Skip to content

5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

śvāsahidhmācikitsitādanantaraṁ rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ kāsaśvāsakṣayādīnanyōnyabhēṣajairupācarēdityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā| tasmādētadārabhyatē-

Adhikarana rājayakṣmādicikitsātādhyāyaḥ yakṣimaṇaḥ śōdhanam (2-1) · Śloka 1

athātō rājayakṣmādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam| ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||1||

View original

अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्| ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁbhūtasya rājayakṣmiṇa ūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ-vamanaṁ virēcanaṁ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya śōdhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṁ tvatiśayārtham| kimbhūtaṁ śōdhanam ? sasnēhaṁ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṁ-dēhasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti "dvandvōpatāpa" ityādinā inirmitvarthāṁyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha rājayakṣmacikitsitam| tatra śōdhanamāha-balinō bahudōṣasyēti|

Adhikarana yakṣimaṇaḥ vamanam (2-3) · Śloka 3

tatra vamanamāha payasā phalayuktēna madhurēṇa rasēna vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2|| vamēt| |3|

View original

तत्र वमनमाह पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया||२|| वमेत्| |३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-payasā-kṣīrēṇa madanaphalānvitēna, rājayakṣmī vamēt| ēvaṁ tēna vamanaṁ kāryam| madhurēṇa vā māṁsarasēna madanaphalayuktēna vamēt| athavā, yavāgvā ghr̥tavatyā tathā vamanadravyēṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanamāha payasēti| rasēna-māṁsarasēna|

Adhikarana yakṣimaṇaḥ virēcanam (3-4) · Śloka 4

virēcanaṁ dadyātrivr̥cchyāmānr̥padrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇēna vā||3|| drākṣāvidārīkāśmaryamāṁsānāṁ vā rasairyutān| |4|

View original

विरेचनं दद्यात्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्| शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा||३|| द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्| |४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-trivr̥dādīnēkaikaśaḥ śarkarāmadhusarpiryutān virēcanaṁ dadyāt| athavā payasā trivr̥dādīn dadyāt| tarpaṇēna vā saha trivr̥dādīn virēcanaṁ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdēśād drākṣādīnāṁ pr̥thagrasairiti bōdhyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanamāha virēcanamiti| śarkarāditribhiryuktaiḥ| drākṣādicaturbhiḥ pr̥thak| vaṅgasēnē (rājayakṣmādhikārē ślō. 30)-"balinō bahudōṣasya pañcakarmāṇi kārayēt| yakṣmiṇaḥ kṣīṇaśukrasya tatkr̥taṁ syādviṣōpamam|| śukrāyattaṁ balaṁ puṁsāṁ malāyattaṁ ca jīvitam| atō viśēṣātsaṁrakṣēdyakṣmiṇō malarētasī"|| iti|-

Adhikarana śuddhasya vidhiḥ (4-5) · Śloka 5

| śuddhakōṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ br̥ṁhaṇadīpanam||4|| hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| |5|

View original

| शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्||४|| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च| |५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śuddhakōṣṭhasya satō yakṣmaṇō br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ ca vidhiṁ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hr̥dyāni-hr̥dayapriyāṇi tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyēnaitaduktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śuddhasya kr̥tyamāhaśuddhakōṣṭhasyēti|

Adhikarana yakṣmaghnannapānam (5-6) · Śloka 6

tathā cāha | śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgaṁ samōṣitam||5|| |laghuma(cā)cyutavīryaṁ ca sujaraṁ balakr̥cca yat| ] ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ kravyānmāṁsaṁ ca śōṣajit| |6|

View original

तथा चाह | शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्||५|| |लघुम(चा)च्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्| ] आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्| |६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā śālyādikaṁ varṣōṣitaṁ yuñjīta| ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ tathā kravyānmāṁsaṁ ca kṣayajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yakṣmaghnānnapānamāhaśāliṣaṣṭikēti| samā-saṁvatsaraḥ| kravyānmāṁsāśināṁ māṁsam|

Adhikarana kākādimāṁsabhakṣaṇōpāyaḥ (6-7) · Śloka 7

kākōlūkavr̥kadvīpigavāśvanakulōragam||6|| gr̥dhrābhāsakharōṣṭraṁ ca hitaṁ chadmōpasaṁhitam| jñātaṁ jugupsitaṁ taddhi chardiṣē na balaujasē||7||

View original

काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्||६|| गृध्राभासख़रोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्| ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kākōlūkādikamētanmāṁsaṁ hitam| kimbhūtam ? chadmanōpasaṁhitam-kākādayastittiryādiśabdēna dēyā ityarthaḥ| kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṁ jñātaṁ sat chardiṣē sampadyatē, na balāya na vaujasē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kākādimāṁsabhakṣaṇōpāyamāhakākōlūkēti|

Adhikarana māṁsapākaprakāraḥyūṣāḥ (8-10) · Śloka 10

mr̥gādyāḥ pittakaphayōḥ pavanē prasahādayaḥ| vēsavārīkr̥tāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8|| bhr̥ṣṭāḥ sarpaṣatailēna sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mr̥davaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṁskr̥tāḥ||9|| hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| |10|

View original

मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः| वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः||८|| भृष्टाः सर्पषतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्| रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः||९|| हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mr̥gādyāḥ-mr̥gaviṣkirapratudā[daya]ḥ, pittakaphayōrhitāḥ| vātē [prasahādayaḥ-] prasahamahāmr̥gāpūcarādayō, hitāḥ| kimbhūtāḥ ? vēsavārīkr̥tāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayō-māṁsarasādayaḥ kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailēna bhr̥ṣṭāḥ, sarpiṣā vā dēśakālādyapēkṣayā yathāyathaṁ bhr̥ṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṁsāyāṁ hyēṣa matvarthīyaḥ| mr̥davō-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kr̥tasaṁskārā hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikr̥tā yūṣāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māṁsapākaprakāramāha mr̥gādyā iti| mr̥gādyāścatvārō vargāḥ| prasahādyāścatvāraḥ| yathāyathaṁ-pittē sarpiṣā, kaphavātayōḥ sarṣapatailēna| rasikāḥ-surasāḥ| paṭu-dravyalakṣaṇam| yūṣānāha-hitā iti| tadvat-māṁsarasavat|-

Adhikarana ājamāṁsarasaḥ (10-11) · Śloka 11

| sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram||10|| sadāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt| tēna ṣaḍvinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||

View original

| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्||१०|| सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalyādibhiḥ saṁskr̥tamājaṁ māṁsarasaṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhaṁ pibēt, ityatra māṁsānāmavaśyaṁ snigdhatvē'pi snigdhagrahaṇamēṣāṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhatvaṁ kāryamiti pratipādayati| tēna rasēna pītēna, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṁ samūrdhasvararujaḥ" (hr̥.ni.a.5/13), śāmyanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ājamāṁsarasamāha sapippalīkamiti| pīnasādayaḥ-ēkādaśasvādyāḥ ṣaṭ| asya pākavidhiḥ [ siddhayōgē rājayakṣmādhikārē ślō.3]-"dravyatō dviguṇaṁ māṁsaṁ sarvatō'ṣṭaguṇaṁ jalam| pādasthaṁ saṁskr̥taṁ cājyē ṣaḍaṅgō yūṣa ucyatē||" iti| saṅgrahē tu (ci.a. 7)-"kōladāḍimaniryāsapiṣṭayā'sthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmlaplutālōḍitakalkayā|| kāryaḥ sauvarcalavyōṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅgaḥ sakēsaraḥ| candrakāntō yathārthākhyaḥ śōṣahā'gnirucipradaḥ| śuktāmradhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṁ palam|| guḍaṣaṭpalasaṁyuktaṁ yuktaṁ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vr̥kṣāmladhānyadraviḍīrājikādāḍimōṣaṇaiḥ| palēna nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalēna ca| sasēvyapatratvaktōyaḥ surasārasamūrcchitaḥ|| bhūribhūstr̥ṇakō rāgaḥ kalpyō rucyaḥ samākṣikaḥ||" iti| draviḍī-ēlā| tōyaṁ-vālakam| surasārasaḥ-tulasīrasaḥ, tēna mūrcchitaḥ-ēkalōlībhāva nītaḥ| bhūri-udbhūtarasagandhi, bhūstr̥ṇaṁ yatra sa tathā| rāgaḥ-pānakabhēdaḥ|

Adhikarana madyam pānīyacatuṣkam pānīyamidamannapākē'pi yōjyam (12-14) · Śloka 14

pibēcca sutarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ srōtōviśōdhanam| pittādiṣu viśēṣēṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12|| siddhaṁ vā pañcamūlēna tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasr̥bhirdhānyanāgarakēṇa vā||13|| kalpayēccānukūlō'sya tēnānnaṁ śuci yatnavān| |14|

View original

पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्| पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः||१२|| सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याऽथवा जलम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा||१३|| कल्पयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atitarāṁ jīrṇaṁ purāṇaṁ, ca madyaṁ srōtōviśuddhikaraṁ pibēt| pittādiṣu pittakaphavātēṣu, yathāyuktyā madhvādīn viśēṣēṇa pibēt| athavā, pañcamūlēna-hrasvēna, siddhaṁ jalaṁ pibēt| tāmalakyā vā jalaṁ parṇinībhiścatasr̥bhirvā jalaṁ pakvaṁ pibēt| dhānyanāgarakābhyāṁ vā śr̥taṁ pibēt| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlō yatnavān paricārakō'nnaṁ śuci tēna-pañcamūlādijalēna, kalpayēt| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madyamāha pibēccēti| sutarāṁ-anyēbhyō dravyēbhyaḥ| madhu-mārdvīkaṁ,tatpittē| ariṣṭaṁ kaphē| acchavāruṇī vātē| pānīyamāha-siddhaṁ vēti| ētāni catvāri jalānyannapākē'pi yōjyānītyāha-kalpayēccēti| tēna-pañcamūlādijalānyatamēna| anukūlō yatnavāniti pācakaviśēṣaṇam| śucīti pākyaviśēṣaṇam| yakṣmiṇō'nnē tātparyārtham|

Adhikarana balāgarbhaṁ ghr̥taṁ pañcaprakāram (14-15) · Śloka 15

| daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna vā||14|| balāgarbhaṁ ghr̥taṁ yōjyaṁ kravyānmāṁsarasēna vā| sakṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā||15||

View original

| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा||१४|| बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा| सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlakvāthēna tathā payasā'thavā māṁsarasēna balākalkēna sādhitaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kravyānmāṁsarasēna vā balāgarbhaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kṣīrēṇa vā daśaguṇēna balāgarbhaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ sakṣaudraṁ yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha ghr̥tāni| tatra ghr̥tasapta[ka]māha-daśamūlēnēti| daśamūlagarbhē dvē| balāgarbhamēkam| daśamūlasya kvāthaścēcatvāri| balāgarbhāgarbhahīnamēkamiti sapta(?)| sakṣaudrāṇi pēyāni|

Adhikarana jīvantyādighr̥tam (16-17) · Śloka 17

jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kr̥ṣṇāṁ vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām||16|| nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām| kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ rōgarājaharaṁ param||17||

View original

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१६|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvantyādīn kalkīkr̥tya ghr̥taṁ caturguṇē jalē pakvaṁ rōgarājaharaṁ param|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tāntaramāha jīvantīmiti|

Adhikarana kharjūrādighr̥tam (18) · Śloka 18

ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||

View original

घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः| सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kalkīkr̥tya pakvamityanuvartatē| kharjūrādibhiḥ kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ pippalīcūrṇēna yuktaṁ vaisvaryādiharam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha ghr̥tamiti| kharjūrādikvāthēna pippalīkalkēna|

Adhikarana daśamūlādighr̥tam (19-20) · Śloka 20

daśamūlaśr̥tātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tatparaṁ svarabōdhanam||19|| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyāddhr̥tam||20||

View original

दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्||१९|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्धृतम्||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlakvathitāt kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchēt, tat-pratyagraṁ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayēna svarabōdhanaṁ śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ pañcamūlaiḥ śr̥tātkṣīrāt yadudbhavēddhr̥taṁ tatpūrvaguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha daśamūlaśr̥tāditi| navaṁ-pratyahaṁ kr̥tam|

Adhikarana pañcapañcamūlādighr̥tam (21) · Śloka 21

pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē| siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||21||

View original

पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturgaṇē pakvamētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balaṁ-pīnasādikaṁ, ētaddhr̥taṁ jayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha pañcābhiḥ pañcamūlairvēti| rasakṣīrayōścaturguṇatvaṁ militayōḥ, paribhāṣayā prāptatvāt|-

Adhikarana ṣaṭpalaṁ ghr̥tam (22-23) · Śloka 23

pañcakōlayavakṣāraṣaṭpalēna pacēddhr̥tam| prasthōnmitaṁ tulyapayaḥ srōtasāṁ tadviśōdhanam||22|| gulmajvarōdaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayēt||23||

View original

पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्धृतम्| प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्||२२|| गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्| श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलञ्जयेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcakōlādinā ṣaṭpalēna kalkēna ghr̥taprasthaṁ tulyakṣīraṁ pacēt| tatsrōtasāṁ viśōdhanaṁ syāt| atra cānuktamapi jalaṁ snēhāccaturguṇaṁ triguṇaṁ vā dēyaṁ pūrvōktanyāyāt| tathā gulmādīn jayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ṣaṭphalaṁ ghr̥tamāha pañcakōlēti| ṣaṇṇāṁ palāni kalkīkr̥tānām, paścātkalkīkaraṇē kalkādhikyat| dravacāturguṇyaṁ jalēna puraṇīyam, jalaṁ vinā muktarasatvābhāvāt|

Adhikarana rāsnādighr̥tam (24) · Śloka 24

rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣajiddhr̥tam||24||

View original

रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्धृतम्||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rāsnādikvāthē jīvantīpippalīkalkaṁ kṣīrasahitaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ śōṣajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha rāsnābalēti|

Adhikarana aśvagandhaghr̥tam (25) · Śloka 25

aśvagandhāśr̥tātkṣīrāddhr̥taṁ ca sasitāpayaḥ| |25|

View original

अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्धृतं च ससितापयः| |२५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aśvagandhayā śr̥tāt kṣīrādudbhūtaṁ ghr̥taṁ śarkarākṣīrayutaṁ pūrvōktaguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha aśvagandhāśr̥tāditi| sitayā kalkēna payasā vaidrēṇa (dravēṇa) siddham|

Adhikarana māṁsaghr̥tam (25-27) · Śloka 27

| sādhāraṇāmiṣatulāṁ tōyadrōṇadvayē pacēt||25|| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| sādhayētsarpiṣaḥ prasthaṁ vātapittāmayāpaham||26|| māṁsasarpiridaṁ pītaṁ yuktaṁ māṁsarasēna vā| kāsaśvāsasvarabhraṁśaśōṣahr̥tpārśvaśūlajit||27||

View original

| साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्||२५|| तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः| साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्||२६|| मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा| कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sādhāraṇasya-bilēśayaprasahānāṁ māṁsasya, tulāṁ-palaśataṁ jaladrōṇadvayē pacēt| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa kvāthēna jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pacēt| māṁsasarpiḥsaṁjñamētat kēvalaṁ pītaṁ māṁsarasēna vā yuktaṁ pītaṁ vātapittaghnaṁ kāsādijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māṁsaghr̥tamāhasādhāraṇāmiṣatulāmiti| sādhāraṇaṁ-prasahabilēśayānām| pītaṁ prātaḥ, rasē[na]yuktaṁ bhōjanam| saṅgrahē (ci.a. 7)-"durālabhāṁ gōkṣurakaṁ catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palōnmitān kr̥tvā palaṁ parpaṭakasya ca|| pacēddaśaguṇē tōyē daśabhāgāvaśēṣitē| pūtē tasmin ghr̥taprasthaṁ kṣīraṁ ca dviguṇaṁ pacēt|| garbhaṁ datvā śaṭhīkr̥ṣṇā bhūnimbōtpalasārivāḥ| trāyantīṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ sahapatraphalāṁ phalam|| kuṭajasya jatēttaddhi śiraḥpārśvāṁsavēdanām| tr̥ṣṇāṁ chardimatīsārakāsadāhabhramajvarān|| utpalasārivā-kr̥ṣṇasārivā| yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṁ pacēt| śūrpē'pāmaṣṭabhāgasthē tatra pātraṁ pacēdghr̥tāt|| dhātrīvidārīkṣurasatripātrē payasō'rmaṇē| sampiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṁ ghr̥tam|| sasainyaṁ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam| murvāharidrākhadirakvāthaṁ sarpiḥ śakr̥drasam|| gōgajājāvihayajaṁ payastulyān daśa dravān| svāduskandhaṁ trikaṭukaṁ kalkitaṁ dēvadāru ca|| pacēttacchvāsaśōṣaghnaṁ tadvadvāsāvarīghr̥tam| sapañcapaṭu pañcājaṁ kṣayī kṣīrānupaḥ pibēt|| dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ| karañjabōṭasthavirakulatthabadarāgnikāḥ|| bhallātakaṁ ca tatkvāthē ṣaḍguṇē sādhayēddhr̥tam| garbhaṁ datvā snuhīkṣīraṁ śukākhyācavyasaindhavam|| harītakīṁ ca tacchōṣaśōphamēdōdarāpaham||" iti| tathā (saṅgrahē ci. a. 7)-"yavāgvā vā pibēnmātrāṁ lihyādvā madhunā'nvitām| siddhānāṁ sarpiṣāmēṣāmadyādannēna vā saha||" iti| sarvēṣāṁ sarpiṣāṁ prayōgāntaramētat| vaṅgasēnē tu (rāja.ślō. 95)-"guḍūcīsārivāhvasvāpañcamūlībalāvr̥ṣam| samūlapatraśākhaṁ tu pr̥thagdaśapalāṁśikam|| jaladrōṇē vipaktavyaṁ yāvatpādāvaśēṣitam| pippalī candanaṁ rōdhraṁ hībērōśīraparpaṭam|| pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhvatrāyantīnīlamutpalam| mustakēndrayavāḥ śuṇṭhī kaṭukaṁ sadurālabham|| tvakpatraṁ vr̥ṣamūlaṁ ca kalkairardhapalairbhiṣak| ajākṣīrēṇa tattulyaṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|| hanti yakṣmāṇamatyugraṁ raktapittaṁ tridōṣajam| śvāsakāsakṣatakṣīṇadāhaśōṣarujāpaham|| vāsāmr̥tāriṣṭanidigdhikānāṁ rasē'śvagandhēbhabalārjunānām| siddhaṁ sapañcōṣaṇapuṣkarāṇāṁ kalkairghr̥taṁ chāgapayaśca śōṣē||" iti| yōgaratnē-"madhukasya śataṁ dadyāt kāśmaryāṇāṁ tathā''ḍhakam| parūṣakāṇāṁ drākṣāyāḥ kharjūraudanapākyayōḥ|| madhūkapuṣpasya tathā mujātakāḍhakam(?)| dvidrōṇē'pāṁ vipaktavyaṁ caturbhāgāvaśēṣitam|| tasminkaṣāyē pūtē ca punaragnāvadhiśrayēt| ārdrāmalakakāśmaryavidārīkṣurasāḍhakam|| tailāḍhakaṁ tu saṁyōjya pacētkṣīrē caturguṇē| tasmiṁstathā pacyamānē kalkāṁścēmān samāvapēt|| pippalīṁ śr̥ṅgabēraṁ ca kadalīṁ [ ca sa ] śarkarām| balāvālakadambaṁ ca sūkṣmailāṁ padmabījakam|| śr̥ṅgāṭakaṁ kasēruṁ ca jīvanīyāni yāni ca| dvipalīnaṁ pr̥thagdatvā vipacēnmr̥dunā'gninā|| tatsiddhaṁ srāvayitvā tu śītaṁ kṣaudrēṇa saṁsr̥jēt| nasyamabhyañjanaṁ pānaṁ praśastaṁ bastikarmaṇi| vātavyādhiṣu sarvēṣu kṣatakṣīṇē śirōgrahē| vātaścalē(?)pramēhē ca gulmē cārśē bhagandarē|| vātabhagnāṅgahīnānāṁ kāsē śvāsē ca hr̥dgrahē| jvarātisārēṣvarucau karṇanādē svarakṣayē|| sukumāramidaṁ tailaṁ bālavr̥ddhasukhāvaham| ētaddhi vr̥ṣyaṁ balyaṁ [ ca ] raktamāṁsavivardhanam|| svarvarṇakaraṁ caiva śōṣiṇāmamr̥tōpamam| niḥpākasvasya śailasya(?)samyaksiddhasya yōjayēt|| udasvidiva dadhyarthaṁ sō'pi kr̥tyakarō bhavēt| ēkādaśa ca ṣaṭ caiva śōṣiṇāṁ ya upadravāḥ|| sukumāraṁ praśamayēnmēdhyō(ghō)'gniri(mi)va vr̥ṣṭimān||" iti| ōdanapākyā-balā|

Adhikarana ēlādilēharasāyanam (28-32) · Śloka 32

ēlājamōdātriphalāsaurāṣṭrīvyōṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28|| bhallātakaṁ viḍaṅgaṁ ca pr̥thagaṣṭapalōnmitam| salilē ṣōḍaśaguṇē ṣōḍaśāṁśasthitaṁ pacēt||29|| punastēna ghr̥taprasthaṁ siddhē cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipōtrniṁśatsitāyā dviguṇaṁ madhu||30|| ghr̥tātrnijātātrnipalaṁ tatō līḍhaṁ khajāhatam| payōnupānaṁ tatprāhṇē rasāyanamayantraṇam||31|| mēdhyaṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cācirāt| mēhagulmakṣayavyādhipāṇḍurōgabhagandarān||32||

View original

एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्| सारानरिष्टगायत्रीशालबीजकसम्भवान्||२८|| भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्| सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्||२९|| पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्| तवक्षीर्याः क्षिपोत्र्निंशत्सिताया द्विगुणं मधु||३०|| घृतात्र्निजातात्र्निपलं ततो लीढं खजाहतम्| पयोनुपानं तत्प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्||३१|| मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्| मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēlādi pratyēkamaṣṭapalapramāṇaṁ ṣōḍaśaguṇē jalē ṣōḍaśāṁ śasthitaṁ-ṣōḍaśāṁśāvaśēṣitaṁ yathāsyāttathā, pacēt| tēna-kvāthēna, punarghrutaprasthaṁ pacēt| siddhē cāsmin ghr̥tē tugākṣīryāḥ palāni ṣaṭ, sitāyāstriṁśatpalāni, mākṣikaṁ ghr̥tāddviguṇaṁ-prasthau dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṁ tadētasmin kṣipēt| khajāhataṁ samīkaraṇāya darvyā''lōḍitaṁ, pūrvāhṇē līḍhaṁ payōnupānaṁ rasāyanamayantraṇaṁ mēdhyādiguṇaṁ ca syāt| āśvēva gulmādīn hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha sarpirguḍāḥ| tatrailādisarpirguḍamāha-ēlājamōdēti|

Adhikarana kṣatakāsōktasarpirguḍātidēśaḥ (33) · Śloka 33

yē ca sarpirguḍāḥ prōktāḥ kṣatē yōjyāḥ kṣayē'pi tē| |33|

View original

ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते| |३३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yē ca kṣatē sarpirguḍā gaditāstē ca kṣayē'pi yōjyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣatakāsōktān sarpirguḍānatidiśati yē cēti| vaṅgasēnē (rāja. ślō. 121)-"chāgamāṁsatulāṁ gr̥hya sādhayēnnalvaṇē'mbhasi| pādaśēṣēṇa tēnaiva sarpiḥprasthaṁ vipācayēt|| r̥ddhirvr̥ddhiśca mēdē dvē tathār̥ṣabhajīvitē(vakē)| kākōlīkṣīrakākōlī kalkaiḥ pr̥thakpalōnmitaiḥ|| samyaksiddhē cāvatārya śītē tasmin pradāpayēt| śarkarāyāḥ palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṁ kṣipēt|| palaṁ palaṁ lihētprātaryakṣmāṇaṁ hanti dustaram| kṣatakṣayaṁ ca kāsaṁ ca pārśvaśūlamarōcakam|| svarakṣayamurōrōgaṁ śvāsaṁ hanyātsudustaram| balamāṁsakaraṁ vr̥ṣyamagnisandīpanaṁ param|| (ślō. 135)-vāsakasya rasaprasthaṁ mānikā sitaśarkarā| pippalī dvipalaṁ tadvadājyaṁ mr̥dvagninā pacēt|| lēhībhūtē tataḥ paścācchītē kṣaudrapalāṣṭakam| datvā'vacārayēdvaidyō mātrayā lēhamuttamam|| nihanti rājayakṣmāṇaṁ kāsaṁ śvāsaṁ ca dāruṇam| pārśvaśūlaṁ ca hr̥cchūlaṁ raktapittaṁ jvaraṁ tathā|| tvakkṣīrīsrāviṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīradvikṣīrakākōlībr̥hatīkapikacchubhiḥ|| kharjūravr̥ṣamēdābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palōnmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt| śarkarārdhatulāṁ śītē kṣaudrārdhaprasthamēva ca|| datvā sarpirguḍān kuryāt kāsahikkājvarāpahān| yakṣmāṇaṁ tamakaṁ śvāsaṁ raktapittaṁ halīmakam|| śukranidrākṣayaṁ tr̥ṣṇāṁ hanyuḥ kārśyaṁ sakāmalam| tathaiva cyavanaprāśaḥ pittōdrēkē praśasyatē||" iti|

Adhikarana tvagādi (sitōpala) cūrṇam (33-34) · Śloka 34

| tvagēlāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33|| cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valēhitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||

