૭. મદાત્યયાદિચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

છર્દ્યાદિચિકિત્સિતાદનન્તરં મદાત્યયચિકિત્સિતારમ્ભઃ| ચિકિત્સાસામાન્યહેતુર્યતસ્તૃષ્ણાયા યથા વાતપિત્તે કારણં તથા મદાત્યયસ્યાપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-યં દોષં-તત્ર મદાત્યયે વાતાદિકં, ઉલ્બણં પશ્યેત્-લક્ષયેજ્જાનીયાત્| તસ્ય-દોષસ્ય, આદૌ-પ્રથમત એવ, પ્રતિકારયેત્-પ્રતિકારં કુર્યાત્| એવં વિષમદોષો મદાત્યયશ્ચિકિત્સ્યઃ| તુલ્યદોષે પુનર્મદાત્યયે કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા દોષાન્ પ્રતિકારયેત્| કિમેત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-હિ-યસ્માત્, કાલક્રમેણ પિત્તમારુતાવસાનો બાહુલ્યેન મદાત્યયઃ સ્યાત્| પ્રથમં કફસ્યાધિક્યમ્| તતઃ પિત્તમારુતા વધિકૌ ભવતઃ| કફસ્થાનાનુપૂર્વીવ્યાખ્યાનં જ્વરચિકિત્સિતે (શ્લો.૧૪૮) વ્યાખ્યાતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હીનમિથ્યાતિપીતેન મદ્યેન યો વ્યાધિરુત્પદ્યતે, સઃ-વ્યાધિઃ, તેનૈવ મદ્યેન સમપીતેન-સમ્યઙ્માત્રયા પીતેન, શામ્યતિ| "યાવદ્ દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવન્ન ક્ષોભતે મનઃ| તાવદેવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદાત્મવતા સદા||" (શ્લો.૧૪) ઇત્યેવં લક્ષણં પાનં સમમેવ પીતમ્| યેનૈવ માર્દ્વીકેનાથવા માધવેન ગાડાદિના વા યો જાતો વ્યાધિઃ સ તેનૈવ માર્દ્વીકાદિના શામ્યતિ| કુત એવં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથા તીક્ષ્ણાદિભિર્દશભિર્ગુણૈર્વિષં યુક્તં તથૈવ તત્સઙ્ખ્યા તૈરેવ ગુણૈર્મદ્યમપિ યુક્તમ્| તતશ્ચ મદ્યેનૈવ શાન્તિર્યુક્તા| નનુ, યદિ વિષસાદૃશ્યં મદ્યસ્ય, તતો યથા વિષસ્ય વિષાન્તરેણ શાન્તિસ્તથા મદ્યસ્યાપિ મદ્યાન્તરેણ શાન્તિઃ પ્રાપ્તેત્યાશઙ્ખ્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સત્યમેતત્| એવં પ્રાપ્તમ્| કિન્તુ ગુણૈર્દશભિરુત્કર્ષવૃત્તિભિઃ-અધિકશક્તિસ્વરૂપૈઃ, તીક્ષ્ણાદિભિર્યોગાત્-સમ્બન્ધાત્, વિષં વિષાન્તરમપેક્ષતે| ન તુ તદ્ધીનાત્તદેવ સ્વોત્થે રોગે પ્રશમાયાલમ્| મદ્યં તુ હીનવૃત્તિભિર્દશભિર્ગુણૈર્યોગાન્ન મદ્યાન્તરમપેક્ષતે| એવં તીક્ષ્ણાદીનાં ગુણાનાં હીનોત્કર્ષભેદાદ્વિષાન્મદ્યસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-સ્વભાવત એવ તીક્ષ્ણોષ્ણેન તથાઽતિમાત્રેણ તથાઽમ્લવિદાહિના મદ્યેન પીતેનાન્નરસક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષારતાં ચ ગતો યન્ મદાદીન્ કુર્યાત્| તથા મારુતો મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ સ્રોતઃસુરુદ્ધો યા દારુણા મૂર્ધાદિષુ વેદનાઃ કુર્યાત્ તાન્-મદાદીન્, તાશ્ચ વેદનાઃ મદ્યમેવ યૌગિકં વિધિના યુક્તં નિહન્તિ| કિમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય ? જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય, તથા પ્રકાઙ્ક્ષાયાં લાઘવેસતિ, તે ચ તાશ્ચ તાન્, "પુમાન્ સ્ત્રિયા" ઇત્યેકશેષઃ| નનુ, યદિ મદ્યમેવ તાન્નિહન્તિ તતશ્ચિકિત્સાન્તરારમ્ભો ન યુક્તઃ| મૈવમ્| બહ્વયો હિ ચિકિત્સાઃ પ્રતિરોગં પ્રોક્તાઃ| તસ્માચ્ચિકિત્સાન્તરોપન્યાસો યુક્ત એવ| નનુ, કથં તાન્ મદ્યમેવ નિહન્તિ ? ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માત્ ક્ષારોઽમ્લોપસંહિતો દ્રાગેવ માધુર્યં યાતિ| અમ્લેષુ મધ્યે મદ્યં દોષવિષ્યન્દનાત્ [અલં-] પર્યાપ્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુરા-મદાત્યયનિદાનોક્તૈસ્તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈર્ગુણૈઃ (નિ. અ. ૬/૧) તથા મદ્યવર્ગોક્તૈર્દીપનાદ્યૈર્ગુણૈઃ (સૂ. અ. ૫/૬૨) કરણભૂતૈઃ, તદેવ-મદ્યં, સુષ્ઠુ ધાતુસામ્યકરમ્| ધાતુસામ્યકરમિતિ હેતૌ ટઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સપ્તાહમથવાઽષ્ટરાત્રં પાનાત્યયૌષધં કુર્યાત્-નાધિકં કાલમ્| યત એતાવતા કાલેન વિમર્ગસ્થં તત્ પાનં-મદ્યપાનં, પરિણમતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-તસ્માત્કાલાત્, પરં-ઊર્ધ્વં, યો રોગોઽનુબધ્નાતિ, તસ્ય-રોગસ્ય, કૃતપાનાત્યયૌષધશ્ચ યથાસ્વં ભેષજં પ્રયુઞ્જીત| ઇતિ સામાન્યેન ચિકિત્સિતમુક્ત્વા વિશેષેણાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-[તત્ર-] તેષુ મદાત્યયેષુ મધ્યે, વાતાધિકે મદાત્યયે પિષ્ટકૃતં મદ્યં દદ્યાત્| બીજપૂરકાદિભિર્દેશસાત્મ્યાદિવશાદ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્યથાયોગયુક્તમ્| તથા, મેદ્યસ્ય-મેદુરસ્ય, માંસસ્યરસા હિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? ઉષ્ણાઃ સ્નિગ્ધામલલવણાશ્ચ| તથા, રાગાઃ ષાડવાશ્ચામ્રામ્રાતકપેશીભિઃ સંસ્કૃતા હિતાઃ| લક્ષણમેષામૃતુચર્યામુક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ.