| candanādvā rasaṁ dadyānnārīkṣīrēṇa nāvanam| stanyēna makṣikāviṣṭhāmalaktakarasēna vā||48|| sasaindhavaṁ ghr̥tācchaṁ vā, siddhaṁ stanyēna vā ghr̥tam| kalkitairmadhuradravyaistatpibēnnāvayēta vā||49|| sakr̥duṣṇaṁ sakr̥cchītaṁ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā siddhamadhōbhāgauṣadhairghr̥tam||50||

View original

| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा||४७|| चन्दनाद्वा रसं दद्यान्नारीक्षीरेण नावनम्| स्तन्येन मक्षिकाविष्ठामलक्तकरसेन वा||४८|| ससैन्धवं घृताच्छं वा, सिद्धं स्तन्येन वा घृतम्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैस्तत्पिबेन्नावयेत वा||४९|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासात् ससितामधु| तद्वत्पयस्तथा सिद्धमधोभागौषधैर्घृतम्||५०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-laśunādīnāṁ mūlaṁ piṣṭvā nārīkṣīrēṇa pr̥thak pr̥thak nāvanaṁ ca syāt hidhmāśvāsārtāya| candanādvā rasaṁ nārīkṣīrēṇa saha nasyaṁ dadyāt| makṣikāviṣṭhāṁ stanyēna saha nasyaṁ dadyāt, alaktakarasēna vā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nasyacatuṣkamāha laśunasyēti| nārīkṣīraṁ caturṣvapi| nasyatrayamāha-stanyēnēti| mākṣikāviṣṭhāṁ-madhu| ghr̥tācchaṁ-ghr̥tamaṇḍam| nasyāntaramāha-siddhaṁ stanyēnēti| madhuraiḥ-jīvantyādibhiḥ| taddhr̥taṁ pānē nasyē ca yōjyam| tacca vyatyāsāt-prathamamuṣṇaṁ tataḥ śītaṁ tataḥ punaruṣṇaṁ tataḥ punaḥ śītamityādi| yadōṣṇaṁ tadā sasitam| yadā śītaṁ samadhu| kṣīramāha-tadvatpaya iti| tadvat-kalkitairmadhuraiḥ siddhaṁ vyatyāsātprayōjyam| ghr̥tamāha-tathā siddhamiti| adhōbhāgauṣadhāni-śyāmādivērēcanāni| tathā-pūrvavatprayōjyam|-

Adhikarana kaṇādighr̥tam jīvanīyaghr̥tam (51-52) · Śloka 52

kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucōrakaiḥ| sakāyasthairghr̥taṁ mastudaśamūlarasē pacēt||51|| tatpibējjīvanīyairvā lihyātsamadhu sādhitam| |52|

View original

कणासौवर्चलक्षारवयस्थाहिङ्गुचोरकैः| सकायस्थैर्घृतं मस्तुदशमूलरसे पचेत्||५१|| तत्पिबेज्जीवनीयैर्वा लिह्यात्समधु साधितम्| |५२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇādibhiḥ kalkairmastudaśamūlarasē snēhapānavidhyuktaparibhāṣāmāśritya ghr̥taṁ paktvā hidhmāśvāsārtaḥ pibēt| jīvanīyairvā dravyaiḥ kalkairghr̥taṁ paktvā samākṣikaṁ lihyāt-na pibēt| viṣayabhēdādēvaṁ kāryam| athavā, vastusvabhāvādēkasminnapi viṣayē kaṇādibhiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ pītaṁ hidhmāśvāsārtānāmārōgyāya, jīvanīyaiḥ punaḥ kalkaiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ līḍhaṁ tēṣāmārōgyāyēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tāntaramāha kaṇāsaurvarcalēti| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-harītakī| ghr̥tāntaramāha| jīvanīyairvēti| jīvanīyaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ madhunā saha lihyāt|

Adhikarana tējōvatyādighr̥tam (52-55) · Śloka 55

| tējōvatyabhayā kuṣṭhaṁ pippalī kaṭurōhiṇī||52|| bhūtīkaṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṁ tāmalakī jīvantī bilvapēśikā||53|| vacā patraṁ ca tālīsaṁ karṣāṁśaistairvipācayēt| hiṅgupādairghr̥taprasthaṁ pītamāśu nihanti tat||54|| śākhānilārśōgrahaṇīhidhmāhr̥tpārśvavēdanāḥ| |55|

View original

| तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||५२|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शठी| पटुद्वयं तामलकी जीवन्ती बिल्वपेशिका||५३|| वचा पत्रं च तालीसं कर्षांशैस्तैर्विपाचयेत्| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पीतमाशु निहन्ति तत्||५४|| शाखानिलार्शोग्रहणीहिध्माहृत्पार्श्ववेदनाः| |५५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tējōvatyādibhiḥ kalkaiḥ karṣāṁśairhiṅgupādairhiṅgunaḥ pādaḥ-caturthāṁśō, yēṣāṁ tairēvaṁvidhairghr̥taṁ pacēt| tatpītaṁ duṣṭakaphāvr̥tasrōtasāṁ pramāthitayā tēṣāṁ vivr̥tatvamutpādayan śākhānilādīn hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tāntaramāha tējōvatyabhayēti| bhūtīkaṁ-kattr̥ṇam| pādaḥ-karṣacaturthāṁśaḥ| saṅgrahē tu (ci.a. 6)- "siddhaṁ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibēt| sapadmakamanōhvālairghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ|| vatsakādipratīvāpaṁ siddhaṁ vā prathamē gaṇē| sapañcalavaṇaṁ sarpiḥ śvāsakāsāvapōhati|| prathamē-vidāryādau| hiṁsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ| kōlamātrairghr̥taprasthaṁ pācayētsalilāḍhakē|| kṣīraprasthadvayōpētaṁ tatkāsaśvāsapīnasān| arśāṁsyarōcakaṁ gulmaṁ kṣayaṁ hidhmāṁ ca nāśayēt||" iti| kōlaṁ-karṣaḥ|

Adhikarana ardhāṁśakṣāraghr̥tam ardhāṁśalavaṇaghr̥tam dhānvantarādighr̥tacatuṣkasyātidēśaḥ (55-56) · Śloka 56

| ardhāṁśēna pibētsarpiḥ kṣārēṇa paṭunā'thavā||55|| dhānvantaraṁ vr̥ṣaghr̥taṁ dādhikaṁ hapuṣādi vā| |56|

View original

| अर्धांशेन पिबेत्सर्पिः क्षारेण पटुनाऽथवा||५५|| धान्वन्तरं वृषघृतं दाधिकं हपुषादि वा| |५६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhānvantarādighr̥tasyārdhāṁśēna kṣārēṇa, athavā paṭunā-lavaṇēna cārdhāṁśēna, sarpiḥ pibēt| dhānvantaraṁ-pramēhōktam (hr̥. ci. a. 12/19)| vr̥ṣaghr̥taṁ-raktapittōktam (hr̥. ci. a. 2/40)| dādhikaṁ-gulmōktam (hr̥. ci. a. 14/13)| hapuṣādikaṁ-udarōktam (hr̥. ci. a. 15/22)|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tantaramāha ardhāṁśēnēti| sarpiḥ-purāṇam, uktaṁ hi saṅgrahē (ci. a. 6)-"saindhavārdhāṁśasaṁyuktaṁ purāṇaṁ prāyayēddhr̥tam||" iti| ghr̥tacatuṣkamatidiśati-dhānvantaramiti| [ dhānvantarādīni-] pramēharaktapittagulamjaṭharōktāni| vaṅgasēnē (śvāsāślō. 59)- "sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyōṣacitrakaiḥ| ghr̥taṁ vacāviḍaṅgaiśca sādhitaṁ śvāsaśāntayē|| kulattharasasaṁyuktaṁ pañcakōlaśr̥taṁ ghr̥tam| dīpanaṁ śvāsakāsaghnaṁ kaphavyādhiharaṁ param|| tiktāsauvarcalakṣārapathyātrikaṭuhiṅgubhiḥ| samālūrairghr̥taṁ siddhaṁ sakṣīraṁ śvāsakāsanut| gulmānāhaṁ(hau) ca śamayētpravr̥ddhān gudajānapi|| suvahākālikā bhārgī śugākhyā niculaṁ phalam| kākādanī śr̥ṅgabēraṁ varṣābhūrbr̥hatīdvayam|| kōlamātrairghr̥taprasthaṁ pacēdētairjalāḍhakē| kaduṣṇaṁ pītamētadviśvāsāmayavināśanam|| tailaṁ daśaguṇē siddhaṁ bhr̥ṅgarājarasē śubhē| pīyamānaṁ yathānyāyaṁ kāsaśvāsau vyapōhati||" iti|