View original

| त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्||३३|| चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्रसर्पिषा वाऽवलेहिताः| स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||३४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tvagēlādayaḥ kramēṇa dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṁ vā'valēhitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ syuḥ, kāsādighnāśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha cūrṇādīni| tacca(tra) tvagādicūrṇamāha tvagēlēti| kṣīrī-tugākṣīrī| saṅgrahē (ci.a. 7)- "kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśr̥ṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustaśr̥ṅgāṭīguḍaśarkarāḥ|| vīrā śaṭhī puṣkarākhyā surasā śarkarā guḍaḥ| nāgaraṁ citrakō lājāḥ pippalyāmalakaṁ guḍaḥ|| viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṁ ca vicūrṇitam| ardhaślōkaiḥ smr̥tā lēhāḥ pañcaitē kṣaudrasarpiṣā|| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ|| tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājar̥tadrutāḥ| pūrvōktēṣvēva [rōgēṣu vātaprāyēṣu ] pūjitāḥ||" iti| vaṅgasēnē (rāja. ślō. 36)- "dhānyākapippalīviśvadaśamūlījalaṁ pibēt| pārśvaśūlajvaraśvāsapīnasādinivr̥ttayē|| aśvagandhāmr̥tābhīrudaśamūlībalāvr̥ṣāḥ| puṣkarātiviṣē ghnanti kṣayaṁ kṣīrarasāśinaḥ|| kapimāṁsaṁ samādāya ślakṣṇacūrṇaṁ tu kārayēt| tatpibēt kṣīrasaṁyuktaṁ kṣayarōgaharaṁ param|| hariṇaḥ chāgamāṁsaṁ tu [ ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ śubham| ajākṣīrēṇa pātavyaṁ kṣayavyādhivināśanam|| daśamūlavacārāsnā ]puṣkarasuradārunāgaraiḥ kvathitam|| pēyaṁ pārśvaśirōrukkāsaśvāsādiśāntayē salilam| kakubhatvaṅnāgabalāvānaribījāni cūrṇitaṁ payasi| pakvaṁ madhughr̥tayuktaṁ sasitaṁ yakṣmādikāsaharam|| dvipañcamūlamagadhādhānyanāgarajaṁ jalam| cāturjātakasaṁyuktaṁ pibēnnityaṁ kṣayāturaḥ| kāsajvarādiśamanaṁ balapuṣṭivivardhanam|| samūlapuṣpatvakpallavāyā rasaḥ prayōjyō madayantikāyāḥ| māsōpayōgēna samastaliṅgaṁ yakṣmāṇamugraṁ jayati prasahya|| chāgaṁ māṁsaṁ payaśchāgaṁ chāgaṁ sarpiḥ sanāgaram| chāgōpasēvā śayanaṁ chāgamadhyē tu yakṣmanut|| kūṣmāṇḍakaphalōtthēna rasēna paripēṣitam| lākṣākarṣadvayaṁ pītvā jayēdugraṁ kṣayaṁ naraḥ|| vyōṣaṁ śatāvarī trīṇi phalāni dvē balē tathā| sarvāmayaharō yōgaḥ sō'yaṁ lōharajōnvitaḥ|| ētadvakṣaḥkṣataṁ hanti kaṇṭhajāṁ vividhāṁ rujam| rājayakṣmāṇamatyugraṁ sōrustambhamathārditam|| (ślō. 85)-śr̥ṅgyarjunāśvagandhānāgabalāpuṣkarābhayācchinnaruhāḥ| tālīsādisamētā lēhyā madhusarpiṣā ca yakṣmaharāḥ||" iti| yōgaratnē-"kr̥ṣṇādrākṣāsitālēhaḥ kṣayahā kṣaudratailavān| madhusarpiryutō vā'śvagandhākr̥ṣṇāsitōdbhavaḥ|| śatāvarī vidāryaśvagandhā pathyā punarnavā| balātrayaṁ [śva]daṁṣṭrā''jyamadhulēhaḥ kṣayāpahaḥ|| śilājitumadhuvyōṣatāpyalōharajāṁsi yaḥ| kṣīrabhuk lēḍhitasyāśu kṣayaḥ kṣayamavāpnuyāt|| madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulōhaghr̥tābhayāḥ| ghnanti yakṣmāṇamatyugraṁ sēvyamānā hitāśinā|| śarkarāmadhusaṁyuktaṁ navanītaṁ lihan kṣayī| kṣīrāśī labhatē puṣṭimatulyē vā''jyamākṣikē|| bāhyālakarasō(sāt) siddhaṁ sarpiḥ pītaṁ kṣayaṁ harēt| ghr̥tamākṣikasammiśrō bāhyālakarasō yathā|| jātasāraṁ tu gaṇḍīraṁ sapuṣpaṁ pariśōṣayēt| ṣaḍaṁśaśchēditaṁ kr̥tvā tasya pañcāḍhakaṁ pacēt|| trīṁścaiva triphalāprasthān daśamūlītulāṁ tathā| dadyātkuṭajavalkasya palānāṁ pañcaviṁśatim|| bhallātakānīḍa(ndra)yavā viḍaṅgaṁ ghanamēva ca| ardhaprastha samān bhāgānēkaikasya samāpayēt|| pāṭhā madhurasāṣaḍgranthā citrakastathā| ēṣāṁ daśapalān bhāgān mr̥dvīkāyāstathā''ḍhakam|| tōyadrōṇēṣu daśasu pacēddvidrōṇaśēṣitam| tasminkaṣāyē pūtē tu dvē guḍasya tulē pacēt|| yōgēna sādhitaṁ caiva śubhē bhāṇḍē nidhāpayēt| dvau prasthau pippalīnāṁ tu dvau cāyōrajasastathā|| ardhaprasthō viḍaṅgānāṁ kuḍavō maricasya ca| ētāni sūkṣmacūrṇāni pratīvāpārthamāharēt|| cūrṇamindrayavānāṁ ca madhunā saha yōjayēt| bhāṇḍapralēpaḥ kartavyaḥ samāsicya nidhāpayēt|| ēṣa māsasthitō lēhyō yathāvyādhibalābalam| gaṇḍīrāriṣṭa ityēṣa vyāsataḥ parikīrtitaḥ|| ēṣa śōṣān pramēhāṁśca gulmāṁśca jaṭharāṇi ca| krimikōṣṭhāni vardhmāni plīhārśāṁsi bhagandaram|| śvayathuṁ pāṇḍurōgāṁśca grahaṇīdōṣamēva ca| granthīn sagalagaṇḍāṁśca gaṇḍamālāṁ tathaiva ca|| viṣamajvarakāsāṁśca vidradhiṁ vātaśōṇitam| ariṣṭaḥ śamayatyēṣa yudhi śakra ivāsuram|| samūlāṁ pippalīṁ śr̥ṅgīṁ br̥hatīmaśmabhēdakam| paṭōlaṁ dēvakāṣṭhaṁ ca śvadaṁṣṭrāmabhayāśatam|| ēkaikaṁ ṣōḍaśapalaṁ kōlānāmāḍhakaṁ mitam| dantīcitrakamūlānāṁ pañcaviṁśatpalaṁ pr̥thak|| caturguṇē jaladrōṇē pacēdardhāvaśēṣitam| śītaṁ samāvapēdbhāṇḍē praliptē madhusarpiṣā|| khaṇḍasya dvē śatē śuddhē tadvallēhasya cāvapēt| patraṁ kr̥tvā tilōtsēdhaṁ sūkṣmacūrṇīkr̥tāni ca|| priyaṅguṁ pippalīṁ rōdhraṁ mr̥dvīkāmēlavālukam| kramukaṁ śatapuṣpaṁ ca nimbaṁ tējōvatīmapi|| pālikaṁ dēvadāruṁ ca khadirācca catuṣpalam| kṣaudraprasthadvayaṁ cāpi samāsicya ghaṭē śubhē|| saumyē puṣyē tathā hastē rōhiṇyāmuttarāsu ca| daśarātrasthitō pē(dē)yō'riṣṭa ātrēyapūjitaḥ|| aśvibhyāṁ kathitaṁ pūrvaṁ rasāyanamidaṁ śubham| yathāgnibalamātrāṁ tu pibēdasya hitāśinaḥ|| dhanyaṁ puṣṭikaraṁ mēdhyaṁ valīpalitanāśanam| kṣayakāsajvaraplīhakuṣṭhagulmāgnimārdavē|| śvitrē'śmaryākva(ma)thōdardē vidradhyāmatha(nna)vidviṣu| gaṇḍarōgōdaratathā(?)rētōdōṣē ca śasyatē|| nāḍīpīḍakayōrdōṣē bhūtāpasmārasaṅkarē| rahasyamētadvaidyānāmupadiṣṭaṁ cikitsitam|| madyaṁ kravyādamāṁsaṁ ca śōṣiṇāmamr̥tōpamam|| phalatrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṁ guḍūcyā daśamūlaśuddham| sthirādikākōliyugādisiddhaṁ śilājatu syātkṣayiṣu praśastam|| sthirādiḥ-vidāryādiḥ| kākōlī yugādiḥ-padmakādiḥ| rasōnayōgaṁ vidhivatkṣayārtaḥ kṣīrēṇa vā nāgabalāprayōgam| bhavēta vā māgadhikāvidhānaṁ tathaiva yōgaṁ jatunō'śmajasya||" iti|

Adhikarana asya svarasādē nasyadhūmādi (35) · Śloka 35

atha svarasādacikitsitam| viśēṣātsvarasādē'sya nasyadhūmādi yōjayēt| |35|

View original

अथ स्वरसादचिकित्सितम्| विशेषात्स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्| |३५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asya-kṣayiṇaḥ, svarasādē viśēṣēṇa nasyadhūmādi yōjyam|

Adhikarana vātajē svarasādē kāsamardādighr̥tam vātajē svarasādē ārtagalaghr̥tam (35-36) · Śloka 36

| tatrāpi vātajē kōṣṇaṁ pibēdauttarabhaktikam||35|| kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṁ kāsajitsvaryaṁ siddhamārtagalēna vā||36||

View original

| तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्||३५|| कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घ्रुतम्| साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-[tatra]-tēṣu ca svarasādēṣu madhyē, vātajē svarasādē kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṁ-bhaktādūrdhvaṁ, ghr̥taṁ pibēt| mārkavō-bhr̥ṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṁ ca syāt| uttarabhaktāditi "mayūravyaṁsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā, ārtagalēna-nīlapuṣpasahacarēṇa, siddhaṁ ghr̥tamēvaṁ pibēt|

Adhikarana vātajē svarasādē badarīpatrakalkaḥ (37) · Śloka 37

badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| |37|

View original

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā badaryāḥ patrakalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavaṁ yōjayēt|

Adhikarana vātajē svarasādē madhukāditailanasyam (37-38) · Śloka 38

tailaṁ vā- | madhukadrākṣāpippalīkr̥minutphalaiḥ||37|| haṁsapādyāśca mūlēna pakvaṁ nastō niṣēcayēt| |38|

View original

तैलं वा- | मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः||३७|| हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā tailaṁ madhukādibhiḥ pakvaṁ nastō'vasēcayēt| kr̥mighnaṁ(nut)-viḍaṅgam| phalaṁ-madanaphalam| haṁsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudrēṣu" ityanēna tasi nasādēśaḥ|

Adhikarana vātajē svarasādē guḍaudanam,vātajē svarasādē snigdhaḥ svēdaḥ (38-39) · Śloka 39

| sukhōdakānupānaṁ ca sasarpiṣkaṁ guḍaudanam||38|| aśrnīyātpāyasaṁ caivaṁ snigdhaṁ svēdaṁ niyōjayēt| |39|

View original

| सुख़ोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्||३८|| अश्र्नीयात्पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत्| |३९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā guḍaudanaṁ sarpiṣā saha sukhōdakānupānamaśnīyāt| pāyasaṁ caivaṁ sasarpiṣkaṁ sukhōdakānupānamadyāt| svēdaṁ ca snigdhaṁ yōjayēt|

Adhikarana pittajē svarasādē kṣīrivr̥kṣāṅkurasiddhaṁ ghr̥tam pittajē sayaṣṭīmadhukaṁ pāyasamannam (39-40) · Śloka 40

| pittōdbhavē pibētsarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ||39|| kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||

View original

| पित्तोद्भवे पिबेत्सर्पिः शृतशीतपयोनुपः||३९|| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्| अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittōdbhavē sarpiḥ samākṣikaṁ kṣīrivr̥kṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṁ śr̥taśītakṣīrānupaḥ pibēt| madhuyaṣṭikānvitaṁ pāyasaṁ sasarpiṣkaṁ bhuñjīta|

Adhikarana pittajē balādidhr̥taṁ nasyam (41) · Śloka 41

balāvidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukēna ca| siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ svaryamanuttamam||41||

View original

बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-balādibhiḥ siddhaṁ sarpiḥ sasaindhavaṁ paraṁ svaryaṁ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|

Adhikarana pittajē prapauṇḍarīkādighr̥taṁ nasyam (42) · Śloka 42

prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā| sādhitaṁ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṁ nāvanaṁ param||42||

View original

प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittajē svarasādē prapauṇḍarīkādisādhitaṁ kṣīrōdbhavaṁ sarpiḥ śrēṣṭhaṁ nasyam|

Adhikarana pittajē madhuradravyā cūrṇa lēhaḥ (43) · Śloka 43

lihyānmadhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhughr̥tāplutam| |43|

View original

लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृताप्लुतम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madhurakāṇāṁ ca-madhurarasadravyāṇāṁ, cūrṇaṁ madhughr̥tānvitaṁ lihyāt|

Adhikarana kaphajē kaṭudravyāṇām mūtrēṇa pānam kaphajē rūkṣamannam kaphajē kaṭphalādilēhaḥ kaphajē vyōṣādilēhaḥ (43-44) · Śloka 44

| pibētkaṭūni mūtrēṇa kaphajē rūkṣabhōjanaḥ||43|| kaṭūphalāmalakavyōṣaṁ lihyāttailamadhuplutam| vyōṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||

View original

| पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः||४३|| कटूफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्| व्योषक्षाराग्निचविकाभार्गीपथ्यामधूनि वा||४४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphōdbhavē kaṭūni-kaṭukarasāni dravyāṇi, mūtrēṇa pibēt| rūkṣabhōjanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṁ tailamadhuplutaṁ lihyāt| vyōṣādīni vā ēvaṁ lihyāt|

Adhikarana kaphajē yavānāṁ yavāgūḥ kaphajē bhōjanāntē pippalīśuṇṭhyau kaphajē kiṁvā tīkṣṇaṁ vamanam (2) · Śloka 2

yavairyavāgūṁ yamakē kaṇādhātrīkr̥tāṁ pibēt| bhuktvā'dyātpippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajēt||2||

View original

यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्| भुक्त्वाऽद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavairupādānairyamakē-snēhadvayē, kaṇādhātrīkr̥tāṁ-ētatkvāthē siddhāṁ, yavāgūṁ pibēt| tathā, bhuktvā pippalīṁ śuṇṭhīṁ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṁ vamanaṁ bhajēt|

Adhikarana uccabhāṣaṇakr̥tasvarasādē madhuradravyasiddaṁ payaḥ (46-47) · Śloka 47

śarkarākṣaudramiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha| pibētpayāṁsi yasyōccairvadatō'bhihataḥ svaraḥ||46|| iti svarasādacikitsitam|47|

View original

शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह| पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः||४६|| इति स्वरसादचिकित्सितम्|४७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasyōccairbhāṣamāṇasya svarō'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śr̥tāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi payāṁsi pibēt|

Adhikarana arōcakē sāmānyacikitsā (47-49) · Śloka 49

athārōcakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṁ hitam| bahirantarmr̥jā cittanirvāṇaṁ hr̥dyamauṣadham||47|| dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayēdāsyaṁ dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt||48|| tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||

View original

अथारोचकचिकित्सितम्| विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्| बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्||४७|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः| कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्||४८|| तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||४९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arōcakē vicitraṁ-nānāvidhamannaṁ, hitaṁ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṁ-miśritam| ēvamarucyākhyō vyādhiviśēṣaḥ sarvavyādhibhyō garīyān| yēnāpathyamapi yadannaṁ tasmai tadapi dēyaṁ prāṇasandhāraṇārtham, "annamēva prāṇināṁ prāṇāḥ" ityāhuḥ| ēvaṁ ca sarvavyādhiṣvarucirēva pūrvaṁ jētavyā, tatō jvarādaya ityarthāduktaṁ bhavati| bahirmr̥jā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmr̥jā-antaḥśuddhiḥ| tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṁ hrudyamauṣadhaṁ ca| tathā, dbau kālau-sāyaṁprātarākhyau, dantadhāvanaṁ bhakṣayēt| tathā, mukhadhāvanaiḥ kaṣāyairāsyaṁ kṣālayēt| prāyōgikaṁ-snaihikaṁ, dhūmaṁ pibēt| tathā, tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ paraṁ-atiśayēna, rucikarāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athārōcakacikitsitam| tatra sāmānyamāha-vicitramannamiti| antarmr̥jā-vamanādi| nirvāṇaṁ-nivr̥ttiḥ| dvau kālau-prātarbhuktvā sāyaṁ ca| mukhadhāvanaiḥ-tiktakaṭvamlakr̥taiḥ| prāyōgikaṁ-śamanam| tālīsacūrṇaṁ-tālīsapatracūrṇaḥ, tasya vaṭakāḥ sitōpalayā kāryāḥ| tē ca karpūrēṇa surabhīkr̥tāḥ| śaśāṅkakiraṇāḥ-karpūranālikāḥ|

Adhikarana vātajē arōcakē auṣadham vātajē arōcakē vamanam (50-51) · Śloka 51

sāmānyēnārucau cikitsitānyuktvā viśēṣamāha vātādarōcakē tatra pibēccūrṇaṁ prasannayā| harēṇukr̥ṣṇākr̥mijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50|| ēlābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhr̥tēna vā| chardayēdvā vacāmbhōbhiḥ|51|