૩/૩૦)| તથા, ગોધૂમમાષયોર્વિકૃતિર્હિતા| કિમ્ભૂતા ? મૃદુઃ-અતીક્ષ્ણા, ચિત્રા-નાનાપ્રકારા, મુખપ્રિયા-વદનરુચિકૃત્| તથા, આર્દ્રિકાદિગર્ભિણી| [તથા,] અચ્છવારુણી ચ હિતા| કિમ્ભૂતા ? સુરભિર્લવણા શીતા ચ| તથા નિર્ગદા-પુરાણા| તથા, દાડિમાત્સ્વરસો હિતઃ| પઞ્ચમૂલાત્ કનીયસો-હૃસ્વાત્, ક્વાથઃ| શુણ્ઠીધાન્યાચ્ચ ક્વાથો હિતઃ| તથા, મસ્ત્વાદિ હિતમ્| તથા, અભ્યઞ્જનાદિ ઉષ્ણં હિતમ્| પ્રાવરણં-આચ્છદનં, ઘનં હિતમ્, અગરુજશ્ચ ધૂપો ઘનો-બહુલો, હિતઃ| અગરુકુઙ્કુમપઙ્કાનુલેપનં હિતમ્| તથા, પ્રિયા હર્ષેણ-પ્રીત્યા, આલિઙ્ગનં-પરિષ્વઙ્ગઃ, તત્ર યુક્તાઃ, સંવાહનેષુ-શરીરમર્દનેષુ ચ, યુક્તા હિતાઃ| કુચાશ્ચોરવશ્ચ શ્રોણયશ્ચ તેન શાલન્તે યાસ્તા એવમ્| તથા, યૌવને નોષ્ણાઽઙ્ગયષ્ટિઃ-શરીરલતા, યાસાં તા એવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પિત્તાધિકે મદાત્યયે બહુજલં શાર્કરં-મદ્યવિશેષં યોજ્યમ્| મધુ-મક્ષિકં વા, રસૈર્દાડિમાદિજૈર્યુક્તમ્| તચ્ચ સુષ્ઠુ શીતં કૃત્વા યોજ્યમ્| પરુષકાણ્યત્ર મધુરાણિ યોજ્યાનિ નામ્લાનિ, તેષાં કફપિત્તકરત્વાત્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭/૧૩૨) "અમ્લં પરુષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ" ઇતિ| તાદૃક્ ચ-સુશીતં, પનકં યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? સહ સિતાસક્તુભિર્વતતે યત્તદેવમ્| સક્તવશ્ચ લાજાનાં યોજ્યાઃ, યોગ્યતરત્વાત્, ન તુ યવાનામ્| તથા, સ્વાદુવર્ગસ્ય ક્વાથેન સંયુક્તં મદ્યં સમાક્ષિકં યોજ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાલિષષ્ટિક ભુઞ્જીત| કૈઃ સહ ? શશાદિજૈ રસૈર્દે શાદિસાત્મ્યવશાત્ સતીનાદિજૈશ્ચ રસૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃડ્વિદાહવાન્ મદાત્યયી કફપિત્તં સમુત્ક્લિષ્ટં-સમુત્થિતં સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતાભાસં, સમ્યગ્વમેત્| કિં કૃત્વા ? અમ્બુ શીતં પીત્વા, મદ્યં વા ભૂરિણેક્ષુરસેન સંયુતં પીત્વા, અથવા દ્રાક્ષારસં પીત્વા| પરં-અનન્તરં, સંસર્ગી તર્પણાદિઃ સુષ્ઠુ હિતઃ| કૃતવમનાદિકસ્યાનન્તરં પેયાદિક્રમઃ સંસર્ગીત્યુચ્યતે| એવં કૃતે સતિ તસ્ય-મદાત્યયિનઃ, અગ્નિર્દીપ્યતે| કિમ્ભૂતઃ ? દોષશેષસ્યાન્નસ્ય-આહારસ્ય ચ, પાચનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પિત્તમદાત્યયે કાસે રક્તનિષ્ઠીવસહિતે પાર્શ્વાદિરુજાસુ ચ તૃષ્ણાયાં વિદાહસિતાયાં હૃદય ઉરસિ ચ સોત્ક્લેશે સતિ ગુડૂચ્યાદીનાં રસમથવા પટોલસ્ય રસં સનાગરં યુઞ્જીત| અલ્પસ્તિત્તિરિસ્તિત્તિરિપ્રતિ| "સુપ્પ્રતિના માત્રાર્થે" ઇત્યવ્યયીભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિતૃષ્યતે ચ પુરુષાય વાતપિત્તેઽધિકે સતિ દ્રાક્ષારસપાનં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? શીતલં તથા દોષાનુલોમનમ્| જીર્ણે ચ તસ્મિન્ છાગમાંસરસેન મધુરામ્લેનાશ્નીયાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃષિ સત્યામલ્પં-મન્દં, મદં રક્ષન્ બહૂદકં મદ્યં પિબેત્| મુસ્તાદિજલં વા પિબેત્| પર્ણિનીભિઃ ક્વથિતં વા પટો (પાટ)લ્યાદિશૃતાં વા સર્વમેતચ્છીતં પાત્વ્યમ્| યત્તોયં સ્વભાવાદેવ વા હિમમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદ્યાતિપાનાદ્ધેતોરબ્ધાતૌ ક્ષીણે-અલ્પીભૂતે, તેજસિ ચોદ્ધતે-ક્ષોભિતે સતિ, યઃ પુરુષઃ શુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠઃ સન્ જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય-નિઃસાર્ય, ચેષ્ટતે-ઇતશ્ચેતશ્ચ લુઠ્તિ, તં-નરં, કામતઃ-ઇચ્છયા, અમ્ભો નિશીથે યઃ પવનસ્તેનાહતં પાયયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-કોલાદિભિઃ પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપો દ્રાક્ તૃષ્ણાં શમયતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાનસ્ય