೭. ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಛರ್ದ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದನನ್ತರಂ ಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಾರಮ್ಭಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುರ್ಯತಸ್ತೃಷ್ಣಾಯಾ ಯಥಾ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯಸ್ಯಾಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಯಂ ದೋಷಂ-ತತ್ರ ಮದಾತ್ಯಯೇ ವಾತಾದಿಕಂ, ಉಲ್ಬಣಂ ಪಶ್ಯೇತ್-ಲಕ್ಷಯೇಜ್ಜಾನೀಯಾತ್| ತಸ್ಯ-ದೋಷಸ್ಯ, ಆದೌ-ಪ್ರಥಮತ ಏವ, ಪ್ರತಿಕಾರಯೇತ್-ಪ್ರತಿಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಏವಂ ವಿಷಮದೋಷೋ ಮದಾತ್ಯಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ| ತುಲ್ಯದೋಷೇ ಪುನರ್ಮದಾತ್ಯಯೇ ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರತಿಕಾರಯೇತ್| ಕಿಮೇತ್ಯೇವಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತಮಾರುತಾವಸಾನೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮದಾತ್ಯಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಥಮಂ ಕಫಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತತಃ ಪಿತ್ತಮಾರುತಾ ವಧಿಕೌ ಭವತಃ| ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವೀವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಶ್ಲೋ.೧೪೮) ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಪೀತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ, ಸಃ-ವ್ಯಾಧಿಃ, ತೇನೈವ ಮದ್ಯೇನ ಸಮಪೀತೇನ-ಸಮ್ಯಙ್ಮಾತ್ರಯಾ ಪೀತೇನ, ಶಾಮ್ಯತಿ| "ಯಾವದ್ ದೃಷ್ಟೇರ್ನ ಸಮ್ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ಯಾವನ್ನ ಕ್ಷೋಭತೇ ಮನಃ| ತಾವದೇವ ವಿರನ್ತವ್ಯಂ ಮದ್ಯಾದಾತ್ಮವತಾ ಸದಾ||" (ಶ್ಲೋ.೧೪) ಇತ್ಯೇವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಾನಂ ಸಮಮೇವ ಪೀತಮ್| ಯೇನೈವ ಮಾರ್ದ್ವೀಕೇನಾಥವಾ ಮಾಧವೇನ ಗಾಡಾದಿನಾ ವಾ ಯೋ ಜಾತೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ತೇನೈವ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಿನಾ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಕುತ ಏವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರ್ವಿಷಂ ಯುಕ್ತಂ ತಥೈವ ತತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತೈರೇವ ಗುಣೈರ್ಮದ್ಯಮಪಿ ಯುಕ್ತಮ್| ತತಶ್ಚ ಮದ್ಯೇನೈವ ಶಾನ್ತಿರ್ಯುಕ್ತಾ| ನನು, ಯದಿ ವಿಷಸಾದೃಶ್ಯಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ, ತತೋ ಯಥಾ ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಾನ್ತರೇಣ ಶಾನ್ತಿಸ್ತಥಾ ಮದ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಮದ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತೇತ್ಯಾಶಙ್ಖ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಏವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ಕಿನ್ತು ಗುಣೈರ್ದಶಭಿರುತ್ಕರ್ಷವೃತ್ತಿಭಿಃ-ಅಧಿಕಶಕ್ತಿಸ್ವರೂಪೈಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಯೋಗಾತ್-ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ವಿಷಂ ವಿಷಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷತೇ| ನ ತು ತದ್ಧೀನಾತ್ತದೇವ ಸ್ವೋತ್ಥೇ ರೋಗೇ ಪ್ರಶಮಾಯಾಲಮ್| ಮದ್ಯಂ ತು ಹೀನವೃತ್ತಿಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಯೋಗಾನ್ನ ಮದ್ಯಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷತೇ| ಏವಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಹೀನೋತ್ಕರ್ಷಭೇದಾದ್ವಿಷಾನ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೇನ ತಥಾಽತಿಮಾತ್ರೇಣ ತಥಾಽಮ್ಲವಿದಾಹಿನಾ ಮದ್ಯೇನ ಪೀತೇನಾನ್ನರಸಕ್ಲೇದೋ ವಿದಗ್ಧಃ ಕ್ಷಾರತಾಂ ಚ ಗತೋ ಯನ್ ಮದಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಮಾರುತೋ ಮದ್ಯೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಸ್ರೋತಃಸುರುದ್ಧೋ ಯಾ ದಾರುಣಾ ಮೂರ್ಧಾದಿಷು ವೇದನಾಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ತಾನ್-ಮದಾದೀನ್, ತಾಶ್ಚ ವೇದನಾಃ ಮದ್ಯಮೇವ ಯೌಗಿಕಂ ವಿಧಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ನಿಹನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ? ಜೀರ್ಣಾಮಮದ್ಯದೋಷಸ್ಯ, ತಥಾ ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಾಯಾಂ ಲಾಘವೇಸತಿ, ತೇ ಚ ತಾಶ್ಚ ತಾನ್, "ಪುಮಾನ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ" ಇತ್ಯೇಕಶೇಷಃ| ನನು, ಯದಿ ಮದ್ಯಮೇವ ತಾನ್ನಿಹನ್ತಿ ತತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ತರಾರಮ್ಭೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಮೈವಮ್| ಬಹ್ವಯೋ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಃ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾನ್ತರೋಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ನನು, ಕಥಂ ತಾನ್ ಮದ್ಯಮೇವ ನಿಹನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಾರೋಽಮ್ಲೋಪಸಂಹಿತೋ ದ್ರಾಗೇವ ಮಾಧುರ್ಯಂ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಮದ್ಯಂ ದೋಷವಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್ [ಅಲಂ-] ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪುರಾ-ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನೋಕ್ತೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದ್ಯೈರ್ಗುಣೈಃ (ನಿ. ಅ. ೬/೧) ತಥಾ ಮದ್ಯವರ್ಗೋಕ್ತೈರ್ದೀಪನಾದ್ಯೈರ್ಗುಣೈಃ (ಸೂ. ಅ. ೫/೬೨) ಕರಣಭೂತೈಃ, ತದೇವ-ಮದ್ಯಂ, ಸುಷ್ಠು ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಮ್| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಮಿತಿ ಹೇತೌ ಟಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಪ್ತಾಹಮಥವಾಽಷ್ಟರಾತ್ರಂ ಪಾನಾತ್ಯಯೌಷಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್-ನಾಧಿಕಂ ಕಾಲಮ್| ಯತ ಏತಾವತಾ ಕಾಲೇನ ವಿಮರ್ಗಸ್ಥಂ ತತ್ ಪಾನಂ-ಮದ್ಯಪಾನಂ, ಪರಿಣಮತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಾತ್, ಪರಂ-ಊರ್ಧ್ವಂ, ಯೋ ರೋಗೋಽನುಬಧ್ನಾತಿ, ತಸ್ಯ-ರೋಗಸ್ಯ, ಕೃತಪಾನಾತ್ಯಯೌಷಧಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಶೇಷೇಣಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-[ತತ್ರ-] ತೇಷು ಮದಾತ್ಯಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾಧಿಕೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಪಿಷ್ಟಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ಬೀಜಪೂರಕಾದಿಭಿರ್ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾದ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಯಥಾಯೋಗಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಮೇದ್ಯಸ್ಯ-ಮೇದುರಸ್ಯ, ಮಾಂಸಸ್ಯರಸಾ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಉಷ್ಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮಲಲವಣಾಶ್ಚ| ತಥಾ, ರಾಗಾಃ ಷಾಡವಾಶ್ಚಾಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಪೇಶೀಭಿಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ಹಿತಾಃ| ಲಕ್ಷಣಮೇಷಾಮೃತುಚರ್ಯಾಮುಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೩/೩೦)| ತಥಾ, ಗೋಧೂಮಮಾಷಯೋರ್ವಿಕೃತಿರ್ಹಿತಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ? ಮೃದುಃ-ಅತೀಕ್ಷ್ಣಾ, ಚಿತ್ರಾ-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ, ಮುಖಪ್ರಿಯಾ-ವದನರುಚಿಕೃತ್| ತಥಾ, ಆರ್ದ್ರಿಕಾದಿಗರ್ಭಿಣೀ| [ತಥಾ,] ಅಚ್ಛವಾರುಣೀ ಚ ಹಿತಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ? ಸುರಭಿರ್ಲವಣಾ ಶೀತಾ ಚ| ತಥಾ ನಿರ್ಗದಾ-ಪುರಾಣಾ| ತಥಾ, ದಾಡಿಮಾತ್ಸ್ವರಸೋ ಹಿತಃ| ಪಞ್ಚಮೂಲಾತ್ ಕನೀಯಸೋ-ಹೃಸ್ವಾತ್, ಕ್ವಾಥಃ| ಶುಣ್ಠೀಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ಕ್ವಾಥೋ ಹಿತಃ| ತಥಾ, ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಅಭ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ಉಷ್ಣಂ ಹಿತಮ್| ಪ್ರಾವರಣಂ-ಆಚ್ಛದನಂ, ಘನಂ ಹಿತಮ್, ಅಗರುಜಶ್ಚ ಧೂಪೋ ಘನೋ-ಬಹುಲೋ, ಹಿತಃ| ಅಗರುಕುಙ್ಕುಮಪಙ್ಕಾನುಲೇಪನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾ ಹರ್ಷೇಣ-ಪ್ರೀತ್ಯಾ, ಆಲಿಙ್ಗನಂ-ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ, ತತ್ರ ಯುಕ್ತಾಃ, ಸಂವಾಹನೇಷು-ಶರೀರಮರ್ದನೇಷು ಚ, ಯುಕ್ತಾ ಹಿತಾಃ| ಕುಚಾಶ್ಚೋರವಶ್ಚ ಶ್ರೋಣಯಶ್ಚ ತೇನ ಶಾಲನ್ತೇ ಯಾಸ್ತಾ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಯೌವನೇ ನೋಷ್ಣಾಽಙ್ಗಯಷ್ಟಿಃ-ಶರೀರಲತಾ, ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಬಹುಜಲಂ ಶಾರ್ಕರಂ-ಮದ್ಯವಿಶೇಷಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮಧು-ಮಕ್ಷಿಕಂ ವಾ, ರಸೈರ್ದಾಡಿಮಾದಿಜೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಸುಷ್ಠು ಶೀತಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪರುಷಕಾಣ್ಯತ್ರ ಮಧುರಾಣಿ ಯೋಜ್ಯಾನಿ ನಾಮ್ಲಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಕರತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭/೧೩೨) "ಅಮ್ಲಂ ಪರುಷಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಬದರಾಣ್ಯಾರುಕಾಣಿ ಚ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೀಣಿ" ಇತಿ| ತಾದೃಕ್ ಚ-ಸುಶೀತಂ, ಪನಕಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಸಹ ಸಿತಾಸಕ್ತುಭಿರ್ವತತೇ ಯತ್ತದೇವಮ್| ಸಕ್ತವಶ್ಚ ಲಾಜಾನಾಂ ಯೋಜ್ಯಾಃ, ಯೋಗ್ಯತರತ್ವಾತ್, ನ ತು ಯವಾನಾಮ್| ತಥಾ, ಸ್ವಾದುವರ್ಗಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಮದ್ಯಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕ ಭುಞ್ಜೀತ| ಕೈಃ ಸಹ ? ಶಶಾದಿಜೈ ರಸೈರ್ದೇ ಶಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್ ಸತೀನಾದಿಜೈಶ್ಚ ರಸೈಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಡ್ವಿದಾಹವಾನ್ ಮದಾತ್ಯಯೀ ಕಫಪಿತ್ತಂ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ-ಸಮುತ್ಥಿತಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಾಭಾಸಂ, ಸಮ್ಯಗ್ವಮೇತ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಅಮ್ಬು ಶೀತಂ ಪೀತ್ವಾ, ಮದ್ಯಂ ವಾ ಭೂರಿಣೇಕ್ಷುರಸೇನ ಸಂಯುತಂ ಪೀತ್ವಾ, ಅಥವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಂ ಪೀತ್ವಾ| ಪರಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಸಂಸರ್ಗೀ ತರ್ಪಣಾದಿಃ ಸುಷ್ಠು ಹಿತಃ| ಕೃತವಮನಾದಿಕಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ ಸಂಸರ್ಗೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ತಸ್ಯ-ಮದಾತ್ಯಯಿನಃ, ಅಗ್ನಿರ್ದೀಪ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ದೋಷಶೇಷಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ-ಆಹಾರಸ್ಯ ಚ, ಪಾಚನಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪಿತ್ತಮದಾತ್ಯಯೇ ಕಾಸೇ ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವಸಹಿತೇ ಪಾರ್ಶ್ವಾದಿರುಜಾಸು ಚ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ವಿದಾಹಸಿತಾಯಾಂ ಹೃದಯ ಉರಸಿ ಚ ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶೇ ಸತಿ ಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನಾಂ ರಸಮಥವಾ ಪಟೋಲಸ್ಯ ರಸಂ ಸನಾಗರಂ ಯುಞ್ಜೀತ| ಅಲ್ಪಸ್ತಿತ್ತಿರಿಸ್ತಿತ್ತಿರಿಪ್ರತಿ| "ಸುಪ್ಪ್ರತಿನಾ ಮಾತ್ರಾರ್ಥೇ" ಇತ್ಯವ್ಯಯೀಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿತೃಷ್ಯತೇ ಚ ಪುರುಷಾಯ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ಸತಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಪಾನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಶೀತಲಂ ತಥಾ ದೋಷಾನುಲೋಮನಮ್| ಜೀರ್ಣೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಛಾಗಮಾಂಸರಸೇನ ಮಧುರಾಮ್ಲೇನಾಶ್ನೀಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಷಿ ಸತ್ಯಾಮಲ್ಪಂ-ಮನ್ದಂ, ಮದಂ ರಕ್ಷನ್ ಬಹೂದಕಂ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್| ಮುಸ್ತಾದಿಜಲಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್| ಪರ್ಣಿನೀಭಿಃ ಕ್ವಥಿತಂ ವಾ ಪಟೋ (ಪಾಟ)ಲ್ಯಾದಿಶೃತಾಂ ವಾ ಸರ್ವಮೇತಚ್ಛೀತಂ ಪಾತ್ವ್ಯಮ್| ಯತ್ತೋಯಂ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ವಾ ಹಿಮಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದ್ಯಾತಿಪಾನಾದ್ಧೇತೋರಬ್ಧಾತೌ ಕ್ಷೀಣೇ-ಅಲ್ಪೀಭೂತೇ, ತೇಜಸಿ ಚೋದ್ಧತೇ-ಕ್ಷೋಭಿತೇ ಸತಿ, ಯಃ ಪುರುಷಃ ಶುಷ್ಕಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಃ ಸನ್ ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ-ನಿಃಸಾರ್ಯ, ಚೇಷ್ಟತೇ-ಇತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಲುಠ್ತಿ, ತಂ-ನರಂ, ಕಾಮತಃ-ಇಚ್ಛಯಾ, ಅಮ್ಭೋ ನಿಶೀಥೇ ಯಃ ಪವನಸ್ತೇನಾಹತಂ ಪಾಯಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಕೋಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಾಮ್ಲಕೋ ಮುಖಾಲೇಪೋ ದ್ರಾಕ್ ತೃಷ್ಣಾಂ ಶಮಯತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾನಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯೋಷ್ಮಾ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಭಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ-ಮಿಶ್ರಿತೋ, ದಾಹಂ ದಾರುಣಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕುರುತೇ| ತತ್ರ-ದಾಹೇ, [ಅತಿ] ಶೀತೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಶೀತೋಪಚಾರೇಣಾಪ್ಯಶಾಮ್ಯತಿ ಸತಿ ದಾಹೇ ಮಾಂಸರಸೈಸ್ತೃಪ್ತೇ ನರೇ ರೋಹಿಣೀಸಂಜ್ಞಾಂ ಶಿರಾಂ ವ್ಯಧಯೇತ್, ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವ್ಯಧಯೇದಿತಿ 'ಘಟಾದಿತ್ವಾನ್ಮತ್ವೇ' ಹ್ಱಸ್ವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ಅಥ ದಾಹಪ್ರಕರಣಮ್| ದಹಃ ಸಪ್ತಧಾ,-ಮದ್ಯಜಃಪಿತ್ತಜಸ್ತೃಡ್ರೋಧಜಃ ಕ್ಷಯಜೋರಕ್ತಪೂರ್ಣಜೋ ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಶ್ಚೇತಿ| ಂಆಹ-ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತ್ವಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಮದಾತ್ಯಯಂ ವಮನೋಪವಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಜಯೇತ್| ಶುಣ್ಠ್ಯಾದ್ಯನ್ಯತಮೋದಕಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತೋ ನಿರಾಮಂ ಜಾತಕ್ಷುಧಂ ಸನ್ತಂ, ಕಾಲೇ-ಯತೋಚಿತೇ, ಶಾರ್ಕರಂ ಬಹುಮಾಕ್ಷಿಕಂ-ಬಹುಕ್ಷೌದ್ರಂ, ಪಾಯಯೇತ್| ಮಧು-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ, ವಾ ಬಹುಕ್ಷೌದ್ರಮ್| ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತತ್ ಪುರಾಣಮ್| ತಥಾ, ಅರಿಷ್ಟಂ-ಅಭಯಾದಿಕೃತಂ, ಪಾಯಯೇತ್| ಸೀಧುಂ ವಾ ಪಾಯಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ರೂಕ್ಷಾಯೇ ತರ್ಪಣಾಸ್ತೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಂ [ತಥಾ] ಯವಾನೀಶುಣ್ಠೀಭ್ಯಾಂ ಸಂಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ ಕೌಲತ್ಥೇನ ಯೂಷೇಣ ಯವಗೋಧೂಮಂ ಭೋಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇನ ? ತನುನಾ-ಸ್ವಚ್ಛೇನ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪೇನೋಷ್ಣಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತೇನಾಲ್ಪಘೃತೇನ| ಅಥವಾ, ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಜೈ ರಸೈಶ್ಛಾರೈವಾ ರಸೈರ್ಧನ್ವಚಾರಿಣಾಂ ವಾ ರಸೈರ್ಭೋಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಸಹಾಮ್ಲವೇತಸತಿತ್ತಿಡೀಕಪಟೋಲಪತ್ರತ್ರಿಕಟುಕದಾಡಿಮೈಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಂಸಂ ಯಥಾಗ್ನಿ-ಅಗ್ನ್ಯನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಭಕ್ಷ್ಯನ್ ಮಾಧವಂ ನಿಗದಂಪುರಾಣಂ, ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಮಾಂಸಮ್ ? ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಕಲ್ಪಿತೋನಿಷ್ಪಾದಿತೋ, ನಿಮರ್ದಕೋ ಯೇನ ಮಾಂಸೇನ ತದ್ವಿಕಲ್ಪಿತನಿಮರ್ದಕಮ್| ತದೇವ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರತ್ವಂ ನಿಮರ್ದಕಸ್ಯಾಹ-ಪ್ರಭೂತಾಃ-ಉತ್ಕಟಾಃ, ಶುಣ್ಠೀ ಮರೀಚಹರಿತಾರ್ದ್ರಕಪೇಶಯೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್| ಹರಿತಾರ್ದ್ರಕಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕೃತಾ ದೀರ್ಘಾಕಾರಾ ಅವಯವಾಃ ಪೇಶಯ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಬೀಜಪೂರರಸಾದಿಭಿರಮ್ಲಸ್ತಥಾ ಭೃಷ್ಟೋ-ಯಥಾಯಥಂ ಸ್ನೇಹಾದಿನಾ, ನೀರಸಃ-ಶುಷ್ಕಪ್ರಾಯೋ, ವರ್ತಿತೋವ್ಯಞ್ಜನಪ್ರಕಾರೋ, ಯತ್ರ ತದೇವಮ್| ಕರೀರಾದಿ ರೋಚಿಷ್ಣು-ರೋಚನಶೀಲಂ, ಬಹು-ಪ್ರಭೂತಂ, ಶಾಲನಂ-ಹರಿತಕಂ, ಯಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ವ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ಪಷ್ಟಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಷ್ಟಾಙ್ಗಲವಣಂ ಯತ್ರ| ತದೇವಂ ವಿವಿಧಂ ಕಲ್ಪನಂ ಕೃತಮ್| ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಾನ್ಯೇತಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಿತಾದ್ಯೈರಷ್ಟಾಙ್ಗಲವಣಮನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಹಿತಮ್| ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧಿಕೃದಗ್ನಿದೀಪನಂ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣೈರುದ್ವರ್ತನಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘನೇನ ತಥಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಿಣ್ಯಾ, ಸಕಾಮಾಭಿರ್ದಯಿತಾಭಿಃ ಸಹ ಯಜ್ಜಾಗರಣಂ ತೇನ ಚ ಕಫಾಧಿಕೋ ಮದಾತ್ಯಯೋ ದ್ರಾಗೇವ ಶಮಂ ಯಾತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-"ತತ್ರ ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಮದ್ಯಂ" (ಶ್ಲೋ. ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| "ಪಿತ್ತೋಲಬಣೇ ಬಹುಜಲಂ" (ಶ್ಲೋ ೧೯) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ "ಉಲ್ಲೇಖನೋಪವಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಜಯೇಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಂ" (ಶ್ಲೋ ೩೩) ಇತ್ಯಾದಿ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಪೃಥಗ್ದೋಷಬಲಂ ಪ್ರತಿ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮದಮುಕ್ತಮ್| ನ ಕೇವಲಮತ್ರ ತ್ರಿವಿಧೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ, ಶೇಷೇಽಪಿ ದಶವಿಧೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್-ವಿವಿಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಲ್ಪಯೇತ್,- ಕುರ್ಯಾಟ್, ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಮದಾತ್ಯಯಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತಥಾ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ಮದಾತ್ಯಯಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತದೇವ ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ಕುರ್ಯಾತ್| ಏವಂ ದೋಷಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾಟ್| ಸ ದಶವಿಧಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಶಿಷ್ಯಹಿತಾಯ ಪದ್ಯೇನ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ,-"ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ತ್ವೇಕೋ ಮದ್ಯೇನ ದ್ವೌ ತದಾಽಽದಿಮಃ| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ಯದಾ ದ್ವೌ ತು ಮಧ್ಯೇನೈಕೋ ದ್ವಿತೀಯಕಃ|| ಏಕೋ ಮಧ್ಯೇನ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದ್ ದ್ವಾವಲ್ಪೇನ ತೃತೀಯಕಃ| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣೈಕ ಏವ ಸ್ಯಾದಲ್ಪೇನ ದ್ವೌ ಚತುರ್ಥಕಃ|| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ಯದಾ ದ್ವೌ ತು ಅಲ್ಪೇನೈಕಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ| ಏಕೋಽಲ್ಪೇನ ತು ಮಧ್ಯೇನ ದ್ವೌ ದೋಷಾವಿತಿ ಷಷ್ಠಕಃ|| ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ಸಮಸ್ತಾಃ ಸ್ಯುರೇವಂ ಭವತಿ ಸಪ್ತಮಃ| ಮಧ್ಯೇನ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಯದಾ ತದಾ ಭವತಿ ಚಾಷ್ಟಮಃ|| ಅಲ್ಪೇನ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಯದಾ ತದಾ ತು ನವಮಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಅಲ್ಪೇನೇಕೋ ಮಧ್ಯೇನೈಕಸ್ತದಾ ತ್ವನ್ತ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಫುಟಾಃ|| ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಮುನಿನಾ ದಶ ಭೇದಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತತಾಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತೈಃ ಕಪಿತ್ಥರಸಯುಕ್ತಂ ಕರ್ಪೂರಕೃತಾಧಿವಾಸಂ ಪಾನಕಂ ಸರ್ವೇಷು ಮದಾತ್ಯಯೇಷು ಪಾತವ್ಯಂ ರುಚ್ಯಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಕರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದ್ಯಂ ಯಸ್ಮಾನ್ಮಾನಸಂ ನಾವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ-ಅಪಿ ತು ಮನಸಃ ಪ್ರಕ್ಷೋಭಣಂ ಕೃತ್ವಾ, ನ ಚ ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಹನನಮಕೃತ್ವಾ, ಏವಮೇವ ಯಥಾ ಕಥಞ್ಚಿನ್ಮದಾತ್ಯಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರ್ಹರ್ಷೋತ್ಪಾದಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಏಷ್ಟವ್ಯಾ| ನಾಕ್ಷೋಭ್ಯೇತ್ಯಯಂ ಪಾಠೋ ನ ಶ್ರೇಯಾನ್, ಲ್ಯಬಾದೇಶಸ್ಯಾತ್ರ ದುರ್ಲಭತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಂಶುದ್ಧಿಶಮನಾದ್ಯೇಷೂಪಕ್ರಮೇಷು ಕೃತೇಷ್ವಪಿ ಯದಿ ಮದದೋಷೋಮದ್ಯೋತ್ಥೋ ವ್ಯಾಧಿಃ, ನ ಶಾಮ್ಯೇತ್, ತಸ್ಯ ಮದ್ಯೇನ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯಾತ ಏವ ಚ ಕಫೇ ಸೌ-ಯಧಾತೌ ಕ್ಷೀಣೇಽತ ಏವ ಜಾತೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯಲಾಘವೇ-ಅಲ್ಪಪ್ರಮಾಣತ್ವೇ ಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಚ ಸತಿ, ತದಾನೀಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋರತಿರಿಕ್ತತಾ, ವಾತಪಿತ್ತಧಿಕಸ್ಯ ಚ ಕ್ಷೀಣೌಜಸ್ತ್ವಾತ್ತಥಾ ಪಯಃ ಪಥ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೋಪತಪ್ತಸ್ಯ ತರೋರ್ವರ್ಷಮ್| ವರ್ಷಮಿತಿ ಕೃದ್ವಿಧೌ "ಭಯಾದೀನಾಮುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್" ಇತ್ಯಚ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತಸ್ಯ-ತುಲ್ಯಂ ಗುಣೈಃ ಸರ್ವೈಃ-ಗುರ್ವಾದಿಭಿರೋಜಸಃ ಕ್ಷೀರಂ, ಮದ್ಯಾಚ್ಚ ವಿಪರೀತಂ ಗುಣೈಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭/೨೧೭)-"ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಮೃದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬಹಲಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಗುರು ಮನ್ದಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚ ಗವ್ಯಂ ದಶಗುಣಂ ಪಯಃ|| ತದೇವಂಗುಣಮೇವೌಜಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಭಿವರ್ಧಯೇತ್|" ಇತಿ| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮದ್ಯಕ್ಷೀಣಸ್ವ ಕ್ಷೀಣಮೋಜಃ ಕ್ಷೀರಮಾಶ್ಚೇವ ಪುಷ್ಯತಿ-ವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪಯತಿ, ನ ತ್ವಪರಂ, ದ್ರವ್ಯಂ, ಯಥೋಕ್ತಹೇತ್ವಭಾವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಯಸಾ ರೋಗೇ-ಮದಾತ್ಯಯಾಖ್ಯೇ, ನಿವರ್ತಿತೇ ಬಲೇ ಜಾತೇ ಸತಿ ಮದ್ಯೋಚಿತಃ ಪುಮಾನ್ ಕ್ಷೀರಪ್ರಯೋಗಂ ನಿವರ್ತಯೇತ್| ಮದ್ಯಂ ಚಾಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಕ್ರಮೇಣೋಪಯುಞ್ಜೀತ| ಯಥಾ ವಿಕ್ಷಯಧ್ವಂಸಕೋದ್ಭವೈರುಪದ್ರವೈರಸೌ ನ ಸ್ಪೃಶೇತ| ವಿಕ್ಷಯೋದ್ಭವಾ ವಿಕಾರಾಃ-ಕಾಯಶಿರೋರೋಗಾದ್ಯಾಃ (ಹೃಂಇ.ಅ.೬/೨೨), ಧ್ವಂಸಕೋಪದ್ರವಾಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವಾದಯಃ (ಹೃಂಇ.ಅ.೬/೨೨)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಯೋರ್ವಿಕ್ಷಯಧ್ವಂಸಕಯೋರ್ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಬಸ್ತಯೋ ಬೃಂಹಣಾಃ ಶಿವಾಃ-ನಿರಪಾಯಾಃ| ತಥಾ, ಆಬ್ಯಾಙ್ಗಾದೀನಿ ಯಚ್ಚ ವಾತಜಿದನ್ನಪಾನಂ ತಚ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ಯುಕ್ತಮದ್ಯಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಮದ್ಯೋತ್ಥೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ನೋಪಜಾಯತೇ, ಯುಕ್ತಮದ್ಯತ್ವಾತ್| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಅಸ್ಯ-ಮದ್ಯಸ್ಯ, ಸಂಯೋಗೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯಃ ಕೇವಲಂ ಸುಖಾಯೈವ ಸ್ಯಾತ್| ಅಧುನಾ ಸುರಾಂ ಸಮ್ಪನ್ನಾಮಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಾ-ಸುರಾ, ಅಶ್ವಿನಂ ಮಹತ್ತೇಜೋ-ದೀಪ್ತಂ, ದಧಾತಿ| ಆಶ್ವಿನಮಿತ್ಯಶ್ವಿನೋರಿದಮಿತ್ಯಣ್, "ನಸ್ತದ್ಧಿತೇ" ಇತಿ ಟಿಲೋಪೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ "ಇನಣ್ಯನಪತ್ಯೇ" ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಃ| ಯಾ ಚ ಸುರಾ ಸಾರಸ್ವತಂ ಬಲಂ ಉತ್ಸಾಹಂ, ಏನ್ದ್ರಂ ಚ ವೀರ್ಯಂ-ಶಕ್ತಿ, ವೈಷ್ಣವಂ ಚ ಪ್ರಭಾವಂ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ, ದಧಾತಿ| ಯಾ ಚ ಮದನಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಂ-ಪ್ರಹರಣಂ, ಬಲಭದ್ರಸ್ಯ ಯಾ ಪುರುಷಾಱ್ಥಃ-ಪರಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಯಾ ಚ ಸೌತ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಂ ಯಜ್ಞೇ ದ್ವಿಜಾಸ್ಯೇ ಹುತಾಶೇ ಚ ಹೂಯತೇ| ಯಾ ಚ ಮಹೋದಧೇಃ ಸರ್ವೌಷಧಿಸಮ್ಪೂರ್ಣಾದ್ದೇವದಾನವೈರ್ವಿಲೋಡ್ಯಮಾನಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹೋತ್ಪನ್ನಾ| ಯಾ ಚ ಸುರಾ ಮದಶಕ್ತಿಮತ್ಯಜನ್ತೀ ಬಹುಭಿರ್ಮಧ್ವಾದಿಭಿರಾಕಾರೈಃ ಸ್ಥಿತಾ| ಯಾಂ ಸುರಾಂ ಪೀತ್ವಾ ವಿಲಾಸಿನ್ಯೋ ಮೃಗಲೋಚನಾಃ, ಯಥಾರ್ಥಂ-ಅನ್ವರ್ಥಂ, ನಾಮ ಬಿಭ್ರತಿ ವಿಲಾಸೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯಾಸಾಮಿತಿ| ಯಾ ಪೀತ್ವಾ ಕುಲವಾಮಲೋಚನಾಽಪ್ಯುದ್ಧತಮಾನಸಾ ಸತ್ಯನಙ್ಗಾಲಿಙ್ಗಿತೈರಙ್ಗೈರ್ಮುನೇರಪಿ ಚೇತಃ ಕ್ವಾಪಿ ನಯತಿ| ತರಙ್ಗಭಙ್ಗಾ-ಕುಟಿಲಾ, ಭ್ರುಕುಟಿಸ್ತಯಾ ತರ್ಜನಾನಿ-ಪ್ರಣಯಕಲಹವಿಶೇಷಾಃ, ತೈರ್ಮಾನಿತ್ಯಾ ಮಾನಸಮೇಕಂ ಪ್ರಸಾದ್ಯ ದ್ವಯೋರಪಿ-ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಃ, ನಿರ್ವೃತಿಂ-ಸೌಖ್ಯಂ, ಯಾ ಸುರಾ ಕರೋತಿ| ಯಾಂ ಸುರಾಮಾಸ್ವಾದ್ಯ ನರಾಃ ಸಮರೇ ತೃಣಮಿವ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಕೀದೃಷಿ ಯುದ್ಧೇ ? ಯಥೇಚ್ಛಂ ಭಟಸ್ಯ-ಶೂರಪುರುಷಸ್ಯ, ಯಾಽವಾಪ್ತಿಸ್ತಯಾ ಪರಿಹೃಷ್ಟೋ-ಮುದಿತಃ, ಅಪ್ಸರಃಸಙ್ಘೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಹವೇ ತಸ್ಮಿನ್| ಯಾಂಸುರಾಂ, ಬಹುಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ-ಆಹಾರಾದಿಮಧ್ಯಾವಸಾನಲಕ್ಷಣೈಃ, ತಥಾ ಯಾಂ ಬಹುವಿಗ್ರಹಾಂ-ಮಧುಮಾಧವಾದಿಭಿರನೇಕಶರೀರಾಂ, ಶೀಲಯಿತ್ವಾಽಪಿ ನಿತ್ಯಂ ಹರ್ಷಸ್ಯಾತಿವೇಗೇನ ತತ್ಪೂರ್ವಮಿವ-ತತ್ಪ್ರಥಮಮಿವ, ಸೇವತೇ| ಯಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉಪಲಭ್ಯಾಸ್ವಾದಾದಿನಾ, ಶೋಕಾದಿಭಿರ್ನಾಭಿಭೂಯತೇ| ಯಸ್ಯಾಃ ಸುರಾಯಾ ಋತೇ ಗೋಷ್ಠ್ಯಾದಿರ್ನ ಶೋಭತೇ| ಯಯಾ ಚ ವಿಯುಕ್ತಃ ಶೋಚತೇ| ಶೋಚತ ಇತಿ ನಙಿಭ್ಯಸ್ತಙ್| ಯಾ ಚಾಪ್ರಸನ್ನಾ-ಕಲುಷಾಽಪಿ ಪ್ರೀತ್ಯೈ, ಪ್ರಸನ್ನಾಸ್ವಚ್ಛಾ ಸತೀ, ಸ್ವರ್ಗ ಏವ ಸ್ಯಾತ್| ಯಯಾ ಚಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಯೇನ್ದ್ರಮಪಿ ದುಃಸ್ಥಿತಂ ಮನ್ಯತೇ| ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಂ-ಅಭಣನೀಯಂ ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಸ್ವಾದೇ ಸ ತಥಾವಿಧ ಆಸ್ವಾದೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ಯಾ ಕೇವಲಮಾತ್ಮನೈವ ವೇದ್ಯಾ| ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಚಿತ್ರಾಸು-ನಾನಾವಿಧಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು, ಪ್ರಿಯಾಂವಲ್ಲಭಾಂ, ಅನುಕರೋತಿ-ಅನುಹರತಿ| ಪ್ರಿಯಾಪಕ್ಷೇ ನರ್ಮಾಥಃ-ಪ್ರಣಯಕಲಹಾರ್ಥಃ| ಅಪ್ರಸನ್ನಾ-ಕುಪಿತಾ| ಪ್ರಸನ್ನಾ-ತ್ಯಕ್ತಕೋಪಾ| ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ ಸುಖಾಸ್ವಾದಃ-ಸುಖೋಪಲಮ್ಭೋ, ಯಸ್ಯಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ "ಯಾಂ ಶೀಲಯಿತ್ವಾ" ಇತ್ಯಾದಿಃ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥಃ ಪ್ರಿಯಾಯಾಮಪಿ ಯೋಜ್ಯಃ| ತಥಾ, ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸುರಾ ಪ್ರಿಯಾ-ಇಷ್ಟಾ, ಅತಿಪ್ರಿಯತಾಂ-ಸುಷ್ಠು ವಲ್ಲಭತ್ವಂ, ಯಾತಿ| ಯತ್ಪ್ರಿಯಸ್ಯ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸುರಾಪ್ರಿಯಸ್ಯ, ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಿಯತಾಂ ಯಾತಿ| ಯಾ ಸುರಾ ಪ್ರೀತಿರಿತಿ ಯಾ ವಾಗಿತಿ ಯಾ ಪುಷ್ಟಿರಿತಿ ಯಾ ಚ ದೇವಾದಿಭಿಃ ಸ್ತುತಾ| ಪಾನಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಯೇಷಾಂ ಪಾನಾಧಿಕಾರೋಽಸ್ತಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇಷ್ವನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ತಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣಾಂ ಸುರಾಂ ವಿಧಿನಾ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ (ಶ್ಲೋ. ೭೫) , ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇ ಮೇದೋನಿಲಕಫೋದ್ಭವಾ ರೋಗಾ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ದಾರುಣಾಃ ದುಃಸಹಾಃ| ಯೇ ವಿಧಿಯುಕ್ತಾನ್ಮದ್ಯಾದೃತೇ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ| ವಿಧಿಯುಕ್ತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಸರ್ವೇ ಮೇದೋನಿಲಕಫಜಾ ರೋಗಾಃ ಸಿಧ್ಯನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೇಹಸ್ಯ ಸಾಽವಸ್ಥಾ-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಮೇಹಾದಿಕಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೮/೫೪) ಅಸ್ತಿ, ಯಸ್ಯಾಂ ಪಾನಂ ನಿವಾರ್ಯತೇ, ಮದ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ| ಕಿಮ್ಭೂತಾತ್ ? ನಿಗದಾತ್, ತಥಾ ವಿವಿಧೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಾತ್| ಮದ್ಯಮೇವಂವಿಧಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪಾನಂ ನಿಷಿಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆನೂಪಂ ಜಾಙ್ಗಲಂ ಮಾಂಸಂ ವಿಧಾನೇನಾಪ್ಯುಪಕಲ್ಪಿತಂ ಮದ್ಯಂ ವಿನೋ ಪಯುಕ್ತಂ ಕಥಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಣಮತಿ ?

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಪುನರಪಿ ಮದ್ಯಮೇವ ಶ್ಲಾಘಯನ್ನಾಹ- ಸ೦-ಲಶುನಸ್ಯ ಚ ದಾರುಣತರವಾತವ್ಯಾಧಿವಿನಾಶಿನಃ ಮದ್ಯಮಾಂಸರಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೇ ಕಿಯಾನ್ ಗುಣಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಅಲ್ಪ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ ನಿಗೂಢಸ್ಯ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಣಷ್ಟಸ್ಯ, ಶಲ್ಯಸ್ಯಾಹರಣೇ ಆಕರ್ಷಣೇ, ತಥಾ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕರ್ಮಣಿ ಪೀತಮದ್ಯೋ ನರಃ ಸುಖಂ-ಅಕ್ಲೇಶೇನ, ವೈದ್ಯವಿಕತ್ಥನಾಂ-ಕದರ್ಥನಾಂ, ಸಹತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ, ಅನಲಸ್ಯ-ಅಗ್ನೇಃ ಉತ್ತೇಜನಂ ಶೋಕಾದಿಘ್ನಮ್| ನ ಚ ಕದಾಚಿತ್ ತ(ಅ)ಸ್ಮಾನ್ಮದ್ಯಾತ್ ಪರಂ-ಅನ್ಯತ್, ಶ್ರೇಷ್ಠಮಸ್ತ್ಯಾರೋಗ್ಯಾದಿಕೃತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ ಏವಂ ಮಹಾಗುಣಂ ಮದ್ಯಮ್, ತಸ್ಮಾಜ್ಜಿವಿತಂ ರಕ್ಷತಾ ನರೇಣ ತಥಾಽಽತ್ಮವತಾ-ಸುಧೀಮತಾ, ಸದಾ ಪೇಯಮ್| ಆಶ್ರಿತಾನಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಚ ಹಿತಮ್| ಪರಮಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಂ-ಧರ್ಮೋಪಾಯಃ| ಅಥಾಸ್ಯ ಪಾನೇ ವಿಧಿನಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ರಾತೋ ನರಃ ಸುರಾದೀನ್ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಯಥಾಸ್ವಂ-ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ, ಸಮಸ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕರಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ಅಥ ಪಾನಭೂಮಿಂ ಗನ್ಧಜಲೇನ-ಕರ್ಪೂರೋಶೀರಾದಿನಾ ವಾ ಸಿರೇನಾಮ್ಬುನಾ, ಆಭಿಷಿಕ್ತಾಮಾಶ್ರಯೇತ್| ಕೀದೃಶೀಮ್ ? ಆಹಾರಮಣ್ಡಪಸ್ಯ ನಿಕಟಸ್ಥಿತಾಮ್| ಪೀತಮದ್ಯಸ್ಯ ದೂರಂ ವ್ರಜತ ಆಯಾಸಾದಿ ಸ್ಯಾತ್| ವಸನ್ತತಿಲಕಂ ವೃತ್ತಮ್| ಅಥ-ಭೂಮಿಶ್ರಯಣಾದನನ್ತರಂ, ಶಯನೀಯೇ ಸ್ಥಿತೋ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಸುಷ್ಠು ಆಸ್ತೃತೇ-ಪ್ರದತ್ತಪ್ರಚ್ಛದಪಟೇ| ತಥಾ, ಕಮನೀಯೇ-ರಮ್ಯೇ| ಮಿತ್ರಾದಿಸಹಿತಃ| ಸ್ವಂ ಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಸ್ವಂ-ಆತ್ಮೀಯಂ, ಯಶಃ ಕಥಕಾದಿಸಙ್ಗೈರ್ನಿಶಮಯನ್-ಶ್ರಾವಯನ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಉದ್ಧತಂ ತಥಾಽತಿಲೋಕಂ-ಅದ್ಭುತರುಪಮ್| ಸ್ವಾಗತಾವೃತ್ತಮ್| ತಥಾ ವಿಲಾಸಿನೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಗೀತಂ ನಿಶಮಯನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಸಹ ನೃತ್ಯೇನ ಸನೃತ್ಯಮ್| ದ್ವಯಮಪಿ ಬಿಲಸಶೋಭಿ| ವಿಲಾಸಲಕ್ಷಣಂ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸ್ಥಾನಾಸನಯಮನಾನಾಂ ಹರ್ಷಭ್ರೂನೇತ್ರಕರ್ಮಣಾಂ ಚೈವ| ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ವಿಶೇಷೋ ಯಃ ಶ್ಲಿಷ್ಟಃ ಸ ತು ವಿಲಾಸಃ ಸ್ಯಾತ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ತದ್ಗೀತಂ ಮಧುರತೂರ್ಯಶಬ್ದೈಸ್ತಥಾ ಕಞ್ಚೀಕಲಾಪೈಃ ಸ್ಫುಟಾಸ್ತಥಾ ಸ್ಫುರನ್ತ್ಯಃ ಕಿಙ್ಕಿಣ್ಯಃ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಘಣ್ಟಿಕಾಃ, ಯೇಷಾಂ ತೈಸ್ತಥಾವಿಧೈಸ್ತಥಾ ಕ್ರೀಡಾವಿಹಙ್ಗೈಃ-ಸಾರಸಾದಿಭಿಶ್ಚ, ಕೃತಾನುನಾದಮ್| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಆವನೇಯೈಃ-ಡೋಲುಙ್ಗಕೈಃ, ತನ್ವಙ್ಗೀಭಿರ್ಯುಗಪದಿತಸ್ತತಃ ಸಞ್ಚಾರ್ಯಮಾಣಮ್| ಏವಂ ಹ್ಯುನುಭೂಯಮಾನಂ ರಾಮಣೀಯಕಂ ಧತ್ತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಾವನೇಯೈಃ ? ಮಣಿಕನಕಸಮುತ್ಥೈಃ, ತಥಾ ವಿಚಿತ್ರೈಃ-ನಾನಾವಿಧೈಃ, ತಥಾ ಸಜಲಂ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಲೇಖಂ ಯತ್ ಕ್ಷೌ-ವಸ್ತ್ರಂ ತೇನಾವೃತ್ತಮಙ್ಗಂ ಯೇಷಾಂ ತೈಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಭಿಸ್ತನ್ವಙ್ಗೀಭಿಃ ? ಮುನಿಜನಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭಸಮ್ಪಾದಿನೀಭಿಃ| ತಥಾ, ಚಕಿತಃ-ತ್ರಸ್ತೋ, ಯೋ ಹರಿಣಸ್ತದ್ವನ್ನೇತ್ರೇಃ ಸಾಧು ಪ್ರೇಕ್ಷನ್ತೇ ಯಾಸ್ತಾಭಿಃ| ಬಾಹುಲಕಾತ್ ಕರ್ತರಿ ಲ್ಯುಟ್| ತಥಾ, ಬಲ್ಲಭಾಭಿಃ| ಮಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ತಥಾ, ಗತಮಿತಿ| ಅಸಂಸ್ಥಿತಂ-ಅನವಸ್ಥಿತಸ್ವರೂಪಂ, ದಧತೀಭಿಃ| ಯತಃ ಸ್ತನಾಭ್ಯಾಂ ನಿತಮ್ಬೇನ ಚ ಕೃತಾದಧಿಕಂ ಗೌರವಾದಲಸಮ್| ತಥಾ, ಈಶ್ವರಸ್ಯ-ಪ್ರಭೋಃ, ಯಃ ಸಮ್ಭ್ರಮೋ-ಭಯಂ, ತಸ್ಮಾದಾಕುಲಂ [ಗತಂ-]| ಅತ ಏವ ಚ ತರುಣಚಿತ್ತಾನಾಂ ವಿಲೋಭನೇ ಕಾರ್ಮಣಂವಶೀಕರಣಮ್|" ದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮಾಹ ನಭೌ ಭರೌ|" ತಥಾ, ತನ್ವಙ್ಗೀಭಿರಿತಸ್ತತೋ ಯುಗಪತ್ಸಞ್ಚಾರ್ಯಮಾಣಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಭಿಃ ? ಯೌವನಾಸವಾಭ್ಯಾಂ ಮತ್ತಾಭಿಃ| ತಥಾ ವಿಲಾಸೇನಾಧಿಷ್ಠಿತ ಆತ್ಮಾ-ಚಿತ್ತಂ, ಯಾಸಾಂ ತಾಭಿಃ| ತಥಾ ಚ ಕೀದೃಶಂ ಮದ್ಯಮ್ ? ತಾಲವೃನ್ತಾದಿಭಿರತಿಶೀತೈಃ ಶೀತಲೀಕೃತಮ್| ದರ್ಶನೇಽಪ್ಯೇವಂರೂಪಂ ಮದ್ಯಂ ಕಾಮಸ್ಯ ವಶಾನುಗಂ ಜನಂ ವಿದಧತ್ ಕನ್ದರ್ಪೋದ್ದೀಪನತ್ವಾತ್| ಕಿಮುತ-ಕಿಂಪುನಃ, ಪೀತಂ ಸತ್ಕಾಮವಶಂ ಜನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| "ರಾನ್ನರೌ ಲಗಯುತಾ ರಥೋದ್ಧತಾ|". ತಥಾ, ಚೂತರಸಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾಧಿವಾಸಂ-ಸುಗನ್ಧೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಮಲ್ಲಿಕಯಾ-ಪುಷ್ಪವಿಶೇಷೇಣ, ಉಜ್ಜವಲಯಾ-ವಿಕಸಿತಯಾ, ಸನಾಥಂಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯ ವಿಕಾರಾ ಸ್ಫಾಟಿಕೀ, ಸ್ಫಾಟಿಕೀ ಚಾಸೌ ಶುಕ್ತಿಶ್ಚ, ತಸ್ಯಾಂ ಗತಂ-ಸ್ಥಿತಮ್| ಸ್ಫಟಿಕಸ್ಯೇಯಂ ಸ್ಫಾಟಿಕೀತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ಪುಂವದ್ಭಾವೋ ದುರ್ನಿವಾರಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸತರಙ್ಗಮ್| ಏವಂ ಚ ಕಾನ್ತಂ-ರಮ್ಯಂ, ಅಙ್ಗಮುದ್ವಹನ್| ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ| ಅನಙ್ಗಂ [ಇವ]-ಪಞ್ಚಶರಮಿವ, ಚಾರುತರತ್ವೇನ ಕಾಮೋತ್ಪಾದಕತ್ವಾತ್| ದೋಧಕವೃತ್ತಮ್| ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ತಾಲೀಸಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣಮೇಲಾದಿಕಂ ವಾ ಹೃದ್ಯಮಥವ ವಯಃ-ಸ್ಥಾಪನಂ-ರಸಾಯನೋಕ್ತಂ, ಪ್ರಾಶ್ಯ-ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ| ತಥಾ, ಸುಮೃಷ್ಟೇ-ಉಪಲಿಪ್ತೇ ತತ್ಪ್ರಾರ್ಥಿಭ್ಯೋ-ಮದ್ಯಪಾನಾಧಿಕೃತೇಭ್ಯೋ ದೇವದಾನವಕೂಷಮಾಣ್ಡಾದಿಭ್ಯಃ, ತೋಯೋನ್ಮಿಶ್ರಂ ಮದ್ಯಂ ದಾಪಯಿತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಲಂ ದಾಪಯಿತ್ವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತಶ್ಚ-ಅನನ್ತರಂ, ಪಿಬೇತ್| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಅನೂನಾಧಿಕಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ, ನಿತ್ಯಮಾಚರನ್| ಧೃತಿಮಾನ್ ಸ್ಮೃತಿಮಾಂಶ್ಚ ಸನ್ ಉಚಿತೇನ-ಯೋಗ್ಯೇನ, ಉಪಚಾರೇಣ ಸರ್ವಮೇವೋಪಪಾದಯೇತ್(ಯನ್)| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಮದ್ಯಮ್ ? ವಿಕಸಿತಂ ಚ ತತ್ ಅಸಿತಂ ಸರೋಜಂ ಚ ವಿಕಸಿತಾಸಿತಸರೋಜಮ್| ಜಿತಂ-ನ್ಯಕ್ಕೃತಂ, ವಿಕಸಿತಾಸಿತಸರೋಜಂ ಯಾಭ್ಯಾಂ ನಯನಾಭ್ಯಾಂ ತೇ ತಥಾವಿಧೇ, ತಯೋಃ ಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಃ-ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬತ್ವಂ, ತಯಾ ಸಂವರ್ಧಿತಾ ಶ್ರೀರ್ಯಸ್ಯ ಸರಕಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಸೌರಭೇಣ ಹೃತೋ ರಮ್ಯಗತಿತ್ವಾದ್ ಭ್ರಮರಸಾರ್ಥೋ ಯೇನ ತದೇವಮ್| ಸುರಮೇರ್ಭಾವಃ ಸೌರಭಮ್, "ಇಗನ್ತಾಚ್ಚ ಲಘುಪೂರ್ವಾತ್" ಇತ್ಯಣ್| ತಚ್ಚ ಕಾನ್ತಾಮುಖಮಿವ| ಯತೋ ಜಿತವಿಕಸಿತಾಸಿತಸರೋಜನಯನಯೋರ್ಯಾ ಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಃ-ಸಞ್ಚಾರಃ ಸಕಟಾಕ್ಷೇಕ್ಷಿತಾದಿನಾ. ತಯಾ ಸಂವರ್ಧಿತಾ ಶ್ರೀಃ-ಶೋಭಾ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ಸಕಟಾಕ್ಷೇಕ್ಷಿತಂ ಹಿ ಮುಖಂ ನಿತರಾಂ ರಾಜತೇ| ತಥಾ, ಉತ್ತಮಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಮುಖಂ ಸುಗನ್ಧಿ ಭವತೀತಿ ಸೌರಭಹೃತಮಧುಪಗಣಮ್| "ವಿಪುಲಾ ತು ಯಾಽನ್ಯಥಾ ಪಾದಭಾಕ್|"

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಚಷಕದ್ವಯಂ ಪೀತ್ವಾ ತತ-ಅನನ್ತರಂ, ಪರಿಜನಂ ಸರ್ವಂ-ವೇಶ್ಯಾದಿಕಮಪಿ, ಸನ್ಮಾನ್ಯ ತಥಾಽಽಹಾರಭುವಂ ಗತ್ವಾ ಸುಭಿಷಜಃ-ಶೋಭನವೈದ್ಯಸ್ಯ, ಪುರಃ-ಅಗ್ರೇ, ಭುಞ್ಜೀತ| ಅತ್ರೇ ಚ-ಆಹಾರಭುವಿ, ಮಾಂಸಾಪೂಪಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರ್ವಾ ಸರಕಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಾಂಸಾಪೂರೇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪೇಠುಃ| ನಿಶಿ ತು ಕಾನ್ತಾಯಾಃ ಸಂವಲ್ಗನಾರ್ಥಂ-ರಞ್ಜನಾರ್ಥಂ, ಅಲ್ಪಮೇವ ಪಿಬೇತ್-ನ ತು ಬಹು| ಶಾರ್ದುಲವಿಕ್ರೀಡಿತಮ್| ಕಾನ್ತಾರಞ್ಜನಪಾನಂ ಶ್ಲಾಘಯನ್ನಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೃತೀ-ಪ್ರವೀಣೋ, ಯದಿ ಪ್ರಿಯಾಂ ಮಧೋಃ ಸರಕಂ ನ ಪಾಯಯತೇ, ತತಃ ಕಿಂ-ಕಸ್ಮಾತ್, ಗೃಹತನ್ತ್ರತಾಂ-ಗೃಹೋಪಕರಣಸಮ್ಪಾದನಕ್ಲೇಶಂ, ಅನುಭವತಿ ? ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ರಹಸ್ಯಙ್ಕೇ-ಉತ್ಸಙ್ಗೇ, ದಯಿತಾಂ ಕೃತ್ವಾ| ಕಿಭೂತಾಮ್ ? ಭುಜಾನ್ತರಪೀಡನಾತ್ ಪುಲಕಿತಶರೀರಾಮ್, ತಥಾ ಜಾತಸ್ವೇದಾಮ್, ತಥಾ ಸವೇಪಥುಕುಚಾಮ್| ರೋಮಾಞ್ಚಸ್ವೇದಕಮ್ಪಾಃ ಸಾತ್ವಿಕಾ ಭಾವಾಃ ಶೃಙ್ಗಾರಸ್ಯಾವಿರ್ಭಾವಿಕಾಃ| ದಯಿತಾಮಿತಿ "ಗತಿಬುದ್ಧಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಮತ್ವಮ್| ಪಾಯಯತೇ ಇತಿ "ನಿಗರಣಚಲನಾರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ" ಇತಿ ಪರಸ್ಮೈಪದೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ "ನ ಪಾದಮ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಷಿದ್ಧೇ ಚ ಸ್ವೇತ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮನೇಪದಮ್| "ಭವತಿ ಹರಿಣೀ ವ್ಸೌ ಮ್ರೌ ಸ್ಲೌ ಗೋರಸೋದಧಿಸಪ್ತಿಭಿಃ|" ಸಂ-ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಮದ್ಯಮ್ ? ವರತನುವದನಸಙತ್ಯಾ ಸುರಭಿತರಮ್| ತಥಾ ಪದ್ಮರಾಗಮಣಿಂ-ದ್ರವತ್ವಮಿವ, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಸವರೂಪಧರಮ್| ಯತಶ್ಚ ರತಿಶ್ರಮೇಣಾಲ್ಪಮಪಿ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬತೋ ಮದೋ ಭವತಿ, ತತೋ ಮದ್ಯಮೋಜಸಶ್ಚ ಕ್ಷಯಹೇತುಃ| ಆತ ಓಜಃಕ್ಷಯಂ ಪರಿಹರನ್ ಸಃ-ಮದ್ಯಪಾಯೀ, ಪಾನಾನನ್ತರಂ ಶಯೀತ-ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| "ನಜಭಜಜಾ ಲಗೌ ಚ ಯದಿ ನರ್ಕುಟಕಂ ತು ತದಾ|"