View original

सामान्येनारुचौ चिकित्सितान्युक्त्वा विशेषमाह वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया| हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्||५०|| एलाभार्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद्धृतेन वा| छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः|५१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātēnārucau satyāṁ harēṇvādibhyaścūrṇaṁ prasannayā pibēt| ēlābhārgyādiyuktaghr̥tēna vā pēyam| vacājalairvā vamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātasyauṣadhamāha vātāditi| vamanamāha-chardayēdvēti| vacāmbhōbhiḥ-vacākalkitairuṣṇāmbubhiḥ|--

Adhikarana pittajē arōcakē vamanam pittajē arōcakē śarkarādi lēhaḥ (51-52) · Śloka 52

| pittācca guḍavāribhiḥ||51|| lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇōttamamākṣikam| |52|

View original

| पित्ताच्च गुडवारिभिः||५१|| लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्| |५२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittādarucau guḍavāriṇā vamēt| śarkarādikaṁ [vā] lihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pittajasyauṣadhamāha pittāccēti| guḍavāribhiriti madanaphalayuktaiścchardayēt| lēhamāha-lihyādvēti| lavaṇōttamaṁ-saindhavam|

Adhikarana kaphajē arōcakē vamanam kaphajē arōcakē pānam kaphajē arōcakē cūrṇam (52-53) · Śloka 53

| kaphādvamēnnimbajalairdīpyakāragvadhōdakam||52|| pānaṁ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibēccūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ harēṇvādyuṣṇavāriṇā||53||

View original

| कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्||५२|| पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः| पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा||५३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphādarōcakē nimbajalairvamēt| dīpyakakarṇikārayōrudakaṁ pānaṁ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samārdvīkamādhavāḥ pānam| harēṇvādicūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ (ślō.50)uṣṇāmbunā pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaphajasyauṣadhamāha kaphādvamēditi| nimbajalairiti madanaphalayuktaiḥ| pānamāha-dīpyakāragvadhōdakamiti| madhu-mādhvīkam| mādhavō-madhukr̥taṁ madyam| || cūrṇamāha-pibēccūrṇamiti| saṅgrahē (ci.a. 7)-"trikaṭutriphalārātriyavakṣāraṁ madhuplutam| prātarāhārakālē ca yuñjīta mukhadhāvanam|| rātriḥ-haridrā| biḍaṁ sauvarcalaṁ kuṣṭhamajājīmarīcaṁ sitā| dhātryēlāpadmakōśīrapippalīcandanōtpalam|| rōdhraṁ tējōvatī pathyā yavakṣāraṁ kaṭutrayam| ārdrādāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ|| satailamākṣikayutāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturō'rōcakān hanyurēkadōṣasamastajān|| kāravyajājīmaricadrākṣāvr̥kṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṁ sarvārōcakanāśanam||" iti| vaṅgasēnē(?)-"jambvāmrapallavaṁ rōdhraṁ triphalā cayacitrakau| paṭōlaṁ naktamālaśca śirīṣaṁ khadirāsanau|| dārvī haridrā mustaṁ ca tējōhvā madhukaṁ balā| ētāni samabhāgāni kaṣāyamupasādhayēt|| kvalagraha ityēṣa kartavyō madhunā yutaḥ| sarvēṣāṁ mukharōgāṇāmarucīnāṁ ca nāśanaḥ|| ṣāḍavaśca kapitthānāṁ savyōṣamadhuśarkaraḥ| arōcakēṣu sarvēṣu praśastō dhāritō mukhē|| āranālaṁ ca śuktaṁ ca mārdvīkamadirāsavāḥ| dantayōrantarē dhāryāstathaiva kavalagrahāḥ|| tvaṅmustavēlādhānyāni, mustamāmalakaṁ tvacā| tvacōdāryāyavānyaśca, pippalī tējavatyapi|| yavānī tittiḍīkaṁ ca, pañcaitē mukhadhāvanāḥ| ślōkapādēṣu vihitā rōcanā mukhaśōdhanāḥ|| kārañjaṁ dantakāṣṭhaṁ ca vidhēyamarucau sadā| (vaṅgasēnē arōcakādhikārē ślō. 11)-"maricaṁ madhunā lēhyaṁ kaphajē'rōcakē bhr̥śam|| amlīkāguḍatōyaṁ ca tvagēlāmaricānvitam| abhaktacchandarōgēṣu śastaṁ kavaladhāraṇam|| śr̥ṅgavērarasaṁ caiva madhunā saha yōjayēt| aruciśvāsakāsaghnaṁ pratiśyākaphavātanut|| bhōjanāgrē sadā pathyaṁ jihvākaṇṭhaviśōdhanam| agnisandīpanaṁ hr̥dyaṁ lavaṇārdrakabhakṣaṇam|| kāravyajājīpatrailāvyōṣavr̥kṣāmladāḍimam| sakṣaudraśarkaraṁ hr̥dyaṁ rucikr̥dvahnidīpanam|| biḍacūrṇamadhūpētō rasō dāḍimasambhavaḥ| asādhyāmapi saṁhanyādaruciṁ vaktradhāritaḥ|| śigrūphalānyaṣṭādaśa daśa maricaṁ viṁ[śatiśca pippalyaḥ| ārdrakapalaṁ guḍapalaṁ prasthatrayamāranālasya|| biḍalavaṇasahitamētat khajāhataṁ surabhigandhāḍhyam| vyañjanasahasraghāti jñēyaṁ kalahaṁsakaṁ nāmnā||" iti|]

Adhikarana samaśarkaraṁ cūrṇam (54-55) · Śloka 55

ēlātvaṅnāgakusumatīkṣṇakr̥ṣṇāmahauṣadham| bhāgavr̥ddhaṁ kramāccūrṇaṁ nihanti samaśarkaram||54|| prasēkārucihr̥tpārśvakāsaśvāsagalāmayān| |55|

View original

एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्| भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्||५४|| प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्| |५५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēlādikaṁ cūrṇaṁ kramēṇa bhāgavr̥ddhaṁ samaśarkaraṁ prasēkādīn hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-[ samaśarkaracūrṇamāha-] ēlātvagiti| kēcittvaṅnāgapuṣpayōrmadhyē patrakamadhikaṁ paṭhanti, kēcinnāgapuṣpamarīcayōrmadhyē| pāṭhatrayamapi pramāṇam|

Adhikarana yavānyādi cūrṇam (55-58) · Śloka 58

| yavānītittiḍīkāmlavētasauṣadhadāḍimam||55|| kr̥tvā kōlaṁ ca karṣāśaṁ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam||56|| pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca| cūrṇamētatparaṁ rucyaṁ hr̥dyaṁ grāhi, hinasti ca||57|| vibandhakāsahr̥tpārśvaplīhārśōgrahaṇīgadān| |58|

View original

| यवानीतित्तिडीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्||५५|| कृत्वा कोलं च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्||५६|| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च| चूर्णमेतत्परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि, हिनस्ति च||५७|| विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्| |५८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavānītyādi kōlāntāni pratyēkaṁ kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṁ, śatamēkaṁ pippalīnāṁ, dvē śatē maricasya ca, cūrṇamidaṁ paraṁ rucyaṁ tathā hr̥dayāya hitaṁ grāhi, vibandhādīn hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ṣāḍavamāha yavānīti| auṣadhaṁ-śuṇṭhī| kōlaṁ-badaram| varāṅgaṁ-tvak| śataṁ-mēyasya, na mānasya karṣādēḥ| "saṅkhyā phalānāṁ śataśō'palā syāt|" iti vacanāt|

Adhikarana tālīsādi cūrṇam (58-61) · Śloka 61

| tālīsapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā||58|| yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhyā tvagēlē cārdhabhāgikē| tadrucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59|| kāsaśvāsārucicchardiplīhahr̥tpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||60|| ityarōcakacikitsitam|61|