મદ્યસ્યોષ્મા ત્વચં પ્રાપ્તઃ પિત્તરક્તાભ્યામભિમૂર્ચ્છિતો-મિશ્રિતો, દાહં દારુણં પ્રકર્ષેણ કુરુતે| તત્ર-દાહે, [અતિ] શીતો વિધિઃ કાર્યઃ| શીતોપચારેણાપ્યશામ્યતિ સતિ દાહે માંસરસૈસ્તૃપ્તે નરે રોહિણીસંજ્ઞાં શિરાં વ્યધયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| વ્યધયેદિતિ 'ઘટાદિત્વાન્મત્વે' હ્undefinedસ્વઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ અથ દાહપ્રકરણમ્| દહઃ સપ્તધા,-મદ્યજઃપિત્તજસ્તૃડ્રોધજઃ ક્ષયજોરક્તપૂર્ણજો મર્માભિઘાતજશ્ચેતિ| ંઆહ-ત્વચં પ્રાપ્તસ્ત્વિતિ| સઙ્ગ્રહે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લેષ્માધિકં મદાત્યયં વમનોપવાસાભ્યાં જયેત્| શુણ્ઠ્યાદ્યન્યતમોદકં શીતકષાયં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો નિરામં જાતક્ષુધં સન્તં, કાલે-યતોચિતે, શાર્કરં બહુમાક્ષિકં-બહુક્ષૌદ્રં, પાયયેત્| મધુ-માર્દ્વીકં, વા બહુક્ષૌદ્રમ્| દ્વયમપ્યેતત્ પુરાણમ્| તથા, અરિષ્ટં-અભયાદિકૃતં, પાયયેત્| સીધું વા પાયયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? રૂક્ષાયે તર્પણાસ્તૈઃ સંયુક્તં [તથા] યવાનીશુણ્ઠીભ્યાં સંયુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા કૌલત્થેન યૂષેણ યવગોધૂમં ભોજયેત્| કિમ્ભૂતેન ? તનુના-સ્વચ્છેન| તથા, અલ્પેનોષ્ણામ્લકટુતિક્તેનાલ્પઘૃતેન| અથવા, શુષ્કમૂલકજૈ રસૈશ્છારૈવા રસૈર્ધન્વચારિણાં વા રસૈર્ભોજયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સહામ્લવેતસતિત્તિડીકપટોલપત્રત્રિકટુકદાડિમૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસં યથાગ્નિ-અગ્ન્યનતિક્રમેણ, ભક્ષ્યન્ માધવં નિગદંપુરાણં, પિબેત્| કિમ્ભૂતં માંસમ્ ? વિવિધૈઃ પ્રકારૈઃ કલ્પિતોનિષ્પાદિતો, નિમર્દકો યેન માંસેન તદ્વિકલ્પિતનિમર્દકમ્| તદેવ વિવિધપ્રકારત્વં નિમર્દકસ્યાહ-પ્રભૂતાઃ-ઉત્કટાઃ, શુણ્ઠી મરીચહરિતાર્દ્રકપેશયો યસ્મિંસ્તદેવમ્| હરિતાર્દ્રકસ્ય શસ્ત્રકૃતા દીર્ઘાકારા અવયવાઃ પેશય ઉચ્યન્તે| બીજપૂરરસાદિભિરમ્લસ્તથા ભૃષ્ટો-યથાયથં સ્નેહાદિના, નીરસઃ-શુષ્કપ્રાયો, વર્તિતોવ્યઞ્જનપ્રકારો, યત્ર તદેવમ્| કરીરાદિ રોચિષ્ણુ-રોચનશીલં, બહુ-પ્રભૂતં, શાલનં-હરિતકં, યસ્મિન્| તથા, પ્રકર્ષેણ વ્યક્તં સ્પષ્ટં, વક્ષ્યમાણમષ્ટાઙ્ગલવણં યત્ર| તદેવં વિવિધં કલ્પનં કૃતમ્| ક્રિયાવિશેષણાન્યેતાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સિતાદ્યૈરષ્ટાઙ્ગલવણમન્વર્થસંજ્ઞં મદાત્યયે હિતમ્| સ્રોતઃશુદ્ધિકૃદગ્નિદીપનં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રૂક્ષોષ્ણૈરુદ્વર્તનાદિભિર્લઙ્ઘનેન તથા યુક્ત્યા-દેશકાલાદ્યપેક્ષિણ્યા, સકામાભિર્દયિતાભિઃ સહ યજ્જાગરણં તેન ચ કફાધિકો મદાત્યયો દ્રાગેવ શમં યાતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-"તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યં" (શ્લો. ૧૨) ઇત્યાદિ| "પિત્તોલબણે બહુજલં" (શ્લો ૧૯) ઇત્યાદિ, તથા "ઉલ્લેખનોપવાસાભ્યાં જયેચ્છ્લેષ્મોલ્બણં" (શ્લો ૩૩) ઇત્યાદિ ચ ત્રિવિધં સન્નિપાતં પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ લક્ષીકૃત્ય કર્મ નિર્દિષ્ટં કર્મદમુક્તમ્| ન કેવલમત્ર ત્રિવિધે સન્નિપાતે, શેષેઽપિ દશવિધે સન્નિપાતે વિકલ્પયેત્-વિવિધં કૃત્વા કલ્પયેત્,- કુર્યાટ્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-વાતોલ્બણે મદાત્યયજે સન્નિપાતે યત્કર્મ નિર્દિષ્ટં તથા પિત્તોલ્બણે મદાત્યયજે સન્નિપાતે યત્કર્મ નિર્દિષ્ટં તદેવ વાતપિત્તોલ્બણે કુર્યાત્| એવં દોષબલમપેક્ષ્ય સર્વસ્મિન્ મદાત્યયે ચિકિત્સિતં કુર્યાટ્| સ દશવિધઃ સન્નિપાતઃ શિષ્યહિતાય પદ્યેન પ્રદર્શ્યતે,-"ઉત્કર્ષેણ ત્વેકો મદ્યેન દ્વૌ તદાઽઽદિમઃ| ઉત્કર્ષેણ યદા દ્વૌ તુ મધ્યેનૈકો દ્વિતીયકઃ|| એકો મધ્યેન દોષઃ સ્યાદ્ દ્વાવલ્પેન તૃતીયકઃ| ઉત્કર્ષેણૈક એવ સ્યાદલ્પેન દ્વૌ ચતુર્થકઃ|| ઉત્કર્ષેણ યદા દ્વૌ તુ અલ્પેનૈકશ્ચ પઞ્ચમઃ| એકોઽલ્પેન તુ મધ્યેન દ્વૌ દોષાવિતિ ષષ્ઠકઃ|| ઉત્કર્ષેણ સમસ્તાઃ સ્યુરેવં ભવતિ સપ્તમઃ| મધ્યેન સર્વેઽપિ યદા તદા ભવતિ ચાષ્ટમઃ|| અલ્પેન સર્વેઽપિ યદા તદા તુ નવમઃ સ્મૃતઃ| અલ્પેનેકો મધ્યેનૈકસ્તદા ત્વન્ત્ય ઇતિ સ્ફુટાઃ|| સન્નિપાતસ્ય મુનિના દશ ભેદાઃ પ્રકીર્તતાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગાદિભિઃ શર્કરાન્વિતૈઃ કપિત્થરસયુક્તં કર્પૂરકૃતાધિવાસં પાનકં સર્વેષુ મદાત્યયેષુ પાતવ્યં રુચ્યગ્નિવૃદ્ધિકરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદ્યં યસ્માન્માનસં નાવિક્ષોભ્ય-અપિ તુ મનસઃ પ્રક્ષોભણં કૃત્વા, ન ચ શરીરસ્ય વિહનનમકૃત્વા, એવમેવ યથા કથઞ્ચિન્મદાત્યયં કુર્યાત્| યતશ્ચૈવં તસ્માદ્ધેતોર્હર્ષોત્પાદિકા ક્રિયા એષ્ટવ્યા| નાક્ષોભ્યેત્યયં પાઠો ન શ્રેયાન્, લ્યબાદેશસ્યાત્ર દુર્લભત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સંશુદ્ધિશમનાદ્યેષૂપક્રમેષુ કૃતેષ્વપિ યદિ મદદોષોમદ્યોત્થો વ્યાધિઃ, ન શામ્યેત્, તસ્ય મદ્યેન વિદગ્ધસ્યાત એવ ચ કફે સૌ-યધાતૌ ક્ષીણેઽત એવ જાતે દૌર્બલ્યલાઘવે-અલ્પપ્રમાણત્વે કાર્શ્યે ચ સતિ, તદાનીં સામર્થ્યાદ્વાતપિત્તયોરતિરિક્તતા, વાતપિત્તધિકસ્ય ચ ક્ષીણૌજસ્ત્વાત્તથા પયઃ પથ્યમ્| યથા ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્વર્ષમ્| વર્ષમિતિ કૃદ્વિધૌ "ભયાદીનામુપસઙ્ખ્યાનમ્" ઇત્યચ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, તસ્ય-તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈઃ-ગુર્વાદિભિરોજસઃ ક્ષીરં, મદ્યાચ્ચ વિપરીતં ગુણૈઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭/૨૧૭)-"સ્વાદુ શીતં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહલં શ્લક્ષ્ણપિચ્છિલમ્| ગુરુ મન્દં પ્રસન્નં ચ ગવ્યં દશગુણં પયઃ|| તદેવંગુણમેવૌજઃ સામાન્યાદભિવર્ધયેત્|" ઇતિ| યતશ્ચૈવં તસ્માન્મદ્યક્ષીણસ્વ ક્ષીણમોજઃ ક્ષીરમાશ્ચેવ પુષ્યતિ-વૃદ્ધિ પ્રાપયતિ, ન ત્વપરં, દ્રવ્યં, યથોક્તહેત્વભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પયસા રોગે-મદાત્યયાખ્યે, નિવર્તિતે બલે જાતે સતિ મદ્યોચિતઃ પુમાન્ ક્ષીરપ્રયોગં નિવર્તયેત્| મદ્યં ચાલ્પાલ્પં ક્રમેણોપયુઞ્જીત| યથા વિક્ષયધ્વંસકોદ્ભવૈરુપદ્રવૈરસૌ ન સ્પૃશેત| વિક્ષયોદ્ભવા વિકારાઃ-કાયશિરોરોગાદ્યાઃ (હૃંઇ.અ.૬/૨૨), ધ્વંસકોપદ્રવાઃ-શ્લેષ્મનિષ્ઠીવાદયઃ (હૃંઇ.અ.૬/૨૨)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તયોર્વિક્ષયધ્વંસકયોર્ઘૃતં ક્ષીરં ચ ચિકિત્સિતં સ્યાત્| તથા બસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ-નિરપાયાઃ| તથા, આબ્યાઙ્ગાદીનિ યચ્ચ વાતજિદન્નપાનં તચ્ચ સ્યાત્| સ૦-યુક્તમદ્યસ્ય પુંસો મદ્યોત્થો વ્યાધિર્નોપજાયતે, યુક્તમદ્યત્વાત્| અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, અસ્ય-મદ્યસ્ય, સંયોગો વક્ષ્યતે| યઃ કેવલં સુખાયૈવ સ્યાત્| અધુના સુરાં સમ્પન્નામાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યા-સુરા, અશ્વિનં મહત્તેજો-દીપ્તં, દધાતિ| આશ્વિનમિત્યશ્વિનોરિદમિત્યણ્, "નસ્તદ્ધિતે" ઇતિ ટિલોપે પ્રાપ્તે "ઇનણ્યનપત્યે" ઇતિ પ્રકૃતિભાવઃ| યા ચ સુરા સારસ્વતં બલં ઉત્સાહં, એન્દ્રં ચ વીર્યં-શક્તિ, વૈષ્ણવં ચ પ્રભાવં-માહાત્મ્યં, દધાતિ| યા ચ મદનસ્યાસ્ત્રં-પ્રહરણં, બલભદ્રસ્ય યા પુરુષા્થઃ-પરં પ્રયોજનમ્| યા ચ સૌત્રામાણ્યાં યજ્ઞે દ્વિજાસ્યે હુતાશે ચ હૂયતે| યા ચ મહોદધેઃ સર્વૌષધિસમ્પૂર્ણાદ્દેવદાનવૈર્વિલોડ્યમાનાત્ લક્ષ્મ્યાદિભિઃ સહોત્પન્ના| યા ચ સુરા મદશક્તિમત્યજન્તી બહુભિર્મધ્વાદિભિરાકારૈઃ સ્થિતા| યાં સુરાં પીત્વા વિલાસિન્યો મૃગલોચનાઃ, યથાર્થં-અન્વર્થં, નામ બિભ્રતિ વિલાસો વિદ્યતે યાસામિતિ| યા પીત્વા કુલવામલોચનાઽપ્યુદ્ધતમાનસા સત્યનઙ્ગાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈર્મુનેરપિ ચેતઃ ક્વાપિ નયતિ| તરઙ્ગભઙ્ગા-કુટિલા, ભ્રુકુટિસ્તયા તર્જનાનિ-પ્રણયકલહવિશેષાઃ, તૈર્માનિત્યા માનસમેકં પ્રસાદ્ય દ્વયોરપિ-સ્ત્રીપુંસયોઃ, નિર્વૃતિં-સૌખ્યં, યા સુરા કરોતિ| યાં સુરામાસ્વાદ્ય નરાઃ સમરે તૃણમિવ પ્રાણાંસ્ત્યજન્તિ| કીદૃષિ યુદ્ધે ? યથેચ્છં ભટસ્ય-શૂરપુરુષસ્ય, યાઽવાપ્તિસ્તયા પરિહૃષ્ટો-મુદિતઃ, અપ્સરઃસઙ્ઘો યસ્મિન્નાહવે તસ્મિન્| યાંસુરાં, બહુભિઃ પ્રકારૈઃ-આહારાદિમધ્યાવસાનલક્ષણૈઃ, તથા યાં બહુવિગ્રહાં-મધુમાધવાદિભિરનેકશરીરાં, શીલયિત્વાઽપિ નિત્યં હર્ષસ્યાતિવેગેન તત્પૂર્વમિવ-તત્પ્રથમમિવ, સેવતે| યાં દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્યાસ્વાદાદિના, શોકાદિભિર્નાભિભૂયતે| યસ્યાઃ સુરાયા ઋતે