Adhikarana cittakṣōbhaṇamauṣadham (56-57) · Śloka 57

| śītāmbusēkaḥ sahasā trāsavikṣēpabhīśucaḥ||56|| harṣērṣyōcchvāsarōdhāśca hitaṁ kīṭaiśca daṁśanam| |57|

View original

| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासविक्षेपभीशुचः||५६|| हर्षेर्ष्योच्छ्वासरोधाश्च हितं कीटैश्च दंशनम्| |५७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sahasā-jhaṭityēvājñātasaṅkētasyaiva, hidhmāśvāsārtasya śītāmbunā sēkō hitaḥ| trāsaḥ-cittasyōdvēgakr̥tkarma, vikṣēpaḥ-avadhūnanam, bhīḥ-bhayam, śuk-śōkaścētasaḥ santāpaḥ, trāsādayaścatasrastāmasaguṇōdbhavāḥ, īrṣyā-asūyā paraguṇāsahiṣṇutā, iyaṁ rajōguṇōdayā, tathā ucchvāsasya rōdhaḥ, ētē ca sarvē hidhmāśvāsārtāya hitāḥ| tathā, kīṭaiḥ-pipīlikādibhiḥ, tasmin daṁśanaṁ hitam, vātavēgavighātāya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-cittakṣōbhaṇamauṣadhamāhaśītāmbusēka iti| vikṣēpēṇa vaiyagryam|-

Adhikarana anuktasaṁgrāhārthaṁ sāmānya cikitsā (57-59) · Śloka 59

ēvaṁ hidhmāśvāsānāṁ viśēṣēṇa cikitsāmuktvā sāmānyēnāha yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṁ vātānulōmanam||57|| tatsēvyaṁ prāyaśō yacca sutarāṁ mārutāpaham| |59|

View original

एवं हिध्माश्वासानां विशेषेण चिकित्सामुक्त्वा सामान्येनाह यत्किञ्चित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्||५७|| तत्सेव्यं प्रायशो यच्च सुतरां मारुतापहम्| |५९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yatkiñcit-āhāravihārauṣadhādikaṁ, kaphavātau-pr̥thak sahitau vā, nihanti tatkaphavātaghnam| tathā, uṣṇaṁ-na-śītam| kaphavātaghnaṁ hi prāyēṇōṣṇamēva bhavati| uṣṇamiti yadiha kr̥taṁ tadatiśayēnōṣṇaṁ na tvīṣaduṣṇamiti pratipādanārtham| tathā, vātānulōmanaṁ kaphavātaghnatvēnaiva vātānulōmanakāritvē labdhē prādhānyēna vātapratipakṣēṇa snigdhēna yadyuktaṁ taddhidhmāśvāsārtaiḥ kaphavātaghnamadhikōṣṇaṁ sēvyamiti pratipādanāyēti| ata ēvāha-prāyaśa ityādi| prāyaśō-bāhulyēna, yat sutarāṁ mārutaśamanaṁ tat hidhmāśvāsārtaiḥ sēvyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuktasaṅgrahārthamāha yatkiñciditi| yanmārutāpahaṁ tatsutarāṁ sēvyam, kaphakr̥nna cēti| uktaṁ hi saṅgrahē (ci. a. 6)-"vātakr̥dvā kaphaharaṁ kaphakr̥dvā'nilāpaham| kāryaṁ naikāntikaṁ tābhyāṁ prāyaḥ śrēyō'nilāpaham||" iti|

Adhikarana śamanabr̥ṁhaṇaiścōpacāraḥ (58-59) · Śloka 59

kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha- | sarvēṣāṁ br̥ṁhaṇē hyalpaḥ śakyaśca prāyaśō bhavēt||58|| nātyarthaṁ śamanē'pāyō bhr̥śō'śakyaśca karṣaṇē| śamanairbr̥ṁhaṇaiścātō bhūyiṣṭhaṁ tānupācarēt||59||