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತ್ಥಂ-ಏವಂಪ್ರಕಾರಯಾ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬನ್ ಪುರುಷಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಾತ್-ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಲಕ್ಷಣಾತ್, ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಹೀಯತೇ| ಹೀಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಕರ್ತರಿ ತಙ್| ಅಸಾರಸಂಸಾರಸ್ಯ ಪರಮಂ ಸುಖಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅಯಂ-ಮದ್ಯಪಾನಲಕ್ಷಣಃ, ಏಶ್ವ್ರ್ಯಸ್ಯೋಪಭೋಗಃ ಸುರೈರಪಿ ಸ್ಪೃಹಣೀಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಏವಮಪಿ ಭೋಗಮಕುರ್ವತೋ, ಹಿ ವಿಪತ್ಸು ಸತೀಷು ಧನಂ-ದ್ರವ್ಯಂ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪೇನ್ಧನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಹ್ಯೇವಂ ವಿಪದಿ ಚಿನ್ತಯತಿ,-ಕಿಂ ಮಯಾ ಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೋಪಭೋಗೋಽಸ್ಮಿನ್ ಕೃತಃ ? ಉಪಭೋಗಂ ವಿನಾಭೋಗವಾನಿತಿ ಸೋಲ್ಲುಣ್ಠಮುಚ್ಯಮಾನೋ ಗರ್ಹ್ಯತೇ| ನಿನ್ದಿತತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಪ್ರಕಟಯತಿ-ನಿರ್ಮಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮತಿಕದರ್ಯಃ-ಕುಸ್ವಾಮೀ, ವಿಧಿನಾ ನಿಧಿಪಾಲಕೋ ನಿರ್ಮಿತಃ-ಕೃತಃ| ಯತ ಏವಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾನಸ್ಯ-ಮದ್ಯಸ್ಯ, ವ್ಯವಸ್ಥಯಾ ನಿಯಮೇನ ಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ನನು, ಕಥಂ ನಿಸರ್ಗತೋ ವಿಷಯಲುಬ್ಧೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ವ್ಯವಸ್ಥಾ ಪಾಲಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಜಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಿಣಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರಯಂ ಜಿತ್ವಾ ನಿಯಮೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಯಾ ಪಾನಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಸುಮತಾಂ-ಧನಿನಾಂ, ಏಷ ವಿಧಿಃ| ಯೇ ತು ಭವಿಷ್ಯದ್ವಸವಸ್ತೇಷಾಂ ಚ ತೈರ್ಯಥೋಪಪತ್ತಿ-ಯಥಾಯುಕ್ತಿ, ಹಿತಂ ಮದ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಪಾತವ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಾವದೇವ ದೃಷ್ಟೇರ್ನ ಸಮ್ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ಯಾವದೇವ ಮನೋ ನ ಕ್ಷೋಭಂ ಯಾತಿ, ತಾವದೇವ ಮದ್ಯಾತ್ ಧೀಮತಾ ಸರ್ವದಾ ವಿರನ್ತವ್ಯಂ-ನಿವೃತ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯಾ| ಏಷ ಏವ ಸಮಯೋಗಃ| ಏತದತಿಕ್ರಮೋಽತಿಯೋಗಃ| ಯಥೋಕ್ತಾತ್ಸಮಯೋಗಾದ್ಧೀನಸ್ವಲಕ್ಷಣೋ ಹೀನಯೋಗಃ| ದೋಷದೇಶಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಪರೀಕ್ಷಯ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಾಧಿಕೋ ನರೋಽಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಾದಿಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈರ್ಭಾವಿತೋಽನ್ನೈಶ್ಚ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೈತ್ತಿಕೋ ವಿವಿಧೈಃ ಶೀತೋಪಚಾರೈಃ-ಚನ್ದನಾನುಲೇಪನಾದಿಭಿಃ, ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಲೈಶ್ಚಾನ್ನೈಃ ಸಹ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬನ್ ನ ಸೀದತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ ಯವಗೋಧೂಮಭುಕ್ ಸನ್ ಮದ್ಯಮಶಿಶಿರೈರುಪಚಾರೈಸ್ತಥಾ ಮಾಂಸೈರ್ಧನ್ವೋದ್ಭವೈರ್ಮರಿಚಸಂಸ್ಕೃತೈಃ ಸಹ ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮದ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಾಧಿಕೇ ನರೇ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಮದ್ಯಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಗೌಡಿಕಂ ಚ ಹಿತಮ್| ಪಿತ್ತೇ ಸಜಲಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಮದ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಕಫೇ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾರಿಷ್ಟಮಾಧವಂ ಹಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್| ಪಿಬೇತ್ ಭಕ್ತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಿಬೇತ್| ವಾತೋತ್ತರಃ ಪುನರ್ಮಧ್ಯೇ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಪಿಬೇತ್| ಸಮದೋಷೋ ಯಥೇಚ್ಛಯಾ-ಭಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ತೇ ವಾ, ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದೇಷು ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್, ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸು-ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇಷು ಚೇಷ್ಯತೇ| ಸರ್ವತ್ರೈವ-ಮದೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇ ಚ, ಪಿತ್ತಮೇವಾಧಿಕಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಅತ ಏವ ತೇಷಾಮುಪಕ್ರಮಃ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಮದಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತತ್ರ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಯೋರಾಹ-ಮದೇಷ್ವಿತಿ| ಸರ್ವತ್ರಾಪಿ-ಕಫಜಾದಿಷ್ವಪಿ| ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಿಶೇಷತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಾಃ| ಪಯೋ ಮಧುರವರ್ಗೇಣ-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿನಾ, ಸಿದ್ಧಮ್| ತಥಾ,ರಸಾಃ-ಮಾಂಸರಸಾದಯಃ| ಯೂಷಾಶ್ಚ ದಾಡಿಮಾನ್ವಿತಾಃ| ತಥಾ, ಶಾಲಯೋ-ರಕ್ತಶಾಲಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಷಷ್ಟಿಕಾದಯಶ್ಚ| ತಥಾ, ಘೃತಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಾದಿಕಮ್| [ಕಲ್ಯಾಣಕಂ-] ಉನ್ಮಾದಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಉ.ಅ.)| ಮಹಾತಿಕ್ತಂ-ಕುಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಉ.ಅ.೬/೨೬)| ಮಹಾತಿಕ್ತಂ-ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧೯/೮)| ಷಟ್ಪಲಂ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೫/೨೨)| ತಥಾ, ಕ್ಷೀರೇಣ ಚಿತ್ರಕಮ್| ತಥಾ, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ರಸಾಯನವಿಧಾನೇನ| ಅಥವಾ, ಶಿಲಾಜತು ರಸಾಯನವಿಧಾನೇನ| ಅಥವಾ, ತ್ರಿಫಲಾ ಸಘ್ರುತಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತದೇವ ಪ್ರಪಞ್ಚಯತಿ-ಪ್ರದೇಹಾ ಇತಿ| ಜೀವನಾದೀನಿ ಚತ್ವಾಇ ಸರ್ಪಿಷಿ| ಅಗ್ನಿಕಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ರಸಾಯನಾನಿ| ಅಗ್ನಿಕಃ-ಚಿತ್ರಕಃ| ತತ್ರ ತ್ರೀಣಿ ಪಯಸಾ| ತ್ರಿಫಲಾ ಘೃತಾದಿಭಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗೇಷು ಮದಾದಿಷು ಮುಖಸ್ಯ ನಾಸಾಯಾಶ್ಚ ಪಾಣ್ಯಾದಿನಾಽವರೋಧನಂ ಹಿತಮ್| ಮಾನುಷ್ಯಾ ವಾ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇತ್| ತೇನ ಚ ಮಾನುಷೀಕ್ಷೀರೇಣ, ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ಮೃಣಾಲಾದೀನ್ ಸಹರೀತಕೀನ್ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ವಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಅತವಾ ಧನ್ವಯವಾಸಂ ಮುಸ್ತಂ ವಾ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ ಶೀತೇನ ಜಲೇನ ಮರಿಚಾದೀನ್ ಪಿಬೇತ್| ಅಹಿಕೇಸರಂ-ನಾಗಕೇಸರಮ್| ಅಥವಾ, ಆಮಲಕರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಹರೀತ ಕೀಕ್ಕಾಥೇನ ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗೇಷು ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗೇಷ್ವಿತಿ| ಮರಿಚಾದಿಚತುಷ್ಕಂ ಶೀತೋದಕೇನ ಪಿಬೇತ್| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ಮೂರ್ಚ್ಛಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೩೨)-"ಮಹೌಷಧಾಮೃತಾಕ್ಷುದ್ರಾಪೌಷ್ಕರಗ್ರನ್ಥಿಕೋದ್ಭವಮ್| ಪಿಬೇತ್ಕಣಾಯುತಂ ಕ್ವಾಥಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸು ಸ ಮದೇಷು ಚ|| ಸ್ವಿನ್ನಮಾಮಲಕಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಯಾ ಸಹ ಸಂಸೃಜನ್| ವಿಶ್ವಭೇಷಜಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಧುನಾ ಸಹ ಲೇಹಯೇತ್| ತೇನಾಸ್ಯ ಶಾಮ್ಯತೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ|| ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕಷಾಯಂ ಚ ಮಧುನಾ ಸಿತಯಾಽಪಿ ವಾ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಜ್ವರಘ್ನಾನಿ ಕಶಾಯಾಣಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|| ರಕ್ತಜಾಯಾಂ ತು ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಂ ಹಿತಃ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಃ| ಮದ್ಯಜಾಯಾಂ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯಂ ನಿದ್ರಾಂ ಸೇವೇತ ವಾ ಸುಖಮ್|| ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ವಾ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪಯಸೋಽಪಿ ವಾ| ರಸಾಯನಾನಾಂ ಕೌಮ್ಭಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷೋ ವಾ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|| ಅಞ್ಜನಾನ್ಯವಪೀಡಾಶ್ಚ ಧೂಮಾಃ ಪ್ರಧಮನಾನಿ ಚ| ಪಿಬೇದ್ದುರಾಲಭಾಕ್ವಾಥಂ ಸಘೃತಂ ಭ್ರಮಶಾನ್ತಯೇ|| ಕೃಷ್ಣಾಶತಾಹ್ವಾಶುಣ್ಠೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತು ಪಲಂ ಪಲಮ್| ಗುಡಾತ್ಪಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಗುಟಿಕಾಂ ಭ್ರಮನಾಶಿನೀಮ್|| ಕೃಷ್ಣಾಶತಾಹ್ವಾಶುಣ್ಠೀನಾಮಭಯಾನಾಂ ಪಲಂ ಪಲಮ್| ಗುಡಸ್ಯ ಷಟ್ಪಲಾನ್ಯೇಷಾ ಗುಟಿಕಾ ಭ್ರಮನಾಶಿನೀ||' ಇತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-"ಮಧುನಾ ಹನ್ತ್ಯುಪಯುಕ್ತಾ ತ್ರಿಫಲಾ ರಾತ್ರೌ ಗುಡಾರ್ದ್ರಕಂ ಪ್ರಾತಃ| ಸಪ್ತಾಹಾತ್ಪಥ್ಯಭುಜೋ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾ[ಕಾಸ]ಕಾಮಲೋನ್ಮಾದಾನ್|| ಶೀತೇನ ತೋಯೇನ ಪಿಬೇನ್ಮೃಣಾಲಂ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಕೃಷ್ಣಾಂ ಸಿತಯಾ ಚ ಪಥ್ಯಾಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥೋಕ್ತಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯಾಂ ದೋಷಬಲೋದಯಾನುಸಾರೇಣ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಕುರ್ಯಾತ್ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಶಕ್ತಿಂ ವಿಚಾರ್ಯ ವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣೀ-ವಮನವಿರೇಕಾಸ್ಥಾಪನಾವ್ವಾಸನನಸ್ಯಾಖ್ಯಾನಿ, ಚೇಷ್ಟಾನಿ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನಮಾಹ-ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸತ್ತ್ವಸ್ಯಾಲಮ್ಬನಂ-ಆಶ್ರಯಣಮ್| ತಥಾ, ಜ್ಞಾನಂ-ಮಹಾಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯತನ್ಮಾತ್ರಮನೋಬುಧ್ದ್ಯಹಙ್ಕಾರಪುರುಷಾದೀನಾಮ್| ವಿಷಯೇಷ್ವಗೃದ್ಧಿಃ ಅನಭಿಲಾಷಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಮಾಹ-ಸತ್ತ್ವಸ್ಯಾಲಮ್ಬನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದೇಷು ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇಷು ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇಷು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಸ್ಯಾದಿ ಸನ್ನ್ಯಾ ಸೋಕ್ತಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಮದೇಷ್ವತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇಷ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ ವಿಷಜೇಷು ಮದೇಷು ವಿಷಘ್ನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಷಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ವಿಷಘ್ನಂ ವಿಷಜೇಷು ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ಶೀಘ್ರಂ ಸುಷ್ಠು ನಸ್ಯಮಞ್ಜನಂ ಧೂಮಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಚ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಸೂಚೀತೋದಾದಿಕಂ ಚ ನಖಮಧ್ಯೇ| ತಥಾ, ವಕ್ರೇ ಕಟೂನಾಂ ಮರೀಚಾದೀನಾಂ, ಅಮ್ಲಾನಾಂ-ಮಾತುಲುಙ್ಗಾದೀನಾಂ, ಚ ಗಾಲನಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ| ಕಪಿಕಚ್ಛ್ವವಘರ್ಷಣಮ್| ಏವಮುಪಕ್ರಾನ್ತಃ ಸಮುತ್ಥಿತೋ ಲಬ್ಧಚೇತನಶ್ಚ ಸನ್ ಲಶುನಸ್ವರಸಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಬೀಜಪೂರಕಕೇಸರಂ ಸವ್ಯೋಷಲವಣಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿ ಭುಞ್ಜೀತ| ಕೀದೃಶಮ್ ? ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಮ್| ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತೀತಿ ಅಲ್ಪಲಘ್ವನ್ನಮ್| "ಸುಪ್ಪ್ರತಿನಾ ಮಾತ್ರಾರ್ಥೇ" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸನ್ನಯಾಸಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಆಶು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಂ-ಮದಾದಿಮನ್ತಂ, ಉಪಾಚರೇತ್| ಕೈಃ ? ಸಂಸ್ಮರಣೈಃ| ವಿಸ್ಮಾಪನೈಃ-ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿಭಿಃ| ವಿಪೂರ್ವಾತ್ ಸ್ಮಿಙೋ ಣಿಚಿ "ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಮಯತೇಃ" ಇತ್ಯಾತ್ವೇ ಪುಕಿ ಲ್ಯುಟಿ ಚ ವಿಸ್ಮಾಪನೈರಿತಿ ರೂಪಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಶ್ರವಣೇನ ದರ್ಶನೇನ ಚ ಗೀತವಾದಿತ್ರಶಬ್ದೈಃ ಪಟುಭಿಃ-ಮನೋಹರೈಃ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಯಾಮಶೀಲನೈಃ| ತಥಾ ವಮನವಿರೇಚನಾಭ್ಯಾಂ ಧೂಮೇನ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವೇಣ ಚಾನುಬನ್ಧಭಯಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾತ್ ತಸ್ಯ-ಆತುರಸ್ಯ, ಪ್ರಲೇಯಹೇತುತೋ ಮನಃ ಸಮ್ಯಗ್ರಕ್ಷಿತವ್ಯಂ-ತತ ಇದಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ಮದಾ- ತ್ಯಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೭||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಸತ್ರ್ಯಾಸಾಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಾಃ|| ೭||