ગોષ્ઠ્યાદિર્ન શોભતે| યયા ચ વિયુક્તઃ શોચતે| શોચત ઇતિ નઙિભ્યસ્તઙ્| યા ચાપ્રસન્ના-કલુષાઽપિ પ્રીત્યૈ, પ્રસન્નાસ્વચ્છા સતી, સ્વર્ગ એવ સ્યાત્| યયા ચાન્તઃસ્થિતયેન્દ્રમપિ દુઃસ્થિતં મન્યતે| અનિર્દેશ્યં-અભણનીયં સુખં યસ્મિન્નાસ્વાદે સ તથાવિધ આસ્વાદો યસ્યાઃ સૈવમ્| યા કેવલમાત્મનૈવ વેદ્યા| ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, ચિત્રાસુ-નાનાવિધાસ્વવસ્થાસુ, પ્રિયાંવલ્લભાં, અનુકરોતિ-અનુહરતિ| પ્રિયાપક્ષે નર્માથઃ-પ્રણયકલહાર્થઃ| અપ્રસન્ના-કુપિતા| પ્રસન્ના-ત્યક્તકોપા| અનિર્દેશ્યઃ સુખાસ્વાદઃ-સુખોપલમ્ભો, યસ્યા ઇતિ યોજ્યમ્| એવં "યાં શીલયિત્વા" ઇત્યાદિઃ સર્વોઽપિ ગ્રન્થઃ પ્રિયાયામપિ યોજ્યઃ| તથા, યત્-યસ્માત્, સુરા પ્રિયા-ઇષ્ટા, અતિપ્રિયતાં-સુષ્ઠુ વલ્લભત્વં, યાતિ| યત્પ્રિયસ્ય-પ્રકૃતત્વાત્સુરાપ્રિયસ્ય, વિશેષેણ પ્રિયતાં યાતિ| યા સુરા પ્રીતિરિતિ યા વાગિતિ યા પુષ્ટિરિતિ યા ચ દેવાદિભિઃ સ્તુતા| પાનપ્રવૃત્તૌ સત્યાં યેષાં પાનાધિકારોઽસ્તિ ધર્મશાસ્ત્રેષ્વનિષિદ્ધત્વાત્ તાં પૂર્વોક્તગુણાં સુરાં વિધિના-વક્ષ્યમાણેન (શ્લો. ૭૫) , પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તે મેદોનિલકફોદ્ભવા રોગા ન સમ્ભવન્તિ| દારુણાઃ દુઃસહાઃ| યે વિધિયુક્તાન્મદ્યાદૃતે ન સિધ્યન્તિ| વિધિયુક્તેન મદ્યેન સર્વે મેદોનિલકફજા રોગાઃ સિધ્યન્તીતિ ભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દેહસ્ય સાઽવસ્થા-પ્રક્લિન્નદેહમેહાદિકા (હૃ.સૂ.અ.૮/૫૪) અસ્તિ, યસ્યાં પાનં નિવાર્યતે, મદ્યાદન્યત્ર| કિમ્ભૂતાત્ ? નિગદાત્, તથા વિવિધૌષધસંસ્કૃતાત્| મદ્યમેવંવિધં વર્જયિત્વા પાનં નિષિધ્યત ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધાનેનાપ્યુપકલ્પિતં મદ્યં વિનો પયુક્તં કથં સમ્યક્ પરિણમતિ ?

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

પુનરપિ મદ્યમેવ શ્લાઘયન્નાહ- સ૦-લશુનસ્ય ચ દારુણતરવાતવ્યાધિવિનાશિનઃ મદ્યમાંસરહિતસ્ય પ્રયોગે કિયાન્ ગુણઃ સ્યાત્ ? અલ્પ એવેત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા નિગૂઢસ્ય-અત્યર્થં પ્રણષ્ટસ્ય, શલ્યસ્યાહરણે આકર્ષણે, તથા શસ્ત્રાદિકર્મણિ પીતમદ્યો નરઃ સુખં-અક્લેશેન, વૈદ્યવિકત્થનાં-કદર્થનાં, સહતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, અનલસ્ય-અગ્નેઃ ઉત્તેજનં શોકાદિઘ્નમ્| ન ચ કદાચિત્ ત(અ)સ્માન્મદ્યાત્ પરં-અન્યત્, શ્રેષ્ઠમસ્ત્યારોગ્યાદિકૃત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત એવં મહાગુણં મદ્યમ્, તસ્માજ્જિવિતં રક્ષતા નરેણ તથાઽઽત્મવતા-સુધીમતા, સદા પેયમ્| આશ્રિતાનામુપાશ્રિતાનાં ચ હિતમ્| પરમં ધર્મસાધનં-ધર્મોપાયઃ| અથાસ્ય પાને વિધિનાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રાતો નરઃ સુરાદીન્ પ્રણમ્ય યથાસ્વં-યથાયોગ્યં, સમસ્તસ્ય પરિકરસ્ય વૃત્તિં કૃત્વા, અથ પાનભૂમિં ગન્ધજલેન-કર્પૂરોશીરાદિના વા સિરેનામ્બુના, આભિષિક્તામાશ્રયેત્| કીદૃશીમ્ ? આહારમણ્ડપસ્ય નિકટસ્થિતામ્| પીતમદ્યસ્ય દૂરં વ્રજત આયાસાદિ સ્યાત્| વસન્તતિલકં વૃત્તમ્| અથ-ભૂમિશ્રયણાદનન્તરં, શયનીયે સ્થિતો મદ્યં પિબેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતે ? સુષ્ઠુ આસ્તૃતે-પ્રદત્તપ્રચ્છદપટે| તથા, કમનીયે-રમ્યે| મિત્રાદિસહિતઃ| સ્વં યશ ઇત્યાદિ| કિં કુર્વન્ ? સ્વં-આત્મીયં, યશઃ કથકાદિસઙ્ગૈર્નિશમયન્-શ્રાવયન્| કીદૃશમ્ ? ઉદ્ધતં તથાઽતિલોકં-અદ્ભુતરુપમ્| સ્વાગતાવૃત્તમ્| તથા વિલાસિનીનાં સમ્બન્ધિ ગીતં નિશમયન્| કિમ્ભૂતમ્ ? સહ નૃત્યેન સનૃત્યમ્| દ્વયમપિ બિલસશોભિ| વિલાસલક્ષણં ચોક્તમ્-"સ્થાનાસનયમનાનાં હર્ષભ્રૂનેત્રકર્મણાં ચૈવ| ઉત્પદ્યતે વિશેષો યઃ શ્લિષ્ટઃ સ તુ વિલાસઃ સ્યાત્||" ઇતિ| તથા તદ્ગીતં મધુરતૂર્યશબ્દૈસ્તથા કઞ્ચીકલાપૈઃ સ્ફુટાસ્તથા સ્ફુરન્ત્યઃ કિઙ્કિણ્યઃ-સૂક્ષ્મઘણ્ટિકાઃ, યેષાં તૈસ્તથાવિધૈસ્તથા ક્રીડાવિહઙ્ગૈઃ-સારસાદિભિશ્ચ, કૃતાનુનાદમ્| ઉપજાતિવૃત્તમ્| આવનેયૈઃ-ડોલુઙ્ગકૈઃ, તન્વઙ્ગીભિર્યુગપદિતસ્તતઃ સઞ્ચાર્યમાણમ્| એવં હ્યુનુભૂયમાનં રામણીયકં ધત્તે| કિમ્ભૂતૈરાવનેયૈઃ ? મણિકનકસમુત્થૈઃ, તથા વિચિત્રૈઃ-નાનાવિધૈઃ, તથા સજલં નાનાપ્રકારલેખં યત્ ક્ષૌ-વસ્ત્રં તેનાવૃત્તમઙ્ગં યેષાં તૈઃ| કિમ્ભૂતાભિસ્તન્વઙ્ગીભિઃ ? મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદિનીભિઃ| તથા, ચકિતઃ-ત્રસ્તો, યો