View original

किमित्येवं क्रियते ? इत्याह- | सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्||५८|| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्षणे| शमनैर्बृंहणैश्चातो भूयिष्ठं तानुपाचरेत्||५९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvēṣāṁ-hidhmāśvāsārtānāṁ, hi-yasmāt, br̥ṁhaṇē vidhīyamānē kadāciddaivavaśāt yō'pāyō-rōgādhikyamanyarōgaprādurbhāvō vā, bhavēt sa prāyaśō'lpastathā śakyaḥ-sādhayituṁ sukhasādhyaḥ| tathā, tēṣāṁ, śamanē bhēṣajādau kriyamāṇē'pāyō yadi daivātsyāt sa nātyarthaṁ-nātiśayēna| kiṁ tarhi ? madhyamayā vr̥ttyā| hidhmāśvāsaśāntyarthaṁ karṣaṇē bhēṣajādau kriyamāṇē yō'pāyō jāyatē sa bhr̥śō-duḥsahaḥ, ata ēvāśakyaḥ-sādhayituṁ na śakyatē| yata ēvaṁ karṣaṇē bhr̥śō'śakyaścāpayō bhavati| ataḥ-asmātkāraṇāt, tān-hidhmāśvāsān, bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna, śamanairbhēṣajaistathā br̥ṁhaṇairupācarēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śamanabr̥ṁhaṇakarśanānāṁ kramaddhīnatvamāha sarvēṣāmiti| yanna br̥ṁhaṇaṁ na ca karśanaṁ tacchamanam| tatra nātyarthamapāyaḥ-apāyasyātyantābhāvaḥ| apāyō br̥ṁhaṇē tu kadācidbhavēt, sa cālpaḥ, sa ca śakyaḥ| karśanē tu sadā, sa cānalpaḥ sa cāśakyaḥ| ataḥ karśanaṁ na kāryamityāha-śamanairbr̥ṁhaṇairiti| prathamaṁ śamanaistairanupaśamē br̥ṁhaṇaiḥ| bhūyiṣṭhagrahaṇātkasyāñcidavasthāyāṁ karśanairapi|

Adhikarana kāsādīnāmanyōnyabhēṣajam (4) · Śloka 4

adhunā kāsādīnāṁ pañcānāmapyēṣāṁ sāmānyēna cikitsitaṁ vaktumāha kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyōnyabhēṣajaiḥ| 59 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvāsahidhmācikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||

View original

अधुना कासादीनां पञ्चानामप्येषां सामान्येन चिकित्सितं वक्तुमाह कासश्वासक्षयच्छर्दिहिध्माश्चान्योन्यभेषजैः| ५९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वासहिध्माचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsōktairbhēṣajaiḥ śvāsādīnupācarēt| śvāsādyuktaiḥ kāsānupācarēt| ēvaṁ parasparaṁ sarvairyathōktairbhēṣajaiḥ sarvānētānupācarēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē śvāsahidhmācikitsitaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ samāptaḥ||4||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kāsādibhēṣajamanyōnyamatidiśatikāsaśvāsēti| upācarēdityanuvartyam| [ vaṅgasēnē tu- (hikkādhikārē ślō. 18)-"prāṇāvarōdhatarjanavismāpanabhayabhāṣakaiścaghōraiḥ| kathāprayōgaiḥ śamayēddhikkāṁ ghōrāṁ manōghātaiḥ|| hikkārtasya payaścchāgaṁ hitaṁ nāgarasādhitam| rasaṁ pibētphalinyā ]śca lājasaktūn sasaindhavān|| pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṁ madhughr̥tāplutam| pippalī gairikaṁ cēti lēhō hikkānivāraṇaḥ|| kōlamajjā'ñjanaṁ lājā tiktā kāñcanagairikam| kr̥ṣṇā dhātrī sitā śuṇṭhī kāsīsaṁ dadhināma ca|| pāṭalyāḥ saphalaṁ puṣpaṁ kr̥ṣṇā kharjūramustakam| ṣaḍētē pādikā lēhā hikkāghnā madhusaṁyutāḥ|| nirdhūmāṅgāranikṣiptaślakṣṇamāṣarajōbhavaḥ| hikkāḥ pañca nihantyāśu dhūmaḥ pītō na saṁśayaḥ||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śvāsahikkāprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 4||