View original

| तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा||५८|| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके| तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्||५९|| कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलनुत्| पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||६०|| इत्यरोचकचिकित्सितम्|६१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tālīsapatrādayō yathōttaraṁ-uttarōttaraṁ, bhāgavr̥ddhāḥ kāryāḥ| tvak ca ēlā ca ētē'rdhabhāgapramāṇē| ētaccūrṇaṁ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṁ dīpanaṁ kāsādijicca, pāṇḍvādighnaṁ mūḍhavātānulōmanaṁ ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tālīsādimāha tālīsapatramiti| śubhā-vaṁśarōcanā| ardhabhāgikē-militē tālīsasamē| yōgaratnē-"tālīsōṣaṇanāgacavyalavaṇaistulyāṁśakairdvistataḥ kr̥ṣṇā granthikatittiḍīkahutabhuktvagjīrakākhyairyutaiḥ| viśvailābadarāmlavētasaghanairdhānyājamōdāyutaisryaṁśairdāḍimapāda ēṣa vihitaḥ śrēṣṭhaḥ sitārdhāyutaḥ|| kaṇṭhāsyōdarahr̥dvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpanō gulmādhmānaviṣūcikāgudarujāśvāsakrimicchardihā| kāsārucyatisāramūḍhamarutāṁ hr̥drōgiṇāṁ kīrtitaścūrṇō'yaṁ bhiṣajāmatīva dayitaḥ khyātō mahākhāṇḍavaḥ|| lavaṅgakaṅkōlamuśīracandanaṁ nataṁ sanīlōtpalakr̥ṣṇajīrakam| ēlā sakr̥ṣṇā'gurubhr̥ṅgakēsaraṁ kaṇā saviśvā naladaṁ sahāmbunā|| karpūrajātīphalavaṁśalōcanaṁ sitāṣṭabhāgaṁ samasūkṣmacūrṇitam| surōcanaṁ tarpaṇamagnidīpanaṁ balapradaṁ vr̥ṣyatamaṁ tridōṣanut|| urōvibandhaṁ tamakaṁ galagrahaṁ sakāsahidhmāruciyakṣmapīnasam| grahaṇyatīsāramathāsr̥jaḥ kṣayaṁ pramēhagulmāṁśca nihanti satvaram|| karpūracōcakaṅkōlajātīphaladalāḥ samāḥ| lavaṅganāgamaricakr̥ṣṇāśuṇṭhyō vivardhitāḥ| cūrṇaṁ sitāsamaṁ hr̥dyaṁ rōcanaṁ kṣayakāsajit| vaisvaryaśvāsagulmārśaśrcchārdikaṇṭhāmayāpaham|| prayuktaṁ cānnapānē vā bhēṣajadvēṣiṇāṁ hitam|" iti| vivardhitāḥ-kramēṇa bhāgōttarāḥ|

Adhikarana upadravāṇāṁ cikitsā prasēkē cikitsā (61-62) · Śloka 62

arkāmr̥tākṣārajalē śarvarīmuṣitairyavaiḥ| prasēkē kalpitānsaktūn bhakṣyāṁścādyādvalī vamēt||61|| kaṭutiktaistathā śūlyaṁ bhakṣyējjāṅgalaṁ palam| śuṣkāṁśca bhakṣyān sulaghūṁścaṇakādirasānupaḥ||62||

View original

अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः| प्रसेके कल्पितान्सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद्वली वमेत्||६१|| कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्ष्येज्जाङ्गलं पलम्| शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः||६२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arkādijalē rātristhitairyavaiḥ saktūn kalpitān bhakṣyāṁśca prasēkē bhakṣayēt| balavān kaṭutiktakairvamēt| tathā, śūlyaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ bhakṣayēt| śuṣkāṁśca bhakṣyān bhōjayēt| bhōjyaviśēṣān laghutarān bhakṣayēt| caṇakādirasamanu-paścāt, pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athōpadravacikitsā| tatra prasēkacikitsāmāha-arkāmr̥tākṣārajala iti| arkaguḍūcyōḥ kṣārasya kṣāravidhinā gr̥hītē jalē rātrimuṣitairyavaiḥ saktavō bhakṣyāśca kalpyāḥ| yastu prasēkī balavān sa kaṭutiktairvamēt| caṇakādīnāṁ rūkṣāṇāṁ rasō-yūṣaḥ, anupānē|

Adhikarana prasēkē cikitsāntaram (63) · Śloka 63

ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati| kaphaprasēkaṁ taṁ vidvānsnigdhōṣṇairēva nirjayēt||63||

View original

श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान्स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||६३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vāyuḥ ślēṣmāṇaṁ kṣipati ślēṣmaṇō'tiprasēkēna hētubhūtēna taṁ kaphaprasēkaṁ vidvān snigdhōṣṇairēva nirjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-cikitsāntaramāha-ślēṣmaṇa iti| yasmin kaphasyātiprasēkēna kṣīṇatvē sati kupitō vāyuḥ kṣīṇamapi kaphaṁ balādasyati-prērayati, taṁ snigdhōṣṇēna cauṣadhēna nirjayēt-na rūkṣaśītēna| vidvān-avasthōpacārajñō vaidyaḥ|

Adhikarana chardipīnasayōḥ prasēka cikitsā (64) · Śloka 64

pīnasē'pi kramamimaṁ vamathau ca prayōjayēt| |64|

View original

पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्| |६४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-imaṁ-kaphaprasēkōktaṁ, kriyākramaṁ pīnasē vamathau-chardiṣi ca, prayōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-chardipīnasayōḥ prasēkacikitsāmāha-pīnasē'pīti|

Adhikarana pīnasē viśēṣaḥ (64-65) · Śloka 65

viśēṣātpīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca śīlayēt||64|| snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpasaṁhitān||65||

View original

विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्||६४|| स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||६५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśēṣēṇa pīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca snigdhān śīlayēt| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| kēṣu ? śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṁśca rasān snēhōpasaṁhitān śīlayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pīnasē viśēṣamāha-viśēṣāditi| snigdhān snigdhadravyakr̥tān| utkārikāśca piṇḍāścēti dvandvaḥ| piṇḍāḥ-piṇḍākārā bhakṣyāḥ|

Adhikarana śirōṁsapārśvaśūlēṣu cikitsā vātajēṣu pārśvaśūlēṣu viśēṣaḥ (66-67) · Śloka 67

śirōṁsapārśvaśūlēṣu yathādōṣavidhiṁ carēt| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ||66|| tatrēṣṭāḥ sacatuḥsnēhāḥ| |67|

View original

शिरोंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्| औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः||६६|| तत्रेष्टाः सचतुःस्नेहाः| |६७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śirōṁsapārśvaśūlēṣu dōṣānusārēṇōpakramaḥ kāryaḥ| tēṣvaudakānūpamāṁsaiśctuḥsnēhayutāḥ susaṁskr̥tā upanāhā iṣṭāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śiraḥśūlādicikitsāmāhaśirōṁsapārśvaśūlēṣviti| vātajēṣu viśēṣamāha-audakānūpapiśitairiti| susaṁskr̥tāḥ-kaṭupaṭvamlaiḥ|

Adhikarana saṁsargēṣu pārśvaśūlēṣu viśēṣaḥ (67-68) · Śloka 68

dōṣasaṁsarga iṣyatē| pralēpō natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67|| balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukōtpalaiḥ| punarnavākr̥ṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||

View original

दोषसंसर्ग इष्यते| प्रलेपो नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||६७|| बलारास्नातिलैस्तद्वत्ससर्पिर्मधुकोत्पलैः| पुनर्नवाकृष्णगन्धाबलावीराविदारिभिः||६८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dōṣasaṁsargē ca-dvandvē, tagarādibhiḥ pralēpa iṣyatē| tathaiva balādibhiḥ ghr̥tamadhukōtpalayutaiḥ, [tathā] punarnavādibhiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saṁsargajēṣu viśēṣamāha dōṣasaṁsarga iti| tribhirardhaistrayō lēpāḥ| saṅgrahē tu dvāvadhikau (ci. a. 7)-"palaṅkaṣā dēvadāru candanaṁ madhukaṁ ghr̥tam| abhīruyaṣṭīmadhukaṁ payasyā kaṭtr̥ṇaṁ ghr̥tam||" iti|

Adhikarana nasyādīni (69) · Śloka 69

nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni bastikarma tathā param||69||

View original

नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||६९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nasyaṁ tathā dhūmapānānīṣyantē| tathā, auttarabhaktikāśca snēhāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni-abhyaṅgayōgapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnēhaḥ" (hr̥.sū.a.19/63) ityādikam, paraṁ-cēṣṭam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nasyādīnyāha nāvanamiti| uttarabhaktikāḥ-bhōjanōttaraṁ prayuktāḥ| paraṁ-śrēṣṭham|

Adhikarana raktaduṣṭau viśēṣaḥ (70-72) · Śloka 72

śr̥ṅgādyairvā yathādōṣaṁ duṣṭamēṣāṁ harēdasr̥k| pradēhaḥ saghr̥taiḥ śrēṣṭhaḥ padmakōśīracandanaiḥ||70|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēsarairvā ghr̥tāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailēna śatadhautēna sarpiṣā||71|| abhyaṅgaḥ payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā| |72|