હરિણસ્તદ્વન્નેત્રેઃ સાધુ પ્રેક્ષન્તે યાસ્તાભિઃ| બાહુલકાત્ કર્તરિ લ્યુટ્| તથા, બલ્લભાભિઃ| માલિનીવૃત્તમ્| તથા, ગતમિતિ| અસંસ્થિતં-અનવસ્થિતસ્વરૂપં, દધતીભિઃ| યતઃ સ્તનાભ્યાં નિતમ્બેન ચ કૃતાદધિકં ગૌરવાદલસમ્| તથા, ઈશ્વરસ્ય-પ્રભોઃ, યઃ સમ્ભ્રમો-ભયં, તસ્માદાકુલં [ગતં-]| અત એવ ચ તરુણચિત્તાનાં વિલોભને કાર્મણંવશીકરણમ્|" દ્રુતવિલમ્બિતમાહ નભૌ ભરૌ|" તથા, તન્વઙ્ગીભિરિતસ્તતો યુગપત્સઞ્ચાર્યમાણમ્| કિમ્ભૂતાભિઃ ? યૌવનાસવાભ્યાં મત્તાભિઃ| તથા વિલાસેનાધિષ્ઠિત આત્મા-ચિત્તં, યાસાં તાભિઃ| તથા ચ કીદૃશં મદ્યમ્ ? તાલવૃન્તાદિભિરતિશીતૈઃ શીતલીકૃતમ્| દર્શનેઽપ્યેવંરૂપં મદ્યં કામસ્ય વશાનુગં જનં વિદધત્ કન્દર્પોદ્દીપનત્વાત્| કિમુત-કિંપુનઃ, પીતં સત્કામવશં જનં કુર્યાત્| "રાન્નરૌ લગયુતા રથોદ્ધતા|". તથા, ચૂતરસાદિભિઃ કૃતાધિવાસં-સુગન્ધીકૃતમ્| તથા, મલ્લિકયા-પુષ્પવિશેષેણ, ઉજ્જવલયા-વિકસિતયા, સનાથંયુક્તમ્| તથા, સ્ફટિકસ્ય વિકારા સ્ફાટિકી, સ્ફાટિકી ચાસૌ શુક્તિશ્ચ, તસ્યાં ગતં-સ્થિતમ્| સ્ફટિકસ્યેયં સ્ફાટિકીતિ વ્યુત્પત્તૌ પુંવદ્ભાવો દુર્નિવારઃ સ્યાત્| તથા, સતરઙ્ગમ્| એવં ચ કાન્તં-રમ્યં, અઙ્ગમુદ્વહન્| ઉત્પ્રેક્ષતે| અનઙ્ગં [ઇવ]-પઞ્ચશરમિવ, ચારુતરત્વેન કામોત્પાદકત્વાત્| દોધકવૃત્તમ્| પ્રાક્-પૂર્વં, તાલીસાદ્યં ચૂર્ણમેલાદિકં વા હૃદ્યમથવ વયઃ-સ્થાપનં-રસાયનોક્તં, પ્રાશ્ય-ભક્ષયિત્વા| તથા, સુમૃષ્ટે-ઉપલિપ્તે તત્પ્રાર્થિભ્યો-મદ્યપાનાધિકૃતેભ્યો દેવદાનવકૂષમાણ્ડાદિભ્યઃ, તોયોન્મિશ્રં મદ્યં દાપયિત્વા પશ્ચાજ્જલં દાપયિત્વ્યમિત્યર્થઃ| તતશ્ચ-અનન્તરં, પિબેત્| શાલિનીવૃત્તમ્| કિં કુર્વન્ ? અનૂનાધિકં-પૂર્વોક્તં, નિત્યમાચરન્| ધૃતિમાન્ સ્મૃતિમાંશ્ચ સન્ ઉચિતેન-યોગ્યેન, ઉપચારેણ સર્વમેવોપપાદયેત્(યન્)| કિમ્ભૂતં મદ્યમ્ ? વિકસિતં ચ તત્ અસિતં સરોજં ચ વિકસિતાસિતસરોજમ્| જિતં-ન્યક્કૃતં, વિકસિતાસિતસરોજં યાભ્યાં નયનાભ્યાં તે તથાવિધે, તયોઃ સઙ્ક્રાન્તિઃ-પ્રતિબિમ્બત્વં, તયા સંવર્ધિતા શ્રીર્યસ્ય સરકસ્ય તદેવમ્| તથા, સૌરભેણ હૃતો રમ્યગતિત્વાદ્ ભ્રમરસાર્થો યેન તદેવમ્| સુરમેર્ભાવઃ સૌરભમ્, "ઇગન્તાચ્ચ લઘુપૂર્વાત્" ઇત્યણ્| તચ્ચ કાન્તામુખમિવ| યતો જિતવિકસિતાસિતસરોજનયનયોર્યા સઙ્ક્રાન્તિઃ-સઞ્ચારઃ સકટાક્ષેક્ષિતાદિના. તયા સંવર્ધિતા શ્રીઃ-શોભા, યસ્ય તદેવમ્| સકટાક્ષેક્ષિતં હિ મુખં નિતરાં રાજતે| તથા, ઉત્તમસ્ત્રીણાં મુખં સુગન્ધિ ભવતીતિ સૌરભહૃતમધુપગણમ્| "વિપુલા તુ યાઽન્યથા પાદભાક્|"

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવં-અનેન પ્રકારેણ, ચષકદ્વયં પીત્વા તત-અનન્તરં, પરિજનં સર્વં-વેશ્યાદિકમપિ, સન્માન્ય તથાઽઽહારભુવં ગત્વા સુભિષજઃ-શોભનવૈદ્યસ્ય, પુરઃ-અગ્રે, ભુઞ્જીત| અત્રે ચ-આહારભુવિ, માંસાપૂપાદિભિર્યુક્તં દ્વિસ્ત્રિર્વા સરકં પિબેત્| માંસાપૂરેતિ કેચિત્ પેઠુઃ| નિશિ તુ કાન્તાયાઃ સંવલ્ગનાર્થં-રઞ્જનાર્થં, અલ્પમેવ પિબેત્-ન તુ બહુ| શાર્દુલવિક્રીડિતમ્| કાન્તારઞ્જનપાનં શ્લાઘયન્નાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૃતી-પ્રવીણો, યદિ પ્રિયાં મધોઃ સરકં ન પાયયતે, તતઃ કિં-કસ્માત્, ગૃહતન્ત્રતાં-ગૃહોપકરણસમ્પાદનક્લેશં, અનુભવતિ ? કિં કૃત્વા ? રહસ્યઙ્કે-ઉત્સઙ્ગે, દયિતાં કૃત્વા| કિભૂતામ્ ? ભુજાન્તરપીડનાત્ પુલકિતશરીરામ્, તથા જાતસ્વેદામ્, તથા સવેપથુકુચામ્| રોમાઞ્ચસ્વેદકમ્પાઃ સાત્વિકા ભાવાઃ શૃઙ્ગારસ્યાવિર્ભાવિકાઃ| દયિતામિતિ "ગતિબુદ્ધિ" ઇત્યાદિના કર્મત્વમ્| પાયયતે ઇતિ "નિગરણચલનાર્થેભ્યશ્ચ" ઇતિ પરસ્મૈપદે પ્રાપ્તે "ન પાદમ્ય" ઇત્યાદિના નિષિદ્ધે ચ સ્વેત્યાદ્યાત્મનેપદમ્| "ભવતિ હરિણી વ્સૌ મ્રૌ સ્લૌ ગોરસોદધિસપ્તિભિઃ|" સં-કિમ્ભૂતં મદ્યમ્ ? વરતનુવદનસઙત્યા સુરભિતરમ્| તથા પદ્મરાગમણિં-દ્રવત્વમિવ, પ્રાપ્તમાસવરૂપધરમ્| યતશ્ચ રતિશ્રમેણાલ્પમપિ મદ્યં પિબતો મદો ભવતિ, તતો મદ્યમોજસશ્ચ ક્ષયહેતુઃ| આત ઓજઃક્ષયં પરિહરન્ સઃ-મદ્યપાયી, પાનાનન્તરં શયીત-સ્વપ્યાત્| "નજભજજા લગૌ ચ યદિ નર્કુટકં તુ તદા|"

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇત્થં-એવંપ્રકારયા, યુક્ત્યા મદ્યં પિબન્ પુરુષસ્ત્રિવર્ગાત્-ધર્માર્થકામલક્ષણાત્, યસ્માન્ન હીયતે| હીયત ઇતિ કર્મકર્તરિ તઙ્| અસારસંસારસ્ય પરમં સુખં ચાધિગચ્છતિપ્રાપ્નોતિ| અયં-મદ્યપાનલક્ષણઃ, એશ્વ્ર્યસ્યોપભોગઃ સુરૈરપિ સ્પૃહણીયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યથા-એવમપિ ભોગમકુર્વતો, હિ વિપત્સુ સતીષુ ધનં-દ્રવ્યં, પશ્ચાત્તાપેન્ધનં સ્યાત્| સ હ્યેવં વિપદિ ચિન્તયતિ,-કિં મયા ધનં પ્રાપ્યોપભોગોઽસ્મિન્ કૃતઃ ? ઉપભોગં વિનાભોગવાનિતિ સોલ્લુણ્ઠમુચ્યમાનો ગર્હ્યતે| નિન્દિતત્વમેવાસ્ય પ્રકટયતિ-નિર્મિત ઇત્યાદિ| અયમતિકદર્યઃ-કુસ્વામી, વિધિના નિધિપાલકો નિર્મિતઃ-કૃતઃ| યત એવં તસ્માત્ પાનસ્ય-મદ્યસ્ય, વ્યવસ્થયા નિયમેન પાનં હિતમ્| નનુ, કથં નિસર્ગતો વિષયલુબ્ધેષ્વિન્દ્રિયેષુ વ્યવસ્થા પાલયિતું શક્યતે ? ઇત્યાહ-જિત્વેત્યાદિ| વિષયાભિલાષિણામિન્દ્રિયાણાં સ્વાતન્ત્રયં જિત્વા નિયમેન વ્યવસ્થયા પાનં કર્તું શક્યત ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વસુમતાં-ધનિનાં, એષ વિધિઃ| યે તુ ભવિષ્યદ્વસવસ્તેષાં ચ તૈર્યથોપપત્તિ-યથાયુક્તિ, હિતં મદ્યં માત્રયા પાતવ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યાવદેવ દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવદેવ મનો ન ક્ષોભં યાતિ, તાવદેવ મદ્યાત્ ધીમતા સર્વદા વિરન્તવ્યં-નિવૃત્તિઃ કાર્યા| એષ એવ સમયોગઃ| એતદતિક્રમોઽતિયોગઃ| યથોક્તાત્સમયોગાદ્ધીનસ્વલક્ષણો હીનયોગઃ| દોષદેશપ્રકૃત્યાદીનપરીક્ષય મિથ્યાયોગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતાધિકો નરોઽભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાદિભિઃ સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ભાવિતોઽન્નૈશ્ચ મદ્યં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૈત્તિકો વિવિધૈઃ શીતોપચારૈઃ-ચન્દનાનુલેપનાદિભિઃ, મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈશ્ચાન્નૈઃ સહ મદ્યં પિબન્ ન સીદતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લૈષ્મિકો યવગોધૂમભુક્ સન્ મદ્યમશિશિરૈરુપચારૈસ્તથા માંસૈર્ધન્વોદ્ભવૈર્મરિચસંસ્કૃતૈઃ સહ પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ મદ્યેષુ મધ્યે, વાતાધિકે નરે પ્રાયો-બાહુલ્યેન, મદ્યં પૈષ્ટિકં ગૌડિકં ચ હિતમ્| પિત્તે સજલં સમાક્ષિકં ચ મદ્યં હિતમ્| કફે માર્દ્વીકારિષ્ટમાધવં હિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લૈષ્મિકઃ પ્રાગ્ભક્તં મદ્યં પિબેત્| પિબેત્ ભક્તં ભુક્ત્વા પિબેત્| વાતોત્તરઃ પુનર્મધ્યે ભક્તસ્ય પિબેત્| સમદોષો યથેચ્છયા-ભક્તસ્ય પૂર્વં મધ્યેઽન્તે વા, પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદેષુ પ્રાયેણ વાતપિત્તઘ્નં ચિકિત્સિતમ્, મૂર્ચ્છાસુ-મૂર્ચ્છાયેષુ ચેષ્યતે| સર્વત્રૈવ-મદે મૂર્ચ્છાયે ચ, પિત્તમેવાધિકં જાનીયાત્| અત એવ તેષામુપક્રમઃ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ મદાદિચિકિત્સિતમ્| તત્ર મદમૂર્ચ્છયોરાહ-મદેષ્વિતિ| સર્વત્રાપિ-કફજાદિષ્વપિ| વાતપિત્તઘ્નેઽપિ પિત્તઘ્નં વિશેષતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતાઃ પ્રદેહાઃ| પયો મધુરવર્ગેણ-દ્રાક્ષાદિના, સિદ્ધમ્| તથા,રસાઃ-માંસરસાદયઃ| યૂષાશ્ચ દાડિમાન્વિતાઃ| તથા, શાલયો-રક્તશાલય ઇત્યર્થઃ| ષષ્ટિકાદયશ્ચ| તથા, ઘૃતં કલ્યાણકાદિકમ્| [કલ્યાણકં-] ઉન્માદપ્રતિષેધોક્તમ્ (હૃ.ઉ.અ.)| મહાતિક્તં-કુષ્ટચિકિત્સિતોક્તમ્ (હૃ.ઉ.અ.૬/૨૬)| મહાતિક્તં-કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તમ્ (હૃ.ચિ.અ.૧૯/૮)| ષટ્પલં-રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતોક્તમ્ (હૃ.ચિ.અ.૫/૨૨)| તથા, ક્ષીરેણ ચિત્રકમ્| તથા, પિપ્પલ્યો રસાયનવિધાનેન| અથવા, શિલાજતુ રસાયનવિધાનેન| અથવા, ત્રિફલા સઘ્રુતક્ષૌદ્રશર્કરા પ્રયોક્તવ્યા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તદેવ પ્રપઞ્ચયતિ-પ્રદેહા ઇતિ| જીવનાદીનિ ચત્વાઇ સર્પિષિ| અગ્નિકાદીનિ ચત્વારિ રસાયનાનિ| અગ્નિકઃ-ચિત્રકઃ| તત્ર ત્રીણિ પયસા| ત્રિફલા ઘૃતાદિભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રસક્તવેગેષુ મદાદિષુ મુખસ્ય નાસાયાશ્ચ પાણ્યાદિનાઽવરોધનં હિતમ્| માનુષ્યા વા ક્ષીરં પિબેત્| તેન ચ માનુષીક્ષીરેણ, નસ્યં દદ્યાત્| મૃણાલાદીન્ સહરીતકીન્ માક્ષિકેણ વા લિહ્યાત્| અતવા ધન્વયવાસં મુસ્તં વા મધુના લિહ્યાત્| અથવા શીતેન જલેન મરિચાદીન્ પિબેત્| અહિકેસરં-નાગકેસરમ્| અથવા, આમલકરસે