View original

शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्| प्रदेहः सघृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीरचन्दनैः||७०|| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः| वटादिसिद्धतैलेन शतधौतेन सर्पिषा||७१|| अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना| |७२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śr̥ṅgādyaiḥ-śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ, yathādōṣaṁ-vātapittakaphaduṣṭaṁ, raktamēṣāṁ-yakṣmiṇāṁ, harēt| pralēpaḥ padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śrēṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghr̥tāplutaiḥ| vaṭādinā-nyagrōdhādinā, siddhēna tailēnābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautēna vā ghr̥tēna tathā kṣīrēṇa sēkaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalēna vā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-raktaduṣṭau viśēṣamāhaśr̥ṅgādyairvēti| "vātādidhāma vā śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ kramāt|" (hr̥. sū. a. 26|55)ityuktatvāt| ēṣāṁ-śirōṁsapārśvaśūlinām| kēsaraṁ-padmasya vaṭādiḥ-nyagrōdhādigaṇaḥ|-

Adhikarana atīsārē cikitsā (72-73) · Śloka 73

| prāyēṇōpahatāgnitvātsapicchamatisāryatē||72|| tasyātisāragrahaṇīvihitaṁ hitamauṣadham| |73|

View original

| प्रायेणोपहताग्नित्वात्सपिच्छमतिसार्यते||७२|| तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्| |७३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bāhulyēnōpahatāgnitvātkāraṇāt picchayā sahātisāryatē yakṣmī| tasyātisārē grahaṇyāṁ ca yaduktamauṣadhaṁ taddhitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atisāracikitsāmāha prāyēṇēti| saṅgrahē tu (ci. a. 7)-"sanāgarānindrayavān pāyayēttaṇḍulāmbunā| jīrṇēṣu tēṣu pēyāṁ ca cāṅgērītakradāḍimaiḥ|| pāṭhā bilvayavānīnāṁ cūrṇaṁ takrēṇa vā pibēt| surayā vā plutāṁ pāthāṁ sanāgaradurālabhām|| jambvāmrabilvamadhyaṁ vā sakapitthaṁ sanāgaram| pēyāmaṇḍēna yōgaiśca pāṭhādyaiḥ kārayēttribhiḥ|| sasūpyadhānyān sasnēhān sāmlān salavaṇān khalān| vētasārjunajambūnāṁ mr̥ṇālīkr̥ṣṇagandhayōḥ|| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgēryā madayantyāśca yūthi kāyāśca pallavaiḥ|| kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yōjayēt| khalān dadhisarōpētān sasarpiṣkān sadāḍimān|| rōcanān dīpanān hr̥dyānatīsāraharān parān|" iti| pēyāyā maṇḍēna bhaktasya[|n]tē jambvādicūrṇaṁ pibēt| mr̥ṇālī-padminī| kr̥ṣṇagandhā-śigruḥ| madayantyāḥ-mallikāyāḥ| cukrikā-vi dā| tathā (saṅgrahē ci. a. 7)-"jvarādiṣvapi kurvīta vikārēṣu yathāmayam| bahvāmayasamūhō hi yakṣmā'taḥ sō'tiduḥsahaḥ||" iti|

Adhikarana śuṣyatō yakṣmiṇaḥ purīṣarakṣaṇam tatra hētuḥ (73-74) · Śloka 74

| purīṣaṁ yatnatō rakṣēcchuṣyatō rājayakṣmiṇaḥ||73|| sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam| |74|

View original

| पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः||७३|| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्| |७४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṁ yatnēna rakṣēt| kimityāha-yasmāttasya-śōṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya satō viḍbalamēva balaṁ-na dhātvādijaṁ balam|

Adhikarana māṁsamadyaprayōgaḥ (74-76) · Śloka 76

| māṁsamēvāśnatō yuktyā mārdvīkaṁ pibatō'nu ca||74|| avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram| surāṁ samaṇḍāṁ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75|| yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan| srōtōvibandhamōkṣārtha balaujaḥpuṣṭayē ca tat||76||

View original

| मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च||७४|| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्| सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान्सीधुमाधवान्||७५|| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलौजःपुष्टये च तत्||७६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsamēva yuktyā-dēśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayatō mārdvīkaṁ ca paścāt pibatō vēgamadhārayatō yakṣmā antaraṁ-avakāśaṁ, na labhatē| tathā, surādīnanupānārthaṁ pibēt| māṁsāni bhakṣayēt| tat-surādyanupānaṁ māṁsabhakṣaṇaṁ ca, srōtōvibandhabhōkṣārthaṁ balāyaujasaśca puṣṭayē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māṁsamadyaprayōgamāha māṁsamēvēti|

Adhikarana avagāhādīni (77-78) · Śloka 78

snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt| uttīrṇaṁ miśrakaiḥ snēhairbhūyō'bhyaktaṁ sukhaiḥ karaiḥ||77|| mr̥dgīyātsukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōdvartayētparam| |78|

View original

स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर्भूयोऽभ्यक्तं सुख़ैः करैः||७७|| मृद्गीयात्सुख़मासीनं सुख़ं चोद्वर्तयेत्परम्| |७८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhādikōṣṭhēṣu svabhyaktaṁ santamavagāhayēt-nimagnaṁ sthāpayēt| tataḥ kōṣṭhāduttīrṇaṁ bhūyaḥ punarmiśrakaiḥ snēhaiḥ-gulmōktaiḥ (hr̥.ci.a.14/89), abhyaktaṁ sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhēna tiṣṭhantaṁ mr̥dgīyāt| paraṁ-atiśayēna, sukhaṁ yathā bhavati tathōdvartayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-avagāhādīnyāhasnēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣviti| avagāhābhyaṅgamardanōdvartatāni kramēṇa kuryāt| miśrakō-yamakādiḥ|-

Adhikarana udvartanayōgaḥ (78-81) · Śloka 81

| jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sapunarnavām||78|| aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām| vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍulānatasīphalam||79|| māṣāṁstilāṁśca kiṇvaṁ ca sarvamēkatra cūrṇayēt| yavacūrṇaṁ triguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam||80|| ētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭivarṇabalapradam| |81|

View original

| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||७८|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||७९|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||८०|| एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| |८१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvantyādikaṁ kiṇvaparyantaṁ sarvamēkatra cūrṇayēt| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṁ sarvēbhyastriguṇaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikamētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭyādipradam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-udvartanayōgamāha jīvantīmiti| śatavīryāṁ-śatāvarīm| vikasāṁ-mañjiṣṭhām| taṇḍulān-śālīnām| utsādanaṁ-udvartanam|

Adhikarana snānīyaṁ jalaṁ kalkaśca (81-82) · Śloka 82

| gaurasarṣapakalkēna snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81|| snāyādr̥tusukhaistōyairjīvanīyōpasādhitaiḥ| |82|

View original

| गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः||८१|| स्नायादृतुसुख़ैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः| |८२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gaurasarṣapāṇaṁ kalkēna snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśēṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadēvyādibhiḥ, r̥tau-hēmantādikē, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, tōyairjīvanīyadravyaśr̥taiḥ snāyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snānamāha gaurasarṣapakalkēnēti| snānaiḥ-grahasnānōktaiḥ dravyairmantraiścāṣaudhibhiḥ saṁjñābhiḥ|

Adhikarana anulēpanādīni (82) · Śloka 82

| gandhamālyādikāṁ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṁ bhajēt||82||

View original

| गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्||८२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdēnālaṅkārādigrahaṇaṁ, tairbhūṣāmalakṣmīghnīṁ sēvēta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anulēpanādīnyāha gandhamālyādikāmiti|

Adhikarana suhr̥ddarśanādīni (5) · Śloka 5

suhr̥dāṁ darśanaṁ gītavāditrōtsavasaṁśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṁsasuśīlatā||83|| daivavyapāśrayaṁ tattadatharvōktaṁ ca pūjitam| 83 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||

View original

सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतिः| बस्तयः क्षीरसर्पीषि मद्यमांससुशीलता||८३|| दैवव्यपाश्रयं तत्तदथर्वोक्तं च पूजितम्| ८३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मादिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, suhr̥dāṁ-bandhūnāṁ, darśanam| gītasya vāditrāṇāṁ tathōtsavasya-putrajanmavivāhādēḥ, saṁśravaṇam| tathā, bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṁ ghr̥tāni, madyamāṁsānāṁ suśīlatā| tathā, daivavyapāśrayaṁ-balimaṅgalahōmaprāyaścittādikam| tathā, athavōktaṁ-atharvavēdavihitaṁ yāgādikaṁ ca, pūjitaṁ-praśastamētadatrētyarthaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-suhr̥ddarśanādīnyāha suhr̥dāṁ darśanamiti| saṅgrahē (ci.a. 7) "iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ| purōhitaḥ prayuñjīta vēdōktāṁ tāṁ jitātmanaḥ|| ajā vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭajē vasan| tatpayōmūtraviḍvr̥ttipariṣēkapragharṣaṇaḥ|| tābhiḥ parivr̥taḥ svapyāttacchākr̥drēṇusaṁstarē| ētadrasāyanaṁ śrēṣṭhaṁ rōgarājasya nāśanam||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| rājayakṣmaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 5||