સિદ્ધં ઘૃતં હરીત કીક્કાથેન વા સિદ્ધં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ પ્રસક્તવેગેષુ વિશેષમાહ-પ્રસક્તવેગેષ્વિતિ| મરિચાદિચતુષ્કં શીતોદકેન પિબેત્| વઙ્ગસેને (મૂર્ચ્છાધિકારે શ્લો. ૩૨)-"મહૌષધામૃતાક્ષુદ્રાપૌષ્કરગ્રન્થિકોદ્ભવમ્| પિબેત્કણાયુતં ક્વાથં મૂર્ચ્છાસુ સ મદેષુ ચ|| સ્વિન્નમામલકં પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષયા સહ સંસૃજન્| વિશ્વભેષજસંયુક્તં મધુના સહ લેહયેત્| તેનાસ્ય શામ્યતે મૂર્ચ્છા કાસઃ શ્વાસસ્તથૈવ ચ|| પઞ્ચમૂલીકષાયં ચ મધુના સિતયાઽપિ વા| યથાસ્વં ચ જ્વરઘ્નાનિ કશાયાણિ પ્રયોજયેત્|| રક્તજાયાં તુ મૂર્ચ્છાયાં હિતઃ શીતક્રિયાવિધિઃ| મદ્યજાયાં પિબેન્મદ્યં નિદ્રાં સેવેત વા સુખમ્|| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગો વા પ્રયોગઃ પયસોઽપિ વા| રસાયનાનાં કૌમ્ભસ્ય સર્પિષો વા પ્રશસ્યતે|| અઞ્જનાન્યવપીડાશ્ચ ધૂમાઃ પ્રધમનાનિ ચ| પિબેદ્દુરાલભાક્વાથં સઘૃતં ભ્રમશાન્તયે|| કૃષ્ણાશતાહ્વાશુણ્ઠીનાં પ્રત્યેકં તુ પલં પલમ્| ગુડાત્પલાનિ ચત્વારિ ગુટિકાં ભ્રમનાશિનીમ્|| કૃષ્ણાશતાહ્વાશુણ્ઠીનામભયાનાં પલં પલમ્| ગુડસ્ય ષટ્પલાન્યેષા ગુટિકા ભ્રમનાશિની||' ઇતિ| યોગરત્ને-"મધુના હન્ત્યુપયુક્તા ત્રિફલા રાત્રૌ ગુડાર્દ્રકં પ્રાતઃ| સપ્તાહાત્પથ્યભુજો મદમૂર્ચ્છા[કાસ]કામલોન્માદાન્|| શીતેન તોયેન પિબેન્મૃણાલં ક્ષૌદ્રેણ કૃષ્ણાં સિતયા ચ પથ્યામ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથોક્તાં ચ ક્રિયાં દોષબલોદયાનુસારેણ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિશેષચિકિત્સામાહ-કુર્યાત્ક્રિયામિતિ| સામાન્યશક્તિં વિચાર્ય વિશેષં પ્રયુઞ્જીત|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચકર્માણી-વમનવિરેકાસ્થાપનાવ્વાસનનસ્યાખ્યાનિ, ચેષ્ટાનિ રક્તમોક્ષશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોધનમાહ-પઞ્ચકર્માણિ ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સત્ત્વસ્યાલમ્બનં-આશ્રયણમ્| તથા, જ્ઞાનં-મહાભૂતેન્દ્રિયતન્માત્રમનોબુધ્દ્યહઙ્કારપુરુષાદીનામ્| વિષયેષ્વગૃદ્ધિઃ અનભિલાષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સત્ત્વાવજયમાહ-સત્ત્વસ્યાલમ્બનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદેષુ મૂર્ચ્છાયેષુ અતિપ્રવૃદ્ધેષુ તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ સન્ન્યા સોક્તં યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિપ્રવૃદ્ધાનામૌષધમાહ-મદેષ્વતિપ્રવૃદ્ધેષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા વિષજેષુ મદેષુ વિષઘ્નં ચિકિત્સિતં યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિષજાનામૌષધમાહ-વિષઘ્નં વિષજેષુ ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્ન્યાસે શીઘ્રં સુષ્ઠુ નસ્યમઞ્જનં ધૂમઃ પ્રધમનં ચ પ્રયોજ્યમ્| સૂચીતોદાદિકં ચ નખમધ્યે| તથા, વક્રે કટૂનાં મરીચાદીનાં, અમ્લાનાં-માતુલુઙ્ગાદીનાં, ચ ગાલનં પ્રયોજ્યમ્| તથા| કપિકચ્છ્વવઘર્ષણમ્| એવમુપક્રાન્તઃ સમુત્થિતો લબ્ધચેતનશ્ચ સન્ લશુનસ્વરસં પિબેત્| તથા, બીજપૂરકકેસરં સવ્યોષલવણં ભક્ષયેત્| સ્રોતોવિશોધનાર્થં લઘ્વન્નપ્રતિ ભુઞ્જીત| કીદૃશમ્ ? તીક્ષ્ણોષ્ણમ્| લઘ્વન્નપ્રતીતિ અલ્પલઘ્વન્નમ્| "સુપ્પ્રતિના માત્રાર્થે" ઇતિ સમાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્નયાસસ્યૌષધમાહ-આશુ પ્રયોજ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં-મદાદિમન્તં, ઉપાચરેત્| કૈઃ ? સંસ્મરણૈઃ| વિસ્માપનૈઃ-વિસ્મયકારિભિઃ| વિપૂર્વાત્ સ્મિઙો ણિચિ "નિત્યં સ્મયતેઃ" ઇત્યાત્વે પુકિ લ્યુટિ ચ વિસ્માપનૈરિતિ રૂપમ્| તથા, પ્રિયસ્ય શ્રવણેન દર્શનેન ચ ગીતવાદિત્રશબ્દૈઃ પટુભિઃ-મનોહરૈઃ| તથા, વ્યાયામશીલનૈઃ| તથા વમનવિરેચનાભ્યાં ધૂમેન શોણિતસ્રાવેણ ચાનુબન્ધભયાચ્ચ કારણાત્ તસ્ય-આતુરસ્ય, પ્રલેયહેતુતો મનઃ સમ્યગ્રક્ષિતવ્યં-તત ઇદં કાર્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને મદા- ત્યયાદિચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૭||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| મદમૂર્ચ્છાયસત્ર્યાસાઃ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતાઃ|| ૭||